Molao wa bo-19, 2002
MOLAO WA KHOMISHENE YA NTSHETSOPELE LE TSHIRELETSO YA DITOKELO TSA DIHLOPHA TSA BAAHI BA KOPANENG KA SETSO, BODUMEDI LE PUO, 2002
Sengolwa sa Senyesemane se saennwe ke Mopresidente. Molao o amohetswe ka la 24 Phupu 2002.
MOLAO
Ho faneng ka matla ho dipehelo tsa Molao wa Motheo-
ho lokisetsa ho boptjwa ha Khomishene ya Ntshetsopele le Tshireletso ya Ditokelo tsa Dihlopha tsa Baahi ba Kopaneng ka Setso, Bodumedi le Puo;
ho lokisetsa mesebetsi e meng ya tlatsetso ya Khomishene;
ho lokisetsa ho bitswa ha seboka sa naha sa ditherisano;
ho lokisetsa ho thehwa le ho ananelwa ha makgotla a baahi; le ho lokisetsa merero e amanang le hoo.
SELELEKELA
JWALO KA HA setjhaba sa Afrika Borwa se na le dihlopha tse fapafapaneng tsa baahi ba Kopaneng ka setso, bodumedi le puo;
MME JWALO KA HA maano a nako e fetileng a re sietse lefa la karohano le ho se lekalekane pakeng tsa dihlopha tsena tsa baahi;
MME JWALO KA HA Molao wa Motheo o batla-
ho lokisa dikarohano tsena tsa nako e fetileng;
ho theha setjhaba se sa kgetholleng ka mmala le ka bong, se itshetlehileng ka ditsamaiso tsa demokrasi, toka setjhabeng le ditokelo tsa botho tsa motheo;
ho ntshetsa pele hlompho le tshireletso ya ditokelo tsa dihlopha tsa baahi ba kopaneng ka setso, bodumedi le puo; le ho ntshetsa pele bonngwe ho fapaneng ha rona;
MME JWALO KA HA Molao wa Motheo o thehile lethathama le batsi la metjha ya ditsha tsa ho kgonthisa ho netefatsa botsitso ba puso ya demokrasi, ho kenyeletswa le Khomishene ya Ntshetsopele le Tshireletso ya Ditokelo tsa Dihlopha tsa Baahi ba Kopaneng ka Setso, Bodumedi le Puo;
MME JWALO KA HA Khomishene bakeng sa ho phethahatsa mosebetsi wa wona wa semolaotheo o tshwanetse ho ba le seabo se ka sehloohong ho thuseng ka kaho ya setjhaba sa Afrika Borwa se nang le bonngwe ka sebele, se kopantsweng ke botshepehi ho naha ya rona le batho bohle ba heso;
KAROLO YA 1: TLHALOSO LE TSAMAISO YA MOLAO
Ditlhaloso
Molaong ona, ntle feela leha moelelo o bolela ka tsela e sele-
Khomishene? e bolela Khomishene ya Ntshetsopele le Tshireletso ya Ditokelo tsa Dihlopha tsa Baahi ba Kopaneng ka Setso, Bodumedi le Puo e boletsweng ho karolo ya 3;
lekgotla la baahi? le bolela ho ikamahanya ha boithaopo ha batho kapa mekgatlo ya baahi ho itshetlehileng ka metheo ya bolokolohi ba ho ikamahanya le ho emetseng sehlopha sa baahi ba kopaneng ka setso, bodumedi le puo mme le kenyeletsa lekgotla la setso JWALO KA HA ho bolelwa ke karolo ya 185 (c) ya Molao wa Motheo;
setsha sa semolaotheo? se bolela setsha se hlohlomisitsweng ho Shejule ya 1 ya Molao wa Tsamaiso ya Ditjhelete tsa Setjhaba wa 1999 (Molao wa 1 wa 1999);
Letona? le bolela setho sa Kabinete se bolelwang ho karolo ya 2;
lekala la puso? le bolela lekala la puso JWALO KA HA ho hlaloswa ho karolo ya 239 ya Molao wa Motheo;
ho balla? ho bolela ho balla ka taelo e entsweng ho latela karolo ya 39;
Molao ona? o bolela taelo efe kapa efe ho latela karolo ya 39.
Tsamaiso ya Molao ona
Molao ona o tsamaiswa ke setho sa Kabinete se kgethilweng ke Mopresidente.
KAROLO YA 2: MAEMO, MAIKEMISETSO, MATLA LE MESEBETSI YA KHOMISHENE
Maemo a Khomishene
Khomishene ya Ntshetsopele le Tshireletso ya Ditokelo tsa Dihlopha tsa Baahi ba Kopaneng ka Setso, Bodumedi le Puo e boletsweng ho karolo ya 18 (c) ya Molao wa Motheo-
a. e ikemetse;
b. e jwalo ka motho mahlong a molao; mme c. e tshwanetse ho se be le leeme mme e tshwanetse ho sebedisa matla a yona le ho phetha mesebetsi ya yona ntle le tshabo, tshekamelo kapa leeme.
Maikemisetso a Khomishene
Maikemisetso a Khomishene ke-
a. ho kgothaletsa hlompho le ho ntshetsa pele tshireletso ya ditokelo tsa dihlopha tsa baahi ba kopaneng ka setso, bodumedi le puo;
b. ho kgothaletsa le ho ntshetsa pele kgotso, setswalle, botho, mamellano le bonngwe ba setjhaba pakeng le hara dihlopha tsa baahi ba kopaneng ka setso, bodumedi le puo, hodima motheo wa tekatekano, ho se be le kgethollo, le boikamahanyo bo lokolohileng;
c. ho ntshetsa pele ho hlomphana pakeng tsa dihlopha tsa baahi ba kopaneng ka setso, bodumedi le puo;
d. ho kgothaletsa ditokelo tsa dihlopha tsa baahi tsa ho hodisa botjhaba ba tsona bo seng bo fokotsehile ho ya ka histori; le e. ho kgothaletsa ho thehwa kapa ho ananelwa ha makgotla a baahi ho latela karolo ya 36 kapa ya 37.
Matla le mesebetsi ya Khomishene
Khomishene e ka etsa sohle se hlokehang kapa se tshwanetseng ho fihlella maikemisetso a boletsweng ho karolo ya 4, ho kenyeletswa le-
a. ho tshwara mananeo a tlhahisoleseding le a thuto ho kgothaletsa kutwlisiso setjhabeng ka maikemisetso, seabo le mesebetsi ya Khomishene;
b. ho tshwara mamaneo a ho kgothaletsa hlompho le ho ntshetsa pele hlompho ya tshireletso ya ditokelo tsa dihlopha tsa baahi ba kopaneng ka setso, bodumedi le puo;
c. ho thusa ho hlahisweng ha maano a tlisang ho ba le seabo ho felletseng le ho mafolofolo ha dihlopha tsa baahi ba kopaneng ka setso, bodumedi le puo kahong ya setjhaba Afrika Borwa;
d. ho kgothaletsa temoho ya ho fapafapana ha dihlopha tsa baahi ba kopaneng ka setso, bodumedi le puo mmoho le ditokelo tsa bona hara batjha ba Afrika Borwa;
e. ho lebela, ho fuputsa le ho batlisisa ntlha efe kapa efe e mabapi le ditokelo tsa baahi ba kopaneng ka setso, bodumedi le puo;
f. ho ruta, ho thaota maikutlo, ho eletsa le ho tlaleha hodima ntlha efe kapa efe e mabapi le ditokelo tsa dihlopha tsa baahi ba kopaneng ka setso, bodumedi le puo;
g. ho tsamaisa tharollo ya dikgohlano pakeng le mahareng a dihlopha tsa baahi ba kopaneng ka setso, bodumedi le puo kapa pakeng tsa dihlopha dife kapa dife tse jwalo le lekala la puso, moo ditokelo tsa dihlopha tsa baahi ba kopaneng ka setso, bodumedi le puo di amehang teng;
h. ho amohela le ho sebetsana le dikopo tse amanang le ditokelo tsa dihlopha tsa baahi ba kopaneng ka setso, bodumedi le puo;
ho etsa ditshisinyo ho lekala le loketseng la puso mabapi le melao e amang kapa e ka nnang ya ama ditokelo tsa dihlopha tsa baahi ba kopaneng ka setso, bodumedi le puo?;
j. ho theha le ho boloka polokelo ya dintlha tsa dihlopha tsa baahi ba kopaneng ka setso, bodumedi le puo mmoho le ditsha le ditsebi hodima dihlopha tsena tsa baahi; le k. ho tlisa taba efe kapa efe e amehang tlasa tlhokomelo ya bolaodi kapa lekala le loketseng la puso, mme mmo ho loketseng teng, le ho etsa ditshisinyo ho bolaodi kapa lekala le jwalo la puso ho sebetsaneng le taba e jwalo.
Hore e kgone ho phetha mesebetsi ya yona ka tshwanelo, Khomishene e ka nna ya-
c. fumana ditshebeletso tsa motho ofe kapa ofe ka tumellano kapa ka tlhophiso e loketseng, ho kenyeletswa le ditshebeletso tsa lefapha lefe kapa lefe la naha kapa la provense kapa la lekalana kapa setsha sefe kapa sefe, ho phetha tshebetso kapa mosebetsi ofe kapa ofe o ikgethang;
d. iphumanela kapa ya nyahlatsa tokelo efe kapa efe ka hara thepa kapa ho yona, empa ho ba monga wa thepa e sa sutheng ho ka iphumanelwa kapa ha nyahlatswa feela ka tumello ya Letona;
e. bula le ho sebedisa diakhaonto tsa yona tsa banka, tlasa dipehelo tsa Molao wa Tsamaiso ya Ditjhelete tsa Setjhaba, wa 1999 (Molao wa 1 wa 1999);
f. itshireletsa tlasa inshorense kgahlanong le tahlehelo, tshenyo kapa molato ofe kapa ofe;
g. phetha ditshebetso tsa semolao, kapa ya kenya nyewe kapa ya itshireletsa kgahlanong le mohato ofe kapa ofe wa semolao lebitsong la yona;
h. tshwarahana le ketso efe kapa efe e molaong, ho sa kgathaletsehe hore e le nngwe kapa e le mmoho le mokgatlo ofe kapa ofe o mong Rephaboliking kapa nnqeng e nngwe, e le ketso e ka maikemisetso a ho ntshetsa pele maikemisetso a Khomishene;
rerisana le ho sebedisana le ditsha tsa dinaha tsa kantle tse phethang mesebetsi e tshwanang le ya Khomishene; le ho j. etsa eng kapa eng e amanang le ho phethwa ha mesebetsi ya yona.
Tshebedisano pakeng tsa Khomishene le ditsha tse ding tsa semolaotheo mmoho le makala a puso l. Khomishene e ka nna ya-
a. etsa ditlhophiso tse loketseng le setsha se seng sa semolaotheo kapa lekala la puso ho thusa Khomishene ho phethweng ha ofe kapa ofe wa mesebetsi ya yona ha feela e le hore setsha seo kapa lekala leo le na le matla a ho thusa Khomishene; le ho b. fetisetsa ho setsha sa semolaotheo kapa lekala la puso leo e entseng tlhophiso le yona matla afe kapa afe a yona a hlokahalang bakeng sa ho fana ka thuso eo ho dumellanweng ka yona.
Khomishene e tshwanetse ho sebedisana le ditsha tse ding tsa semolaotheo le makala a puso moo mesebetsi ya Khomishene e tshwanang le ya ditsha tse jwalo tsa semolaotheo kapa makala a puso.
Ho latela karolo ya 185 ya Molao wa Motheo, Khomishene e ka nna ya tlaleha taba efe kapa efe e welang tlasa mesebetsi le matla a yona ho Khomishene ya Afrika Borwa ya Ditokelo tsa Botho bakeng sa hore e fuputswe.
Diphuputso ka Khomishene kapa ka komiti ya ho fuputsa
Khomishene e ka tshwara phuputso ka boyona ho latela karolo ya 5 (e), kapa e ka nna ya kgetha setho se le seng sa Khomishene kapa ho feta kapa batho ba bang jwalo ka komiti ya ho fuputsa, hore ba tshware phuputso lebitsong la yona.
Bakeng sa ho fuputsa, Khomishene kapa komiti ya ho fuputsa e ka nna ya-
a. ka tsebiso e ngotsweng fatshe, e ka laela motho ka disamone hore a hlahelle pela Khomsihene kapa komiti, ho ya kamoo ho loketseng ka teng-
ho fana ka bopaki; kapa ho hlahisa tokomane eo motho eo a nang le yona le e hlalositsweng taelong ya disamone;
b. bitsa motho ofe kapa ofe ya teng kopanong, ho sa kgathaletsehe hore o bitsuwe ka disamone kapa tjhe-
ho fana ka bopaki pela Khomishene kapa komiti, ho ya kamoo ho loketseng ka teng; kapa ho hlahisa tokomane eo motho eo a e tshwereng kopanong;
c. nkisa kano kapa polelo e tiiseditsweng ho motho ya boletsweng serapeng sa (b);
d. botsisisa motho ofe kapa ofe ya boletsweng ho serapa sa (c) kapa e etse hore motho eo a botsisiswe ke motho ya kgethuweng ke Khomishene kapa komiti, ho ya kamoo ho loketseng ka teng; mme e. tshwara tokomane e hlahisitsweng ho latela serapa sa (b)(ii) bakeng sa nako e utlwahalang.
Haeba ho kgethuwe komiti ya ho fuputsa ho tshwara phuputso lebitsong la Khomishene, komiti e tshwanetse ho tlaleha le ho etsa ditshisinyo ho Khomishene mabapi le phuputso, pheletsong ya phuputso.
Tlaleho ka Khomishene a. Khomishene e tshwanetse ho tlaleha selemo le selemo ho Seboka sa Setjhaba mabapi le diketso tsa yona le ho phethahatswa ha mesebetsi ya yona.
b. Dikhophi tsa tlaleho e boletsweng ho serapa sa (a) di tshwanetse hore hape di phatlalatswe ho batho le ditsha tse boletsweng ho serapa sa 26 .
KAROLO YA 3: SEBOPEHO LE HO BA SETHO SA KHOMISHENE
Sebopeho
Khomishene e bopilwe ka-
a. Modulasetulo ya kgethilweng ke Mopresidente ho latela karolo ya 12; le b. ditho tse ding tse seng ka tlase ho tse 11 le tse seng ka hodimo ho tse 17 tse kgethilweng ke Mopresidente ho latela mokgwatshebetso o boletsweng ho karolo ya 11.
Mopresidente-
a. o tshwanetse ho ba palo ya ditho tse tlang ho kgethelwa ho Khomishene ho latela karolwana ya (b), empa ha a kgetha ditho bakeng sa sehla se setjha sa Khomishene a ka nna a eketsa palo e beilweng ka mora hore mabitso a batho ba kgethilweng a fetisitswe ho latela karolo ya 11 (d); mme b. a ka nna a fetola palo e beilweng ho latela serapa sa (a) nako le nako, empa a ka fokotsa palo eo feela ha a kgetha ditho bakeng sa sehla se setjha sa Khomishene.
Khomishene e tshwanetse ho boptjwa ka mokgwa wa hore-
a. bonyane e na le kemedi e batsi ya dihlopha tse ka sehloohong tsa baahi ba kopaneng ka setso, bodumedi le puo Afrika Borwa;
b. ka bobatsi e bontsha sebopeho se teng sa ho fapana ha bong ka hara Afrika Borwa; mme c. ka kopanelo e na le tsebo le boiphihlelo bo lekaneng mabapi le dintlha tse amanang le-
kgothaletso le tshireletso ya ditokelo tsa dihlopha tsa baahi ba kopaneng ka setso, bodumedi le puo;
kaho ya setjhaba.
Ho tshwanelehela ho ba setho
Setho sa Khomishene se tshwanetse-
a. ho ba moahi wa Afrika Borwa;
b. ho ba motho ya tshwanetseng le ya loketseng ho ba ofising jwalo ka setho sa Khomishene; mme c. a tsamaisane le maikemisetso a Khomishene a boletsweng ho karolo ya 4.
Batho bana ba latelang ha ba a tshwanela ho ka ba ditho kapa ho dula e le ditho tsa Khomishene:
a. Motho eo tlasa mabaka afe kapa afe a boletsweng ho karolo ya 47(c), (d) kapa (e) ya Molao wa Motheo a sa tshwaneleheleng ho ka ba setho sa Seboka sa Setjhaba;
b. motho ya hlolehang ho itokolla JWALO KA HA ho boletswe ho karolo ya 16 (c);
c. motho ya tlositsweng ofising ho latela karolo ya 17; kapa d. motho ya fumanweng a le molato wa bosenyi kapa tlolo ya molao, eo ho yona lekgotla la dinyewe le fumaneng hore lehloyo le itshetlehileng ka mmala, borabe, bong kapa bodumedi, le bile le seabo.
Mokgwatshebetso wa ho behwa ha ditho
Nako le nako ha ho hlokeha hore ho behwe ditho tsa Khomishene tse boletsweng ho karolo ya 9 (b), Letona le tshwanetse-
a. hore ka dipapatso diphatlalatsong tsa ditaba, naha ka bophara le provenseng e nngwe le e nngwe, mme moo ho hlokahalang, le ka ditsela tse ding, le meme mekgatlo kapa batho ka hara dihlopha tsa baahi ba kopaneng ka setso, bodumedi le puo tsa Afrika Borwa ho thonya batho ba phethahatsang karolo ya 10 bakeng sa hore ba behwe ho Khomishene;
b. ho nka mehato e eketsehileng ho mema mekgatlo le batho ka hara dihlopha tsa baahi ba kopaneng ka setso, bodumedi le puo tsa Afrika Borwa, ho thonya batho ba phethahatsang karolo ya 10 bakeng sa ho kgethelwa Khomishene haeba ho thonya ha sethathong ka lebaka la dipapatso kapa dimemo tse boletsweng ho serapa sa (a) ha di na ho phethahatsa ditlhoko tsa karolo ya 9 ;
c. ho hlophisa lenane la batho ba thontsweng bakeng sa se seng le se seng sa dihlopha tse fapaneng tsa baahi ba kopaneng ka setso, bodumedi le puo, le bontshang dintlha tse balletsweng tsa motho ka mong ya thontsweng; le d. ho kgetha moifo o kgethang o nang le batho ba hlomphuwang ke setjhaba bakeng sa dikelello tsa bona tse phodileng, bohlale, le kutlwisiso ya dintlha tse amang dihlopha tsa baahi ba kopaneng ka setso, bodumedi le puo tsa Afrika Borwa.
Ho thonya hofe kapa hofe ho entsweng ho latela papatso ho ya ka karolwana ya (a) kapa memo ho ya ka karolwana ya (b) di tshwanetse ho tshehetswa ke-
a. dintlha tsa boqo tsa ya thongwang;
b. dintlha tsa seabo sa ya thongwang ho merero ya dihlopha tsa baahi ba kopaneng ka setso, bodumedi le puo, ho kenyeletswa le lenane la mekgatlo ya setso, bodumedi le puo eo motho ya thongwang e leng setho sa yona, mohlanka wa yona kapa eo ho yona eo ya thongwang a nang le seabo se mafolofolo ho yona;
c. dintlha tsa tsebo le boiphihlelo ba motho ya thongwang mabapi le dintlha tse amanang le-
ntshetsopele le tshireletso ya ditokelo tsa dihlopha tsa baahi ba kopaneng ka setso, bodumedi le puo; le kaho ya setjhaba; le d. tlhahisoleseding efe kapa efe e ka nnang ya ba e balletswe.
Moifo o kgethang o tshwanetse-
a. ho kgetha ba tshwanelehelang ho ba ditho tsa Khomishene le ba tlang ho ba ba tshwanelehang ka ho fetisisa ho sebetsa Khomisheneng;
b. ho kgetha batho bao kgetho ya bona e tlang ho phethahatsa ditlhoko tsa karolo ya 9 ;
c. ho kgetha ho tswa lenaneng le hlophisitsweng ho latela karolwana ya (c), bonyane e le nngwe le halofo ya palo ya ditho tse tlang ho kgethwa ka lebaka la-
sehla se setjha sa Khomishene;
keketseho ya palo ya ditho tse boletsweng ho karolo ya 9 (b); kapa (iii) sekgeo; le d. ho fetisetsa mabitso a batho ba kgethilweng ho Mopresidente hammoho le mabaka a hore ke hobaneng ha ba ile ba kgethwa.
Mopresidente o tshwanetse-
a. ho bea ditho tsa Khomishene ho tswa mabitsong a batho ba kgethilweng a tekilweng ho latela karolwana ya (d); le b. ho tsamaisana le karolo ya 9 ha a bea ditho.
Modulasetulo
Mopresidente o tshwanetse ho bea setho sa Khomishene kapa motho e mong ya phethahatsang ditlhoko tsa ho tshwanelehela tse boletsweng ho karolo ya 10 jwalo ka Modulasetulo wa Khomishene.
motho ya beilweng jwalo ka Modulasetulo wa Khomishene e tshwanetse ho ba motho ya tshwanetseng le ya loketseng ho ka tshwara setulo sa ho ba Modulasetulo.
Mopresidente a ka nna a bea Motlatsi wa Modulasetulo ho tswa ho ditho tsa Khomishene.
Nako ya Tshebetso ya Khomishene
Nako ya tshebetso ya Khomishene ke dilemo tse hlano.
Modulasetulo le ditho tse ding tsa Khomishene ba behwa bakeng sa sehla se le seng sa nako ya tshebetso ya Khomishene, empa ba ka nna ba behwa hape mafelong a sehla seo bakeng sa sehla se leng seng feela se seng.
Haeba palo ya ditho e boletsweng ho karolo ya 9 (b) e a eketswa ka nako ya sehla sa nako ya tshebetso, setho kapa ditho tseo tsa tlatsetso di behwa bakeng sa nako e setseng ya sehla seo sa tshebetso.
Dipehelo tsa ho behwa ha ditho
Letona, ka tumellano le Letona la Ditjhelete, le bea dipehelo tsa ho behwa ha Modulasetulo, Motlatsi wa Modulasetulo le ditho tse ding tsa Khomishene, ho nahanelwa dipehelo tsa ho behwa ha ditho tsa ditsha tse ding tsa semolaotheo.
Ditho tsa Khomishene di behwa maemong a tshebetso ya nakwana, empa Modulasetulo, Motlatsi wa Modulasetulo le ditho tse ding tse sa feteng tse tharo ba ka behwa tshebetsong ya ka nako tsohle.
Boitshwaro ba ditho
a. se tshwanetse ho phetha mesebetsi ya sona ka moya wa ho ntshetsa pele kgotso, setswalle, botho, mamellano le bonngwe ba setjhaba ka hare le pakeng tsa dihlopha tsa baahi ba kopaneng ka setso, bodumedi le puo, ka ho itshetlehileng ka tekatekano, ho se kgetholle le bolokolohi ba ho ikamahanya;
ka botshepehi; le ntle le tshabo, tshekamelo kapa leeme;
b. se tshwanetse ho senola ho Khomishene kgahleho efe kapa efe ya boqo kapa ya poraevete ya kgwebo eo setho seo kapa mohatsa sona, molekane kapa ya haufi wa leloko a ka nnang a ba le yona tabeng efe kapa efe e pela Khomishene, mme se tshwanetse ho ikgula mererong ya Khomishene ha taba eo e sekasekwa, ntle feela leha Khomishene e etsa qeto ya hore kgahleho ya setho seo tabeng eo ke e sa tsebisahaleng kapa ke e sa ameheng;
c. ha se a tshwanela ho sebedisa maemo kapa menyetla ya ho ba setho bakeng sa ho ithuisa kapa molemong wa motho e mong ka ho sa tshwanelang; mme d. ha se a tshwanela ho etsa ka mokgwa ofe kapa ofe o thunthetsang seriti, ho se be le leeme, boikemelo kapa botshepehi ba Khomishene.
Setho sefe kapa sefe sa Khomishene se tlolang kapa se hlolehang ho latela karolwana ya se molato wa boitshwaro bo bobe.
Pheletso ya ho ba setho
Motho o kgaotsa ho ba setho sa Khomishene ha motho eo-
a. a se a sa tshwanelehele ho ba setho ho latela karolo ya 10;
b. a itokolla; kapa c. a tloswa ofising ho latela karolo ya 17.
Setho se ka itokolla ka mora ho fana ka tsebiso e ngotsweng fatshe ya dikgwedi tse tharo bonyane ho Mopresidente, empa Mopresidente a ka nna a amohela nako e kgutshwane ho feta maemong a itseng a ikgethang.
Setho se nkuwa jwalo ka se itokollotseng haeba setho seo-
a. se dumela ho thonngwa bakeng sa Seboka sa Setjhaba, Lekgotla la Naha la Diprovense, lekgotlaketsomelao la provense kapa lekgotla la mmasepala;
b. se behwa jwalo ka mohlanka wa mokga wa dipolotiki; kapa c. e le mohlanka wa mokga wa dipolotiki, setho sa Seboka sa Setjhaba, morumuwa wa nako tsohle ho Lekgotla la Naha la Diprovense, setho sa lekgotlaketsomelao la provense kapa setho sa lekgotla la mmasepala mme se hloleha ho itokolla setulong se jwalo matsatsing a 30 a ho behwa jwalo ka setho sa Khomishene.
Ho tloswa ofising
Setho sa Khomishene se ka tloswa ofising, empa feela haeba komiti ya Seboka sa Setjhaba e fumana setho seo se le molato wa boitshwaro bo botle kapa e etsa qeto ya hore setho seo ha se na bokgoni kapa se hloleha ho phetha mesebetsi ya setho, mme Seboka sa Setjhaba, ho tsamaisana le karolo ya 194 (b) ya Molao wa Motheo, se amohela qeto ya hore setho seo se tloswe ofising.
Mopresidente-
a. a ka nna a fanyeha setho sa Khomishene ofising nako efe kapa efe ka mora ho qala ha mehato ya komiti ya Seboka sa Setjhaba ya ho tloswa ha setho seo; mme b. o tshwanetse ho tlosa setho seo ofising ka mora hore Seboka sa Setjhaba se amohele qeto ya ho tloswa ha setho seo ofising.
Ho kwalwa ha dikgeo
Ha ho etsahala hore ho hlahe sekgeo ofising ya-
a. Modulasetulo, sekgeo seo se kwalwa ke Mopresidente ho latela karolo ya 12; le b. setho se boletsweng ho karolo ya 9 (b), sekgeo seo se kwalwa ka ho latela mokgwatshebetso o boletsweng ho karolo ya 11.
Motho ofe kapa ofe ya behilweng ho kwala sekgeo, o ba ofising bakeng sa nako e so kang e fela ya sehla sa nako ya tshebetso ya setho seo se tswileng ofising.
KAROLO YA 4: TSHEBETSO YA KHOMISHENE
Dikopano
Modulasetulo wa Khomishene o etsa qeto hore Khomishene e kopana neng le hokae, empa o tshwanetse ho bitsa kopano matsatsing a 30 ka mora ho amohela kopo e tshehetswang ke boholo ba ditho ya hore ho bitswe kopano ya Khomishene.
Khomishene e tshwanetse ho kopana ka kotara bonyane.
Modulasetulo, kapa ha Modulasetulo a le siyo, Motlatsi wa Modulasetulo o okamela dikopano tsa Khomishene, empa haeba ka bobedi ha ba yo kopanong, ditho tse teng di tshwanetse ho kgetha setho se seng ho okamela kopano eo.
Mekgwatshebetso
Khomishene e ka nna ya ipehela mokgwatshebetso wa yona, e latela ka hloko metheo ya ho sebeletsa pepeneneng.
Diqeto a. Khomishene e tshwanetse ho nka diqeto ka mokgwa wa ho batla tumellano, o kenyang tshebetsong motheo wa bonngwe ho fapafapaneng JWALO KA HA ho bontshwa ho Molao wa Motheo.
b. Haeba Khomishene e hloleha ho fihlella tumellano hodima potso e tekilweng pela Khomishene, qeto hodima potso eo e ka nkuwa ka ho phethahetseng ka divoutu tse tshehetsang tsa bonyane boholo ba palo ya ditho tsa Khomishene.
Dikomiti
Khomishene e ka nna ya-
a. theha komiti e le nngwe kapa ho feta tse nang le ditho feela, kapa ditho le basebetsi kapa batho ba bang, ho thusa Khomishene ho phetha mesebetsi ya yona; le ho b. qhala komiti nako efe kapa efe.
Khomishene-
a. e tshwanetse ho bea mesebetsi ya komiti;
b. e tshwanetse ho kgetha setho sa komiti jwalo ka modulasetulo wa komiti;
c. e ka tlosa setho sa komiti nako efe kapa efe; mme d. e ka bea mokgwatshebetso wa komiti.
Phetisetso ya matla le kabo ya mesebetsi
Khomishene e ka nna ya-
a. fetisetsa afe kapa afe a matla a Khomishene ho-
setho sa basebeletsi ba Khomishene; kapa komiti ya Khomishene; le ho b. abela ho phethwa ha ofe kapa ofe wa mesebetsi ya Khomishene ho setho, mosebeletsi kapa komiti efe kapa efe e jwalo.
Phetisetso kapa kabo ho ya ka karolwana ya -
a. e tlasa dipehelo le ditaelo tseo Khomishene e ka di behang; mme b. ha e amohe Khomishene boikarabelo ba ho sebedisa matla kapa ho phetha mosebetsi oo.
Khomishene e ka nna ya tiisa, ya fetola kapa ya hula qeto efe kapa efe e nkuweng ho latela phetisetso kapa kabo, empa ha ho na ho fetolwa kapa ho hulwa ha qeto ho tlang ho thunthetsa tokelo efe kapa efe e ka nnang ya ba e bile teng ka lebaka la qeto eo.
Pitso
(a) Khomishene e tshwanetse ho bitsa diboka tse pedi tsa naha tsa ditherisano sehleng se seng le se seng sa nako ya tshebetso ya Khomishene, mme sa pele se tshwanetse ho tshwarwa dikgweding tse 12 tsa pele tsa sehla se setjha sa nako ya tshebetso ya Khomishene.
b Ho tshwanetse ho iteangwa le Letona haeba Khomishene e hloka ho bitsa diboka tse fetang tse pedi tsa naha tsa ditherisano sehleng se itseng sa nako ya tshebetso ya Khomishene.
Sepheo
a. tshekatsheko ya-
tlaleho ya Khomishene hodima mesebetsi ya yona, diphihlelo le diphepetso; le ditshisinyo dife kapa dife tsa Khomishene;
b. tekolo ya kgatelopele Afrika Borwa mabapi le-
kgothaletso ya tlhompho le ho ntshetswa pele ha tshireletso ya ditokelo tsa dihlopha tsa baahi ba kopaneng ka setso, bodumedi le puo; le ho ntshetsa pele kgotso, setswalle, botho, mamellano le bonngwe ba setjhaba ka hare le pakeng tsa dihlopha tsa baahi ba kopaneng ka setso, bodumedi le puo, ka ho itshetlehileng ka tekatekano, ho se kgetholle le bolokolohi ba ho ikamahanya;
c. ho ralwa ha dikopo le ditshisinyo ho Khomishene mabapi le merero e boletsweng ho serapa sa (b)(i) kapa sa (ii);
d. ho tshohlwa ha diqeto pela seboka mabapi le dikopo le tse tlang pelepele bakeng sa Khomishene; le e. ho kgothaletsa thoholetso bakeng sa ho fapafapana ha setso, bodumedi le puo.
Sebopeho
Seboka sa naha sa ditherisano se ka ba le batho bao Khomishene e ka ba memang, empa se tshwanetse ho kenyeletsa-
a. ditho tsa Khomishene;
b. baromuwa ho tswa ho dihlopha tsa baahi ba kopaneng ka setso, bodumedi le puo;
c. baromuwa ho tswa ho lekgotla le leng le le leng la setjhaba le ananelwang ho latela karolo ya 37;
d. baromuwa ho tswa ho Ntlo ya Naha ya Baetapele ba Setso, Khomishene ya Afrika Borwa ya Ditokelo tsa Botho, Boto ya Dipuo Tsohle tsa Afrika Borwa, Khomishene ya Tekatekano ya Bong mmoho le Khomishene ya Naha ya Batjha;
e. baromuwa ho tswa ho mmuso wa naha ba kgethilweng ke Letona;
f. baromuwa ho tswa ho mmuso wa provense e nngwe le e nngwe ba kgethilweng ke Tonakgolo ya provense e amehang; le g. baromuwa ba kgethilweng ke puso e hlophisitsweng ya bommasepala.
Khomishene e tshwanetse-
a. ka dipapatso diphatlalatsong tsa ditaba, naheng ka bophara le provenseng e nngwe le e nngwe, e meme dihlopha tsa baahi ba kopaneng ka setso, bodumedi le puo ho thonya baromuwa ba emetseng dihlopha tseo tsa baahi sebokeng sa naha;
b. hore e nke mehato e eketsehileng ya ho mema mekgatlo le batho ka bobona ho netefatsa hore ho ba le kemedi e batsi mabapi le baromuwa ba boletsweng ho karolwana ya (b).
Ka mora ditherisano le Letona, Khomishene e ka-
a. bea palo e ka hodimo ka ho fetisisa ya baromuwa sebokeng sa naha sa ditherisano; le b. ho bea palo e hodimo ka ho fetisisa ya baromuwa ba ka kgethwang kapa ba mengwa ho latela karolwana ya (d), (e), (f) le (g).
Palo ya baromuwa ba kgethilweng kapa ba memilweng ho latela karolwana ya (d), (e), (f) le (g) ha e tshwanela ho feta nngwe-tharong ya palo e hodimo ka ho fetisisa ya baromuwa ho seboka sa naha sa ditherisano.
Setsha kapa mokgatlo ofe kapa ofe o romelang baromuwa sebokeng o tshwanetse ho hlokomela tekatekano ya bong kgethong ya baromuwa.
Mekgwatshebetso
a. lenanetaba la seboka sa naha sa ditherisano; le b. mokgwatshebetso o tshwanetseng ho latelwa sebokeng sa naha sa ditherisano, empa motho ya okametseng phutheho e itseng ya seboka a ka etsa qeto hodima taba efe kapa efe e ka hlahang ka nako ya phutheho eo.
Modulasetulo
Modulasetulo wa Khomishene, kapa ha Modulasetulo a le siyo, Motlatsi wa Moduasetulo kapa setho se seng sa Khomishene se kgethilweng ke Khomishene, o okamela phutheho efe kapa efe ya seboka sa naha sa ditherisano.
Diqeto
Motho ya okametseng phutheho ya seboka sa naha sa ditherisano o tshwanetse ho fetisetsa qeto efe kapa efe a amohetsweng ke seboka ho Khomishene bakeng sa tshekatsheko.
KAROLO YA 6: MERERO YA TSAMAISO LE TSA DITJHELETE
Ho behwa ha mohlanka e moholo wa phethahatso
Khomishene e tshwanetse ho bea motho jwalo ka mohlanka e moholo wa phethahatso wa Khomishene.
Mohlanka e moholo wa phethahatso o tshwara setulo ofising-
a. bakeng sa nako ya tshebetso eo ho dumellanweng ka yona e sa feteng dilemo tse hlano, empa e ka nnang ya ntjhafatswa;
b. ho latela maemo le dipehelo tse sebetsang ka kakaretso ho basebetsi ba Khomishene; le c. ho latela maemo le dipehelo tse boletsweng konterakeng e ngotsweng fatshe ya khiro e tshwanetseng ho kenyeletsa maemo le dipehelo tse beang maemo a tshebetso e tshwanetseng ho fihlellwa.
Mesebetsi ya mohlanka e moholo wa phethahatso
Mohlanka e moholo wa phethahatso ke mohlanka ya tshwarang diakhaonto tsa Khomishene.
Mohlanka e moholo wa phethahatso o ikarabela ka-
a. ho hlongwa le ho ntshetswa pele ha tsamaiso e sebetsang ka bokgabane;
b. tlhophiso, taolo le tsamaiso ya basebetsi bohle, ho kenyeletsa batho ba adimilweng Khomishene ho tswa ho lekala lefe kapa lefe la puso;
c. ho bolokwa ha kgalemo ya basebetsi; le d. ho phethahatswa ha diqeto tsa Khomishene
Jwalo ka mohlanka ya tshwarang diakhaonto, mohlanka e moholo wa phethahatso o ikarabela ka-
a. kuno le ditshenyehelo tsohle tsa Khomishene;
b. leruo lohle la Khomishene mmoho le ho kwala mekitlane yohle ya Khomishene; le c. ho latela ka tshwanelo le ka hloko Molao wa Tsamaiso ya Ditjhelete tsa Setjhaba, wa 1999 (Molao wa 1 wa 1999).
Dipehelo tsa khiro tsa basebetsi
Mosebetsii wa Khomishene o hirwa tlasa maemo le dipehelo tsa khiro tse behilweng ke Khomishene.
Maemo le dipehelo tsena di tshwanetse ho tsamaisana le ditsamaiso le metheo ya motheo e boletsweng ho karolo ya 195 ya Molao wa Motheo.
Batho ba tshebetsong ya bosebeletsi ba setjhaba kapa setsha se seng sa mmuso ba adimilweng Khomishene ba tshwanetse ho phetha mesebetsi ya bona tlasa taolo le ditaelo tsa mohlanka e moholo wa phethahatso wa Khomishene.
Ditokelo tsa penshene
Motho ofe kapa ofe ya kgethwang jwalo ka mosebetsi wa Khomishene a ka nna a ba setho sa Letlole la Dipenshene la Basebetsi ba Mmuso le boletsweng ho karolo ya 2 ya Molao wa Dipenshene tsa Basebetsi ba Mmuso wa 1996 (Phatlalatso ya bo-21 ya 1996).
Mosebetsi wa Khomishene ya bang setho sa letlole leo la dipenshene o tshwanetse ho fumana merokotso ya penshene le ya ho bea meja fatshe JWALO KA HA e ka motho eo ke mohlanka ho bosebeletsi ba mmuso.
Matlotlo
Khomishene e tshwanetse ho fumana tjhelete e abuwang ke Palamente selemo le selemo ho etsa hore e kgone ho phetha mesebetsi ya yona ka bokgabane.
a. e fetisetsa ho Letona selemong se seng le se seng sa ditjhelete, empa pele ho letsatsi le behilweng ke Letona, dikakanyo tsa kuno le ditshenyehelo tsa Khomishene bakeng sa selemo se latelang; mme b. e ka fetisetsa ho Letona nako efe kapa efe ka nako ya selemo sa ditjhelete dikakanyo tsa kuno le ditshenyehelo tsa Khomishene tse tlatselletsang tse boletsweng ho serapa sa (a).
Khomishene e ka ipatlela dimpho, dinyehelo kapa ditshehetso tsa ditjhelete ho thusa Khomishene ho fihlella maikemisetso a yona, empa dimpho, dinyehelo kapa ditshehetso tse jwalo tsa ditjhelete ho tshwanetse hore ho sebetsanwe le tsona ho latela Molao wa Tsamaiso ya Ditjhelete tsa Setjhaba wa 1999 (Molao wa 1 wa 1999), ekasita le melawana le ditaelo dife kapa dife tse entsweng le ho hlahiswa tlasa Molao oo.
Ho tsamaisana le Molao wa Tsamaiso ya Ditjhelete tsa Setjhaba wa 1999, Khomishene ha e fetisa dikakanyo e tshwanetse ho senola dintlha tse felletseng tsa kuno e tlileng, kapa e lebeletsweng ho tla ho Khomishene ho tswa ho mohlodi o mong o sele ntle le tjhelete e abuweng ke Palamente.
Khomishene e tshwanetse ho busetsa morao ho Letlole la Naha la Kuno tjhelete efe kapa efe e lefuweng ho Khomishene ho latela karolwana ya e sa sebediswang pheletsong ya selemo sa ditjhelete, ntle feela leha ho dumetswe ka mokgwa o sele ke Letona la Ditjhelete.
Tlhahlobo ya dibuka
Mohlahlobi wa Dibukakakaretso o tshwanetse ho hlahloba dibuka tsa Khomishene tsa diakhaonto le direkoto tsa ditjhelete.
KAROLO YA 7: MAKGOTLA A BAAHI
Tshisinyo ya ho thehwa ha makgotla a baahi
Batho ba hlahang ho sehlopha sa baahi ba kopaneng ka setso, bodumedi kapa puo ba ka theha, ba kenela le ho boloka mekgatlo ya setso, bodumedi le puo mmoho le makala a mang a tsa baahi JWALO KA HA ho boletswe ho karolo ya 31 ya Molao wa Motheo.
Khomishene e ka sisinya ho sehlopha sa baahi ba sa hlophiswang, ho thakgola le ho theha lekgotla la baahi boemong ba provense kapa ba naha haeba ho thehwa ha lekgotla le jwalo e tla ba ntho e loketseng bakeng sa-
a. kgothaletso le tshireletso ya ditokelo tsa sehlopha se jwalo sa baahi; le b. kgothaletso le ntshetsopele ya kgotso, setwalle, botho, mamellano le bonngwe ba setjhaba ka hare le pakeng tsa dihlopha tse fapaneng tsa baahi Afrika Borwa.
Kananelo ya makgotla a baahi
Lekgotla la baahi le bolelwang ho karolo ya 36 kapa ka mokgwa o balletsweng le ka etsa kopo ya kananelo ho Khomishene.
Khomishene e ka re ka lengolo e ananele lekgotla la baahi bakeng sa ho ba le seabo sebokeng sa naha sa ditherisano le karolo ya 38.
Lekgotla la baahi le ananetsweng ho latela karolwana ya le ka etsa kopo ho Khomishene kapa ho lekala lefe kapa lefe la puso bakeng sa thuso ya ditjhelete.
Sepheo sa lekgotla la baahi le ananetsweng ho latela karolo ya 37 e tshwanetse ho ba-
a. ho baballa, ho kgothaletsa le ho ntshetsa pele setso, bodumedi kapa puo ya sehlopha sa baahi seo le ananetsweng bakeng sa sona; kapa b. ho eletsa Khomishene le ho thusa Khomishene mererong e mabapi le ho fihlellwa ha maikemisetso a Khomishene.
KAROLO YA 8: DITABA TSE DING TSA TLATSETSO
Mehato ya semolao kgahlanong le Khomishene
Molao wa Melato ya Mmuso wa 1957 (Molao wa bo-20 wa 1957), o sebetsa ka diphetoho tse hlokehang ha ho tluwa ho Khomishene, mme tshebetsong eo, ha ho buuwa Molaong ona ka Letona la lefapha le amehang sena se tshwanetse ho nkuwa JWALO KA HA e ka ho buuwa ka Modulasetulo wa Khomishene.
Ha ho motho, ho kenyeletswa le Khomishene, ya jarang boikarabelo ba eng kapa eng e entsweng kapa e lebetsweng ka botshepehi ha ho sebediswa matla kapa ha ho phethwa mosebetsi ho latela Molao ona.
Melawana
Ka mora ditherisano le Khomishene, Letona le ka etsa melawana mabapi le taba efe kapa efe-
a. e ka ballwang ho latela Molao ona; le b. eo Letona le e bonang e hlokahala kapa e thusa ho e balla hore ho fihlellwa maikemisetso a Khomishene.
Ditlolo tsa molao le dikotlo
Motho o tlola molao haeba motho eo-
a. ka boomo a sitisa ho tshwarwa ha mesebetsi ya Khomishene, kapa ya komiti ya Khomishene, kapa phutheo ya seboka sa naha sa ditherisano;
b. ka boomo o thibela, o henahenana kapa o tshosetsa ditho tsa Khomishene kapa tsa komiti ya Khomishene, kapa baromuwa ho seboka sa naha sa ditherisano, tshebedisong ya matla a bona kapa ho phethahatseng mesebetsi ya bona ho latela Molao ona.
c. o etsa ho hong ka maikemisetso a ho susumetsa Khomishene kapa komiti ya
Khomishene ka mokgwa o fosahetseng tshekatshekong ya taba e itseng;
a. ka mora ho bitswa ka disamone ho latela karolo ya 7 (a), a hlolehe-
ho ba teng kopanong ya Khomishene kapa komiti e fuputsang ka nako le sebakeng se boletsweng disamoneng; kapa ho dula a le teng ho fihlela a bolellwa hore a tswe ke Khomishene kapa komiti; kapa b. ka mora ho bitswa ho latela karolo ya 7 (b), a hane-
ho hlahella pela Khomishene kapa komiti;
ho araba potso efe kapa efe; kapa ho hlahisa tokomane e boletsweng disamoneng, kapa e tshwerweng ke motho eo kopanong eo.
Motho ofe kapa ofe ya fumanweng a le molato wa ho tlola molao ho latela karolwana ya o tshwanetswe ke kotlo kapa ho kwallwa tjhankaneng bakeng sa nako e sa feteng selemo, kapa ka bobedi kotlo le ho kwallwa ho jwalo tjhankaneng.
Sehlooho se sekgutshwane le ho kena tshebetsong ha Molao
Molao ona o bitswa Molao wa Khomishene ya Ntshetsopele le Tshireletso ya Ditokelo tsa Dihlopha tsa Baahi ba Kopaneng ka Setso, Bodumedi le Puo wa 2002, mme o kena tshebetsong ka letsatsi le behilweng ke Mopresidente ka phatlalatso Koranteng ya Mmuso.
