1





















Lefapha la Bonono le Setho

























MORALO WA NAHA WA LEANO LA PUO







Moralo wa ho Qetela

































13 Pudungwana 2002



2







DIKAHARE







TLHEKELO KA LETONA LA BONONO, SETHO, SAENSE LE
 

 

 

 

 

 
THEKENOLOJI
 

 
3
 

 

 

 

 
LENANE LA DIKGUTSUFATSO
 
4
 

 

 

 

 
KAROLO YA 1
 
MOTHEO LE MAEMO
 
5
 

 

 

 

 
1.1
 
Selelekela
 

 
5
 

 

 

 

 
1.2
 
Maemo Nalaneng
 
6
 

 

 

 

 
1.3
 
Maemo Molaong
 
6
 

 

 

 

 
KAROLO YA 2
 
DINTLHA TSA SEHLOOHO TSA LEANO
 
8
 

 

 

 

 
2.1
 
Merero
 

 
8
 

 

 

 

 
2.2
 
Metheo
 

 
8
 

 

 

 

 
2.3
 
Mokgwa wa ho sebetsa
 
9
 

 

 

 

 
2.4
 
Ho akaretsa ha leano
 
9
 

 
Deleted: Bonamo bababa
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 
KAROLO YA 3
 
KAHO YA BOKGONI BA BATHO
 
12
 

 

 

 

 
KAROLO YA 4
 
MAANO A SEBEDISWANG
 
13
 

 

 

 

 
TLOTLONTSWE
 

 
15
 

 

 

 

 


3





TLHEKELO KA LETONA LA BONONO, SETHO, SAENSE LE THEKENOLOJI, NGAKA B S NGUBANE



Ho ya ka mehopolo e mengata, puo ya motho ke karolo ya botho ba hae, ke lruo la tlhaho la motho e mong le e mong eo re e sebedisang ho hlahisa ditabatabelo le mehopolo ya rona, ho hlahisa maikutlo le makgabane a rona, ho sebedisa bophelo boo re bo phetseng le meetlo, le ho haha setjhaba sa rona le melao e re busang. Ke ka puo re tsebang ho sebetsa re le batho lefatsheng le fetofetohang. Tokelo ya ho sebedisa dipuo tsa semmuso tseo re ikgathelang tsona jwale e se e amohetswe Biling ya rona ya Ditokelo, mme Molao wa rona wa Motheo o dumela hore dipuo tsa batho ke mohlodi oo re tlamehang ho o boloka.



Ke ikutlwa ke le motlotlo haholo, ka mora hore ho be le dipuisano tse phethahetseng ebe qetellong re boemong ba ho phatlalatsa moralo wa leano la puo le tla sebediswa ke Afrika Borwa. Jwale re fihlile qetellong ya mosebetsi o neng o qalwe ka 1995 ha ke ne ke thonya Sehlopha sa Tshebetso sa Moralo wa Puo (STMP) ho nkeletsa ka moralo wa leano la puo o phethahetseng. Mohato ona e bile wa bohlokwa ho ya ka ho se kgathalle ho amohela dipuo tse fapaneng le ho ba teng ha puo ya hore “tshebediso ya dipuo tse nagata e baka mathata a ditshenyehelo tsa ditjhelete” e utlwahalang setjhabeng, le ho tota ha ho sola ha dibui tse batlang hore ho sebediswe puo e le nngwe feela Afrika Borwa.



Moralo wa Naha wa Leano la Puo o thehilwe hodima ditaba tse tla fihlellwa ka ditherisano tsa rona, ka STMP ha mmoho le ka boiteko ba Lefapha la ka le ka tshebedisano le Moifo wa Boeletsi ka Leanong la Puo. Moralo wa leano ke wa motheo wa taolo ya mehlodi ya rona ya puo le katleho ya sepheo sa mmuso ho ntshetsa pele demokrasi, toka, tekano le kopano ya setjhaba. Ke ka maikutlo ana ntshetsopele ya dipuo tsohle tsa semmuso tse 11 tsa naha ya rona, e leng tsa bohlokwa leanong.



Moralo ona wa Leano le ona o hlokometse hore bohlokwa ba dipuo tsa rona bo tataiswe haholo ke moruo wa tsona, phedisano le tshebediso ya dipolotiki. Ha puo e lahlehelwa ke bohlokwa ba yona mafapheng a maemo a yona, ebe a tla fela. Moralo wa leano o hlokometse hore re shebane le tshebedisano lefatsheng le hore dipuo tsa rona tsa naha di tlameha ho ba karolo ya tikoloho e holang. Ke ka hoo moralo ona o batla ho tiisa maemo le tshebediso ya dipuo tsa setjhaba Afrika Borwa.



Ke tshepa hore baahi ba Afrika Borwa bohle ba tla amohela Moralo ona wa Leano la Puo wa Naha e le wa bona. Ke dumela hore ha re sebetsa mmoho re tlameha ho hlokomela hoer leano le phethahale bophelong ba rona, re le amohele, ebile le re etse hore re be motlotlo ka boAfrika Borwa ba rona bo ikgethang.











…………………………………



NGAKA B S NGUBANE, SP



4





















LENANE LA DIKGUTSUFATSO









LBS	Lefapha la Bonono le Setho



LT	Lefapha la Thuto

TPB	Thekenoloji ya Puo ya Batho



LPT	Leano la Puo Thutong

STMP	Sehlopha sa Tshebetso sa Moralo wa Puo

MDNB	Moralo wa Ditjeho tsa ka Nako e Bohareng



DNP	Ditshebeletso tsa Naha tsa Puo

LDTAB	Lekgotla la Dipuo Tsohle tsa Afrika Borwa



LNAB	Lekgotla la Ntshetsopele ya Afrika e ka Borwa

LDAB	Lekgotla la Dithuto la Afrika Borwa

PMAB	Puo ya Matsoho ya Afrika Borwa



DBMAB	Ditshebeletso tsa Botoloki ka Mohala tsa Afrika Borwa



5















KAROLO YA 1:  MOTHEO LE MAEMO



1.1    Selelekela



Ke dipuo tse ka bang 25 tse buuwang Afrika Borwa, tse 11 tsa tsona di fuwe maemo a ho ba tsa semmuso ho latela Karolo ya 6 ya Molao wa Motheo, Molao wa 1996 (Molao wa 108 wa 1996), hobane tshebediso ya tsona e kenyelletsa 98% ya baahi bohle ba naha. 



Dipuo tse 11 tsa semmuso ke Sendebele, Sexhosa, Sezolo le Seswati (tseo ho thweng ke tsa sehlopha sa Sekone); Sesotho, Sepedi le Setswana (tseo ho thweng ke tsa sehlopha sa Sesotho); Sevenda, Setsonga, Senyesemane le Seafrikanse. 



Afrika Borwa ke naha e sebedisang dipuo tse ngata. Ntlha e hohelang maikutlo ka ho fetisisa ka dipuo tse ngatangata tsena tsa Afrika Borwa ke hore bongata ba dipuo tsa matswallwa di buuwa ho tshela le meedi, di arolelanwa ke batho ba diporovense tse fapaneng. 



Ha jwale ho na le ntlha e hlokometsweng haholo ya tlhokeho ya ho tiisa diteko tsa ho ntshetsa pele dipuo tsa matswallwa tse neng di tinngwe menyetla ho di kgothalletsa boemo ba puo tse ngata ha eba e le hore baahi ba Afrika Borwa ba tlameha ho lokollwa ho itshetleheng ho sa hlokeheng tshebedisong ya dipuo tseo e seng tsa matswalla jwalo ka tse phahametseng tse ding, tsa semmuso. 





Ho fihlela jwale tsamaiso ya phapang dipuong Afrika Borweng e se nang kgethollo e sitisitswe ke ho se be teng ha leano la puo le hlakisitsweng hantle, ho lebisitseng ho sebedisweng ha Senyesemane le Seburu e le tse phahametseng tse ding moruong wa setjhaba le dipolotiking tsa setjhaba sa rona. 



Ka mora dilemo tse robedi tsa demokerasi, Afrika Borwa e fihlelletse maemo a bohlokwa ka ho fetisisa nalaneng ya baahi ba Afrika Borwa moo ba lokelang ho ba le boikarabelo ba phapang ya puo le setho sa bona le diphephetso tsa dipuo tse ngata tsa molao wa motheo, ke ka hona ho ileng ha etswa tsebiso ya Moralo ona wa Leano la Naha la Puo. 



Moralo wa Leano ha o sibolle feela mokgwa wa ho sebetsana le dipuo tse ngata Afrika Borwa, empa o kgothalletsa ka matla tshebediso ya dipuo tsa matswalla jwalo ka dipuo tsa semmuso hore ho ntshetswe pele le ho kgothaletsa kopano naheng. Moralo o hlokometse le kamohelo ka bophara, ya dipuo tse ngata, toka setjhabeng, molawana wa phumantsho e lekanang ya ditshebeletso le mananeo a setjhaba, le tlhompho ya ditokelo tsa puo. 


















Deleted: NALANENALANENALAN



E



























Deleted: Seburu



































































Deleted: kgothalletsa



6









Tokomane ena e beha moralo o dumellang tshebediso e kopanetsweng ya dipuo tse ngata e teng tataisong ya Molao wa Motheo. 





1.2     Maemo nalaneng



Ho tloha mohlang ho ne ho fihla Madatjhe Afrika Borwa ka 1652, ho ya ka puso ya dilemo ka tatellano ya Maborithani, Kopano ya Afrika Borwa, le ka mora moo, ho thehwa ha mmuso wa kgethollo le Rephaboliki ya Afrika Borwa, mme ka ho fihla ha demokerasi ka 1994 le dipehelo tsa Molao wa Motheo wa kananelo ya boemo ba semmuso ba dipuo tse ngata, leano la mmuso la puo le boraditjhelete ba matla di ile tsa hloleha ho ananela ho ba teng ha dipuo tse ngata Afrika Borwa. 



Maemo ana a ile a etsa hore ho be le ho se lekane ha dipuo le hore dipuo tse ding di okamele tse ding moo dipuo tsa Senyesemane le Seafrikanse di qadileng ka kamano ya ho se lekane pakeng tsa tsona le tsa Afrika. 



Ka tsela e jwalo, maano a bokoloniale le kgethollo, ha mmoho le a sepolotiki le moruo wa setjhaba, a ile a etsa hore ho be le kgolo ya ho se lekane ha dipuo, e bontshang ho phahamelana ha dipuo, ho se lekane ho hlahellang maemong a borabe le dihlopha tseo e bileng letshwao la setjhaba sa Afrika Borwa. 





Diketso tsena kaofela di ile tsa tsosa boemo bo ileng ba latela ba dipuo tsa matswalla le batho ba dipuo tse fapaneng tsa Afrika ha mmoho le tse ding tsa dihlopha tse tinngweng meyetla ho kenyelletswa Ditholo le Difofu – ho bakileng kgatello ya tshebediso ya mefuta e sa fetoheng ya dipuo tsa Afrika, 



tse sa tsejweng, e seng feela ke ba buang Senyesemane le Seafrikanse, empa le ke bongata ba dibui tsa puo tsa Afrika ka botsona.



Maemo a rarahanngwa ke ntlha ya hore, ka baka la tlhokeho ya ponelopele le taolo ka lere la tshepe ntlheng ya ho sebediswa ha dipuo tse ngata, ditsha tsa setjhaba le tsa poraefete di na le tlwaelo ya ho etsa diqeto tsa nakwana ka ha puo tse sa dumellaneng le dipehelo tsa molao wa motheo le ditlhoko tse mabapi le dipuo. 



1.3     Maemo molaong



Karolo ya 6 ya Molao wa Motheo e na le dipehelo tsa sehlooho tsa moralo wa semolao bakeng la dipuo tse ngata, ntshetso pele ya dipuo tsa semmuso le phahamiso ya tlhompho le mamellano bakeng la diphapang tsa puo Afrika Borwa. E hlalosa ditokelo tsa puo tsa baahi, tse lokelang ho hlontjhwa ka maano a naha a puo. 



Molao wa Motheo o hatella hore dipuo tsohle tsa semmuso di lokela ho fuwa “tlhompho e lekanang”, mme di tshwarwe ka ho lekana, ka ho etsa jwalo ho 














































Deleted: Seburu





























Deleted: Seburu



7





ntlafatswe maemo le tshebediso ya puo tsa motswalla, ka mmuso o tlang ho kenya “melao le maano a mang ho laola le ho beha leihlo tshebediso ya dipuo tsa motswalla tse se nang menyetla”.



Molao wa Motheo o fana ka matla maemong ohle a tshebediso ya puo naheng ka bophara, o fana ka tlhompho setjhabeng le dipolotiking ho dihlopha tsa puo tse hlokileng menyetla ka ntlha ya “ditlhoko tse hlalositsweng tsa setjhaba le dihlopha tse nang le maikutlo a tshwanang”. 



Karolo ya 6(3) ya Molao wa Motheo e batlana le mekgwa e ka sebediswang ya ho ntshetsapele dipuo tsena tsa motswalla. 



Karolo 6(2) le (4) di na le dipehelo tse mabapi le puo bakeng la mmuso wa naha le diprovense, moo e leng hore mafapha a mmuso a lokela ho sebedisa bonyane dipuo tse pedi tsa semmuso. 



Ho kgothalletsa dipuo tse fapaneng ho feta, karolo ya 6(5) e na le dipehelo tsa ho thehwa ha Lekgotla la Dipuo Tsohle tsa Afrika Borwa (LDTAB) ho kgothalletsa dipuo tsohle le ho bona hore ho ba le ntshetsopele le tshebediso e seng feela ya dipuo tsa semmuso, empa le tsa Khoi, Nama le Sane, hammoho le Puo ya Matsoho ya Afrika Borwa. LDTAB e tla jala tlhompho bakeng la Dipuo tsa Bojalefa tse buuwang ke dikarolo tse itseng tsa setjhaba sa rona, le bakeng la dipuo tse sebedisetswang sedumedi. 



Dipehelo tse ding tsa dintlha tsa puo di teng kaekae Molaong wa Motheo. Karolo ya 9(3) e fana ka tshireletso kgahlano le kgethollo e seng molaong ho latela puo, ha dikarolo 30 le 31(1) di le mabapi le ditokelo tsa batho ho latela setho, bodumedi, le tshebediso le ho thabelwa ha puo. Karolo 35(3) le (4) di mabapi le ditokelo tsa puo tsa batshwaruwa, ba kwalletsweng le baqosuwa, ka kgatello e ikgethang ya tokelo ya nyewe e hlokang leeme ka kopano e tshwarwang kapa e tolokwang ka puo ya boikgethelo ba motho. 



Lefapha la Thuto (LT) le kentse “Leano la Puo Thutong” (LPT), le hatellang tshebediso ya dipuo tse ngata jwalo ka katoloso ya bongata ba ditho le leo e leng karolo ya bohlokwa kahong ya Afrika Borwa e se nang morabe. Motheo o ka sehloohong ke ho boloka puo ya ka lapeng ya moithuti e le yona ya ho ithuta le ho ruta, empa baithuti ba kgothalletswa ho ithuta dipuo tse ding. LPT sebetsana le dintlha tse kang puo ya ho ithuta le ho ruta dikolong tsa setjhaba, mananeo a thuto a sekolo le mesebetsi e mabapi le puo ya mafapha a diporovense a thuto le makgotla a tsamaiso ya dikolo. 



Molao wa Motheo le melao e tshwanang le ona e sebeletsa ka ho hlaka ka kgothalletso ya dipuo tse ngata ka hara Afrika Borwa. Moralo ona wa leano o lokela ho sebeletsa ho kopanngwa ha leano la puo ka ho phethahala maemong ohle a mmuso le ho beha ka ho hlaka maemo a leano ka maemo le tshebediso ya puo tsa motswalla diporovenseng tsohle tse robong tsa Afrika Borwa. 



8

















KAROLO YA 2: DINTLHA TSA SEHLOOHO TSA LEANO



2.1    Merero



Leano la puo le ela hloko dipehelo tsa molao wa motheo mabapi le dipuo tse ngata mme le sebetsa ho latela merero ya mmuso ya moruo, dipolotiki tsa setjhaba le kgolo thutong. Merero ya lona ke-



ho kgothaletsa tekano tshebedisong ya dipuo tsohle tse 11; 



ho tsamaisa phihlello ya ditshebeletso tsa mmuso, tsebo le tsebiso; 



ho netefatsa tlhabollo ya dipuo tsohle tsa semmuso tsa motswalla tse neng di tinngwe menyetla; 



ho thakgola le ho ntshetsa pele puisano le ba sebedisang puo mabapi le dipuo tse ngata; 



ho kgothaletsa ho ithuta dipuo tse ding tsa semmuso tsa matswalla hore ho kgothalletswe kopano setjhabeng, tshebedisano puong le sethong; le 



ho kgothaletsa tsamaiso e loketseng ya puo bakeng la tsamaiso ya ditshebeletso tsa setjhaba hore ho tle ho fihlellwe ditebello le ditlhoko tsa setjhaba. 





2.2    Metheo





Leano la puo le theilwe hodima metheo e latelang:



boikitlaetso ho phahamisweng ha tekano puong le ditokelong tsa puo jwalo ka ha ho hlokeha naheng ya demokrasi; 



ho hlokomeleng hore dipuo ke mehlodi ya ho beha tsebo sehlohlolong, bokgoni le tshebetso e felletseng dipolotiking le moruong wa setjhaba; 



ho sebetsa ka kopanelo ho kgothalletsa dipuo tse ngata ho ya ka molao wa motheo; 




















Deleted: TSE MABAPI LELELE























Deleted: kgothalletsa





















Deleted: kgothalletsa





Deleted: kgothalletsa



9





ho thibela ho sebedisa puo le ha e le efe bakeng la tshebetso, ho okamela le kgethollo; le 



ho eketsa tshekamelo ka bathong ha ho buuwa ka tse molemong, ditlhoko le ditebello tsa ho phatlalla le batho ba sebetsang ka puo ka ditherisano. 



2.3    Mokgwa wa ho sebetsa



Mokgwa wa ho sebetsa o hlokometse tse latelang:



Ho kgothaletsa dipuo tse ngata tsa Afrika Borwa ho hloka diteko tse sa nyatseng tsebo e seng e le teng setjhabeng moo dipuo tsa semmuso tsa matswalla di leng ngata teng. Sena se tla tsamaiswa ka tshebediso le seabo sa setjhaba tshebetsong ya ntshetsopele ya puo. 



Ho lebelletswe ho rerisana le ditsebi tsa puo ho thusa ntshetsopeleng ya mananeo a tshebediso ya puo tse ngata ka ho etsa diphuputso le ho ntshuwa ha tsebiso ka tsona. 



Ho tsamaisa tshebedisano le karolelano ya boikarabelo pakeng tsa dinaha tseo e leng ditho tsa LNAB ho tla matlafatsa ntshetsopele ya puo. 



Ho tla ba bohlokwa ho lekola botjha leano hore ho behwe leihlo kgatelopeleng e lebisang setjhabeng sa dipuo tse ngata ka ho phethahala. 



Mokgwa wa ho sebetsa o thehilweng ka setjhaba ho phahamisweng ha dipuo tse ngata ke ntho e ka kgonehang ka ho fetisisa, ha ho shejwa hore Afrika Borwa ke naha ya batho ba bangata. Ho lokela ho ba mokgwatshebetso o phatlalladitsweng le o etsang hore moralo wa puo le ho kenngwa tshebetsong ha leano la puo, ho kenyelletsang tsebo ya theknoloji ho fana ka tsebo le bokgoni ba mosebetsi. 







2.4    Ho akaretsa ha leano









Bonamo kapa dipehelo tsa leano di ka mokgwa o latelang:



Makala a mmuso ohle (naheng, porovenseng le mmusong wa lehae), ha mmoho le ditsheng tse nang le matla setjhabeng kapa tse nang le mosebetsi setjhabeng ho latela molao, di tlangwa ke Moralo ona wa Leano la Puo. 



Ho phahamiseng dipuo tse ngata, diprovense di tla rala maano a tsona ho latela ditataiso tse leng Moralong ona wa Leano, ho ntse ho shejuwe mabaka 




































Deleted: kgothalletsakgothalletsakgo thalletsa





















































Deleted: Bonamo bababa



















Deleted: tlanngwatlanngwatlanngwa



10





a tikoloho, ditlhoko tsa setjhaba le tse ka sehloohong ho sona, jwalo ka ha ho hlahella Molaong wa Motheo.



Mebuso ya mahae e tla kgetha puo e tlang ho sebediswa le ya kgetho ya setjhaba sa yona ka hara moralo wa leano la puo la provense o etsang hore ho be le kgonahalo e jwalo. Ha ho se ho kgethuwe puo e tlang ho sebediswa le ya kgetho ya setjhaba, mebuso ya mahae, ka puisano le setjhaba sa yona, e lokela ho ntshetsapele, ho phatlalatsa le ho kenya tshebetsong leano la dipuo tse ngata. 



Dipuo tsa semmuso di tla sebediswa ho latela pehelo tsa molao, mererong yohle ya semmuso, ho kenyelletsa kgatiso ya dibuka tsa Hansard, e le ntlha ya tokelo: Ha feela ntlheng ya makgotla a ketsamolao a provense, mabaka ho latela tikoloho etsa hore ho kgethwe hore na ke (di)puo dife tse ka sebediswang. 



Mmuso o tla kgothalletsa, mme moo ho hlokehang tshehetso, makala a poraefete ho ntshetsa pele le ho kenya tshebetsong maano a ona a puo a ntse a ikamahantse le moralo wa naha wa leano la puo. 



Ho kgothalletsa dipuo tse ngata leano lena le kgetha ho sebedisa dipuo tse fapaneng makaleng a mmuso ka mokgwa o latelang: 



(Di)puo tsa/ya tshebetso/ngodisitsweng: Ka tumellano, lekala ka leng la mmuso le lokela ho dumellana ka puo ya tshebetso (bakeng la bobedi puisano ka hare le ka ntle ho lefapha), ha feela moo ho kgonehang ho se na motho ya tlang ho thibelwa ho sebedisa puo ya hae kapa ya kgetho ya hae. Bakeng la ho ka tshwara dikopano kapa mesebetsi e itseng ka ho qolleha, ho lokela ho etswa matsapa ohle ho sebedisa mekgwa ya ho tsamaisa puo e kang phetolelo le/kapa ho toloka (bobedi ka tatellano le hanghang, ha mmoho le ho toloka ka ho nyenyetsa) moo ho ka kgonehang teng. 



puisano le setjhaba: Bakeng la dikgokahano tsa semolao, puo ya kgetho ya moahi e lokela ho sebediswa. Puisanong ka molomo yohle e lokela ho etswa ka puo ya kgetho ya bamamedi bao ho buuwang le bona. Ha ho kgoneha, matsapa a lokela ho etswa ho sebedisa ditshebeletso tsa ho kgonahatsa puo tse tshwanang le ho toloka (ho tlwaelehileng, hwa hanghang, ka fonofono kapa ho nyeyetsa) moo ho kgonehang. 



Dikgatiso tsa mmuso: Lenaneo la dikgatiso tsa tshebediso ya dipuo tse ngata di lokela ho latelwa ke mafapha a naha a mmuso maemong ao e leng hore ha ho hlokehe kgatiso ka dipuo tsohle tse 11. 



Moo e leng hore ho na le tshebetso e phethahetseng le e tsitsitseng mmusong maemong le ha e le afe, ho hlokeha phetiso ya tlhahisoleseding ka botlalo, e lokelang ho hatiswa ka dipuo tsohle tse 11 diprovenseng, ka dipuo tsohle tsa semmuso tse boletsweng. 
































































Deleted: rekoto



11







Moo e leng hore ditokomane tsa mmuso ha di na ho ba teng ka dipuo tse 11 tsohle tsa semmuso, mafapha ohle a mmuso wa naha a lokela ho phatlalatsa ditokomane hanghang ka bonyane dipuo tse tsheletseng. Kgetho ya dipuo e tla ba ka mokgwa o latelang: 



Bonyane e le nngwe ho tswa sehlopheng sa dipuo tsa Sekone (Sendebele, Sexhosa, Sezolo le Seswati); 



Bonyane e le nngwe ho tswa sehlopheng sa puo sa Sesotho (Sepedi, Sesotho le Setswana); 



Sevenda; 



Setsonga; 



Senyesemane; le 



•  Seafrikanse.	Deleted: <#>Seburu.¶





Molawana wa tshebetso ka ho potoloha o lokela ho sebediswa ha ho kgethwa dipuo tseo ho tlang ho hatiswa ditokomane tsa mmuso ka tsona dihlopheng tsa puo tsa Nguni le Sesotho. 



Puisano boemong ba matjhaba: Puisano mmusong boemong ba matjhaba e tla etswa ka Senyesemane kapa nakwana, e tla etswa ka puo e kgethilweng ke naha e amehang. 



12























KAROLO YA 3:  KAHO YA BOKGONI BA BATHO



Ho kenngwa tshebetsong ha leano la puo ho tla eketsa tlhokeho ya mosebetsi wa ho fetolela le tlhophiso ha mmoho le ditshebeletso tsa ho 



toloka, haholoholo dipuong tsa motswalla. Tsebo e tebileng ya phetolelo dipuong tsena e tla lokela ho eketswa ka bobedi mafapheng a mmuso le boemong ba poraevete, k.h.r. ba batho ba itshebetsang puong jwalo ka bafetoledi, bahlophisi le ditoloko. Tlhokeho e eketsehileng ya ditshebeletso tsa basebetsi ba seprofeshenale ba puo e tla hloka kwetliso boemong bo hodimo bakeng la tsebo ya mosebetsi.



Ho thehwa ha diyuniti tsa puo lefapheng ka leng la mmuso le provenseng kang ho tla ba le kgahlamelo mesebetsing ya Ditshebeletso tsa Naha tsa Puo (DNP) ka bophara. DNP di tla lokela ho tsamaisa botsamaisi ba ho kenngwa tshebetsong ha leano ka ho tsamaisa kwetliso bakeng la basebetsi ba yuniti 



ya mesebetsi ya thero ya puo le tshehetso ya mananeo a diyuniti tsena. DNP e tla lokela ho boela e jara boikarabelo ba ho tsamaisa ntshetsopele ya mananeo a ntshetsopele bakeng la bafetoledi, bahlophisi le ditoloko, le ho theheng ditataiso tsa tshebetso dintlheng tse mabapi le boleng.



Dintlha tsa thuto ya tlotlontswe le tlotlontswe ka boyona le tsona di tla ameha. Keketseho mosebetsing wa ho fetolela e tla hloka ntshetsopele e eketsehileng ya tlotlontswe dipuong tsa semmuso le Banka ya Tlotlontswe ya Naha e fihlellehang ho bobedi mmuso le basebetsing ba itshebetsang ba puo. 



Phihlello ya lekala la theknoloji ya puo ya batho (TPB) (mohlala ke phetholelo ka thuso ya motjhini, polokelo ya phetolelo, sesebediswa sa tlhahlobo ya mopeleto) bakeng la dipuo tsa motswalla e tla ba le karolo ya bohlokwahadi tshehetsong ya tsamaiso ya mesebetsi e mabapi le puo. 



Ho kgethwa ha boholo ba diyuniti ho tla etswa mme kwetlisetso ya tsebo ya mosebetsi ntlheng ena e tla behwa ka sehlohlolong ka mora ho lekola lenane la dipuo tsa semmuso tse lokelang ho etswa. Diyuniti tse sebedisang batho ba bane kapa ho feta ba profeshenale, di tla hloka ditlereke. 



Kaho ya bokgoni ba mosebetsi dibakeng tse hlwailweng tsa tsamaiso ya puo e tla etswa ka tshebedisano e matla le ba fanang ka ditshebeletso ba kang ditsha tsa thuto e phahameng tse fanang ka mananeo a ananelwang ke LDAB le dithuto tshebedisong ya puo, phetolelo le bohlophisi, ho toloka, thero ya puo, thuto ka tlotlontswe le thuto ka ho ngolwa ha bukantswe. 






































Deleted: poraefete



















Deleted:



13



















KAROLO YA 4:  MAANO A SEBEDISWANG





Ho kenngwa tshebetsong ho tswelang pele ha leano nakong e kgutshwane, bohareng le e telele ke lewa le ratwang maemong ohle. 



Mabapi le kgatiso tsa mmuso, ho kenngwa tshebetsong ho tla etswa ho latela maemo le ka ho phethahala ke makala a mmuso bonyane nakong ya dilemo tse tharo. Molemo wa mokgwa wa ho a kenya tshebetsong hanyane ka hanyane ke hore mafapha a tla kgona ho eketsa ntshetsopele ya bokgoni ba mosebetsi le ho tsamaisa mosebetsi wa ho a kenya tshebetsong ka ho phethahala. 



Makala a mmuso a tla ba le nako ya ho rala ditekanyetso tsa ona a ntse a di eketsa hanyane ka hanyane nakong ya MDNB le ho rala mekgwatshebetso ho latela mehlodi e hlokehang ho etsetsa katleho ho kenngweng ha leano tshebetsong. 



Ho beha leihlo mekgwa ya ho netefatsa phetolelo e nang le boleng le ditshebeletso tsa bohlophisi di tla ntshetswapele. 



Ka tshebedisano le LDTAB, Lefapha la Bonono le Setho di tla beha tshebetso leihlo mme di tla fana ka tlaleho nakong tse behuweng ho baokamedi ba loketseng. 



Tekolobotjha ya leano e tla etswa kgafetsa mme dikgothalletso di etswe bakeng la ditokiso moo ho leng bohlokwa hore ditekanyetso di eketswe ka nepo. 



Disebediswa tse hlokehang hore leano le tle le kenngwe tshebetsong. Sena se tla kenyelletsa ho thehwa ha diyuniti tsa puo mafapheng ohle a naha le diprovenseng ho tsamaisa- 



puisano ka molomo ka hara lefapha le mafapheng a mang a maemong ohle a mmuso; 

puisano ka mangolo ka hara lefapha le mafapheng a mang maemong ohle a mmuso; 



puisano ka molomo le setjhaba; 



puisano ka mangolo le setjhaba; le 



puisano boemong ba matjhaba moo ho lokelang. 



Mekgwa e meng ya ho a kenya tshebetsong e tlang ho sebediswa ke Metheo ya Boitshwaro ya Basebeletsi ba Mafapha a Setjhaba, ho thehwa ha Lekgotla 



14





la Basebetsi ba Puo la Afrika Borwa, Ditshebeletso tsa Botoloki ka Mohala tsa Afrika Borwa (DBMAB), ntshetsopele ya mawa a dipuo tse neng di tinngwe menyetla pele le Leano la TPB.



Boikarabelo ba tlatsetso ba mmuso mabapi le ho kenngwa tshebetsong ha leano la naha la puo bo ka mokgwa o latelang: 



Ho tshehetsa ntshetsopele ya basebetsi ba hlokehang bakeng la ho ka kenya tshebetsong dipuo tse ngata ka katleho; 

taolo ya profeshene ya tsamaiso ya puo, e leng phetolelo, botoloki le tlotlontswe, ka ntlafatso le melao e loketseng. 

tshehetso ya diteko le/kapa mananeo a ho ntlafatsa dipuo tsa motswalla tse neng di tinngwe menyetla, k.h.r, dipuo tsa Afrika le dipuo tsa Khoi, San le Nama, ha mmoho le puo ya Matsoho ya Afrika Borwa; le 



tshehetso ya ho ithuta le ho ruta dipuo tsohle tsa semmuso mekatong yohle ya sekolo. 



15























TLOTLONTSWE




 
bopuopedi
 
Ketso ya ho sebedisa dipuo tse pedi (e seng ha
 

 

 

 

 

 

 

 

 
kaalo  ka  bokgoni  bo  lekanang  mahlakore  ka
 

 

 

 

 

 

 

 

 
bobedi
 

 

 

 

 

 
ntshetsopele ya puo
 
Ho phahamiswa ha puo ka dipapetla, tekanyo le
 

 

 

 

 

 

 

 

 
tlhaloso     ya     mesebetsi     hoo     puo     e     ka
 

 

 

 

 

 

 

 

 
sebediswang   ditabeng,   thutong,   molaong   le
 

 

 

 

 

 

 

 

 
tsamaisong,   jj.   le   ho   fana   ka   bonamo   bo
 

 

 

 

 

 

 

 

 
akaratsang ba phatlalatso ya dibuka ka puo eo.
 

 

 

 

 
tlhophiso
 
Ho  etsa  ditokiso  puong  le/kapa  mokgweng  wa
 

 

 

 

 

 

 

 

 
ho ngola dingolweng.
 

 

 

 

 

 

 
toka
 

 
Boleng    ba    toka,    tlhokeho    ya    tshekamelo;
 

 

 

 

 

 

 

 

 
tshebetso  e  lekaneng;  se  hlokang  leeme  le  ho
 

 

 

 

 

 

 

 

 
loka.
 

 

 

 

 

 
tshebediso ya puo tse ngata
 
Sena   se   supa   kgetho   ya   (di)puo   e   itseng
 

 

 

 

 

 

 

 

 
boemong bo ikgethileng, e etswang ka baka la
 

 

 

 

 

 

 

 

 
maemo  ao  puo  e  sebediswang  ho  ona,  k.h.r.
 

 

 

 

 

 

 

 

 
mosebetsi,   bamamedi   le   molaetsa   oo   e   o
 

 

 

 

 

 

 

 

 
sebedisetswang
 

 

 

 

 

 
dipuo
 
tsa
 
Dipuo tseo e seng tsa motswalla tsa naha empa
 

 

 

 

 

 
bojalefa
 
tse tlileng le melata.
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 
dipuo
 
tse
 
Boemong  ba  Afrika  Borwa,  tsena  ke  dipuo  tse
 

 

 

 

 
neng
 
di
 
ileng  tsa  fuwa  maemo  a  tlase  ke  dithlopha  tsa
 

 

 

 

 
hloka
 

 
tse  matla  le  tseo,  ka  lebaka  leo,  di  neng  di  sa
 

 

 

 

 
menyetla
 
sebedisetswe  kapa  ho  ntlafatswa  hore  di  ka
 

 

 

 

 

 
ho
 

 
ya
 
ka
 
sebedisetswa ditaba, thuto (ka mora poraemari
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 
nalane
 

 
e tlase sekolong), kapa dibakeng tse loketseng
 

 

 

 

 

 

 

 

 
moruo  wa  setjhaba.    Ho  bile  le  tshehetso  e
 

 

 

 

 

 

 

 

 
nyane  e  fuwang  ntshetsople  ya  bonono  ba  ka
 

 

 

 

 

 

 

 

 
molomo  dipuong  tsena.
 
Di  kenyelletsa  dipuo
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 
tsa motswalla, bojalefa le PMAB.
 

 

 

 

 

 
thekenoloj
 
Tshebediso ya tsebo ya puo ntshetsopeleng ya
 

 

 

 

 

 
i
 
ya
 
puo
 
ya tshebetso ya khompyuta tse ka kgonang ho
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 
ya batho
 
hlwaya,  ho  utlwisisa,  ho  hlalosa,  le  kgodiso  ya
 

 

 

 

 

 

 

 

 
puo   ya   batho   ka   mahlakoreng   ohle,   k.h.r.
 

 

 

 

 

 

 

 

 
ntshetsopele ya tshebetso e etsang hore ho be
 

 

 

 

 

 

 

 

 
le  kgonahalo  ya  hore  batho  ba  sebedisane  le
 

 

 

 

 

 

 

 

 
dikhompyuta.
 

 

 

 

 

 
puo
 
ya
 
Puo eo e leng ya sethatho ya naha.
 

 

 

 

 
motswalla
 

 

 

 

 

 

 
botoloki
 
Tshebetso  ya  ho  fetola  se  qapodisitsweng  ho
 

 

 

 



















































Deleted: tekano



















Deleted: Bojalefa











Deleted: latela histori













Deleted: theknolojitheknolojitheknolo ji



16






 

 

 

 
tswa puong ya sethatho ho iswa ho e nngwe ka
 

 

 

 

 

 

 

 
tsela ya puo.
 

 

 

 

 

 

 

 
Tlhokomel
 
Ho  ela  hlooko  ka  moo  puo  e  sebediswang  ka
 

 

 

 

 

 
o puong
 

 
teng  setjhabeng,  hore  na  ba  e  sebedisang  ba
 

 

 

 

 

 

 

 
fuwa ditokelo tsa bona tsa puo na, le hore puo e
 

 

 

 

 

 

 

 
sebediswa  jwang  ho  matlafatsa  kapa  hona  ho
 

 

 

 

 

 

 

 
amoha matla.
 

 

 

 

 

 

 

 
toka
 
ya
 
Ho   ya   ka   seriti,   dipuo   tsohle   di   a   lekana.
 

 

 

 

 

 
puo
 

 
Tshwaro  ka  ho  lekana  ya  dipuo  tse  pedi  kapa
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 
ho feta, haholoholo mabapi le maemo a tsona a
 

 

 

 

 

 

 

 
semmuso setjhabeng jwalo ka molaong, tokeng,
 

 

 

 

 

 

 

 
tsamaisong ya setjhaba le thutong.
 

 

 

 

 

 
tekano
 

 
Phano  ka  ditshebeletso  ka  puo  ka  ho  lekana
 

 

 

 

 

 
puong
 

 
le/kapa  tshwaro  ya  bobedi  kapa  ho   feta  ya
 

 

 

 

 

 

 

 
tsona.
 
Dintlha  tse  kang  lenane  la  batho  ba  e
 

 

 

 

 

 

 

 
buang le maemo ao e buuwang ho ona di ka ba
 

 

 

 

 

 

 

 
le  kgahlamelo  leanong  le  hlalosang  dibaka  tsa
 

 

 

 

 

 

 

 
tshebediso ya puo e itseng.   Tshebediso ena e
 

 

 

 

 

 

 

 
keke  ya  lekana  ha  kaalo.
 
“mmuso  o  keke  wa
 

 

 

 

 

 

 

 
sebedisa    dipuo    tsa    baahi    kaofela    ka    ho
 

 

 

 

 

 

 

 
phethahala   mme   ka   baka   leo   o   ka   ngotla
 

 

 

 

 

 

 

 
tshebeidso  ya  ona  ya  dipuo  ka  ho  sebedisa
 

 

 

 

 

 

 

 
(di)puong  tsa/ya  semmuso,  kapa  dipuong  tse
 

 

 

 

 

 

 

 
itseng, ho latela tlhokeho” (Turi, 1993:14-15).
 

 

 

 

 

 
thero
 
ya
 
Thero   ya   puo   e   tsepame   hodima   ditharollo
 

 

 

 

 

 
puo
 

 
mathateng a puo ka ho hlahisa dipheo, mekgwa
 

 

 

 

 

 

 

 
ya  ho
 
di  fihlella  le  diphetho.
 
E  kenyelletsa
 

 

 

 

 

 

 

 
tshebetso  ya  ho  laola  le  ho  ntlafatsa  dipuo  ka
 

 

 

 

 

 

 

 
ntshetsopele ya dipuo.
 

 

 

 

 

 

 

 
leano
 
la
 
Qeto ya semmuso e mabapi le maemo a dipuo
 

 

 

 

 

 
puo
 

 
tse   fapaneng   tse   buuwang   ke   bongata/ba
 

 

 

 

 

 

 

 
buwang dipuo tse ngata, mohlala ke dipuo dife
 

 

 

 

 

 

 

 
tse  tlang  ho  ba  tsa  naha/semmuso,  ke  dife tse
 

 

 

 

 

 

 

 
tlang  ho  sebediswa  dikolohong  le  hore  maemo
 

 

 

 

 

 

 

 
a tsona e tla ba afe.
 

 

 

 

 

 

 

 
ditokelo
 

 
Melao   e   hlalosang   maemo   ao   baahi   ba   ka
 

 

 

 

 

 
tsa puo
 

 
etsang kgetho ya puo ho ona.
 

 

 

 

 

 

 
diyuniti tsa
 
Makala a mmuso mafapheng le diprovenseng a
 

 

 

 

 

 
puo
 

 
sebetsanang le dintlha tse itseng ka ho qolleha
 

 

 

 

 

 

 

 
tse   mabapi   le   puo   tsa   lefapha   leo   le/kapa
 

 

 

 

 

 

 

 
provense tse tswang Leanong la Naha la Puo le
 

 

 

 

 

 

 

 
ho  buisana  le  mafapha  a  mang  ka  dintlha  tse
 

 

 

 

 

 

 

 
mabapi le puo.
 

 

 

 

 

 

 

 
lekesikhokerafi
 
Tshebetso    kapa    profeshene    ya    ho    ngola
 

 

 

 

 

 

 

 
bukantswe
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 
tshebetso
 
Tshebediso  ya  khompyuta  bakeng  la  phetolelo
 

 

 

 

 

 
ya
 

 
ya  dingolwa  tse  ngotsweng  ka  elektroniki  ho
 

 

 

 

 

 
phetolelo
 
tloha puong e nngwe ho ya ho e nngwe.
 

 

 

 

 

 
ka
 

 

 

 

 

 

 

 

 













Deleted: kelohlokokelohlokokelohlok o









Deleted: tekanotekanotekano



















































































Deleted: leksikhokerafi



17





motjhini
 

 

 

 

 

 
puo
 
e
 
Puo   le   ha   e   le   efe   ya   semmuso   e   sa
 

 
tinngweng
 
kenyelletswang    bakeng    la    ho    sebediswa
 

 
monyetla
 
semmuso  kapa  eo  tshebediso  ya  yona  e  sa
 

 

 

 
kgothalletsweng
 
dibakeng
 
tse
 
kgethehileng
 

 

 

 
(mohlala,     thutong,     tlhokomelong     ya     tsa
 

 

 

 
bophelo).   “Ho  tinngwa  monyetla”  ha  ngata  ho
 

 

 

 
bolela boemo bo tlase ba puo le mohlomong ba
 

 

 

 
dibui  tsa  yona.
 
Mohlala,  Setsonga,  Tshiveda,
 

 

 

 
Sendebele  le  siSwati  di  nkuwa  e  le  dipuo  tse
 

 

 

 
tinngweng menyetla Afrika Borwa.
 

 

 
puo     ya     thuto     (puo     e
 
Puo ya ka phaposing ya borutelo jwalo ka ha e
 

 
sebediswang ha ho rutwa)
 
hlahella   kharikhulamong   le   leanong   la   puo.
 

 

 

 
“Puo e sebediswang ho ithuta” e bolela ho ritsa
 

 

 

 
hanyane ho kenyelletsa ntlha ya hore ho ka nna
 

 

 

 
ha  sebediswa  puo  tse  fetang  bonngwe  mme
 

 

 

 
baithuti  ba  sebedisa  e  nngwe  ho  fapana  le  ya
 

 

 

 
semmuso.
 

 

 

 

 
dipuo
 
tse
 
Tshebediso ya dipuo tse tharo kapa ho feta ke
 

 
ngata
 

 
motho  kapa  ke  sehlopha  sa  dibui  tseo  e  leng
 

 

 

 
baahi ba tikoloho e itseng kapa setjhaba.
 

 
puo
 
ya
 
Puo  e  sebediswang  mmusong,  makgotleng  a
 

 
semmuso
 
dinyewe, thutong, kgwebong le masedinyaneng.
 

 
phetolelo
 
Tshebetso ya ho fetola sengolwa ho tswa ho sa
 

 

 

 
sethatho  ho  ya  ho  se  seng  (ka  puo  eo  ho
 

 

 

 
fetolelwang ho yona) ka mokgwa wa ho ngola.
 

 
tlotlontswe
 
Mantswe a lekantsweng a theknoloji a nkuweng
 

 

 

 
dibakeng tse ikgethang tsa tsebo.
 

 

 


