O DUMELLETSWENG KA LA 20 MOTSHEANONG 1997 LETSATSI LA HO QALA HO SEBETSA: 1 TSHITWE 1999
Sengolwa sa Senyesemane se tekennwe ke Moporesidente ya Tshwereng Mokobobo
MELAWANA TLASA MOLAO WA DIPHEDI TSE FETOTSWENG LEFUTSO WA 15 WA 1997
MOLAO
Ho lokisetsa mehato ya ho phahamisa ntshetsopele e loketseng, tlhahiso le tshebediso ya diphedi tse fetosweng lefutso; ho netefatsa hore diketsahalo tsohle tse etsahalang tse kenyelletsang tshebediso ya diphedi tse fetotsweng lefutso (ho kenyelletsa theko ya ditswantle, tlhahiso, ho ntshuwa le kabo) di tla etswa ka mokgwa o tlang ho fokotsa diphetho tse kotsi tikolohong; ho ela hloko thibelong ya dikotsi le tsamaiso e phethahetseng ya matlakala; ho theha mekgwa e tshwanang ya ho beha tekong le phokotso ya dikotsi tse hlahiswang ke ke diketsahalo tse kenyelletsang tshebediso ya diphedi tse fetotsweng lefutso; ho hlahisa ditlhoko tsa bohlokwa le mokgwa wa ho beha tekong kotsi; ho theha lekgotla la diphedi tse fetosweng lefutso; ho netefatsa hore diphedi tse fetotsweng lefutso di loketse mme ha di na kotsi tikolohong; le ho theha mekgwa e loketseng ya tlhokomelo ya diketsahalo tse ikgethang tshebedisong ya diphedi tse fetotsweng lefutso; le ho fana ka dintlha tse amanang le tsona.
a15y1997s11 Ditlhaloso
Molaong ona, ntle le ha e ba maemo a ka mokgwa o mong-
kotsi? e bolela ketsahalo e kenyelletsang ho ntshuwa ho akaretsang ntle le maikemisetso ha diphedi tse fetotsweng lefutso tse ka bang le kgahlamelo hanghang kapa ha morao tikolohong;
boto ya boipiletso? e bolela boto e thontsweng ho latela karolo ya 19;
moikopedi? e bolela motho le ha e le mang ya laolang thepa kapa diketsahalo tse mabapi le diphedi tse fetotsweng lefutso mme e kenyelletsa mosebedisi;
Komiti? e bolela Komiti ya Boeletsi e thehilweng ka karolo ya 10;
tshebediso e tlasa taolo? e bolela ketsahalo le ha e le efe eo diphedi di fetoswe lefutso kapa eo diphedi tse jwalo tse fetotsweng lefutso di hlophisitsweng, bolokilweng, sebediswang, tsamaiswang, senngwang le ho lahlwa mme tseo ditshita tsa bophelo kapa pokelletso ya ditshita tsa bophelo hammoho le ditshita tsa dikhemikhale kapa baeloji kapa bobedi di sebedisitsweng ho fokotsa kopano le tikoloho;
taolo? e bolela ho hlahloba, ho laola, ho tsamaisa, kapa ho ho etelapele ketsahalo le ha e le efe moo motho e leng sebaka sa hae sa bolaodi;
Lekgotla? e bolela Lekgotla la Phethahatso la Diphedi tse Fetotsweng Lefutso e thehilweng ka karolo ya 3;
lefapha? e bolela Lefapha la Temo;
tikoloho? e bolela sebaka ka kakaretso se potapotileng dintho, maemo le dikgahlamelo tse hahlamellang bophelo le ditlwaelo tsa motho kapa sephedi le ha e le sefe kapa pokelletso ya diphedi;
tokollo ka kakaretso? e bolela tsebiso ya diphedi tse fetotsweng lefutso ka hara tikoloho ka mokgwa le ha e le mang, moo diphedi di seng di sa hlole di tshwerwe ke ditshita le ha e le dife mme di se di se tlatsa taolo ya motho, hoo sephedi se ka tswelang pele ho phela le ho atoloha.
kalafo ya ditho tsa lefutso? e bolela mokgwa wa ho fana ka ditho tsa lefutso (ho nkela sebaka tse sa tlwaelehang) e le disele tse phelang ka ho mokgwa wa ho fetolwa ha lefutso kapa mokgwa wa ho iketsetsa ka matsoho hore ho tle ho kgonehe ho ba le phetolo ya lefutso la sele e phelang;
sephedi se fetotsweng lefutso? e bolela sephedi, ditho tsa lefutso tse ileng tsa fetolwa ka mokgwa o sa iketsahalleng ho latela tlhaho e leng ka thobalano kapa kopano ka tlhaho kapa ka ketsahalo tsena bobedi, mme ?phetolo ya lefutso? e tla ba le tlhaloso e tsamaelanang le yona.
kotsi? e bolela lekgetha le tebileng la baeloji, khemestri le la seqo la sephedi se fetotsweng lefutso se ka lebisang ho sekgahla se sebe tikolohong;
mohlahlobi? e bolela motho ya hlwauweng e le mohlahlobi ho ya ka karolo ya 15;
Letona? e bolela Letona la Temo;
ho beha leihlo? e bolela ho boloka o lebelletse, hlahloba, hlokomedisa kapa o rekota maemo kapa tshebetso;
tsebiso? e bolela ho tekwa ha ditokomane ka pela Lekgotla tse nang le tlhahisoleseding e hlokwang ke Lekgotla;
mohlanka? e bolela mohlanka jwalo ka ha a hlaloswa karolong ya 1 ya Molao wa Ditshebeletso tsa Setjhaba, wa 1994 (Phatlalatso ya 103 ya 1994), ha e balwa le karolo ya 1 ya Molao o Fetotsweng wa Setjhaba, wa 1996 ( Molao wa 13 wa 1996);
sephedi? e bolela ntho e hlalosehang ho latela baeloji, e nang le disele kapa e se nang tsona, e kgonang ho sebedisa dijo bakeng sa matla, e tshwanang le enngwe, fanang ka tlhahiso kapa ho fetisetsa lefutso mme ho kenyelletsa diphedi tse nyane;
tumello? e bolela tumello e hlahellang karolong ya 5(a) mme e kenyelletsa matla a ngotsweng;
boletsweng? e bolela se boletsweng ka molawana;
mongodisi? e bolela motho ya thontsweng tlasa karolo ya 8;
molawana? e bolela molawana o entsweng tlasa Molao ona;
kotsi? e bolela kgonahalo ya ho baka kapa ho lahlehelwa kapa tshenyeho kapa ntho e mpe kapa bomadimabe;
tokollo ya teko? e bolela ho lokollela diphedi tse fetotsweng lefutso ka boomo ka hara tikoloho phatlalatsa ltasa dipehelo moo bokae ba kabo ya diphedi tse fetotsweng lefutso e sehetsweng moedi ke ditshita tsa dikhemikhale kapa tsa seqo kapa tse ka hare tse thibelang ho phela ha diphedi tse jwalo ka hara tikoloho;
mosebedisi? e bolela motho ho latela tlhaho kapa molao kapa setsha se nang le boikarabelo ba ho sebedisa diphedi tse fetotsweng lefutso mme e kenyelletsa mosebedisi;
matlakala? e bolela ntho le ha e le hore ke mosi, mokedikedi kapa e thata kapa bobedi ba tsona, eo ho latela makikutlo a motho eo e leng ho yena kapa e taolong ya hae, e seng e sa batluwe kapa e ngata tlolo, etswang, e setseng, kapa masalla a tshebetso le ha e le efe kapa ketsahalo e mabapi le diphedi tse fetotsweng lefutso.
a15y1997s22 Tshebetso ya Molao
Molao ona o tla sebetsa ho-
a diphedi tse fetotsweng lefutso;
b ntshetsopele, tlhahiso, tokollo le tshebediso ya diphedi tse fetotsweng lefutso ho kenyelletsa le divaerase dibakethiria; le c tshebedisong ya kalafo ya ditho tsa lefutso.
Molao ona ha o na ho sebetsa mehatong-
a e kenyelletsang kalafo ya ditho tsa lefutso tsa batho;
b moo pokelletso ya dikarolwana tsa DNA kapa diphedi tse fetotsweng lefutso di sebediswang teng-
i ha ho thuswa ka ho imiswa ha batho kapa diphoofolo;
ii kopanong, phetisetsong, phetohong kapa ketsahalong le ha e le efe ya tlhaho; le iii kgolong ka bongata ya disele tse tshwanang;
c moo ho sebedisitsweng diphedi tse fetotsweng lefutso jwalo ka diphedi tse amohelang kapa tseo e leng batswadi-
i phetolong ya sebopeho sa sele;
ii ho etsweng le tshebedisong ya disele tse kopantsweng e se tsa leloko mme di keke tsa kgona ho hlahisa tse ding; le iii moo ho kopantsweng disele ho kenyelletsa le seleng tseo motheo wa tsona e leng wa maiketsetso tsa dimela.
a15y1997s32 Lekgotla la Phethahatso la Diphedi tse Fetotsweng Lefutso
Ho na le lekgotla le thehilweng le tlang ho tsejwa e le Lekgotla la Phethahatso la Diphedi tse Fetotsweng Lefutso, le tlang ho ba le ditho tse sa feteng borobedi tse tlang ho thonngwa ke Letona.
Ditho tse hlaloswang karolwaneng ya 1-
a e tla ba mohlanka a le mong ho tswa lefapheng la naha ka leng la Mmuso ho a latelang:
i Lefapha la Temo;
ii Lefapha la Bonono, Setho, Saense le Theknoloji;
iv Lefapha la Bophelo bo Botle;
v Lefapha la Basebetsi; le vi Lefapha la Kgwebo le Indasteri.
ba tlang ho ba le tsebo ya tshebediso ya diphedi tse fetotsweng lefutso ho ya ka lekala le emetsweng ke lefapha la hae;
b o tla kenyelletsa modulasetulo wa Komiti; le c ho ka kenyelletsa motho le ha e le mang feela.
Letona le tla beha modulasetulo le motlatsa modulasetulo ho tswa dithong tsa Lekgotla.
Motlatsa modulasetulo o tla sebedisa matla ohle le ho phetha mesebetsi yohle ya modulasetulo moo e leng hore modulasetuolo ha a kgone ho etsa jwalo.
a15y1997s55 Matla le mesebetsi ya Lekgotla
Hore le kgone ho fihlella dipheyo tsa lona, Lekgotla le ka-
a hloka hore le ha e le mang moikopedi wa tumello ya ho sebedisa disebediswa bakeng la ntshetsopele, tlhahiso kapa tshebediso ya diphedi tse fetotsweng lefutso kapa ho hlahisa diphedi tse jwalo tikolohong, ho kenya Lekgotleng ka mongodisi, tekolo ya kotsi le, moo ho hlokehang, tekolo ya sekgahla tikolohong sa ntshetsopele e jwalo, tlhahiso, tshebediso, kapa tokollo, ho latela maemo;
b batla hore mongodisi a hlahlobe hore na kopo e latetse dipehelo ho ya ka Molao ona;
c batla hore mongodisi a boloke rejistara ya diketsahalo tsohle tse etsahalang tshebedisong e tlasa taolo kapa teko ya ho ntshuwa ha diphedi tse fetosweng lefutso hammoho le mabitso le diaterese tsa batho ba amehang tshebedisong e tlasa taolo le kapa diteko tsa ho hlahiswa ha diphedi tse fetotsweng lefutso;
d batla tsebiso ke moikopedi ya phetolo le ha e le efe e lohothwang ya mofuta wa diketsahalo kapa ho hlahiswa ho kenyelletsang diphedi tse fetotsweng lefutso ho etswang dibakeng tseo ho fanweng ka tumello ho tsona ho ya ka serapa sa g, moo e leng hore Lekgotla le ka hloka hore moikopedi a etse kopo bakeng la tumello e ntjha;
e batla hore mongodisi a hlophisetse hore ho hlahlojwe ke mohlahlobi wa disebediswa moo diketsahalo kapa tlhahiso ya diphedi tse fetotsweng lefutso di etswang teng;
f batla hore mongodisi a hlophisetse ho hlahlojwa ha diketsahalo tsohle tseo a nang le maikutlo a hore ho bohlokwa ho etsa jwalo, ho kenyelletsa le tshebediso e tlasa taolo, teko le tokollo ka kakaretso ho netefatsa hore dipehelo tsohle tsa tumello e ntshitsweng tlasa Molao ona di a fihlellwa;
g ka mora ho tekolo ya kotsi, moo ho hlokehang, le tekolo ya sekgahla tikolohong se hlahellang serapeng sa a, le therisano le Komiti, le tla ananela, ho itshetlehilwe ka dipehelo tsa Molao le molao o mong le ha e le mang o tsamaelanang le dipehelo tseo Lekgotla le bonang e le tsa bohlokwa, tshebediso ya disebediswa tse amehang bakeng leo kopo e etseditsweng lona, kapa ho lokollwa ha diphedi tse fetotsweng lefutso ka hara tikoloho, le ho fa mongodisi matla a ho ntsha tumello ka tshwanelo h i batla hore mosebedisi a tsebise mongodisi hanghang ka molomo kapa lengolo ka ha kotsi e kenyelletsang diphedi tse fetotsweng lefutso le ho batla hore mongodisi a fuwe tlhahisoleseding ka tse bakileng kotsi, mofuta le bongata ba diphedi tse fetotsweng lefutso tse lokollotsweng, tlhahisoleseding le ha e le efe ya bohlokwa ho lekolwa sekgahla sa kotsi tikkolohong le mehato ya potlako e nkuweng ho qoba kapa ho fokotsa kgahlamelo e mpe le ha e le efe ya kotsi e jwalo tikolohong;
ii batla hore mongodisi a thonye moifo o tlang ho batlisisa le ho fana ka pehelo ka tse bakileng kotsi, le ho etsa dikgothalletso ho Letona ka maikemisetso a ho qoba dikotsi tse jwalo nakiong e tlang le ho fokotsa kgahlamelo e mpe ya dikotsi tse jwalo;
i tsebisa naha le ha e le efe e nngwe ka kotsi e ka bang le kgahlamelo tikolohong ya naha e eo;
j sebedisana kapa kenela ditumellano le motho le ha e le mang kapa setsha tlasa dipehelo tseo Lekgotla le motho kapa setsha se amehang di a dumellana;
k kgothalletsa tshebedisano pakeng tsa Fephaboliki le naha le ha e le efe e mabapi le diphutputso, ntshetsopele le phapanyetsano ya theknoloji lekaleng la diphedi tse fetotsweng lefutso;
l ka tumello ya Letona, le ananele le ho phatlalatsa ditataiso tsa tshebediso yohle ya diphedi tse fetotsweng sebopeho;
m eletse Letona ka-
i dithibelo;
ii tumello le taolo e loketseng ya ditswantle;
iv tumello kapa tsebiso ka tshebediso e tlasa taolo;
v tumello ya teko kapa tokollo ka kakaretso;
vi mehato ya taolo e lokelang ho nkuwa ha ho na le kotsi;
vii ntlha le ha e le efe e mabapi le diphedi tse fetotsweng lefutso;
n etse dikgothalletso ho Letona ka ho thonngwa ha ditho tsa Komiti.
a15y1997s66 Dikgeo Lekgotleng
Sekgeo ka hara Lekgotla se tla hlaha ha setho-
a se kgaotsa ho ba mohlanka;
b se le siyo ntle le ho nka lifi matsatsi a mararo ka tatellano dikopanong tsa Lekgotla;
c se itokolla;
d se tlosa ofising ho latela karolwana ya 2?
e se hlokahala.
Letona le ka tlosa setho sa Lekgotla ofisisng nako e nngwe le e nngwe ha Letona le na le maikutlo a hore setho se jwalo ha se sa etsa mosebetsi wa sona wa ofisi kapa se sa ka sa itshwara hantle.
Sekgeo Lekgotleng se tla tlatswa hang ha kgonahalo e le teng ho latela karolo ya 3.
Letona ha le kgotsmangtse hore setho le ha e le sefe sa Lekgotla se thibetswe ke ho kula kapa lebaka le ha e le lefe feela ho etsa mesebetsi ya lona ya ofisi, Letona le ka thonya motho le ha e le mang eo le mmonang a lokela ho kena e le motlatsi wa setho seo ha se ntse se thibellehile, le hore motlatsi ya jwalo nakong ya hae ya ho sebetsa e le motlatsi, o tla etsa mesebetsi ya ya setho seo a thontsweng sebakeng sa sona: Ho ntse ho ikamahantswe le hore motho ya thontsweng e le motlatsi wa modulasetulo kapa motlatsa modulasetulo o tla etsa mesebetsi ya setho se tlwaelehileng, ntle le hore Letona le laele ka mokgwa o mong.
a15y1997s77 Dikopano tsa Lekgotla
Dikopano tsa Lekgotla di tla tshwarwa ka nako le dibaka tse tlang ho bolelwa ke modulasetulo nako le nako: Ho ntse ho ikamahantswe le ntlha ya hore kopano ya pele e tla tshwarwa ka nako le sebaka se tlang ho hlaloswa ke Letona.
Bongata bo lekaneng ba kopano ya Lekgotla e tla ba bongata ba ditho.
Qeto ya Lekgotla e tla fihlellwa ka motheo wa tumellano.
Lekgotla le ka hlalosa mekgwa ya lona e lokelang ho latelwa dikopanong tsa lona le ho etsa hore ho bolokwe metsotso ya diketsahalo tsa kopano;
Lekgotla le ka thonya batho ba bang ba ananelehang ho sebetsa Lekgotleng hore ba eletse Lekgotla moo Lekgotla le bonang ho le molemo ho etsa jwalo teng.
Lekgotla le ka kopa diphehiso tse ngotsweng ho batho ba ananelehang ntlheng le ha e le efe ya phetolo ya lefutso e leng matsohong a Lekgotla.
a15y1997s88 Ho thonngwa ha Mongodisi a Ka pele ka moo ho ka kgonehang ka teng ka mora ho thewa ha Lekgotla le moo ho hlokehang Letona le, ka mora therisano le Lekgotla, thonyana mongodisi ya nang le manolo le boiphihlelo bo loketseng.
i e tla fela ha motho eo a itokolla jwalo ka mongodisi;
ii e ka fediswa ke Letona ha e le hore mongodisi ha a etse mosebetsi wa hae ka mokgwa o kgotsofatsang.
a o na le boikarabelo ba tsamaiso ya Molao ona;
b a ka sebedisa matla a hae le ho etsa mesebetsi eo a ka e fuwang kapa e fetisetswang kapa hehwang ke kapa tlasa Molao ona kapa ke Lekgotla.
Nako tsohle moo e leng hore mongodisi ha ayo ka lebaka le itseng kapa ha a kgone ho phetha mosebetsi wa hae, kapa nako tsohle moo e leng hore ho na le sekgeo se hlahang ofising ya mongodisi, Lekgotla le ka beha setho sa basebetsi ba lona ho sebetsa boemong boo ho fihlea mongodisi a kgutla ho tla phetha mosebetsi wa hae, kapa ho thonngwang mongodisi ho ya ka karolwana ya 1, mme setho seo, ha se ntse se tshwere mokobobo, se na le matla le ho ka phetha mesebetsi ya mongodisi jwalo a ka e fuwa kapa e nehwa ke Lekgotla.
Ketso le ha e le efe ya mongodisi e ka hulwa nakong efe kapa efe kapa ya fetolwa ke Lethona.
Molaodi Kakaretso o tla beha, ho latela dipehelo tsa Molao wa Basebeletsi ba Setjhaba, wa 1994 Phatlalatso ya 103 ya 1994, bahlanka ba bangata ba lefapha ka moo ho hlokehang ka teng ho thusa mongodisi ho etsa ho latela matla a hae le ho phetha mosebetsi wa hae.
Mongodisi o tla, ho latela ditaelo le dipehelo tse behilweng ke Lekgotla-
a ntsha tumello jwalo ka ha ho hlokwa kapa hlahella tlasa Molao ona;
b moo a nang le bonnete kapa a nahanelang ho na le mabaka a utlwahalang hore diphedi tse fetotsweng lefutso di latwa ntle kapa di hlahiswa ka hara naha kapa di sebediswa kgahlano le dipehelo tsa Molao ona kapa tsa tumello e ntshitsweng tlasa tsona-
i o tla ntsha tsebiso motho le ha e le mang eo ka yena kapa boemong ba hae diphedi tse fetotsweng lefutso di latwang ntle, hlahiswang kapa sebediswang ka hara Rephaboliki ho tloswe diphedi tse jwalo tse fetotsweng lefutso sebakeng kapa moahong le ka mokgwa o tlang ho hlaloswa ke Lekgotla; le ii ho fa mohlahlobi matla a ho bolaya diphedi tse jwalo tse fetotsweng lefutso kapa ho etsa ho re di shwe, ho ntse ho latelwa mehato le dipehelo tse hlahellang Molaong ona;
c fetola kapa a hula tumello tlasa Molao ona;
d fana ka lengolo la khiro ho mohlahlobi;
e balta ho emiswe ka diketsahalo tsa ho fetolwa ha lefutso dibakeng tseo dipehelo tsa Molao ona kapa maemo a tumello a sa kang a dumellwa kapa ho sa tsamaellanweng le tsona; le f ho netefatsa hore mehato e loketseng e a nkuwa ke basebedisi bohle ka dinako tsohle ka maikemisetso a ho sirelletsa tikoloho dinthong tse kotsi.
a15y1997s1010 Komiti ya Boeletsi
Ho thehilwe Komiti ya Boeletsi e tlang ho ba le batho ba sa feteng leshome ba thontsweng ke Letona ka mora kgothalletso ya lekgotla bakeng sa nako e sa feteng dilemo tse hlano bao-
a e leng ditho tse sa feteng borobedi e tlang batho ba ananelehang makaleng a saense a loketseng ntshetsopele le le ho lokollwa ha diphedi tse fetotsweng lefutso;
b batho ba babedi ba tla tswa lekaleng la setjhaba mme ba tla bang le tsebo ka ha saense ya tsa tlhaho le diphedi tse fetotsweng lefutso.
Lekgotla le, ha le ananela ditho bakeng sa ho thonyetswa Komiting, tsitlallela ho fihlella tekano kemeding ho tswa makaleng ohle a tsebo e tebileng e mabapi le diphedi tse fetotsweng lefutso.
Letona le, ka mora kgothalletso ya Lekgotla, beha setho le ha e le sefe sa Komiti e le modulasetulo.
Bosiong ba modulasetulo, ditho tse setseng tsa Komiti di tla kgetha modulasetulo ya tshwereng mokobobo.
Modulasetulo ya tshwereng mokobobo o tla sebedisa matla le ho phetha mesebetsi ya modulasetulo nako tsohle modulasetulo a sa kgoneng ho ets jwalo ka yona.
Setho sa Komiti seo nako ya sona ofising e fedileng se loketse ho ka thonngwa hape.
a15y1997s1111 Mesebetsi ya Komiti e tla ba-
Komiti e tla-
a sebetsa jwalo ka moifo wa boeletsi boemong ba naha ditabeng tse mabapi kapa tse amanang le diphedi tse fetotsweng lefutso;
b eletsa, ha e ka kotjwa ho etsa jwalo kapa ka boithaopo, Letona, Lekgotla, Mafapha a mang le mekgatlo e loketseng, dintabeng tse mabapi le diphedi tse fetosweng lefutso le, hara tse ding, ho ba eletsa-
i dintlheng tsohle tse mabapi le ho hlahiswa kegetlo la pele tikolohong ha diphedi tse fetotsweng lefutso;
ii ka ditshisinyo tse mabapi le diketsahalo tse itseng ka ho qolleha kapa diprojeke tse mabapi le diphedi tse fetotsweng lefutso;
iv ho dilatantle le thekisontle ya diphedi tse fetotsweng lefutso; le v melawaneng e sisintsweng kapa ditataisong tse ngotsweng fatshe.
c hokahana, ka mafapha a amehang a fapaneng a naha, le dihlopha tsa matjhaba kapa mekgatlo a amehang polokehong ho tsa baeloji; le d ho etsa kgweletso ya hore ho tshwaelwe ka mangolo ho tswa batho ba nang le tsebo ntlheng le ha e le efe e mabapi le diphedi tse fetotsweng lefutso eo Komiti e nang le tokelo ya ho e sebetsa.
Komiti e tla thonya dikomiti tse nyane ho sebetsana le dintlha tse ikgethang jwalo ka ha ho hlokeha.
a15y1997s1212 Tshehetso ka ditjhelete
Ho ditho tsa Komiti, ditho tsa dikomiti tse nyane le setho se hlahellang karolong ya 32c ho tla fanwa ka moputso oo Letona, ka tumellano le Letona la Ditjhelete, le tlang ho e hlalosa.
Komiti selemo ka seng le ho ya ka leano la tekanyetso ya lefapha e tla fana ka tekanyetso ho Lekgotla.
a15y1997s1313 Thulano ya dikgahleho
Motho ya thonyeditsweng Komiting o tla ikgula hanghang jwalo ka setho sa Komiti ebang tabakgolo ke ntlha eo a nang le kgahleho ka ho toba kapa ka ho se tobe kapa ebang, ka lebaka le ha e le lefe, ho na kapa ho ka ba le thulano ya dikgahleho ka baka la ho ba le seabo diketsong tsa Komiti.
a15y1997s1414 Thibelo ya merero e mabapi le diphedi tse fetotsweng lefutso
Letona, ka kgothalletso ya Lekgotla, ka tsebiso Koranteng ya Mmuso, le ka thibela morero le ha e le mang o mabapi le diphedi tse fetotsweng lefutso.
a15y1997s1515 Bahlahlobi
Mongodisi a ka thonya mohlanka le ha e le mang, kapa ka thumello ya Letona, motho le ha e le mang eo e seng mohlanka, e le mohlahobi ya tlang ho etsa kapa ho phetha mesebetsi e hlahellang karolwaneng ya 4 le karolong ya 16.
Mohlahlobi ka mong o tla fuwa lengolo le tekennweng ke mongodisi le hlalosang hore o thontswe jwalo ka mohlahlobi tlasa Molao ona,
Mohlahlobi, ka kopo ya motho le ha e le mang ya anngwang ke ketso kapa tshebetso ya mohlahlobi ya jwalo, hlahisa lengolo le hlahellang karolwaneng ya 2 ho motho ya jwalo.
Mohlahlobi a, ka matla a lengotlo le ntshitsweng ho latela karolwana ya 5, etsa diphuphuputso ho netefatsa hore dipehelo tsa Molao ona di ile kapa di a latelawa, mme a ka, bakeng la hore nakong tsa mosebetsi le kantle ho ho fana ka tsebiso e sa le pele, kena sebakena kapa moahong le ha e le mang oo a nang le mabaka a tiileng a hore ho na le tlolo ya dipehelo tsa Molao ona e etsahalang ho tsona-
a ho hlahloba se etswang ka hara kapa sebakeng kapa moahong o jwalo se amanang le ketso le ha e le efe e hlahellang Molaong ona;
b ho kopa tlhahisoleseding e mabapi le ketsahalo e jwalo ho monga sebaka kapa motho ya okametseng sebaka kapa moaho o jwalo kapa mothong le ha e le mang ya sebetsang kapa okametseng ba sebetsang moo;
c ho amoha sesebediswa, buka, setatemente kapa tokomane le ho nka disampole tsa se etswang tse bonahalang e ka ba bopaki ba tlolo ya dipehelo tsa Molao ona; le d ho fana ka tsebiso ho monga se etswang, sesebediswa, buka, setatemente kapa tokomane e amohilweng tlasa serapa sa c kapa motho ya nang le taolo hodima tsona hanghang pele ho ho hlotshwa ho seratswaneng sa c ho tlosa dintho tse amohilweng ka ditjeho tsa hae nakong e itseng le ho di beja sebakeng se boletsweng nakong ya tsebiso e jwalo.
a Lengolo le hlahellang karolwaneng ya 4 le tla ntshuwa ke makgiseterata ya nang le matla a molao tulong eo sebaka kapa moaho oo ho buuwang ka ona o leng ho yona, mme o tla le ntsha ha e le hore ho bonahala ho na le tlhahisoleseding e hlapanyeditsweng ya hore ho na le mabaka a lekaneng ho dumela hore sesebediswa, buka, setatemente kapa tokomane e amanang le tlolo ya Molao ona, e moo kapa ka hara sebaka seo kapa moaho oo.
b Lengolo le ntshitsweng ho latela karolo ena le tla ntshuwa jwalo ka hlokolotsi e kgolo le toka.
a Ebang ho se na mehato ya qoso e nkuwa malebana le ntho le ha e le efe eo ho buuwang ka yona karolwaneng ya 5a, dintlho tse amohilweng ho ya ka karolwana ya 4, kapa ha ho bonahala hore dintho tse jwalo ha e hlokwe ho mamelweng ha nyewe bakeng la ho ka ba bopaki kapa taelo ya lekgotla la dinyewe, ntho e jwalo e lta kgutlisetswa ka pele ka moo ho ka kgonehang ka teng ho motho eo e nkilweng ho yena.
c ka mora ho phethelwa ha tsamaiso ya qoso, ntho le ha e le efe e nkilweng ho ya ka karolwana ya 4 mme e sebedisitswe jwalo ka bopaki diqosong tseo motho a ne a di tshwaretswe, e tla nehwa mohlahlobi ho e senya kapa ho seng jwalo a sebetsane le yojna ho latela taelo ya mongodisi.
a15y1997s1616 Tlhahlobo tsa ka mehla ka bahlahlobi
Mohlahlobi nakong ya dihora tsa mosebetsi, a nang le lengolo kapa the, a kena sebakeng kapa moahong o ngodisitsweng ho latela Molao ona hore a-
a bula setshelo seo a se fumaneng kapa seo moahong o jwalo mme seo mohlahlobi a dumelang hore ka mabaka a utlwahalang se na le se ka fetolang diphedi tse fetotsweng lefutso;
b hlahloba disebediswa le ha e le dife tsa ho etsa diphedi tse fetotsweng lefutso le ho nka disampole tsa tsona;
c hlahloba mesebetsi kapa tshebetso e etswang ho kapa ka hara sebka kapa moaho e mabapi le diphedi tse fetosweng lefutso; le d ka batla hore monga kapa ya sebeletsang moo ho hlahisetsa tlhahlobo kapa lebakeng la ho fumana dikgatiso kapa diqotso, mookapa ho tswa bukeng le ha e le efe, bili ya ho tsamaiswa ha dithoto, bili ya ho kena naheng kapa tokomane ka morero wa tsamaiso ya Molao ona.
a15y1997s1717 Tlhaloso ya dikotsi le boikarabelo
Mongodisi, ho latela ditaelo le dipeelo tse behilweng ke Lekgotla, o tla-
Basebedisi ba tla netefatsa hore mehato e a nkuwa ho qoba kgahlamelo e mpe tikolohong e ka hlahang tshebedisong ya diphedi tse fetotsweng lefutso.
boikarabelo ba tshenyo e bakelweng ke tshebediso ya kapa ho lokollwa ha sephedi se fetotsweng lefutso e lta ba ba mosebedisi ya amehenag: Ha sephedi se jwalo se ne se ntse se le matsohong a mohlahlobi jwalo ka ha ho hlahella karolong ya 154, mosebedisi ya amehang nakong ya tshebediso e jwalo kapa tokollo e jwalo ha a na ho jara boikarabelo ba tshenyo le ha e le efe ntle le ha e le hore mosebedisi ya jwalo o hlile a bona kapa o ne a lokela hore o ile a hla a bona mme a ka be kapa o ne a loketse hore o ile a thibela tshenyo empa a hloleha ho nka mehato e loketseng ho thibela tshenyo e jwalo.
a15y1997s1818 Sephiri
Ha ho na motho ya tlang ntsha tlhahisoleseding eo a e fumaneng ka ho sebedisa matla a hae kapa ho phetheng mosebetsi wa hae ho latela Molao ona, ntle-
a le ka ho ya ka moo ho hlokehang ka teng ha ho latelwa dipehelo tsa Molao ona;
b ka dipheyo tsa ho tshebetso ya molao tlasa Molao ona;
c ha a laetswe ho etsa jwalo ke lekgotla le ha e le lefe la dinyewe;
d ha a dumelletswe ho etsa jwalo ke Letona.
Lekgotla le tla etsa qeto, ka mora ditherisano le moikopedi, hore ke tlhahisoleseding efe e lokelang ho bolokwa e le sephiri mme le tla tsebisa moikopedi ka qeto ya lona: Ha feela tlhahisoleseding e latelang e sa tlo ba sephiri-
b mekgwa le merero ya ho beha leihlo diphedi tse fetotsweng lefutsole bakeng la mehato ya tshohanyetso moo ho ka tshohang ha hlaha kotsi; le c tekolo ya kgahlamelo e bonahalang e lta ba teng, haholoholo e ka hlahisang dikokwanahloko le tshitiso ya tlhaho.
Ntle le dipehelo tsa karolwana ya 2, Lekgotla ka mora ditherisano le moikopedi mme ha e ba Lekgotla le kgotsmangtse ho latela tlhahisoleseding eo ho fanweng ka yona ke moikopedi hore tlhahisoleding e itseng e lokela ho se phatlalatswe hore ho tle ho sirelletswe thepa ya moikopedi, le se ntshe tlhahisoleseding e jwalo bakeng sa nako e hlokehang ho sirelletsa ditokelo tse jwalo.
Ha eba, ka mabaka le ha e le afeng, moikopedi a hula kopo ya hae, lehlakore le ha e le lefe le nang le tsebo ka dintlha tsa kopo le lokela ho hlompha sephiri sa tlhahisoleseding eo ho fanweng ka yona.
a15y1997s1919 Boipiletso
Motho ya ikutlwang a sa kgotsofala ke qeto e nkuweng kapa mohato wa Lekgotla, mongodisi kapa mohlahlobi ho latela Molao ona, nakong le ka mokgwa o hlalositsweng le ha ho se ho fumanwe tefo ya ditjhelete e behuweng, a ka etsa boipiletso kgahlano le qeto kapa mohato o jwalo ho Letona, le tlang ho thonya boto ya boipiletso bakeng la boipiletso bo amehang.
a Boto ya boipiletso e tla thehwa ka motho kapa batho bao, ho ya ka maikutlo a Letona, ba nang le tsebo e tebileng le ya loketseng ho etsa qeto ka dinltha tsa boipiletso.
b Ha boto ya boipiletso e nang le batho ba fetang bonngwe e thontswe, Letona le tla beha e mong wa bona e le modulasetulo wa boto eo ya boipiletso.
c Motho ya thontsweng tlasa a, o tla ikgula ha bothong ba boto ya boipiletso ha a na le kgahleho e tobileng kapa e sa tobang ntlheng ya boipiletso kapa ha, ka lebaka le ha e le lefe, ho na le kapa ho na le kgonahalo ya ho ba le thulano ya kgahleho ka lebaka la ho ba karolo diketsahalong tsa boto ya boipiletso.
Ho ka lefuwa setho sa boto ya boipiletso seo e seng mosebeletsi wa ka nako tsohle wa Mmuso, ka tjhelete e abilweng ke Palamente bakeng la morero o jwalo, tefo e jwalo kapa thuso e tlang ho hlaloswa ke Letona, ka tumellano le Letona la Ditjhelete.
Boto ya boipiletso e ka-
a dumela, beha ka thoko kapa ya fetola qeto kapa mohato o amehang oo e leng tababoholo boipiletsong;
b fetisetsa ntlha ena morao ho mongodisi ho ka lekolwa hape ke Lekgotla; kapa c a fana ka taelo e nngwe eo a bonang e loketse.
E bang qeto kapa mohato oo e leng tababoholo ya boipiletso-
a e le ho behella ka thoko, tefo e hlahellang karolwaneng ya 1 e tla buseletswa moipiletsi ya amehang; kapa b e fetotswe, karolo ya tefo e hlahellang karolwaneng ya 1 eo boto ya boipiletso e amehang e tlang ho e hlalosa, e tla buseletswa moipiletsi.
Qeto ya boto ya boipiletso, hammoho le mabaka a yona, di tla fokotswa ka ho ngolwa fatshe, mme dikgatiso tsa tsona di tla fuwa Letona, ha le di fumana Letona le tla nka bohato bo bong ho ya ka moo a bonang ho lokela.
a15y1997s2020 Melawana
Letona le ka etsa melawana-
a mabapi le dikopo tsa ditumello le ho ntshuwa ha tsona ho latela Molao ona;
b ho hlalosa mokgwa o lokelang ho latelwake moikopedi bakeng la ho rala tekolo ya kotsi le tekolo ya sekgahla tikolohong bakeng la ho kenya tshisinyo Lekgotleng ho ya ka Molao ona;
c ho hlalosa ditjhelete tse lefuwang bakeng la kopo, thepa kapa tokomane;
d mabapi le tlhophiso le mefuta ya diphedi tse fetotsweng lefutso;
e mabapi le ditlhoko tsa tshebediso e tlasa taolo ya diphedi tse fetosweng lefutso;
f mabapi le ditlhoko tsa ntshetsopele ya laboratory ya diphedi tse fetotsweng lefutso;
g mabapi le maemo ao meaho ya diketsahalo tse kenyelletsang diphedi tse fetotsweng lefutso e lokelang ho a ba ho ona;
i mabapi le ditlhoko tsa tsamaiso e phethahetseng ya matlakala;
j mabapi le tlhahisoleseding e kentsweng Lekgotleng ho ya ka Molao ona;
k mabapi le ditlhoko tsa ho tokollo e akaretsang le thekiso ya diphedi tse fetotsweng lefutso;
l mabapi le theko ntle le thomelo ntle ya diphedi tse fetotsweng lefutso;
m mabapi le ngodiso ya sebaka kapa moaho oo diketsahalo tse amanang le diphedi tse fetotsweng lefutso di etsahalang teng;
i mokgwa le nako eo boipiletso tlasa karolo ya 18 bo lokelang ho etswa ka tsona;
ii tjhelete e lokelang ho lefuwa bakeng la boipiletso bo jwalo;
iii mokgwa wa tsamaiso ya boipiletso wa boto ya boipiletso; le iv nako eo ka yona boto ya boipiletso e lokelang hore e be e entse qeto boipiletsong.
o ho beha mekgwa ya taoloe tlang ho latelwa ke mosebedisi;
p mabapi le mefuta ya diphedi tse fetotsweng lefutso e sa kenyelletsweng taolong tlasa Molao ona;
q mabapi le, ka kakaretso, ntlha le ha e le efe eo a nahanang e le ya bohlokwa kapa e potlakileng ho hlalosa hore tse ka hara Molao ona di ka fihlellwa ha bobebe, kakaretso e hlahellang serapeng sena e sa sehelweng moedi ke dipehelo tsa dirapa tse tlileng pele ho sona.
Melawana le ha e le efe e entsweng tlasa karolwana ya 1 e ka etsa hore motho mang kapa mang ya tlolang kapa hlolehang ho latela dipehelo tsa ona, o tla fumanwa a le molato wa tlolo ya molao le ho ka tshwarwa kapa a ahlolwa tjhelete, kapa ho kwallwa tjhankaneng bakeng sa nako e sa feteng dilemo tse pedi.
a15y1997s2121 Tlolo tsa molao le dikahlolo
Motho mang kapa mang ya-
a tlolang kapa hlolehang ho latela maemo, moedi, thibelo, tokisetso kapa taelo e behuweng kapa e ntshitsweng ho latela Molao ona;
b sitisang mohlahlobi le ha e le ofe ho etseng kapa ho moo a nang le matla kapa ho phetheng mosebetsi wa hae ho latela Molao ona kapa ya hanang ho fana ka tlhahisoleseding ho mongodisi jwalo ka ha e batlwa ho latela Molao ona;
c hang kapa hlolehang ho fana ka tlhahisoleseding kapa tlhaloso kapa karabo ka botlalo kamoo a ka kgonang ka teng potsong e botsitsweng ka molao a e botsitswe ke mohlahlobi ho phethweng ha mosebetsi wa hae ho latela Molao ona, kapa ho fana ka tlhahisoleseding, tlhakisetso kapa karabo ho mohlahlobi le ha e le ofe, e fosahetseng kapa e lahlehisang, a ntse a tseba hore e fosahetse kapa e a lahlehisa; kapa d ya itlhahisang ka boqhekanyetsi e le mohlahlobi kapa mohlanka le ha e le ofe ya thontsweng ho latela Molao ona, o molato wa tlolo ya molao.
Motho mang kapa mang ya tshwaretsweng tlolo ya molao tlasa Molao ona, o tla-
a kgetlong la pele la ho tshwarwa ha hae, kapa ho kwallwa tjhankaneng nako e sa feteng dilemo tse pedi; le b ho tshwarweng kgetlo la bobedi kapa le latelang a ahlolwe tjhelete, kapa ho kwallwa tjhankaneng nako ya dilemo tse sa feteng tse nne.
Ho sa natswe le ha e le eng e fapaneng le ena molaong le ha e le ofe, lekgotla la dinyewe la makgisetrata le tla lokela ho fana ka kotlo kapa taelo le ha e le efe e hlaloswang ke Molao ona.
a15y1997s2222 Ho fana ka matla
Letona, ho latela maemo ao le ka a hlalosang, ka lengolo la fana ka matla ao a fuweng ke Molao ona, ntle le matla a hlahellang karolong ya 20, ho mohlanka ya thontsweng ke lefapha, empa a se na ho nkelwa matla le ha e le afe ao a faneng ka ona mme a ka nna a fetola kapa a behella ka thoko qeto ya moemedi wa hae ya e entseng ha a ntse a sebedisa matla a jwalo.
a15y1997s23 Sehlooho se sekgutswane le qalo
Molao ona o tla bitswa Molao wa Diphedi tse Fetotsweng Lefutso, wa 1997, mme o tla kena tshebetsong ka letsatsi le tlang ho behwa ke Moporesidente ka ho o phatlalatsa Koranteng ya Mmuso.
