4.3 Kusuke kwenzenjani uma umuntu esebenzisa lolu limi olunothile?
Omakhelwane sebelandulile. UNzuza nezivakashi zakhe ezintathu sebehlezi futhi endlini lapho bedingada khona udaba lokunyamalala kwenceku yeNkosi. Umoya uthule. Isimo sishubile. Amehlo kaNzuza agungquza njengakanondindwa. Nango ethi thwece ephuma. Lapho esathe shelele uKhambule uphendukela kuMthethwa uthi: "Mthethwa!" Kanti yilapho noMthethwa ethi uphendukela kuKhambule athi: "Khambule...!" Kusobala ukuthi badidisene. Kodwa manje akusekho ukuthini ngoba nango uNzuza esengena futhi. Abasenakuyigwaza ifulathele...
2.5 Ubani lo ohlala kuMaphanga Road, uhlangana kanjani nendodakazi kaHadebe?
"Hawu baba, wangena nezicabha kwenzenjani" kubuza umkakhe ngokukhulu ukwethuka okuhlangene nokumangala."Okabani lo muzi Akusiwona owami" "Owakho, Baba." "Mbuzo muni-ke ongibuza wona Kuthi cwaka. "Wathula nje ngikhuluma nawe" "Bengingalwi. Bengithi ngiyazibuzela. Ngiyaxolisa uma ngenze iphutha, Baba. Bengingazi ukuthi awusadlaliswa.""Ubozicupha izikhathi zokudlala. Uphi uMandla""Kade ehambile. Angazi ukuthi uyephi.""Ziyakwehlula eziqondene nawe. Ugxambukela kwezingakufanele. Khona manje kade ungibuza ukuthi ngixoshwa yini. Manje awuyazi indodana yakhoukuthi ikuphi. Angithi zolo lokhu ufike lapha ethaphuka insangu, ngathingizama ukumbonisa wangitshela ukuthi uzongidayisa ebafaneni. Umsebenziwakho wobufazi usukwehlule, inyaniso. Into oyaziyo ukukhefuza nje." Akhaleumkakhe. "Usukhalelani-ke manje Konje vele iqiniso liyababa! Mina ngehlangenyuka ngizamela nina isinkwa. Kunokuthi ningibonge ninendodana yakhoningibona ubulima. Iqiniso ngempela ukuthi umlungisi uzithela isisila. Namuhlaisitolo sami sigqekezwa imihla namalanga. Lutho umkhondo. Kuyozikhanyela. NakwaMakhanya kwakhanya." Asho asibhaklaze isicabha ephuma. Kuzwakaleimoto isuka ngesikhulu isankahlu?
Ngaphandle kwabalingiswa ababalulwe ngenhla kukhona labo abamba iqhaza elingelikhulu kangako, kodwa bayavezwa. Kwesinye isikhathi abanikwa namagama kuvele kuthiwe: isalukazi esithile noma indoda ethile. Abanye babalingiswa abancane bavezwa ngoba bekhombisa into ethile endabeni. Kokunye avezwe umlingiswa eyala noma exwayisa ngokuthile.
UKhambule noMthethwa bahlezi phansi komuthi. Basaphumula lokhu phela kade kusile befuna. Nanso intombazane yimbe ifika kubo. Lapho amadoda omkhosi ekhuluma nayo, iyachaza, ithi lo muntu abamchazayo imbonile izolo ngasemfuleni, ngenkathi igeza izingubo. Ithi intombazane lo muntu uyibingelele, wazichaza ngokuthi unguMfundisi omusha ofikile. Udlulile kuyona wahamba njalo edondolozela ngengobhiya waye wasithela ngasegumbini lomfula. Ubelandela indlela ebheka kwaNzuza.
"Kahle baba ukubalisa kangaka okomuntu osefelwe yizwe. Uzofona usisi"uMaThusi uzama ukumqinisa idolo.
"Yisifuba sani kanti leso baba Kanti sekuyimina lona osomnuka ukuthi uthakathe uNcamisile Uma kunja" amngene emlonyeni uShange?
4.1 Kungabe isihloko sale ndaba emfushane sinabo yini ubudlelwano nokwenzeka endabeni?
"Hheyi! Anibongibuka kahle mina! Kangisiye uKhethiwe! Ubenitotosa phela lowo! Nonakele kabi nina! Nizoqonda nithi thwi okothi lomkhonto lapha kimi! NginguJumaima mina! Kangibhenyelwa nsangu!"
Okwafika kwaba inkinga ukuzwa ukuthi isibongo sikamalokazane u du Rand. Phela u du Rand lona uyiBhunu. Ezwa lokho uSilomo washaya phansi ngonyawo, wathi umlungu lowo uyongena kwakhe efile. USilomo kuyo yonke ingxoxo abanayo noSiphelelo wacabanga amandla akhe emfundisa. Ebona indodana yakhe izomshiya yodwa ihambe nomlungu. Umuzi wakhe uzoba ngumphandu wabafokazana. Izinkomo zakhe namagcwaba oyise nelikanina kuzosala ehlane. Uma ezwa lokubalisa uSiphelelo wamcacisela uyise ngokuthi izinkomo angeke zidliwe abafokazana ngoba bakhona abafowabo abancane abasazodinga ukufunda. Yena angeke amlahle uyise. Uyohlala emkhumbula njalo futhi uzimisele ngokuba amakhele indlu yesimanje, ukubonga konke amenzele kona. USilomo waqhubeka wabuza ukuthi izingane ziyolandela liphi usiko USiphelelo waphendula ngokuthi izingane ziyozikhethela ngoba zinegunya lalokho. USilomo ugcina ngokuthi akeze umakoti azombona?
Abaphansi Amadlozi, abangasekho, asebadlula emhlabeni.
Adabuke kakhulu uBrendon wawakhipha amaphephandaba kamkhulu wawendlala. Phakathi kwawo kwaphuma iheheba lencwadi. Yaphuthunywa. Yacoshwa. Yafundwa. Yayingeyokwaba ifa. Ipulazikazi likamufi lalabelwe isikole sabancane eNelpmekaar esasifunda uBrendon. Indlu yakhe eyayisedolobheni eKipithawini namakhulu ezinkulungwane zamarandi wayekwabele uBrendon nonina. Bakhamisa oVera noWest.
Aqhamuke angakabizwa uMaMthembu lowo. Okusho ukuthi ubelalele sonke lesi sikhathi. Usho omama! Acasuke okunye uShange. Aqalise ukushafuza futhi uGule. Alande ngendlela aqhasha ngayo uMaMthembu.
Yini le abathi iya ngasethunjini?
Kwathula kwathi cwaka endlini. Abanye abantu babhekana. Abanye babheka phansi. Abanye bamjamela. Babefisa ukuzwa kahle yonke into engakagqibuki ngoba kwase kubonakala ukuthi zase zihuba sakusha, UMfundisi Bukhosini ngamakhela uzungu ngoba ngangifuna ukuphatha. Ngambulalela esizibeni esisegumbini lomfula. Ngambophela etsheni elikhulu, ngamphonsa khona wazika Wathi ukuthula isikhashana uNzuza, ekhefuzela kabuhlungu, elokhu ekhoshobala, kusobala ukuthi yayimphethe indoda ngensimbi eshisayo.
2.11 Libulawa yini ikhehla?
Uyacabanga ukuthi kungenzeka kukhona olume uthishomkhulu indlebe Acabange isu okumele alenze. Acabange ukushaya achithe, aphule amagatsha. Acabange ukuqunga isibindi angabaleki. Phela uNkonka wake wamuthi fahla ngamalungelo oMthethosisekelo. Athi umuntu unelungelo, ilungelo lokuthi izinto zakho zingaziwa ngabanye abantu. Kulowo mzuzu uPitza umngani kaSiphaza abone ukuthi izinto ziyambhedela umngane wakhe. Asondele kancane, kancane ukuze amlekelele athathe izidakamizwa eziqumbe emakhikhini. Acishe iso lapho eseqhele ngamanyathelo amabili elinganisa ngezandla ukuthi adlulisele kuye icala aliphethe. UMagwaza akuqaphele lokho okwenziwa nguPitza?
2.11 Yiziphi izinto ezimbili ugogo athi ubengakazenzi obekumele azenze ngemali?
Omunye wothisha uMkhonto ukhulume nothishomkhulu emthandazweni. Wazisa abafundi ukuthi sebethole umfundi omusha ogama lakhe uPhenduka, ongumdlali webhola.UPhenduka wabonakala esehambisana noPitsa noS'paza bethengisa yona imandrax kaNkonka kubafana abadlala ibhola. Ibhizinisi likaNkonka lasimama kakhulu. UMkhonto waba nakho ukusola indlela asebezwana ngayo laba bafana bobathathu.
UMkhonto wayengafuni lutho oluzophazamisa abafana bakhe, wayehlezi nabo ekhosombeni elisezinkundleni ngaphansi kwephavaliyoni. Wawuzwa esekhulumela phansi. "Relax boys, umoya phansi yehlisani amaphaphu, eyenu le ndebe." Ngaleso sikhathi izihlwele zingangoZulu eya emakheni. Abafana sebegqokile bedamane begxumagxuma sebelindele unondweba ukuba ababize. Sekusele imizuzu eyishumi umdlalo uqale bangena unondweba nabasizi bakhe. Kwazwakala ngempempe isikhala asazi noma wayeyizwa noma wayebiza abadlali.
"Hawu, nasiza nafika bantabami," usho unephika sengathi nguyena obesubatha umama Jali. "Uphi uMlobane?
"Usuqalile-ke ngale politiki yakho," yimi lowo.
"Uyabona, Mnguni, sicuphe okokugcina namhlanje. Amasela sizowagojelanobuqili bawo, ngibafung' abangasekho."
Okwenzeke endabeni kunamthelela muni esiphethweni sendaba?
"Kahleni kancane. Asikwazi ukuhamba sinje phela,"kwakhala uMalibongwe."Asiqale siyoshintsha emakhaya."
Akakutholi ukuphumula ngale ncwadi ebhalwe nguyise, uSithole. Asule izandla ngephinifa. Asondele ekhabetheni. Aphenye indwangu okubekwe kuyo isitsha. Isitsha esifake imbali yokuzenzela. Abuye nayo. Ayivule futhi. Useyifunda okwesithathu kusile. Ilokhu isamumethe okubhaliwe njengoba kunjalo.
"Mnu. Benade,"kusho uWest eseqala ukuzibeka obala izimpawu zokunengwa,"Uthe usuka eKapa. UKwaZulu lapho ukhona njengamanje. Ngibuza ukuthi ubungaxolisi ngani kuzo zonke lezi zikole ozeqile wazoba yinkinga lapha?
Ukuthukuthela ugane unwabu. Ukudinwa kakhulu.
Imisho kumele ibhalwe iphelele. Imisho kumele ixube. Kungabakhona imisho eqondile, embaxa kanye nemagatshagatsha. Indlela ozoyisebenza ngayo imisho eyahlukene kumele uqikelele isikhathi (tense) isetshenziswe ngendlela enembayo futhi ihambisane ukusuka ekuqaleni kuze kuyofika ekugcineni, sisho izivumelwano.
"Ngisho lokhu okuthiwa ivalue. Ngeke nje uwuthengise ngoba owenkosi. Izinkomo zakho, baba ngeke zidliwe abafokazana. Usazozitika nje kuzo. Naba futhi nabafowethu abancane, basazodinga ukufunda. Ziyobasiza. Mhlawumbe nje ubaba ucabanga ukuthi njengoba ngithi ngizontuntiswa umsebenzi, ngizomkhohlwa, ngimlahle. Cha, baba akunjalo. Ngiyohlala nginikhumbula. Futhi ngizimisele ngokuba ngikwakhele indlu yesimanje ukubonga kuwe konke ongenzele khona.UJanie ngeke anginqabela kulokho."
Ubaba Xulu wakhipha ama-R300 esikhwameni sakhe. Wanikeza ugogo. Ugogo wabonga wancocncoza.
"Bekungengcono yini ukuba uthathe inkokhelo yakho uyoyibala wedwa bese kuthi nami ngithathe le mpahla yami ngiyoyibala ngasese" kubuza uXaba?
"Nguyena impela Nzuza."
"Kodwa bakithi nithi ngabe ngempela uqinisile noma ubeziphuphela nje"kubuza unina kaBrendon?
Ngasivula kancane isikhwama engabe ngisinikwe nguXaba. Habe! Kwathi mangishayeke phansi ngenkathi ngibona imali eyabe iningi kanjeya! Ngaphuma ngokushesha maqede ngakhwekhwetha njalo sengiyothukusa leyo mali.
"Umane athenge nje noma kubani?
Ubudoda abukhulelwa Akudingeki uze ube mdala ukuze ukhulume into ecacile nephusile.
Wathi uyamenqabela uMnguni wehluleka.Kunokuba ngisale ngihamba nawe.
"Nina-ke,"ubaba Xulu ubhekisa kithi."Nina nginazi kusukela nisebancane ukuthi anizona izigangi. Nilingekile nje. Ungihlabe umxhwele lo mcabango wenu wokuqoqela abantu abadala imali. Kodwa-ke ngisazoyifuna le mali engama-R300yami kini."
Ngonyaka ka-2006 ujoyine umbutho wezokuVikela nokuPhepha ngaphansi kophiko lwe South African Police Services kanti ungumphenyi wamacala.
Ahoshe isibhamu sakhe uMnguni. Ethuke uMaMseleku. Ubengasazi."Ivolovolo, Baba Ngiyalesaba mina.""Awehlukane nami. Uzwe kuthiwa ngizodubula wena yini""Hawu, zaze zasenza izigebengu. Uwe lo Mnguni osuphatha isibhamu" kukhala uMaMseleku ekhombisa ukushaqeka?
"Hawu! Nawe mfana kaMahlangu umdibi munye nalokhu" kusho ubaba Xulu. "Wena-ke Malibongwe" kusaqhuba uXulu?
Ekugcineni, yahlangana inkawu nesikhwebu. UNzuza wabambana kwathula umoya nesithunywa seNkosi esethembekile.
"Sanibonani nonke. Kuyabongeka ukubona ukuthi sibaningi kangaka esilisabelile leli khwelo mayelana nesimo esingagculisi sabantu abadala abahola impesheni. Ngaphandle kokwanda ngamagama, kuthe uma kubalwa kwatholakala ukuthi izikole lapha eMakhaya zingama-36. Izibalo zitshengisa ukuthi uma umfundi ngamunye engaqokelela nje amarandi ayishumi nambili namhlanje kuphela, leyo mali iyokwanela ukufeza izidingo zonyaka wonke. Ngaleso sizathuke kubonakale ukuthi umfundi oseyibhalisile yena eyakhe iR12,00,noma kusemini namuhla, angavele ayoyethula kuthishanhloko wakhe. Abese ekhululeka adle amaholide akhe."
"Yingane yami baba," asho qede uNamagugu aqhume phezulu ngengila. Kukhala unina nendodakazi manje, akusaziwa ukuthi bazothuliswa ngubani.
1.5 Yini eyenziwa abakwasidlodlo ukunqanda ukwanda kwemalimbumbulu?
" Zama, nginentokozo enkulu ndodakazi. Ngithi manginazise ninodadewenu omncane ukuthi uMdali usezesule izinyembezi zami. Senginitholele unyoko omncane wangempela, uMaKhoza. Ngizoza naye ngalo Lwesihlanu esiya kulo..."
Wabe eqatha ngesidumbu, ikhala ligcwele ubuso, amehlo emancane, esho ngebilo elithi malifike ezibeleni kanti izindlebe kwabe kungamagwagwa.
5.1 Ake ubhale umbiko njengentatheli ephephandabeni langakini. Umbiko wakho ungeqi amakhasi amabili nesigamu ngesigameko esenzeka kwanombolo 867 Marimba Gardens, eshibhini, eVosloo. Ungasebenzisa okuchazwe kule ndaba emfushane ukubhala umbiko wakho.
Ukuzilahla amathambo. Ukuzidela.
"Ehhene kubuhlungu. Pho, lokho konke kuhlanganaphi noNcamisile?
1.2 Kungabe abaphathi bezikole kanjalo nothisha kumele yini ukuba babambe iqhaza elikhulu ekuthuthukiseni umphakathi Uthini owakho umbono kulokhu Chaza kuzwakale?
2.7 Ngokwakho ukubona sabe sinosizo isinyathelo esathathwa uMaMseleku kule ndaba?
Abantu bakudala babethanda ukuxoxa izinganekwane ezinesifundo. Ake uqhathanise umyalezo wale ndaba nenganekwane ethile noma izaga ezingahambisana nomyalezo wale ndaba.
"Hhayi, mina bafowethu ngibona kungaba kungcono kesiyozama esikhumulweni samatekisi nesamabhasi," kusho mina. "Lapha kuyacaca ukuthi sisenqineni kamabuyaze."
"Kusobala ukuthi uphume kwakho ngalo ijubane njengoba namanje usandiza nje," lasho iphoyisa limbhalele ithikithi lejubane. "Ngizokushaya ngoswazi oluncane ukuze uthuke ungabe usagijima kanjena. Siyezwana" lisho liqobela imali engaka?
Uze ahlangane namaphoyisa endiza nje uphuthuma kuphi?
1.2 Iqhaza elibanjwa umuntu omdala emndenini kungabe libalulekile Phikisa noma uvumelane nalo mbono?
"Awukathandi ukukhipha isifuba sakho MaMthembu" Yehheni we bantu! Ahluleke ukuzibamba uMaMthembu. Abhavumule ngezwana lakhe elincane?
UNsushe Josia Makhaye wazalelwa eMakhabeleni asifundeni saseKranskop, KwaZulu-Natali, mhla ka-5 Septemba 1938. Wafunda eMakhabeleni, eThawini (Pietermaritzburg) nase-Eshowe, lapho aphothula khona izifundo zakhe zikamatikuletsheni ngonyaka ka-1961.
1.3 Kungabe amaphoyisa nawo ayasebenzisana yini nabashushumbisa izidakamizwa Beka uvo lwakho?
Zakujabulela lokho izingane. Kwaba sengathi ziyaphuma eGibhithe. Ngaphansi kwencindezi kaFaro. Leyo nkulumo ibilokhu inkeneneza ezindlebeni zezingane ngaso sonke isikhathi. Kube sengathi lolo suku angeke lisedlula. Zakhumbula nezinto ezabe zizembethe ngalolo suku. Ziphinde zibukeze okunye okwashiwo nguyise emva kokuhamba kukanina omncane.
Sihamba buthule lapha endleleni sinoMalibongwe. Lowo nalowo muntu ngamunye uzicabangela ezakhe. Uma sesiqhamukela emgwaqeni wangakithi, samangala ukubona umama Jali, umama ongumakhelwane. Umi esitubhini sakuboMlobane benogogo Sweluboya. Bobabili bathwele izandla emakhanda. Safika khona sesigijima.
1.3 Ibuphi ubuhlakani noma iseluleko ongathi wena wahlomula ngaso, usinikwe umuntu omdala emndenini noma emphakathini?
Lo msebenzi wenzeni ngamaqembu.
Lo msebenzi wenzeni ngamaqembu, nixoxisane ngalo msebenzi olandelayo ngaphambi kokufunda le ndaba emfushane.
3.3 Yini le ntazinge eshiwo uKhambule lapha?
"Eyi Nkosi yami nakho-ke okukhulu," ubalisa nje wehlisa amagiya ukuze ame nsi maqondana nemoto yamaphoyisa. Lwamshaya lwameqa uvalo esebona ukuthi elinye iphoyisa limi ngemuva kwekhamera.
"Ini Uyadlala wena! Kwasa ephandle umlisa lona ungadidwa ukumbona ekhuluma nje kanje ezenza isilima, uhlakaniphe kabi! Uma ekusola uqala ekuphose imibuzo bese ethatha imali leyo yomgunyathi eyihlola ukuthi awuzami yini ukumlutha," kuchaza uSiyephu ede eqalaza ngapha nangapha?
Ukubambana kuthule umoya. Kuyaliwa, kuyashuduliswana akekho owehlulwayo.
Sathi singaqeda sase sihambisa imali namafomu kwathishomkhulu. "Hawu, benibanjwe yini" wasibuza uthisha." Bonke abanye abafundi kade beqedile. Sebekhumule ngisho namayunifomu imbala.?
Izindima noma amapharagrafu kumele ulandelele yonke imigomo yokubhalwa kwazo. Lokho kusho ukuthi indima ngayinye kumele yethule umqondo othile. Kufanele kube nobuchule nobungoti uma kubhalwa isingeniso kanye nesiphetho sombuzo. Khumbula ukuthi isingeniso kumele sethule injongo yokubhala kwakho umbuzo lowo. Kanti isiphetho sona kumele siqoqe konke okubeke kwizindima ezilandela isingeniso.
4.3 Ngeke! Ngeke Siphelelo! Ngamukele umlungu! Mina lo! Ngiziqhathe nabalele Kulungile nje izinyanya zikufulathele wedwa ziyokushaya izinyanya Siphelelo ngalo mhlola owugilayo.?
Wathwala izandla ekhanda uMkhonto. Kwezwakala ngomlozi phakathi kwezihlwele ushaywa nguSiphaza. Wampongoloza ngezwi elikhulu "Ungakhohlwa jampas!" Akekho owaqonda ukuthi kungani ayephimisa lawo mazwi ngaphandle kukaPhenduka. Phela wayemkhumbuza ngoNkonka, obathembise ukubenzela ibraai engasukumi phansi uma benqobile. Nakuba kwakuchwaza inkundla yonke uPhenduka wawezwa lawo mazwi ayephimiswa nguS'paza. Lapho izethameli zomdlalo sezilahle ithemba njengoba isikhathi siphelile. UPhenduka wathola ibhola wajika eshaya isiyengelezi. Kwaduma inkundla yonke kuthiwa "Phenduka!!!" Ngaleso sikhathi ibhola liphakathi kwemilenze.
"Baba, uyabona ukuthi sesizace kanjani NoZekhethelo akasenzi kahle esikoleni ngexa yalo lolu daba. Njengoba ubiziwe nje esikoleni, ubizelwe lona lolu daba," nguZama?
Fundisisa lesi siqeshana ngokucophelela, bese uyasifingqa ngamagama akho angama - 60 ukuya kumagama angama - 70. Ayishaye izule iveni uSayitsheni Nhleko. Asale emi yedwa uMnguni esitolo ebambelele ensikeni. Isisu silenga sengathi sizowa.
1.1 Isaga esithi: "Ihlonipha nalapho ingayukwendela khona". Sichaza ukuthini Nika incazelo ngokwazi kwakho lesi saga?
Usukhohliwe yini Mapholoba ukuthi intaka izobe ibekelwe amazolo kusasa?
Kwabonakala ukuthiwayenamandla uNzuza futhi enobuciko bokuweza umuntu ngesihlenga. Kwathi lapho esikhahlela, esho yena "Uhhoyi" wakhe lowo, sabonakala singqangqazela seqa umsinga. Abantu ababebukele bemi ngaphesheya babonakala beshaya izandla, bememeza ngokujabula, ngoba, ngokubona kwabo, isihlenga sase siyeqile indawo eyingozi. Wezwakala omunye umbhemu khona laphaya ngaphesheya ememeza ethi: "Zameqa uMaliyethe!"
Umlungisi uzithela isisila. Owenzela abanye ubuhle nobulungiswa uvamisa ukubuyekezwa ngobubi.
Kubo bonke ababelalele kwaba sengathi la mazwi kaMaDlamini ayeqhumisa okwesibhamu. Kwethuka noma ngubani.UNzuza wagqunqa wamnyama ngaphezu kwalokho ayeyikho, amehlo abomvu ngenkani.
2.9 UMantshinga usabambelele kokudala. Phika noma uvume, ubhekise kwakushoyo nakwenzayo endabeni.
Emva kwenkulumo eshubile phakathi kukaMantshinga noSiphelelo kwacaca ukuthi umakoti uzongena emagcekeni akoMantshinga. Bhala izimemo ozozikhipha umema abantu ukuba baphelele emshadweni oyimvela kancane ozoba phakathi kukaSipelelo nesithandwa sakhe. Isimemo sakho masiveze yonke imininingwane.
1.4 Intsha yanamuhla iyehluleka ukuziphatha, uthini owakho umbono ngalokhu?
Kwadlula izinsuku zambili lana izulu. Kwakungemvula kwakunguzamcolo.UThukela lwagcwala lwagola izintethe. Abahlala eduze koThukela bayazi ukuthi lapho lusangenisa, luza namabibi nezigodo. Lusuke luseyingozi kakhulu ngoba ngisho abawezi abenzi lutho uma lusenjalo. Kuzothi lapho selugcwele kakhulu, seluthule luthe du, kwezinye izindawo kube sengathi aluhambi, kusuke sekuyilapho-ke izinhlambi zisuke sezibaweza kalula abantu.
Sashaya isikhathi sokudla. Akuphakelwa uBrendon wakucozulela umkhulu. Neyokuphuma insimbi yaze yakhala. Ababekhathazekile babenethemba lokuthi lalizobe liphume nobomvu ngokukhala kwayo njengoba imigodi yokulala yayizobehlukanisa, kutholakale nethuba lokulumana indlebe nomzali kaBrendon. Baphuma oBrendon nexhegu lakhe elalidondolozela, bashaya kancane eliphathele isikhwanyana salo sepulastiki. Kwaba wunyaka beqonde ekhaya elalibuqamama, liselokishini elalike labizwa ngelamaKhaladi, iDunford eyayisixube izinhlanga. Noma sebefinyelele khona, abaqondanga ngqo, ekhaya. Baya emzini wakwaJacobsen lapho oBrendon ababequba khona uma unina engakabuyi emsebenzini. Wathi eqhamuka ngakho kodwa nje nesiguli sakhe wayephetshezwa yikhehla nesalukazi salapha ekhaya, oTheo noFranki ababephila ngokuba abazanyana.
Usemhlahlele amehlo. "Seziphelile yini izintombi Izintombi kungathi ziziningi kangaka. Ezifundile futhi njengawe. Kodwa wena ukhetha ukuzongifakela izilwane kulo muzi woMantshinga. Uyongena ngifile lowo kulo muzi! Ngifunge uQholwane! Angikufundiselanga ukuba ulahle imfundiso yalapha ekhaya. Uyangizwa!" Useyabila?
Imfucumfucu Inqwaba yezibi, izinto ezinqwatshelwe ngobunuku.
Noma kungenzeka kukhona olume uthisha omkhulu indlebe?
"Nc! Anibheke nje kodwa bafowethu," ngasho ngikhomba inhlabaluhide yomuggqa wezalukazi namakhehla alinde ukuhola imali yawo yempesheni yanyanga zonke. "Wogogo nomkhulu bethu njalo laba."
Washintshelwa eNkantolo eHlanganani eBulwer. Washiya khona, wayosebenza isikhashana eNyuvesi yaseNatali. Wathola umsebenzi kwaMuhle, wasebenza eMnyangweni wamaKhansela obewaziwa ngokuthi ama-Urban Bantu Councils. Ubelokhu eqhuba izifundo zakhe ngasese.
"Ulinyazwe ngubani mkhulu?
1.4 Isaga esithi: "Sibusisiwe isandla esiphayo kunaleso esamukelayo" singasho isibusiso noma isiqalekiso. Wena uthini?
"Baba, kuzoze kuse uhleli. Akuyona neze impilo ukungalali."
2.4 USithole simthola ekhihla isililo ebe eyindoda, futhi emdala nje kwenzenjani?
Wanele wazisho uBrendon, wamvulela unina. Wambuka wakhamisa embona engena nofafuba olwase lujuzelwa kakhulu amanzana emakhaleni. Wambuka eluhlalisa esitulweni esasisetafulaneni elalitshekelwe yimilenze. Wayibizela ekamelweni indodana, yayothothobala eceleni kombhejana owawunomfowabo nodadewabo naba ababelandwe-kwaJakobusi. Kwaba wukuyiphatha njeeyokuncengela uBenade wathwala imikhono unina wakhihla isililo. Kwezwakala nalapho esembhaklaza ngesandla, emndondonya emdukluza, ebalisa ethi: "Angazi ukuthi ngangingenwe yini ngishadela kulo muzi wakini! Uyangihlupha Brendon! Ufuze uyihlo lo owangishiya nani engishiyela ukuhlupheka. Njengoba ngingenayo ngisho imali yokukuthengela ucezu lwesinkwa lodwa lolu, ngizolondla ngani leli xhegu lakho" eqhubeka nokumbeka isandla mawala?
Sase siqala-ke siyihlohlozisa emlilweni inyama. Kwathi sesihlezi ematafuleni sizitika, uMlobane wakhumbula okuthize.
"Hhayi, angingakubambezeli Sixova. Qhubeka. Nami ngisayofuna okuya ngasethunjini ngoba sengathi luzoba lude lolu suku."
Zibambe Ziqine Wethu!
Kuthi uma efika kule migqa avele acinane uZama. Ingani usuke akhumbule uMaMthethwa owathathwa uyise emva kokudlula emhlabeni kukanina, owayenguMaMthethwa naye. Lalungafakwa kuloyo mamncane wabo. Ubebaphethe ngesandla sensimbi yize bekungudadewabo kanina obezalwa ngumfowabo kaMthethwa omncane. Kwathi emva kokushona kukaMaMthethwa, abadala bahlanganisa amakhanda bavumelana ngokuthi kungcono kube uyena ozokhulisa izingane zikadadewabo.
Okufika emqondweni walo mlisa ukuvuleka kwezikweletu ezimmele ngenhla. Uma ucabanga yini edala lokho?
Ngambona emamatheka kancane uThishomkhulu uma sesilweneke lonke udaba lwethu phambi kwakhe.
Ake nenze lo msebenzi nixoxisane ngaphambi kokufunda le ndaba ethi: Ungayithi Vu!
3.13 Phela ungakhohlwa ukuthi akumina ngedwa engihlakaniphile lapha eVosloo!
"Noma eseshonile usethwesa umntanami isiphambano sosizi. Mfucumfucu yani yona le, imithwalo yohlanya efanelwe wumlilo" esho unina elibuka ngokuleya ifa. Umphathisikole walihosha elinye iphephandaba walifunda. Lalingelaphesheya, selineminyaka lagxotshwa. Udokotela wakhipha nenye futhi incwadi eyayisemvilophini wamnika. Yavulwa yafundwa. "Ngoba nje Brendon mntanomntanami ngife sengixolelwe, ngemukelwa nguwena ngenhliziyo engenanxa nabani, sengingenile eZulwini. Uma ngixolelwe nguwena nontanga yenu, sengisoxolweni lwanamuhla nolwangomuso.?
Ake ubhale inkulumo yokubonga kube sengathi uwena obenenhlanhla yokuthola leli fa. Ifunde inkulumo yakho uzanelise, bese uyethulela ikilasi, likuzwe ukuthi wena ubungabonga uthini ngokuthola isipho esingaka.
Omunye umdlalo wakhe othi: Lolo Luthando waphuma isibili emncintiswaneni woKhozi FM ngonyaka ka-1980. Ezinye izindaba ezimfushane zakhe ziyatholakala ebhukwini lika.N.F. Mbhele elithi: Amacwabanswane OSiba. Kanti futhi ubhale nenoveli ethi Iso LikaSathane.
"Ngabe kunjalo na mzukulu wami" ugogo ubhekise kuMlobane?
"Uyazi umuntu yoze aficwe ngamathonsi abanzi,"ubalisa nje uXulu useyaluza nendlu yonke okwenkukhu ishiswa yiqanda. Yilokhu elunguza ngewindi uma kukhona imoto edumayo. Wayefuna ukubona uma kungamaphoyisa ukuze acashe, uma kungumshana amhlangabeze.
Abantu bambona uNzuza ephakamisa isandla sengathi wayebathulisa. Nempela bathula abantu. Wakhuluma: "Nali igazi phambi kwami!" Usho ngezwi elihoshozayo. "Ligcwele izindishi ezimbili Ngibona igazi eligcwele izindishi ezimbili. Selinezimpethu! Nansi indoda eduze kwami iphethe insimbi eshisayo, ingishisa ngayo. Nansi le ndoda, inolaka! Ithi angiliqede leli gazi elinezimpethu ithi angiliphuze ngiliqede...!"
Ipatshaza Into enhle emhlophe.
Agxume ame ngezinyawo uSilomo. "Uthini Siphelelo Uthi muhlobo muni Ngumlungu Ngabe ngizwa kahle Siphelelo!"Eyigqolozele sengathi uzakuyigwinya indodana yakhe?
Unyanyavu lwemoto yohlobo oluphambili. Bangene phakathi bobathathu. Babukane. Bokhele insini.
Wavuma uBrendon. Ngesikhathi ayehamba ngaso unina waziqhuba izingane wayozishiya kwaJakobusi, uBrendon nexhegu lakhe ebashiya betotoba emgwaqweni.
Uyaligenda ibhola kuhle kompetha bomhlaba.
Mhlawumbe wuyena Gule ndini othakathe le ngane manje useyazisola Ezwe inhliziyo yakhe ibhaklazela uShange. Uma uGule angafiki ntambama uzomfaka umkhonto kungabi ndaba yalutho! Alishove ngesineke ibhayisikili. Abambe amabhuleki. Ancikise ibhayisikili lakhe esihlahleni. Ahlale phansi. Akukude neze ekhaya njengoba ehleli lapha. Uhleli lapha uyawubona umuzi wakhe. Umnyango wasekhishini uvulwe nge. Nangu uMaMthembu eyokha amanzi edilamini elingasemuva. Abuye angene futhi endlini. Ahlale lapho kulowo mzuzu womunyu. Kuthi lapho esekhumbula uNcamisile, asukume futhi asho phezu kwebhayisikili?
Uma ababhali bebhala imikhiqizo yemibhalo eyehlukene basebenzisa izikhali zokubhala imibhalo. Izikhali ezenza abafundi bafunde imibhalo enohlonzo. Lezo zikhali zaziwa ngokuthi: isihloko, isakhiwo, udweshu, isizinda, abalingiswa, indikimba, umyalezo noma isifundo kanye nolimi. Ake ufunde ngalezi zikhali zababhali bemibhalo ukuze ukwazi ukuqonda kabanzi ngazo. Yizona eziyokwelekelela ukuba ukwazi ukuhluza nokuhlaziya indaba emfushane.
4.1 Ubani umlingiswa oqavile kule ndaba Kungabe umbhali/umlandi ukwazile yini ukusheshe amethule Beka kucace?
2.2 Ubani lo ebifuna ukwazi ukuthi uyacacisa noma akacacisi?
"Uqinisile," efakazelwa ngunina, "Umoya wami bese wephuke kabi Dokotela Kenny ngokuba ngithi ngihlupheka kangaka ingane yami iyophazanyiswa yimfanayo kanguboziyeweni."
"Pho, uthuswa yini wena Sixova, uma wazi ukuthi umsulwa" kubuza ubaba uXulu belu?
Hlalani ngamaqembu nenze lo msebenzi olandelayo ngokuxoxisana.
1.2 Ngabe bayathandeka yini noma abathandeki emphakathini Phendula uphikise noma uvumelane nalo mbuzo obekwe ngenhla unike izizathu ngokubona kwakho?
Abafundi bavumelana. Bahamba bayobikela uThishanhloko wesikole sabo ngalo mbono wabo. Wafika wawuthokozela. Kwamenyezelwa ngombhobho, kwabizwa umhlangano. Abafundi baphuma ngobuningi babo. Kwakubonakala ngemibalabala yamanyufomu. Basuka emhlanganweni sebekhethwe baba ikomidi. Baqala emasupermarket, baya esikhumulweni samatekisi nesamabhasi. UMlobane wabonakala eseyisigwili baze baba nokudideka abanye. Wathi uma ebuzwa, wathi uwine ijackpot emahashini. Kwagcina kuvelile ukuthi ayikho imali uMlobane ayiwine emahashini, kodwa webe imali kagogo wakhe.
1.2 Ngabe isiphi isithombe esinifikela emiqondweni yenu, uma nifunda lesi sihloko Bekani kuzwakale. Lona enimkhethile ukuba abhale imicabango enifikelayo ngalesi sihloko njengeqembu akayibhale yonke imicabango yenu, kanye nezizathu zokucabanga ngale ndlela enicabange ngayo. Konke enixoxisane ngakho akakugcine ngoba nizobuye nikusebenzise kungekudala?
Ngemva kwalokho bangena abadlali kwaduma inhlokomo abafundi behalalisela iqembu labo. Ngemva kwalokho langena iqembu likaMkhonto, beholwa nguPhenduka kwachwaza inkundla yonke abafundi nabalandeli basoKhakhayini. Bempongoloza ngengila. Phenduka! Phenduka!! Unompempe wenza yonke imicikilisho eyenziwa ngaphambi komdlalo. Waqeda. Emva kwalokho yakhala impempe, lasuka lahlala. Zahlokoma izihlwele njengobaabafana beligenda nhlangothi zombili abalandeli bananela bethi kodela umakhasana!
"Lisho uliphinde Khambule, liphinde uthi angenzanga lutho, ngoba angenzanga lutho ngempela. UMfundisi lona bese ngimlindele ngamehlo abomvu, ngifana nebandla lonke. Ukuphatha umsebenzi wesonto bese kungumthwalo kimina. Kanti ngingumuntu ozisebenzelayo, anginasikhathi. Sekuthi lapho ngithi ngiyahalalisa ngoba sekufike umphumuzi wami. Ukuhalalisa sekuphenduka izinyembezi. Kumanje nje angazi ukuthi ngizokwenzenjani, ukuthi ngizolenzenjani leli bandla leNkosi."
2.4 Endabeni kuthiwa uMnguni indoda eyondlekile. Yini ekhombisa lokhu?
Ake nichaze ngamafuphi izifiso zomlingiswa omkhulu azama ukuzifeza kule ndaba.
"Sizoyithathaphi imali Umba eqolo phela uJamuludi.?
1.1 Likhule kangakanani izinga lemalimbumbulu ezweni lethu namuhla?
Amagama enkehli Kwenzeka njengoba bekushiwo.
"Hhawu, leyo-ke yinqabakayitshelwana," usho uyavungula. "Engingakusho nje wukuthi icishe yafika enkulungwaneni yamarandi. Futhi niyazi ukuthini Ilanga selishaya okhakhayini phela manje. Cishe sekuyinsimbi yeshumi nambili uma ngibhekile nje. Yini singathi uma sisuka lapha, sivele sigibele siyobhukuda edamini likaMasipala le edolobheni?
Usukhohliwe yini Mapholoba ukuthi intaka izobe ibekelwe amazolo kusasakusho uHadebe ebheke umkakhe uMaNgcobo ngobuso obuhle ethi ukumamatheka?
2.8 Laba bazali bayibhadama yenzani indodakazi yabo okungalindelekile Chaza?
2.2 Ixhegu lafikela kusiphi isikole?
Ngamane ngamhleka usulu uSiyephu ngathi: "Kungadingeka ukuba ngibe yisithulu esiyimpumputhe ukuze ngingaboni ukuthi nguye lowaya".
Kodwa kwakubuye kungangethusi kangako ngoba isisho sesiZulu siyangifakazela ngokuthi amathanga ahlanzela abangenamabhodwe. Ngake ngazama ukuyikhohlwa kancane indaba yalo mfokazi nanxa yabe ingidla ngaphakathi.
Lo mthetho bawazi ingxenye ngoba uNkonka wabafundisa kanjalo.
"Thula lesi sigebengu! Hamba! Usichithela isikhathi!" kusho iphoyisa limhlohloloza liphuma naye uXaba.
Nakhu-ke manje uZama esethola incwadi evela kuyise imtshela ngoMaKhoza. Uthi uma ecabanga isihluku asizwiswa umuntu okuthiwa umamncane, kuthi akahayize.
"Kukhona umlisa obukeka enezimali zakhe ngoba ugcwele igolide umzimba wonke."
"Ngingalokotha ngime kuleziya zinkumbi zabantu Kungabe ngifuna bangibulale ngezandla," wafaka igiya lejubane, wajemuza umkakhe ngeso lengulube elambile?
UNovember Elliot Mbambo wazalwa ngomhla ka-2 Novemba 1958, eNtabamhlophe, eMtshezi (Estcourt). Wafunda khona kwelakubo waze waphothula ibanga leshumi nambili eMtshezi High School ngonyaka ka-1978. Okwamanje ufundisa eSiphokuhle High School (1996).
"Uthe ndodana ngeyakwaDulani. Mhlobo muni NgumXhosa?
Bese kungunyaka wokugcina kuSenzo eseNyuvesi yasOngoye. Imali eyayidingeka kwakuzoba ngeyokugcina ngci, ebese uSenzo eziphothula izifundo zakhe ze LLB. Lokho bekuzoba ngukuphuma obishini losizi olwaluqale emva kokudilizwa kukaXulu enkampanini yamaswidi iNeshe. Nakuba wayezogcina ngokuthola itshe lemali yempesheni neyesinxephezelo, kodwa lokho kwakusazothatha isikhathi sakho. Zonke izinto zimele yena njengoba nomkakhe engasebenzi.
Waqashwa nguhulumeni wezoMthetho - (Department of Justice) engumabhalane. Wasebenza ezinkantolo eziningi. Wathuthukisa izifundo zakhe zoMthetho enyuvesi yasOngoye. Yilapho azuza khona iziqu zezozMthetho. Wabuye waba yiMantshi Kwa-Maphumulo, eTurton, eMadadeni, eMlazi, ePietermaritzburg nasePort Shepstone.
"Siyalazi lelo shibhi! Manje kwenzenjani?
Lo msebenzi wenze wedwa.
1.2 Kuhle yini ukuba nebhizinisi emphakathini Bekani kucace ngokwenu ukucabanga?
"Yini lokho ofuna ukungithengisela khona Khuluma, ungesabi," kusho uXaba. "Ngicela sihlangane khona lapha kusasa Nonkosi. Uzoyithanda le nto engifuna ukukuthengisela yona.""Yini lena ekunika isiqiniseko esingaka sokuthi ngizothanda ukuthenga le nto engenagama okhuluma ngayo?
4.3 Isiphi isifundo osithola kule ndaba emfushane Kungabe umbhali usiveze kahle?
Kwathi lapho amaphoyisa esephuma naye uXaba wangibheka kanye wabe esethi: "Ngiyolwa nawe ngisho sengisegodini! Umoya wami ungeke uze uye ndawo ngisho ngingafa khona manje uma wena usaphila. Ungibophela amanqina enyathi."
Bahlala balinda ukufika kukaMaKhoza. Lwafika uLwesihlanu olungaliyo. Wafika uyise. Wangqongqoza wathi mabaphume bahlangabeze uMaKhoza. Uma bephuma abaze babona muntu. Babone unyanyavu lwemoto. Babuza ukuthi uphi pho Wavele wabakhombisa umbhalo ongemuva emotweni othi: Opel Corsa. Yingakho ethi uMaKhoza. Bajabula. Bahleka?
"Yingane yakho Uphi uyise?
Ngakusasa ukusa kwaziwa yibo. Lwayiphafuza kancane intuthu unyanyavu lweCressida ngenkathi luphuma luhlehla egalaji. Namanje akakancibiliki uHadebe. Akafuni nokumbheka ngeso umkakhe. Usembone kahle ukuthi uzomonela amaqabuqabu akhe, inkosazana yamaHlubi azibona ngayo ukuthi kanti useyindoda. Lo mntwana wamthumela ukuba ayofunda laphaya oNgoye. Pho manje uma sekuzogcwala amakhumbi lapha ekhanda uthi izifundo zisayongena?
Kuthule kuthi cwaka. "Angazi ukuthi ngizoqala ngithini madoda, nawemame," kuthatha uNzuza. "Izolo ngiye okokuqala ngqa eMishini emuva kokufika kukaMfundisi Bukhosini, ngabonana naye okokuqala ngqa. Lapho sixoxa ngiphawulile kuyena ukuthi sekuyiminyaka singenaye uMfundisi kule ndawo. Nokuba ibandla lisekhona kungenxa yemizamo yami emikhulu yokuba ngilimise. Ngilikhulise, lihlale liyibandla eliphilayo. Emuva kwezingxoxo zethu siphethe ngokuthi ubezongivakashela namuhla, ukuze sixoxe ngazo zonke izinto zesonto. Selokhu kusile bengimlindele kodwa akafiki. Mina angizange ngiye ndawo. Ngikhumbula nokuthi kuthe lapho ngibona ukuthi akafiki ngase ngithi angimlindele. Ngimlindele ngokuba ngithathe ucelemba. Ngibe sengehlele laphaya engadini engasemfuleni. Ngafike ngavala izimbobo othangweni, izimbobo ebezivulwe yizinkomo. Yisimangaliso lesi engisizwayo ukuthi uMfundisi uphume ekhaya wathi uza lapha."
Kwathi kungakapheli usho isikhathi esingesingakanani waqhamuka esegugumba nesikhwanyana uXaba kuhle komdlali webhola eseyozilolonga.
Sibonga kakhulu kumbhali wendaba emfushane esihloko sithi: Ngigeza Izandla. Le ndatshana ishicilelwe ngabakwaMaskew Miller eqoqweni elithi: Impilo Engcono. Siyaxolisa ukusho ukuthi sizame ngakho konke okusemandleni ukumthola, kepha imizamo yethu ayiphumelelanga. Yingakho singakwazanga ukuthola imininingwane yakhe njengeyabanye.
Isizinda sendaba ethi: "Ixhala Loxolo" sinabudlelwane buni nendikimba Lapha kumele ubheke isizinda sonke okuyinkathi, indawo nesimo senhlalo. Phinda ugagule nendikimba yendaba?
"Cha. Uyayithenga. Uthi uma wena ufika kuye uthi unemali oyidayisayo yomgunyathi bese yena eyithenga kuwe."
Chaza ukuthi udweshu kule ndaba luqala kuphi Kanjani?
Ngawachaya omathathu phambi kwethu ngase ngithi, "Uma uyibhekisisa kahle yonke le mali uzobona ukuthi inenombolo efanayo kanti ayinalo lolu cingwana oluphakathi nendawo."
2.5 Iqiniso lokuthi lona okhuluma noMantshinga uthi ababonisane kuvezani ngemfundiso yakuleli khaya?
"Manje uyabaleka yini Gxabhashe?
Kwathi ngiphakathi nokuphuza waqhamuka esehleka ubala uXaba wafike wahlala eduze kwami wathi, "Into enje ngiyaqala ukuyibona. Akukho namunye oke wakhombisa usho okuncane ukuyisola le mali."
USithole ubhalele indodakazi yakhe endala incwadi, uyazisa ukuthi usebatholele unina omncane wangempela, uMaKhoza. Ugcizelela ukuthi uzofika naye ekhaya ngoLwesihlanu. Phela umama ozala uZama noZekhethelo uMaMthethwa, wadlula emhlaben. Uyise wasephinda eganwa nguJumaima onguMaMthethwa owabe elamana nonina kaZama. UJumaima akazange abaphathe kahle neze abantwana bakadadewabo. Ubebancisha ukudla. Ukufika kwencwadi enalezi zindaba akuzange kumthokozise uZama. Kwamenza wacabanga ubuhlungu obabenziwa uJumaima kubona. Kuyena ukuza kukaMaKhoza bekusho ukuhlukumezeka isibili.
"Ya, hhayi, ngiyazivuma izinduku zenu bafo,"kusho uSixova ehleka."Maluju! Manje anisho¬-ke. Bese yenziwani le mali?
Ngabe udweshu olusendabeni luxazululeka kanjani Nini Luxazululwa ubani/obani?
Isakhiwo sendaba sona singathi: Inkosi ikhotheme. Kubuye kukhothame indlovukazi ngenxa yokwethuka. akubhekwa isakhiwo sendaba kepha kubhekwa imbangela yokwenzeka kwezinto, njengembangela yokukhothama kwendlovukazi okudalwe ukukhothama kwenkosi.
Ukuqondisa - Umlandi kule ngxenye uyaye angenelele endabeni ukuze akhombe indlela indaba okumele iyilandele.
2.7 Shono okushaqisayo okutholwe uHadebe nomkakhe okuqondene nendodakazi yabo lapho befika esikhungwini efunda kuso?
"Dumakude, mangithi njena ngicela ungixolele kakhul, ngezwi elinosizi."
"Cha mhlonishwa, imoto ilimale kumina manje nje ekuseni. Kade ngiphuma esangweni kwami sengixhanyazeliswa wucingo lokugula kukamama. Mina bengithi yinto encane kanti imoto yami ilimale ngampela," usho nje uyagwajaza. Usecabanga nokuvuleka kwezikweledu ezimmele ngenhla.
Chaza ukuthi umlingiswa omkhulu, abalingiswa ababalulekile kanye nabalingiswa abancane ubabumbe kanjani umbhali endabeni ethi, "Okunjani Nje Lokhu"?
"Uyabona MaMthembu abaphansi abazona izinto zokudlala. Uzothini uma sebethatha uNcamisile ngenxa yokukhohlakala kwakho" Akhale ngokunye manje uMaMthembu. Useze usenesibibithwane-ke manje. Ulokhu equme njalo uNcamisile. Aphenduke alale ngolunye uhlangothi. Kube ngcono ukuquma?
2.2 Kungani umka Mfundisi Bukhosini aqala kwaNzuza ukuyobheka umyeni wakhe?
Ungihlaba umxhwele lo mqondo wenu zingane zami, ukuthi kanti lapha eMhlanganiso siqeqesha abaholi bangomuso. lmpela ubudoda abukhulelwa. Futhi uma niqokelele kahle ngala maholide, leyo mali iyofeza izidingo zomkhulu nogogo zonyaka wonke.
Lo msebenzi wenzeni ngamaqembu, nixoxisane. Wenzeni lo msebenzi ngaphambi kokufunda indaba ethi: Okunjani Nje Lokhu.
Amasela ayesezithathela nje impahla esitolo. Isivimbela-zigebengu sasehlulekile. Nomshini ocushwayo okhala nxashana kunothile ovula umnyango wase wehlulekile. Kusobala ukuthi wabe ehlangene nongqondongqondo impela. Okwakufike kumqede du ukuthi kwakungasali nomncane umkhondo owawungasiza abakwasidlodlo. Ukuhamba kwezimpahla ubuthaphuthaphu esitolo kwase kumfake kwezinkulu izindleko. Izikweledu zase zithanda ukumgabha. Abasebenzi nabo ngapha, babebhilidile befuna ukwenyuselwa amaholo.
"Bantabami, ugogo Sweluboya usedukelwe yimali yakhe yonke yomholo. Akasayitholi lapho abeyibeke khona."
"Ubumdabukela uwunombolo bani-ke wena Uhambe udabukela abantu kwawena ungumuntu wokudatshukelwa Unakwe ngubani wena njengoba uhlala ukhamisile nje, ulambile Hhawu, Nkosi yami, yaze yangihlupha ingane!"Kwavuka kwema ngezinyawo nokudikibala ayenakho ngempilo, wakukhiphela endodaneni."Uza nomuntu umbona ezifela. Uma efela lapha endlini, ngiyothathani ngihlanganise nani," emshaya futhi. UBennie Benade walalela eshaqekile. Kwaba kude nokuba asukume ayolamula. Wayesaba ukumthela ngamahloni uMaCross. Ngokuzwa ukuqina kwesandla wethuka eselunguze ekamelweni emxolisela umzukulu?
"Le mali-ke iyosetshenziswa ukuqasha ithende nezitulo laphaya kwababa uMagedlela. Yena osethembise nangokusinika isephulelo enanini avamise ukulibiza. Enye kuzothengwa ngayo amaoqma kanye nezinkomishi zepulasitiki zokuphuza itiye. Itiye elizokwenzelwa abantu abadala. Njalo ngenyanga izikole ezintathu yizo ezazizokwenza lowo msebenzi wokwenzela abantu abadala itiye. Lezo zikole zizonikwa nemali yokuthenga izinkwa nojamu okuzodlelwa ethendeni ekuseni. Iskole sabancane sizoxutshwa nezimbili zabadala ukuze izinto zihambe ngohlelo. Iziokole eziqhele kakhulu kunalapho kuholelwa khona, ziyoxhaswa ngemali yokuqasha la matekisi abizwa 'ngamaphela', ukuze bakwazi ukuthwala ukudla kulethwe emholweni. Okunye-ke wukuthi kuzofanele khona lapha manje kukhethwe ikomidi. Ikomidi elizokwengamela lolu hlelo, nyanga zonke. Ikomidi elisha liyobuye likhethwe ekuqaleni konyaka ozayo. Nithini-ke bafowethu nodadewethu?
"Uzama ukwenzani" kusho uMagwaza esondela kancane emgqolozele ezinhlamvini zamehlo. "Lutho Sir!" kuphendula uPitza ehlikihla izandla ehleka inhlinini ezama ukuzincengela?
"We Siphelelo! Ufuna ukungihlolelani Hhi Ngiyakubuza!" Usemhlahlele amehlo. "Ufuna ukuzongifakela abelungu kulo muzi wami. Seziphelile yini izintombi Izintombi kungathi ziziningi kangaka. Izintombi ezifundile futhi njengawe. Kodwa wena ukhetha ukuzongifakela izilwane kulo muzi woMantshinga. Uyongena ngifile nomlungwana wakho wakho kulo muzi! Ngimfunge uQholwane Angikufundiselanga ukuba ulahle imfundiso yalapha ekhaya uphenduke umlungu. Uyangizwa" Useyabila. "Baba yehlisa umoya. Sibonisane.?
"Namanje usaphika" kubuza mina. Waphendula ngezwi eligcwele intokozo uXaba wathi, "Kudala ngiqhuba lo msebenzi kodwa angikaze ngikubone lokhu! Phela yimali uqobo lwayo lena.?
Ya mnumzane! Wandiza kangaka emgwaqeni uxoshwa yini ngemumva?
"Angiyi lapho mina. Ngeke nje ngiyozosa emaphoyiseni ngenxa yabantu abahuqana notshwala ebese bedlalela emgwaqeni," usho nje unkonkoshele isitelingi.
"Angiboni nkinga ngaphandle nje kokuthi kumele ungihlanganise naye lo mlisa," kucela mina.
Nempela bavalelwa ngaphandle kwezindonga unyele luzenzela baze bathophela. Kusihlwa futhi uMaCross akawakholwanga amehlo ebabona futhi bengena, omncane edonsa omdala ngodondolo. Waphelelwa nangamandla okuyishaya indodana, isibhongo wasikhiphela kuBenade amkhankatha ethi: We khehla-ndini! Wadlala ngengane yami-nje ngoba uyibona ukuthi isencane, umqondo awukagcwali. Wena uthe ufisa ukuzofela eduze kwesikole esiseHelpmekaar, hhayi lapha kwami. Awulali ngani manje esikoleni yikhona uzofa uthokozile noma ngabe kuthiwa ukufa kukwelamela ebusuku?
"Wo, wayikhuluma inkanankana mfo kaKhambule, inkosi impela. Yebo khona bengiphethe impela, ngizwa futhi ukuthi cha, ngiphethe, kodwa-ke abantu bangeke baye nganxanye bengemanzi. Wena ungathi ubona lokhu, kanti abantu bona babona lokhuya. Ungafunga ukuthi bayakuthanda kanti uyazikhohlisa, abakufuni nalapho uhambe khona."
"Ngiyazibona thisha. Bengicabanga ukuthi ziyehluleka ukuziqaphela ngenxa yobuvila." Kuyacaca ukuthi umane uyasho nje, kodwa unembeza uyalazi iqiniso.
Ngangihlale ngizwa ngendaba ukuthi uma ufuna ukuvala umfula kumele uwuvale esiphethwini sawo. Nanxa ngangihlale ngimuzwa ngendaba, ngaze ngahlangana naye ngelinye ilanga. Wabe eqatha ngesidumbu, ikhala ligcwele ubuso, amehlo emancane, esho ngebilo elithi malifike ezibeleni kanti izindlebe kwabe kungamagwagwa. Lapho ayehamba ephuza khona kwakuhlala kunezintokazi ezimzungezile ngaso sonke isikhathi. Umlomo wakhe wabe umanzi kangangokuthi kwabe kulalelwa yena kuphela uma ekhona. Isifuba sakhe sabe sihlala sigcwele ubucwebecwebe bemigexo yegolide. Izimpahla ayezigqoka kusuka onyaweni kuze kuyophuma ekhanda kwabe kungezegama kanye nentengo emba eqolo. Yonke iminwe yakhe kanye nezihlakala kwabe kuligolide lodwa! Nanxa kwabe kugcwele kanjalo eshibhini elabe lidume ngegama lokuthi kukwaMphelekezele laphaya eVosloorus, ngazinika nokho ithuba elanele lokubuka nganhlanye lo mlisa.
Akubanga mnandi neze ukudla kwakusihlwa. Hhayi ngoba wayengaphekile kahle okaMapholoba, kodwa ngoba kwakukhala izinyo nje, kukluluzwane ngamehlo, engekho okhulumisa omunye. UHadebe wabuza umbuzo wamunye vo wokuthi obani abanye ababezolandwa ngaleyo khumbi yodumo Waphendula uMaNgcobo elandula ukuthi abaningi akabazi kepha uzwile ukuthi nentombazane kaDubazane, uThembisa, laphaya kuMaphanga Road, naye wayezokuza ngayo ikhumbi. Hhayi-ke, awuhlabe inhlali aze ayolala uHadebe?
"Ndodana," lisho lizama ukuphakamisa amabhuzu lithi liyasukuma, lehluleka,"Ngilapha nje ngizofeza isifiso enginaso ngezinsuku zami zokugcina. Angisenalutho emhlabeni olungithokozisayo. Nokho, enginakho kuphela ngokusemoyeni."Lambuka ngamehlo omuntu owayengase acinyeziswe khona lapho kuvulande,"Cha baba, ngizwe. Ngishiswa yixhala loxolo. Okusasele okungangithokozisa wukuficwa wukufa ngisesikoleni, maduzane nabafundi."
4.1 Kungabe ubani umlingiswa omkhulu wale ndaba emfushane Nika isizathu sempendulo yakho?
"Le 'ntwana' iphekwa yimi 'ngenkinobho'." Lezo zindaba zafinyelela nakuNkonka. Futhi kwakuyiqiniso elingephikwe uS'paza wayesondele kakhulu kuPhenduka, nomaphi babetholakala bendawonye. UNkonka wamthanda kakhulu uPhenduka njengoba ayedumile kwakulula ukumsebenzisa ukuze athole amakhasimende amaningi. Wamethembisa ukumfaka ebhizinisini lezidakamizwa UPhenduka waheheka naye njengoba ayesezibona njengebhoza. Isikhathi esiningi lapho ephuma noma eya kozivocavoca wayelandwa ngemoto ebelethe isondo. Njengoba base bejwayelene babehamba ndawonye bengena wonke amakhosomba lapho ayethola khona izidakamizwa. Wamkhombisa nemishini ababeyisebenzisa yokwenza izidakamizwa.
UNzuza waphendula ikhanda qede wayibona ingane iza ngejubane laphaya ngaphesheya, iqonde khona kwaNzuza. Imicabango yaphithiza emakhanda amadoda. Okuyikhona ayekucabanga kakhulu kodwa kwakungukuthi makube ingane yayilethe umbiko othile ophathelelene noMfundisi Bukhosini. Ingane yafika nencwadi elucingo. Yayibhekiswe kuNzuza, ibeka kafishane ukudabuka okukhulu mayelana nenkinga yokunyamalala kukaMfundisi Bukhosini, imtshela nokuthi makalindele enye incwadi eyayizobe imtshela okuthile.
"Pho, manje lapha ephephandabeni kwathiwa unguDokotela Benade?
"Usho ukuthi imithetho yami, nemithetho yamasiko alaph'ekhaya ngeke uwalandele. La kuwena sekugcwele inkunkuma yamabhuku ezicwicwicwi. Ngazilaya ngokukufundisa. Usuwenyanya okwakwenu. Usungumlungumnyama. Ingakho izintombi zesizwe sakho ungasazifuni, usuqoma ukuthatha abelungu. Hhi Siphelelo Ngitshele ngiyakubuza!?
"Mnu. Benade, ubuzwakalise isifiso sokuculelwa yizingane. Ngiyaxolisa impela ukukwazisa ukuthi esikolweni lapha akwenziwa noma kanjani, kuyahlelwa. Sishiye nemininingwane, siyokwazisa usuku ongaculelwa ngalo uma isicelo semukeleka."
3.3 Ake uguqule amagama abhalwe agqama kule misho elandelayo abe izinciphiso.
UMnumzane uHadebe unesupermarket. Uganwe nguMaNgcobo. Banengane yentombazane efunda eYunivesithi yaso-Ongoye. UHadebe usula imoto yakhe, kwazise phela ulungisela ukuya oNgoye ngakusasa, ayolanda indodakazi yakhe uNomagugu. UMaNgcobo uyazi ukuthi uNomagugu uzobuya nabanye afunda nabo. Atshele uHadebe lokho aveze nokuthi imali yokukhokhela ikhumbi kade amthumelela yona. UHadebe alibeke ngembaba elokuthi akanayo ingane ezobuya ngekhumbi, njengoba egingqika mihla namalanga. Kumthukuthelise kakhulu uHadebe lokho. Wanquma nokuthi kumele aqinise isandla, lokhu kwamthusa uMaNgcobo. Ngalobo busuku akubanga mnandi kaHadebe.
"Ha! Ha! Ha!"kubabaza uSixova naye esetshengisa ufuqufuqu."Ingaphezulu kuka-R30 000 ngenyanga!"
"Sekuyizinyanga aphuma lapho mama," kusalandula yena uThembisa."Waphuma wayaphi Yehheni bantu! Uthi niyangizwisa kodwa Nansi ingane izongibulalisa ngoHadebe, Nkosi yami!"Kwathi akaqhume aquleke ngempela uHadebe esezwa ukuthi uThembisa akazi lutho ngendaba yekhumbi. Ngabe uNomagugu usefunde ukuqamba amanga?
Langena icala, uNkonka ungummangalelwa wokuqala. Owesibili nguS'paza.
"Kodwa baba singamshiya kanjani umuntu kanjena, nokwenza eshayiswe yithina?
1.1 Ikuphi okwenziwa uHulumeni kaZwelonke ukuqinisekisa ukuthi abantu abadala besizwe bayayihola imali yempesheni?
UMsimang ungowaseThalaneni, esifundeni saseNkandla, KwaZulu. Amabanga aphansi emfundo wawafunda khona eThalaneni Primary School nase Mbizwe Secondary School. Ngenxa yesimo sezimali waphoqeka ukuba imfundo yakhe ayiqhube ngokufunda ngeposi e-Trans-Africa Correspondence College lapho enza khona i-Junior Certificate ne-Senior Certificate. Kanjalo nemfundo yeziqu wayifunda ngeposi e-UNISA.
Izigilamkhuba Abantu abenza izinto ezingalungile.
Bekuzoba nomdlalo omkhulu wendebe edumile ebholeni lezinyawo. Abafana bazilungiselela ukunqoba, bagcina bewunqobile. Baphuma lapho baqonda emzini kaNkonka kwakufinywa ngendololwane. UNkonka wathi lapho evulela izivakashi sezigoduka wazithela kwezakadalawane. Langena icala. UMshushisi wangena nofakazi bakhe abahlanu. Owokuqala owazi indaba yonke nozibonele uKapteni Qeda ongene esedlubhe yonke iyunifomu nezindondo ezikhombisa ukuhlabana. OPitsa noSiphaza bezwakala bethi: Hhawu kanti uPhenduka uyiphoyisa?
Lo msebenzi wenze wedwa uwuphendule ngokuwubhala phansi.
Kwangimangaza ukuthi yini aphuthume kangaka edolobheni uMlobane. Emehlweni wayesibuka sengathi wumzali ebuka ingane yakhe. Ingane abekade eyithembile. Ingane isimdumazile ngokwenza izenzo ezingalungile. Wasifulathela eseya kwaJamuludi. Uhamba kancane udangele. Ubeke phansi amahlombe. Usephindele esimeni sayizolo. Asisijabulelanga isimo abekuso uMalobane. Ingani uSixova naye ukhalile.Bafowethu, emva kwakho konke asenzele kona namhlanje uMlobane Mhlawumbe kade efuna ukuyoqala ngokubheja amahhashi Manje thina sambambezela. Uyoze awafice eseqalile ukugijima. Ewu! Okungcono ngiphatheleni leli bhantshi lami, nifike nilishiye ekhaya. Mina noMlobane sizonilinda kwaJamuludi. Ngenzela ukuba angabulawa yisizungu eyedwa.?
UMaNgcobo uzwakala eqhimuka, ekhihla esikaNandi.
"Uyazi bengicabanga ukuthi siyolwethula kuThishomkhulu lolu daba ebesiludingida webafowethu," kuthi nya. Singene esikoleni.
"Uma eshade nawe ngumakoti wakwami. Umakoti waMahlabangani. Umakoti woQholwane. Uyangizwa! Selokhu kwathi nhlo asikaze singene isilwanyana kula mabala oMantshinga. Ngimfunge udadewethu kababa!"
1.6 Ibhayibheli okuyincwadi eNgcwele lithi: "Hlonipha uyihlo nonyoko ukuze izinsuku zakho zande ezweni". Kungabe lokhu kuyenzeka yini ngalesi sikhathi esiphila kuso?
2.8 Bala amagama abafundi ababehamba phambili kulo mkhankaso?
"Impela kufana nokuxosha umoya nje", wangifakazela uMlobane. "Angazi nina madoda, kodwa kimi insika isiqala ukuwa. Bekunganjani siqale laphaya kwashisanyama sithole okuya ngasethunjini?
3.1 Ake ufunde le misho elandelayo bese uyibhala, uguqule imiqondo yemisho ngokufaka amagama amqondophika kulawa abhalwe agqama.
"Umkhulu ulambele uxolo!"
2.7 Shono ukuthi kuyiqiniso noma amanga ukuthi "Amaphoyisa ayesemlinde endleleni uXulu". Beka ngokuthole endabeni.
Sengiyifihlile imali ngaqonda esigxotsheni socingo. Ngafike ngafaka imali maqede ngashaya izinombolo.
"Mina ngixakwa ukuthi kanti ubaba uMdindithwa akakuboni konke lokhu okwehlela abantu abadala,"kusho uSixova."Kanti yini umsebenzi wamaKhansela ngempela?
Izingcezu zenkulumo kumele uzisebenzise ngendlela efanele nehlabahlosile. Udlisele ngokwazi ulimi lwakho ngokuziqhenya. Imisho yakho mayibe nezingcezu zenkulumo ezahlukene. Kepha qikelela ukuthi inhloso yempendulo yakho ingalahleki.
"Ishumi nje kuphela" ngibuza ngokungabaza?
"We Siphelelo!" eyothi voshololo phansi esihlalweni. "Usho ukuthi lo muzi wami ongaka uzakuwushiya phansi. Le mfuyo yami engangiyiphembela wena, uzakuyishiya, ibe impango yabafokazana La mangcwaba obaba nelikanyoko uzakuwashiya ehlane Ungitshela lokho?
"Kuyazisho ukuthi nguye kanye lowaya," kusho mina ngikhomba umfokazi wezimanga ngekhanda.
Wathi engahlala phansi wabe eseqhweba intombi eyabe ithengisa lapho. Ngasuka ngamlandela ngafike ngahlala phambi kwakhe sengilindele ukuthi wabe ezothini. Wakhipha insimbi ethile ekhikhini maqede wayibeka esweni ebhekisisa leyo mali engabe ngimnike yona.
UNkonka wayeyisethameli salowo mdlalo. Wahlabeka umxhwele ngendlela uPhenduka adlala ngayo. Lapho ezwa ngoS'paza ukuthi uPhenduka ubhema insangu futhi uyikhasimende wamkhonza kakhulu. Lokho kwathela izithelo ngoba uNkonka noPhenduka bagcina bengamathe nolimi. Ukuba yisilomo kwenza kube lula ukujwayelana nabantu. Bonke abaphatha izibhamu esikoleni wayebazi, abaphatha izidakamizwa nabo futhi babesondelene naye. Nabaziphethe kahle wayebazi.
Adumalele khona ekamelweni likaThembisa uMaNgcobo. Ingani phela umfica ehlezi engazi nanyaka. Kusho khona ukuthi akukahanjwa. Lalahleka ithuba likaNomagugu lokushaywa wumoya. Ngabe babanjwe yini?
Ngabe lesi singeniso siletha miphi imizwa noma imicabango Ngabe leyo micabango noma imizwa isilungiselelani, okuzosijabulisa noma okuzosijabhisa?
Usejuluke umanzi nte. Kwazise likhipha umkhovu etsheni.
"Lapha kuyacaca ukuthi sisenqineni kamabuyaze phela."
"Awu Gxabhashe kwaze kwakubi baba. Mhlawumbe ngenye njeimoto emshayisile ziningi phela izimoto ezibovu," egqolozele owakwakhe owasezichitshana elokhu ebalisa.
Akube khona iqembu elivumelana nesihloko, nalelo eliphikisana nesihloko. Yenzani onke amalungiselelo ahambisana nokwenziwa kwenkulumo-mpikiswano.
Kule ngxenye yesakhiwo sendaba silindele ukubona izinto zibuyela esimeni esejwayelekile. Abanye abantu le ngxenye bayibiza ngokuthi ipholandaba noma isixazululo ngoba umbuzo obudala inkinga usuphendulekile. Okusele kusuke kungasabalulekile. Ababhali banezindlela ezehlukene zokubhala isiphetho. Kukhona labo abavamise ukuphetha indaba kuvuthondaba. Kukhona abavamise ukuyiphetha kupholavuthondaba. Bheka nje okwenzeka endabeni ethi Ngigeze Izandla, abazali bagcina bethuka lapho bebona ukuthi isela elikhulu indodana yabo. Indaba iphela kuvuthondaba, bethukile. Uma indaba iphethwe kuvuthondaba umbhali usuke efuna ukuba umfundi azitholele yena izimpendulo zokuthi indaba iphetha kanjani, kepha imvama umbhali uye ashiye izinkomba zokuthi indaba ingase iphethe kanjani.
Selidumela emasumpeni. Sekuzolunga.
"Xola sikhulu sami, into ngiyagulelwa. Umama kuthiwa ubangwa nezibi esibhedlela. Ngiphuthuma lolo cingo-ke sikhulu sami,"uvalo lomonakalo awenze ngemumva selimbulele nya.
"Akunankinga lokho. Baningi abantu abadla imbuya ngothi lapha eMakhaya. Bazosala bekuqedela," washo ngokunganaki uMlobane.
"Nzowasha onke la matekisi ami nsuku zonke ntambama, uma esebuyile emsebenzini. Nizokwenza lokhu kuze kuphele la maholide enu. Niphinde nithembise ukungaphinde nilenze ihlazo elinje. Yisona sigwebo senu leso. Kuyobe sekuphelile." kusho ubaba uXulu." Uma kunehlula lokho ngizonisaemaphoyiseni njengamanje. Ngijike ngazise nabazali benu futhi. Siyezwana?
Athi ukuziqoqa manje uSiphelelo esihlalweni sakhe. Athi uyaphawula abindeke. Ligcine liphumile izwi. "Yebo baba. Ngumlungu."
Yilowo nalowo mbhali/mlandi uma ebhala usuke enokuthile afuna ukukudlulisa kubafundi. Imvamisa umbhali/umlandi uma ebhala usuke efuna ukuvula amehlo, ukuxwayisa, ukuqwashisa ukunika ulwazi, ukukhuthaza noma ukujabulisa abafundi. Okubalulekile ukuthi uma umfundi eseyifundile indaba kumele abenokuthile akuzuzile, lokhu esikubiza ngokuthi, umlayezo noma isifundo.
2.3 Awuchaze laba bantu ababizwa ngongqondongqondo abaxake uMnguni lapha. Beka ngamafuphi.
2.3 Ukulahleka kukaMfundisi Bukhosini kwabadida abantu bale ndawo babethi: "ngabe kudabuke umhlaba wamgwinya."Babechazani ngalokhu?
Hlobo luni lwenkinga umlingiswa omqoka ahlangabezana nalo kule ndaba?
Le ndoda iyingozi mnumzane.
Sahamba isikhathi, imizuzwana yadliwa imizuzu. Imizuzu yadliwa ngamahora. Umhlaba wabe sewuzilile ngaphandle. Kwathi lapho abaningi sebeqala ukucomboza ngamakhanda bengaqedi, abanye sebephethe imindweza yabo isha ize iphelele ezandleni. Abanye sebebonakala belengise izindebe zangezansi bedonse amehlo. Ngabona umngani wami wezikhumba uSiyephu, umfo kaNdlovu, engena ngomnyango. Wathi ukuthalathalaza emi ngasemnyango. Maqede wanikela entokazini eyabe ilokhu izinyukunya eduze komshinikazi. Umshini owabe uhlala umculo okwakuthi awubhodloze uphahla ngomsindo. Wafike wathenga kwaba kubili okuphuzwayo, wase esuka ethi qekelele laphaya eyedwa. Wabe eyilokhu ehabula yedwa laphaya ethalaza. Khona manjalo amehlo ethu anqwamana, wabe esesuka lapho ayehleli khona ezothi coshololo eduze kwami.
Namhlanje sizoshiyelana inkundla noMnumzane uMkhonto.
Uqhamuka ushayela phezulu uMlobane wansondo. Isifuba usikhiphele ngaphandle. UMlobane lona engimaziyo, hhayi lesi sithunzi sikamantindane wangayizolo. Ngathokoza, nginethemba lokuthi sizosebenzisana kahle sonke singabangani, njengenhlalayenza Safica uMalibongwe esesilindele ngaphandle kwesango kwababa uMakhunga. Sase singena indlela. Sabhekisa amabombo enkundleni.
Inkukhu inqunywe umlomo. Akasazi ukuthi uzothini.
Awunginike ilayisensi yakho, lisho nje libukisisa amathayi emoto.
"Kulungile. Manje ibhayisikili nemegaphone Ukuthathephi?
2.9 Yini le edale isililo esingaka?
"Uqinisile uSweluboya," kufakaza uSixova. "Aniqalaze laphaya ezitolo nasezitaladini. Bangakhi abafundi enisababona ngalesi sikhathi Sekusele imithonseyana nje. Angeke kwangimamngalisa ukuthi iningi lisimze licela ogogo nomkhulu balo imali. Lenzela ukugcwalisela kokushodayo. Kwazise ukuthi abantu abadala bahole izolo. Ibe futhi le nto kakade izosiza bona unyaka wonke. Angisiboni mina isidingo sokuzigqilaza kungadingekile.?
Umbhali ophumelele ukubhala indaba yilowo okhetha isihloko esinokuxhumana nendaba yonke. Phela isihloko kumele sikwazi ukumheha umfundi. Simenze abenelukuluku lokuyifunda indaba. Zinjalo-ke lezi zindaba eziqukethwe yileli bhuku.
Insambatheka Into exakile.
"Lezi nje ezingingungile zilungile. Noma kungathiwa ziyabhimba, ziyobe zingamagagu oqobo uma zingiculela ngezinhliziyo ezimhlophe."
"Ulaka lwani MaDumakude" kusaqhuba uShange?
"Sibonisane yini yani. Ngibonisane nembuka Ungangihloleli imihlola wena. Mina ngifuna umakoti laph'ekhaya. Hhayi le mbude ongitshela yona. Ngifuna umakoti ozongiphekela avuse lo muzi. Alotsholwe ngesintu. Kushadwe, kukikizwe kudume amawa. Usho ukuthi lowo mlungwana wakho uyokwazi ukungiphekela. Angigayele utshwala. Hho- hhe! Ungabona amehlo esibungu ngimfunge uNozitho inkosazana kababa." Lapho uSilomo useyaveva ulaka. Useyaluza indlu yonke?
2.5 Wayezofika nini uMaKhoza azobonwa izingane zikaSithole?
"Ngeke neze ngikuphambe ngoba ngizimisele ukusebenza nawe isikhathi eside. Angithi lokhu okungamaphoyisa sekwasivala isigodi ebengisebenzisana naso. Ngicela ungethembe," kuncenga uXaba.
Lilandele nelinye iqeqebana. Abanye abafundi baqale bafunde, uS'paza neqembu lakhe bavula elinye iklasi lezidakamizwa. Sekudamane kubonakala ngefu lentuthu likhuphuka lize liyofinyelela emafini. Kuzwakala nohleko luqhuma phezulu. Abaziyo bathi igudu libangela indlala umuntu obhemayo angaqeda ibhodwe noma isinkwa esiphelele asivalele esiswini abanye basale bencela izithupha. Abanye bathi lenza ababhemayo bahleke inhlinini, mhlawumbe baqinisile nakhu uhleko luqhuma phezulu. Kuyothi ngemva kwehora ngesikhathi sokushintsha izikhathi zokufunda, abeqembu likaSiphaza bagijimela ukuyongena emaklasini. Bavule amawindi ukuze kushaye umoya. Kukhale amantombazane."Hm S'paza, Pitza."
Ukwethula amaqiniso - Umlandi ugcizelela ubuqiniso bendaba yakhe. Kungumsebenzi womlandi ukwenza indaba ikholakale. Izehlakalo azikholakale. Imithombo lapho kutholakala khona izindaba akube ngethembekile. Kule ngxenye umlandi uyakwazi ukuveza imizwa yakhe ngendaba.
Esiphethweni sendaba kuyavela ukuthi akulona iqiniso ukuthi uMlobane unemali ngoba ewine emahhashini, kodwa untshontshe imali kagogo wakhe. Wena iba uMalobane, ubhale incwadi uxolise kugogo ngesenzo esibi asenzile. Khumbula ukusebenzisa izithopho nezithakazelo ukuze ugogo abone ukuthi lokho ukwenziswe ukuganga, bekungeyona inzondo, futhi usmthanda.
"Mandla, ngicela uziphathe kahle, mntanami. Ukuziphatha kwakho kwenzaimpilo yalaph' ekhaya ibe muncu. Nguwe kuphela ingane esiyibhekile laph' ekhaya. Uma uzoziphatha kanje uthi siyokwethembela kubani?
"Baba! kudala ngimi lapha ngasemnyango."
2.10 UPhenduka udume ngokuhlabana. Uhlabana ngokwenzani?
Lasondela iphoyisa eliyisidliziba neqhutshana lomkhaba.
Lo msebenzi wenze wedwa. Ubhale encwadini yakho yemisebenzi.
Kube khona ukuthula okwesikhashana. Kuzwakala ukunyathela kwethu. Sizithole sesisondele ngasesikoleni sethu, eMhlanganiso High School. Ngisimze ngimuthi jeqe uMlobane lapha eceleni kwami. Kukhona okungikhathazile ngaye. Akasiye lo muntu engimaziyo. Ngibe nemibuzo eminingi ngaye. Kungabe uphuphe kabi Ingabe uzwe izindaba ezingemnandi ngesihlobo sakhe esihlala ekudeni Angikholwa ukuthi waliwe yintombi. Kwazise ukuthi sobane salibopha laba linye elokuthi leyo mikhuba kamathandana singayigili. Sizoyibona uma sesiqedile esikoleni. Kwazise ukuthi angiyizwisisi indaba yakhe yokuthi unotwetwe lwephepha lesiZulu esisazoyolibhala. Kazi udliwa yini Kudela owaziyo?
Uhlale waze wabuya uJumaima. Sekuyizintathakusa. Izinkukhu seziqanda amasuku. Buka-ke, uhleli nje, ulalele indlala nayo engazibekile phansi.
"Kungabe iningi kakhulu yini" kubuza uXaba ngokuzethemba okukhulu?
Izingane zezinhlanga ngezinhlanga ezazisanda kwamukelwa kulesi sikole esasikade singesabamhlophe kuphela zema zikhungathekile, ezinye zesaba ngisho ukulithinta leli khehla ezazilibiza ngoNkosana kunokuthi mkhulu. Kusenjalo okungumfanyana owayebizwa ngeKhaladi, kuminyaka eyisishiyangalombili, kwaphuma qekelele esixukwini, kwaqonda ngqo kumkhulu wabo kucabuzela ngezicathulo zesikole ezinsundu, zitshekile, zidabukile, ziqothukile. UBrendon Bryant, eyishaye iphelele inyufomu yesikole eyayisimphumile, ikapisi nebhantshi okwakububende, ibhulukwe elimpunga namasokisi anjalo, nehembe elimhlophe, Wathi ukuba eme phambi kwexhegu, walethula ikapisi. Zahleka ezinye izingane. Zoma kakhulu yinsini lapho ethi uyamdonsa umkhulu, kuphephuka yena eyolahleka laphaya. Akadikibalanga. Wavuka wamethula ujosaka awudidizelisa waze wayowubeka evulande anduba alande esinye isikhwama sepulasitiki esasinamaphephandaba amadala. Naso wasiklelisa nojosaka.
"Uthini MaMthembu" Agxume abheke phezulu, esefuna ukumqedauMaMthembu?
Owesithathu, nguPitza, kulandele nabangani bakaNkonka. Abanye babo abasemazweni angaphandle kweNingizimu Afrika.
"Kulungile, sengathi siyavumelana. Ngizocela uMabhoko, uMlobane, noMalibongwe beze lapha phambili, yikhona wonke umuntu azobabona."
Lo msebenzi wenze wedwa, uwubhale encwadini yakho.
"Yini Jabu kwenzenjani Ukhalelani" ngokukhulu ukuthuka lokhu kuXulu?
Uma indaba yenzeka, yenzeka endaweni ethile ngesikhathi esithile, futhi yenzeka ngaphansi kwesimo esithile, konke lokhu sikubiza ngokuthi isizinda. Isizinda sehlukene kanje: indawo, isikhathii kanye nesimo.
"Eish! Dlozi lami kufanele ngikubhekelele."
Khethani abafundi abane abazofunda kuzwakale indaba ethi: uMaKhoza benikezelana baze bayiqede. Uma sebeqedile ukuyifunda le ndaba, ake niqhathanise umsebenzi eniwenze ngenhla wokuqagela ukuthi isihloko sikhuluma ngani, kanye nalokhu enikuthole endabeni. Uthini umphumela wokuqagela kwenu?
Lo msebenzi wenze wedwa encwadini yakho yomsebenzi.
Uthe esakhayisa emnyango, sase siqhamukile isalukazi saseMantshalini. Sishaye ezimaholoholo izandla , nebhayana elase lilahle umbala walo. Ukuma kwalo ibhayi leli kwase kufana ncamishi naso. Lase liyiso nje isalukazi sizihlalele.
"Ngivela khona." Wayeka ukuncika wamkhombisa isiphundu. UWest engenakumphatha, wabambelela okhalo, wahlina kakhulu wabheka le. UBrendon, nakalokho owayesemi maduze nekhehla, wasondela kakhulu walibamba isiphundu. Engakaziphenyi nakuziphenya izinwele isandla sabuya negazi.
2.4 Sizwa uThishanhloko ethetha ekuseni emthandazweni, yini eyenza athethe ngalolu hlobo?
"Ngeke! Ngeke Siphelelo! Ngamukele umlungu! Mina lo! Ngiziqhathe nabalele Kulungile nje izinyanya zikufulathele wedwa. Ziyokushaya izinyanya Siphelelo ngalo mhlola owugilayo. Ngimfunge uQholwane. Uyabona ngaleli lumbo ofuna ukuzoligila emzini wabo! Bayokufulathela! Wake walibonaphi idlozi lomlungu lihlangana nelomuntu omnyama. Kwamasiko nje awafani." Wanikina ikhanda uSilomo. "Ngathi sengiyambona lowo makoti. Bheka nezinwele wena. Amayikayika, ukungibona nje aqonde kimi, 'Hi daddy!'. Wena owabona omakoti basemadolobheni. Omakoti abankonkoshela oyisezala.?
"Letha lapha imali!" Wakhangeza uSixova.
Athule uShange. Makhathaleni ukuquma kuqale phansi ekamelweni. Hhayi bo! Usequma kakhulu kunakuqala umuntu lona. Aphuthume ekamelweni uShange. Ayifice iphinqilika indodakazi yakhe. Acishe aphihlike akhale. Nangu noMaMthembu uselapha.
Alivule isango uJobe. Aayingenise imoto. Kuthi nya! Asondele ngasesicabheni uJobe. Avule. Amamatheke. Bavele bazithulele nje abantabakhe. Bathule ukuthula, okuxoxa indaba ejulile.
1.3 Wena uma ubunikwa ithuba lokuba umfundisi ubungenzenjani ukwenza isimo somphakathi sibe ngcono Beka uvo lwakho luzwakale?
"Yimina MaThusi, uJabu ungitshele nomgwaqo eyenzeke kuwo le ngozi,"ukhuluma nje yilokhu egobodisile ebambelele esikhophocweni sesiphongo sakhe, izinyembezi zicweba emehlweni.
"Yebo mfana kaMahlangu. Umngani wakho ngimshiye edla,"uqalaza endlini."Wo, nangu eseza."
4.4 Phawula ngesakhiwo sale ndaba emfushane. Ubuke isingeniso, umzimba nesiphetho. Inani labalingiswa abatholakala kuyo. Ingabe lamukelekile yini Phendula lo mbuzo usekele ngokusendabeni?
"Wenza kahle uphunduleke nina kaNomagugu. Konje wawungayiqala ngaphi nje imbude efana nalena. Ubani othi ngiyazikhathaza ngokulanda igugu lami. AkuZamaHlubi yini kanti lona, inkosazana uqobo lwayo Uyadlala wena MaNgcobo.?
"Ungamsiza kanjani omunye umuntu ososizini kwawena uwusizi oludinga ukusizwa?
"Cha-cha-cha ngeke ngiwatshele. Nawe siza uthule ungayithi vu le ndaba,"imoto isiyanyonyoba, yaze yama nsi.
Ukulala behle. Ukuba nobuthongo obumnandi.
Useyacifa-ke manje uNcamisile. Isibhobo lesi sesimbelesele mawala manje. Isimo sibucayi lapha endlini. Ungumfunzana njena futhi uyaquma enjalo.UMaMthembu ulokhu uqgolozele njalo indodakazi yakhe ngamehlo agcwele izinyembezi. Zigobhoze-ke manje kuyena. Ugodle ibhayibheli ngesandla. Nangu uShange, ulinikine njalo ikhanda. Uzwakala esehhumuzela."Awu kodwa sizobuka ingane iphangalala" Abuye athule. Kuthi cwaka. Aphinde azwakale esequma futhi uNcamisile.
"Hhayi, asikhombeni itekisi eliya edolobheni-ke," kusho uMlobane eqalaza emgwaqeni.
"Phela uma ngizwa iphunga lenyama ngikhumbula leziya zinsuku uMaZondi asasebenza lapha. Bengithi uma ngiphuma ezimayini ngifike lapha ekhaya, ngizokudla inyamafuthi lezo zinsuku!" Angasahleki manje uGule. Kube sengathi uthanda ukujula ngemicabango.
1.4 Iliphi iqhaza elibanjwa ingalo yomMthetho emabhizinisini omphakathi Beka uvo lwakho?
Uzowukhomba umuzi onotshwala. Uyobona kahle wena!
"Kulungile! Qhubeka sizwe!"
Sahamba isikhathi, imizuzwana yadliwa imizuzu. Imizuzu yadliwa ngamahora. Umhlaba wabe sewuzilile ngaphandle. Kwathi lapho abaningi sebeqala ukucomboza ngamakhanda bengaqedi, abanye sebephethe imindweza yabo isha ize iphelele ezandleni, abanye sebebonakala belengise izindebe zangezansi bedonse amehlo, ngabona umngani wami wezikhumba uSiyephu, umfo kaNdlovu, engena ngomnyango. Wathi ukuthalathalaza emi ngasemnyango, maqede wanikela entokazini eyabe ilokhu izinyukunya eduze komshinikazi owabe udlala umculo okwakuthi awubhodloze uphahla ngomsindo! Wafike wathenga kwaba kubili okuphuzwayo wase esuka ethi qekelele laphaya eyedwa. Wabe eyilokhu ehabula yedwa laphaya ethalaza. Khona manjalo amehlo ethu anqwamana wabe esesuka lapho ayehleli khona ezothi coshololo eduze kwami.
"Angazani namali yakho mina!" kulandula mina.
"Nami bengisondela ukuze ngilahlise umkhondo, ngoba besengibona kahle ukuthi uyolala etilongweni."
"Kuzothatha isikhashana uma ngikuchazela lapha. Ngisafisa ukuyoqedela ukumemezela kulesi sigceme esakhelene naso. Uzokuzwa kahle konke esitediyamu."
Baningi abafundi abaqashwe nguNkonka asebeke baboshwa kepha indaba iphelele emoyeni.
Kanti ngonyaka ka-2006 ube eseshada nomngani wakhe omdala, uBoniswa, uMaKhoza.
Ezezigameko: Uze Ungikhozele, Abafana Boqungwa, Igwababa Elikhulumayo.
UMalibongwe wathi, "Ngikupha wona ushintshi, ngowakho."
4.2 Ithini indikimba yale ndaba Impendulo yakho ayiveze okwenziwa yilaba balingiswa ukugqamisa indikimba?
Fundisisa lesi siqeshana ngokucophelela, bese uyasifingqa ngamagama akho angama - 60 ukuya kumagama angama - 70. Ixhegu elase lingungqe labomvana langena esangweni lesikole sabancane iHelpmekaar, liphephuka, likhathele kangangokuba ngisho umfana omncane emagcekeni akakungabazanga ukuxhwala kwalo. Lalixegezelisa okomuntu isinxi esasingamshaya phansi noma nini. Nempela lathi khuba, khuba, labhabhalala. Izingane ezazisashaywa wumoya ngekhefu lokuqala lasekuseni zalingunga. Nokho, zasheshe zaqhela zethuswa yisimo elaliyiso, liquma, lijuza namanzana emakhaleni, nezindenda, nezinwele sezibheke phezulu.
Ngakusasa, ekuseni ngisagqoka, ngezwa umsindo. Kukhona omemezela ngombhobho ngaphandle emgwaqeni."Bafundi bazo zonke izikole zaseMakhaya! Niyacelwa ukuba niphelele ngothi lwenu mphakathi ezinkundleni zemidlalo! Ngaphambi kokuba niqalise ngokukoleka imali yoncedo logogo nomkhulu bethu, kunezindaba ezimnandi! Izindaba ezithokozisayo enizofike nizizwe khona. Asihlanganeni ngehora lesishiyagalolunye bafowethu! Wozani nani bodadewethu! Ningakhohlwa ukuvunula imifaniselwano yenu! Siyabonga...!."
1.2 UMthethoSisekelo waseNingizimu Afrika wenzele izingane amalungelo kanjalo nezibopho okumele zizigcine. Kungabe abantwana bayawahlonipha yini lawo malungelo kanjalo nezibopho abanikwe zona Bekani kuzwakale?
"UMfundisi Ndimande ngamdedela ngabomu wemuka noThukela ngoba ngangifuna ukuphatha Maye! Nanti igazi labefundisi phambi kwami! Ligcwele izindishi ezimbili! Selinezimpethu eziphethuza kulona! Indoda enolaka, elokhu ingishisa ngensimhi, ithi angiliphuze ngiliqede...!"
"Awuboni-ke wena ntombazane kamama! Awuthi umama aqabule esihlathini!"
"Ngicela ningizamele nakwenye indawo baba bandla uma engacacisi yena. Angifuni ukuxoshwa ngingazibhalile izivivinyo zami. Ngiyacela baba bandla, ikusasa lami lizoze" lunqamuke ucingo.
"Kodwa Jabu ungenzelani into ebuhlungu kanjena Kunini nje ngilinde ucingo iwakho Lutho awufoni uthule nje. Kanti unjani nje wena" wazizwa ephelelwa ngamandla uma ecabanga ukuthi imali kumele ayenzeni nini khona?
Ayamthinta kancane lamazwi endodana yakhe. Kodwa akathembi kahle."Ake ungitshele-ke Siphelelo, lezi zingane oyozizala ziyoba ngamalulwane na Ngeke zibe muntu, ngeke zibe mlungu. Ziyolandela liphi-ke usiko Likanina Lakho"eyibuka indodana yakhe ukuba iphendule?
Bhala ingxoxo yabantu ababili abaseduze nalapho kwenzeke khona ingozi. Engxoxweni yakho makuvele ukuthi bazibonele ngamehlo kwenzeka ingozi ethathe impilo kamshana kaXulu. Veza ukuthi laba ababili bazimisele ukuba ofakazi uma esevele phambi kwenkantolo umshayeli wemoto edale le ngozi.
UMaMthembu azame ukukhuluma, ehluleke. Wathi kudala emile elalele abakushoyo, kanti kwaNcamisile lowo usethule du. Washo nokuthi uNcamisile akayena owakaShange kepha ungowakwaGule. UShange wasola UMaMthembu ngokuthula nendaba engaka aze afe uNcamisile.
2.1 IMhlanganiso High School isikole esikuyiphi indawo?
"Nginesu," kuthatha uXaba emva kwesikhashana ethule ethalaza indlu yonke.
Wathi qalaqala wangibona.
Umsebenzi wenze wedwa encwadini yakho yomsebenzi. Uzophinde ufunde le ndaba ngenhloso yokuphendula imibuzo ehambisana nayo ukuhlola ukuqondisisa kwakho indaba.
Uze wathola ngisho nalabo abadayisela abafundi zonke lezi zinto. Saqhubeka isikhathi zasondela izinsuku, yasondela nemizuzu. Yaqala imidlalo ebibhekwe ngabomvu. Inedumela sengathi eyonyaka ka 2010. UMkhonto nabafana babengasabuthi qothu ubuthongo bezivocavoca ekuseni nantambama. Abanye bazisondeza kuPhenduka befuna ukwazi ukuthi yini lena emenza angakhathali. Njengoba edlala ngendlela efanayo kusukela umdlalo uqala uze uyophela.US'paza wayegaxeka kuhle kwenyama yomsipha esengumkhulumeli kaPhenduka.
Kwabathokozisa bonke ekhaya ukubuya kukaSiphelelo phesheya kwezilwandle ukuyophothula izifundo zakhe. Kodwa umuntu owayethokoze ukubedlula bonke kwakunguyise, uSilomo. Wayengasenakuhlanganyela namuntu phela ukuthokoza kwakhe ngoba owakwakhe wayesabashiya. Okumthokozisa kakhulu ukuthi useyabona ukuthi izifiso zakhe sezizofezeka.
Ufunde kulezi zikole ezilandelayo: Zamelisizwe Primary, KwaNgubeni (eMgungundlovu), Makeni Primary, eMzikawuthandwa High (DaUon), Mthonjeniwolwazi High kanye naseMtshezi High (Estcourt) nalapho aphothule khona ibanga leshumi nambili.
"Uma okusasele usakubala ngezinsuku, usumbulele umntwana. Ingani kuyisifo ngisho imizuzwana elahlekelwa yithuba lokuncela ulwazi. Baba, ngicela uzisize, usisize, usize umntwana lo nesithunzi sesikole ngokuba unyamalale."
"Ngicela ukuligodla igama lami mnumzane."
Insimbi yakhala . Zonke izingane, ngaphandle kukaBrendon, zabuyela emakilasini. Makhathaleni wakubona lokhu uMphathi. Waya kubo, wafike wamnqumela ugwayi katiki uBrendon, ethi akabuyele ekilasini. Kunalokho uBrendon owayekade ehlikihla isiphundu sikaBenade wahlala wakhululeka eduze kwakhe. Ayikho imizamo ayenza uWest ukuqhelisa umzukulu kumkhulu.
"Uzongixoxela ngalokho baba?
UMasondo usebhale incwadi yesiNgisi yezindatshana ezimfishane zophenyo, ngokuhlanganyela nezingwazi zababhali besiNgisi kulo mkhakha esihloko sithi: Bad Company (2008). Lapha singabala izingwazi ezifana noMargie Orford, Tim Keegan, Richard Kunzman, Dlale Tlholwe, Joanne Hichens Deon Mayer kanye nabanye abaningi. Usemenywe emazweni amaningi okuhlanganisa nelaseJalimane lapho ayefunda amaphepha amayelana nokubhalwa nokuhlelwa kwendaba yophenyo.
Emva kwalokho wathula uNzuza, umlomo ulokhu usesimeni sokubiza uhlamvu u-"de".
"Umam'ncane wenu uyena othe uzoya kulowo mhlangano, mina angizukuphumelela."
"Manje ndodana, ngoba usubuyile kuzofanele usikhiphe ebumnyameni,"ukhuluma nje ubheke indodana yakhe iwukhipha izikhawu ugwayi.
UXulu uganwe nguMaThusi. Unendodana uSenzo, ufunda oNgoye. uSenzo udinga imali yokukhokha izimfanelo zesikole. Kwazise ukuthi usenza unyaka wokugcina ezifundweni zeLLB. UXulu uthenjiswe udadewabo uJabu ukuthi uzomboleka imali. UXulu uphuma kwakhe nomkakhe, baphuthuma ukuyolanda imali athenjiswe yona. Waphuma kwakhe ngelibi ijubane.
"Musa ukukhala mntanami, isibhobo lesi sizothula."
Uzinyobulala Ingane eyodwa kwabo.
Lo msebenzi wenze wedwa, bese uwubhala encwadini yakho yomsebenzi.
Kanti usuke ukuphi uma useziMobeni Angithi imoto kufanele idundubale izintaba ize ifike edolobheni. Uyabona-ke ukuthi kuba nayiphi imiphumela ukuvumela umuntu wesifazane akushayele umthetho Aqinise imihlathi uShange. Uyasazi kahle isibhobo. Sixoxa indaba. Yisikhalo samathongo. Pho, leso sikhalo uzosazi kanjani njengoba uMaMthembu ecashe ngesithupha Aphinde aququdane nemihlathi. Ngesikade aphinde futhi abuze kuMaMthembu, ngezwi elihlabayo?
2.2 Ukhuluma nobani lapha uXaba?
"Impela Maqhoboza. Ubuza iqiniso uma ubuza kanjalo. Lokhu esifika nakho yinsumansumane. Kuzoba yinsumansumane kakhulu uma singatholi mpendulo ethembisayo."
4.3 Phawula ngodweshu olutholakala phakathi kwabalingiswa abakule ndaba emfushane uveze nokuthi luyikhulisa kanjani indaba.
Wathi ukuthalathalaza emi ngasemnyango maqede wanikela entokazini eyabe izinyukunya.
Izikhulu zesonto zamqoka uNzuza ukuthi abe ngumvangeli. Langa limbe uNzuza wabambana nesithunywa seNkosi. Emva kwezinsuku wehluleka ukukhuluma. Abantu bamuzwa ebabaza ubuningi begazi. Insizwa eyamuzwa kahle yathi akakhulume iqiniso. Igazi ayekhuluma ngalo wayethi ligcwele izindishi ezimbili. UNzuza wakhuluma amaqiniso ngokufa kukaMfundisi Bukhosini benoMfundisi Ndimande. Emva kwalokho wathula.
3.2 Hlobo luni lomuntu lolu Phendula ngokubhala izimpendulo zakho encwadini yakho yomsebenzi?
UJabulani Matthew Mngadi wazalwa mhla ka-24 Nhlolanja 1949. Waqala ukufunda eBethany Community School, eMangwaneni. Wedlulela eMgungundlovu, eYideni. Kusenjalo uyise wamlanda wayofunda eMlazi (eThekwini), eMakhumbuza Secondary School. Wedlulela oHlange High School. Waqala ngokusebenza efemini eseJacobs, eThekwini Consolidated Textile Mills. Washiya. Wangena kwaNdabazabantu. Waqashwa njengoMhumushi enkantolo yakhona.
Indaba emfushane idla ngokuba nesigameko esisodwa, esenzeka ngesikhathi esifushane. Ngakho-ke angeke uthole indaba emfushane ezokutshela ngokuzalwa, ukukhula, ukushada, ukuguga nokufa komlingiswa othile, ngoba lokho kwenzeka ngesikhathi eside, eqinisweni kuthatha iminyaka eminingi.
Eqinisweni, lo mthetho oshicilelwe awugunyazi ukuthi ingane ingaboshwa. Kuya ngobunzima becala. Uma icala lilibi ingane iyangena ezitokisini. Okunye okugunyazwa yilo mthetho, uthi ingane kumele idedelwe ngaphansi kwesandla somuntu omdala. Baningi abafundi abaqashwe nguNkonka asebeke baboshwa kepha indaba iphelele emoyeni. Kwazise ukuthi uNkonka uzenza umalume wezingane bese zidedelwa ngaphansi kwesandla sakhe.
Ntambama ngakusasa ngathola uXaba sekukudala engilindelekwaMphelekezele.
Wazethula-ke uSonny kuXaba wamtshela nokuthi uzwe kuthiwa uthenga lo msebenzi awukhiqizayo. Ngakho ufisa bahlangane kusasa khona ezomkhombisa akudayisayo. Ngakusasa, uSonny wanikela kwaMphelekezele eyohlangana noMpondlela. Wafike wamnika imali. Wayithatha. Wayibhekisisa.
Yaqala imidlalo yendebe edume kakhulu. Umdlalo wokuqala waba nesasasa kakhulu ngoba yilapho okwakuzocaca khona ukuthi uPhenduka usiphatheleni isikole nabalandeli basoKhakhayini High School. Ngalelo langa kwaphuma ngisho nesinedolo. Kuminyena utshumo kubhekwe ezinkundleni zemidlalo.
Uthe angaphuma ekhaya ngebhayisikili lakhe uShange, wafikelwa ngumqondo wokuthi makaqale kwaGule esitolo, anduba aye kwaZabazezwe. Engxoxweni yabo uGule uphetha ngokuthi uzofika ntambana kwaShange bazokhuluma le ndaba. UGule ufika aveze ukuthi naye isibhobo sakhe samphatha ngenxa yokuthi wayengasazi isibongo sikayise wakhe, ebesebenzisa esikanina. Okwalamula ukuthi ugogo amtshele isibongo sikayise. Ngesikhathi besaxoxa uMaMthembu aqhamuke evevezela. UGule avele athi uMaMthembu uyasazi isibongo sikaNcamisile.
"Uthini manje Gule?
Nangabo lobo busuku wawuphinda umthandazo wakhe uMaCross uhambisana nesicelo sangayizolo. Kwasa esaphila uBenade, wavukela ukuyongqangqazeliswa amakhaza ezindongeni zesikole. Emini waxinwa wumkhululane, wavevezela wakhala ngokuyobona udokotela.
Xoxisanani ngomsebenzi enizowenza ngamaqembu ngaphambi kokufunda le ndaba.
4.2 Hlobo luni lwendaba emfushane ephetha njengalena Sekela impendulo yakho?
4.1 Imiphi imizwa nemicabango ekufikelayo uma ufunda isigaba/indima/ ipharagrafu yokuqala yale ndaba emfushane.
2.6 UMaMseleku yiliphi iqhaza alibambayo njengoba umyeni wakhe ebhekene nale nkinga?
"Isu lini lelo Shwabada?
Nakhona endleleni laba likhulu ijubane okwakuhanjwa ngalo. Lathi liqambe lithi phasha phezu kwezintaba ilanga, base bedlulile kwaMaphumulo, amabombo sebewabhekise eStanger. Kwakusobala ukuthi ihora lesikhombisa liyobashayela besemagcekeni oNgoye. Aqunge isibindi uMaNgcobo, abuze kumnumzane ukuthi angeze ayimisa yini imoto kebathole itiye na. Ivume ngekhanda into kaBhungane, bese yehlisa isivinini qede iyimise imoto. Athathe isikhwama somphako uMaNgcobo, akhiphe iflaski nezinkomishi ezimbili. Athele elisashunqa intuthu itiye leli, akhiphe namakhekhana akhona. Aphinde awachilizele le amakhekhe uHadebe, aphuze itiye kuphela.
4.2 Ake uthi fahlafahla ngeqhaza elibanjwa yilaba balingiswa abalandelayo kule ndaba.
Sathatha leyo mali sinoMalibongwe. Saphuthuma emuva ukuyobika. Uthe esachaza uMalibongwe kugogo nomama Jali, sabona sekuthi nsi elinye lamatekisi akuboSixova lapha esangweni. Kwehla ubaba kaSixova. Ubambe indodana yakhe ngesandla esisodwa, ngesinye ubambe uMlobane.
"Kodwa yini lena engiyibonayo Msindisi wami Yini lena ongibonisa yona Nomagugu!" Namanje usasikhihla isililo uMaNgcobo?
Kwande lapho uthathe khona. Uma umuntu enombongo ekhuthaza lowo omsizile.
Isizinda sesimo sihlangabezana kanjani nesizinda senkathi kanjalo nesizinda sendawo.
UXulu unkonkoshela isitelingi, ugqolozisa amehlo! Qhu! Phihli! Phahla! walishayisa ibhungu ngemoto. Ibhungu elibukeka lintanganye noSenzo! Waklewula umkakhe ebona ingane yabantu indiza emoyeni ibuya ithanqazeka phansi etiyeleni. Kwasakazeka izinkwa, isijumbana samazambane, amawolintshi ithileyi lamaphisisi enyama yenkukhu kanye neniphu okwakufakwe epulastikini.
"Kuhle ngoba kuzisholo wena Nonkosi. Sengineminyaka emihlanu ngikulo msebenzi. Ayikho noma yinye imali yami esengake ngabuzwa ngayo sengingasayiphathi-ke eyokubanjwa."
Ukupheka uthulula. Ukugqigqizela uphekela abantu abaningi, ukwenza izinto eziningi ezisondelene eduze.
"Ibala lami alisho lutho, ukuthi ngimnyama noma ngingelinye ibala akusukile kini lokho. Akusho lutho ukuthi ngizalwa esizweni esagqilazwa ngebala, akusukile kimi futhi lokho. Kodwa baba ngithi asikhohlweni okudala. Masakheni isizwe esisha. Isizwe esizophilisana ngobunye. Singacwasani ngobuhlanga, nangamasiko."Futhi baba ukuthanda umuntu wolunye uhlanga akukhona ukwede}ela amasiko akho. Nobuzwe bakho. Mina baba ngithi khulula inhliziyo yakho, umamukele umalokazana engizomethula kuwe. Ukuthi uluhlanga luni, kususe enhliziyweni yakho lokhu.
2.6 Ngabe uXulu nomkakhe bayezwana Fakaza noma uphikise ngokucaphuna?
"Pho, uzoyithathaphi imali yokulungisa imoto njengoba siswele nemali kashukela wodwa lo" ubuza sakuqhosha njengoba engezwa uma embonisa?
Ubunhlifinhlifi Ukukhala buthule kuzwakale umsindo wokucinana.
Ukukluluza Ukujejemuza ngeso elibi, ukubuka ngolaka.
1.1 Abantu abashadile kumele bavulelane izifuba, uma kungenjalo abahlalisani kahle. Ithini eyenu imibono ngalokhu?
Uphinde washaya ucingo futhi uSithole. Ugcizelela ukuthi mabahlanze indlu ibe yinhle ngoba kuza umakoti. Umakoti omuhle. Bazame ngandlela zonke ukutshela uyise ukuthi abahambisani nale micabango yakhe, kepha kube nhlanga zimuka nomoya. Sekuyilo futhi ihora lesihlanu athe uzofika ngalo uSithole.
"Angiangisazi-ke manje ukuthi ngithini. Angithi udokotela ubeshilo ukuthi isibhobo lesi sibangelwe uzokozela!"
Ngabe ngidlala ngawe Khambule. Le ndaba angiyiboni khanda namsila. Ngabe kungcono bakwethu ukuba angizange ngimbone kwakumbona umntwana wabantu. Kungcono ukube angizange ngikhulume naye, kumbe ukumcela ukuba angivakashele. Ngabe azange kwenzeke konke lokhu. Imizindlo yimizindlo Khambule. Abantu bangayisonga kalula nje indaba, iqhamuke isingenye into. Bazitshele ukuthi kufanele ukuba uNzuza uyazi ukuthi umfundisi washonaphi. Kwazise njengoba waphuma eyovakashela kwakhe. Kanti eqinisweni lonke nkosi yami ngangizihlalele emzini wami.
"Bese ngithukile sengizitshela ukuthi usuwenza odume ngazo," ahleke.
Ankeme uShange.Kahle Malambule usuyangishiya-ke manje. Uthini Uthi wena ubukade ungamfuni uNcamisile emzini wakho?
Ngabe ngidonswe indlebe ngitshelwa ngoSiyephu lona. Kwakuthiwe kimi uSiyephu lona uzazi zonke izindaba. Angithandanga nokho ukumgeqela isifuba mayelana nohambo lwami nanxa ngase ngimthatha njengomngani wami. Ngathi lapho ngicabangisisa udaba lokumnika igama lami ngathola lokho kungenabungozi kimi ngakho ngabe sengimnika ngithi: "NginguSonny Masondo."
Lo msebenzi wenze wedwa. Ubhale encwadini yakho yemisebenzi. Fundisisa lesi siqeshana ngokucophelela, bese uyasifingqa ngamagama akho angama - 60 ukuya kumagama angama - 70.
"Sanibonani nonke! Kuyabongeka ukubona ukuthi sibaningi kangaka esilisabelile leli khwelo mayelana nesimo esingagculisi sabantu abadala. Abantu abahola impesheni. Ngaphandle kokwanda ngamagama, kuthe uma kubalwa kwatholakala ukuthi izikole zalapha eMakhaya zingama -36. Izibalo zitshengisa ukuthi uma umfundi ngamunye engaqokelela nje amarandi ayishumi nambili namhlanje kuphela, leyo mali iyokwanela ukufeza izidingo zonyaka wonke. Ngaleso sizathu-ke uma umfundi oseyibhalisile imali yakhe engange-R12-00 emini namuhla, anagvele ayoyethula kuthishanhloko wakhe. Abese ekhululeka adle amaholide akhe." Kudume inkundla, kukhala namakhwela. Ubungafunga ukuthi sizowa isitediyamu. Lathi lingadamba ihlombe, waphinde waqhubeka umfo kaXulu.
Caphuna umugqa kulesi siqephu esingenhla usho ukuthi kunokuthile okuningi.
"Cha angibaleki. Angisayi nakuJabu loyo, sengiphindela emuva. Ngizobika emaphoyiseni aseWembezi," usho nje imoto idla amagalani.
4.1 Iyiphi inkinga ebhekene nomlingiswa omkhulu Kungabe inamathele yini esigamekweni esisodwa?
UXulu ukhipha izimbokodo zamehlo engazi ngampela ukuthi kumele enze ini, ayeke ini. Udla imihlathi. Uvula amakhala. Amehlo avuleka kwangathi azophuma. Ucabanga iloli eliza emva kwakhe. Wabona ukuthi uma nje eke wahlala emabhulekini lizobafihliza, babe ngudodi nalo iloli ngokwalo. Imoto ibingaphenduka nanabo uma eke walokotha wabamba amabhuleki kuleli jubane elingaka.
Kusadliwa. "We Mlobane uyithathephi yonke le mali Sonke siyayidinga imali." Kubuza uMalibongwe?
UDumisani Simon Hlatshwayo wazalelwa eJohannesburg ngomhla ka-2 Mashi 1980. Waqala ukufunda esikoleni esibizwa ngeKau Magana esiseDennilton, eMpumalanga. Waphinda wayofunda eGoli. Waba nogqozi lokubhala imibhalo yobuciko eseneminyaka eyishumi nantathu. Ukufunda izincwadi zalezi zihlabani ezinjengo NG Sibiya, Otty Nxumalo, Sibusiso Nyembezi, Abdul Milazi nabanye yikho okwamvusela usikisiki lokubhala.
"Hhayi khululekani madoda, imali ithi baba kimi namhlanje. Ngizonenzela konke enikufunayo."
Imbokodwe ebomvu. Amaphoyisa noma ezikadalawana.
Imibuzo evame ukuhamba nale ngxenye yilena: Zihlole ukuthi ngabe uzwisisile.
Kwaba ukuphela komendo kaJumaima. Bantabami! Ubaba uyanithanda, niyezwa. Angeke ngisaphinda ngithathe omunye unyoko omncane. Niyezwa Ngiyafunga ngiyagomela. Ukubona kanye ukubona kabili.?
Uyacabanga ukuthi kungenzeka kukhona olume uthishomkhulu indlebe Acabange isu okumele alenze. Acabange ukushaya achithe, aphule amagatsha. Acabange ukuqunga isibindi angabaleki. Phela uNkonka wake wamuthi fahla ngamalungelo oMthethoSisekelo. Athi umuntu unelungelo, ilungelo lokuthi izinto zakho zingaziwa ngabanye abantu. Kulowo mzuzu uPitza umngani kaS'paza abone ukuthi izinto ziyambhedela umngani wakhe. Asondele kancane, kancane ukuze amlekelele athathe izidakamizwa eziqumbe emakhikhini. Acishe iso lapho eseqhele ngamanyathelo amabili elinganisa ngezandla ukuthi adlulisele kuye icala aliphethe. UMagwaza akuqaphele lokho akwenziwa nguPitza?
2.5 Akamuhle uMlobane namuhla ngoba waliwe intombi. Phikisa noma uvumelane nale nkulumo, bese uyasekela.
Kube khona ukuthula okwesikhashana. Kuzwakala ukunyathela kwethu. Sizithole sesisondele ngasesikoleni sethu, eMhlanganiso High School. Ngisimze ngimuthi jeqe uMlobane lapha eceleni kwami. Kukhona okungikhathazile ngaye. Akasiye lo muntu engimaziyo. Ngibe nemibuzo eminingi ngaye. Kungabe uphuphe kabi Ingabe uzwe izindaba ezingemnandi ngesihlobo sakhe esihlala ekudeni Angikholwa ukuthi waliwe yintombi. Kwazise ukuthi sobane salibopha laba linye elokuthi leyo mikhuba kamathandana singayigili. Sizoyibona uma sesiqedile esikoleni. Sesilinde asichambuzele ithumba uMlobane. Kwazise ukuthi angiyizwisisi indaba yakhe yokuthi unotwetwe lwephepha lesiZulu esisazoyolibhala. Kazi udliwa yini Kudela owaziyo.?
4.4 Hlaziya le nkulumo kaKhambule ethi: 'igazi labefundisi liyakhala kulabo abababeka izandla'.
"Hh! Ngisadla." Ngaphendula ngokubhavumula. Ngimangazwa yindlela angithuma ngayo uMlobane.
Ibhemile Konakale noma kuyabheda.
2.13 Obani laba ababefuna ukuyoxolisa ethuneni lekhehla, isiphi isizathu esabenza bafune ukuyoxolisa?
"Hawu, phela ayikho into iHZZ engayenza ngaphandle kwemali,"nguSixova lowo.
"Hhayi bo! Uthi sizokuqeda kodwa lokhu kudla okungaka" kubuza mina?
"Ukwakha ihholo kungadla imali eningi kakhulu," kusho uMalibongwe. "Kungangcono uma kuqhashwa izitulo nethende elizoxhunywa ngezinsuku okuholwa ngazo. Bayafa wukuma ogogo. Kanti abanye baguliswa yizifo ezinhlobonhlobo. Uma kukhona imali esele mhlawumbe bangahanjiselwa izinkwa ezigcotshiswe ujamu obomvu netiye."
Ifusi Insimu engalinywa.
2.4 Ukuhlahla amehlo kwaMantshinga kusikhombisani?
Indikimba akusona isifundo osithole endabeni, aokusona isihloko sendaba noma umyalezo ocashile osendabeni, kodwa indikimba yilokhu esikutshelwa indaba. Ngamanye amazwi singathi umongo wendaba noma okuqukukethwe yindaba.
Lapha umlandi usuke ekhunjulwa njengomlingiswa osemqoka. Kusuke kukhulunywa naye umlingiswa osemqoka engumuntu wesibili.
UMaMthembu ulibele wukushalaza njena. Akusazwakali ukuqumakukaNcamisile ekamelweni. UGule athi ukunyewuka. UShange kube sengathi unyathele inkinobho ewuphindisela emuva umlando ngombuzo wakhe. UGule alande ngendlela akhula ngayo edonsa kalukhuni, bengekho abazali, kukhona ugogo nomkhulu kuphela ekhaya. Noma kunjalo wakhula waba yile ndoda ayiyona namhlanje. Wasebenza kanzima emapulazini, ehola upeni kuphela. Bekubuhlungu ukukhula engekho uyise.
Lehla kanjena ibhayisikili naye uyakha uyabhidliza lapha ekhanda. Injobo enhle ithungelwa ebandla ubaba lona abe nethemba lokuthi uGule mhlawumbe angamcebisa ngandlela thile. Nebala ibhayisikili alijikise lingene esitolo esiseceleni komgwaqo. Isitolo lesi sibhalwe ngamagama agqamile athi Phumulani General Dealer. Ibhayisikili alincikise ngodonga. Asho phakathi. Ahlangabezane nephunga lenyama ethoswayo. Isitolo lesi sigcwele nswi, nabathengi bawumugqa omude. Ngalena kwekhawunta kumi ihwanqa elinguGule. Asheshe asibone isihlobo sakhe.
Ukuntongela Ukubhema ngekhala.
"Mina baba uma uMlobane esithengela, bengingazi ukuthi kanti uyebile le mali. Uma ngimbuza uthe uyiwine emahhashini."
"Ungizumelani Jobe Sezikufake umoya wezikhova lezi zingane zakho Ufuna ukungibamba ngenzani Jobe ULwesihlanu lolu Hhi ngiyabuza! Angithi ubuthe wena uzobuya ngoLwesihlanu! ULwesihlanu yini lolu Jobe"usho uvimbanise indlu yonke ngephunga lezinyembezi zikakhwini?
Wona la makhumbi agingqika imihla namalanga lapha emgwaqeni.
"MaThusi ngithi angiyi lapho kwaphela! Akuzwakali yini kanti"usho ngolaka olwesabekayo ngesikhathi imoto ingena esangweni lakwakhe?
Ayibuke imoto yamaphoyisa isiyosithela egqumeni ishiya izintuli ezibomvu. Ame isikhashana phandle. Angene ngaphakathi esitolo. Seligamenxe elesithuphaihora. Kumele abuyele ekhaya. Uma kuwukuthi leli cebo labo liyehluleka komelengempela asidayise isitolo. Adumise injini ephehla ugesi ukuze akhanyise.
"Baba yehlisa umoya. Sibonisane.""Sibonisane ini yani Ngibonisane nembuka Ungangihloleli imihlola wena. Mina ngifuna umakoti laph'ekhaya?
"Nami ngicabanga khona lokho Nonkosi," kuphendula mina.
4.4 Ngabe lolu limi luletha miphi imizwa?
Akaze akubona okuyenza ibe imali mbumbulu waze wayihlola ngomshini wakhe wangabona lutho. USonny wabe esemchazela ukuthi le mali inenombolo efanayo kanti futhi ayinalo lolu cingwana oluphakathi nendawo. Wakhombisa ukuthokoza uMpondlela. USonny wabe eseluleka uMpondlela ngokuthi akathathe imali engabiza izinkulungwane ezingamakhulu amabili nanhlanu, wathi usezomnika enezinombolo ezingefani ukuze akwazi ukuyifaka ebhange. Behlukana omunye eyolanda imalimbumbulu omunye eyolanda imali yoqobo. Babuye bahlangana. Esebonile uSonny ukuthi imali yoqobo wabe esethinta abakwaMurder and Robbery Unit, eBoksburg wabazisa konke. Kwathi kusenjalo atheleka amaphoyisa kaMphelekezele waboshwa kanjalo uMpondlela.
Nakuba wayefisa ukufela eduze kwesikole, kepha wayecele nokuba ashiswe, umlotha wakhe uyochelwa ndawana thize, osekwenziwe.
Lo msebenzi wenzeni ngamaqembu nisebenzise ulwazi eninalo.
Ukuxhumanisa - Umlandi uxhumanisa ngqo umlingiswa osemqoka okulandwa ngaye endabeni kanye nomfundi wendaba noma isethameli.
"Kuyabheda mkami. Into engcono ngukuthi sivele siye kuyena uJabu kunokulinda umnyama ongenafu," wasukuma wadlwathuzela. Wadumela okhiye bemoto yakhe eyigxatshana nayo ayesezimisele ngokuyishintsha uma nje esethole imali yakhe.
Laba balingiswa basondelene kakhulu nomlingiswa omkhulu. Yibona abamduduzayo, bamcebise, bamelekelele uma edinga usizo. Esikhathini esiningi basuke benobuhlobo nomlingiswa omkhulu, uma kungenjalo baba ngabangani, noma baba nokuthile okubenza basondelane.
USilomo uthokoze ngokwedlulele. Kwazise ukuthi kubuya umntanakhe uSiphephelo, obefunda phesheya. Okwenza athokoze kakhulu ukubona ukuthi izifiso zakhe zokuthola umalokazana sezizofezeka. Usho kanjena nje uyalubona ushintsho kuSiphephelo osebhema usikilidi udede. Wasibeka isifiso sakhe kuSiphephelo sokuthi athathe inkosikazi ezovusa umuzi wakoMantshinga. Waveza nokuthi lapha ekhaya usehlala yedwa, kwazise ukuthi amadodakazi akhe amshiya, kanti nomkakhe wamshiya. USiphephelo naye uzothula lona udaba lokuganwa kuyise. Kwamthokozisa ukuzwa lokho uSilomo. Wakuveza nokuthi useyaziwa kubo kantombi futhi bavumile ukuthi bangashada.
"Ubedlala ngawe Ma. Uthi wena ungena ngaphi uma ngizizulele UBabaunenkinga. Ukwehluleka kwakhe ukubamba izigebengu kumenza asanganelweikhanda.?
Kunesikhathi lapho isikole sikaPhenduka sacishe sadlela ogageni. Basinda ngokulambisa ngenkathi ibhola lishaya ipali liphumela ngaphandle. Ngemva kwalokho kwaba sengathi bathelwe ngezibonkolo abafana bakaMkhonto. Baligenda abafana balinikeza uPhenduka. Kwachwaza inkundla yonke lapho eligenda kuwa amadoda ngapha nangapha. Walipotshozela omunye umgadli waqhulula ishodi lashaya ipali labuyela enkundleni.
Emzini kaNkonka kwafinywa ngendololwane. Kugcwele zonke izinkinsela ezisebenzelana no uNkonka neqeqebana labafundi elihlanganisa uS'paza noPitza. UPhenduka ube yisilomo sosuku, ebungazwa ngazo zonke izindlela. Okungapheli kuthiwa kuyahlola, nebala kwaba njalo nangomcimbi. Lapho evula amasango uNkonka evulela izivakashi sezigoduka. Wazithela phezu kombhobho wesibhamu simkhombe ngqo ezinhlamvini zamehlo. Wethuka koma amathe.Yini kwenzenjani?
Lo msebenzi wenzeni ngamaqembu nixoxisane.
Esekhumulile uNdimande, izingubo wazibophela entanyeni nesikhwama wasibophela emhlane, wagibela esihlengeni esasintanta osebeni lomfula. UNzuza wasidudula ngomkhulu umfutho sesibheke osebeni olunganeno.UNdimande ehlezi ngaphambili, uNzuza ehlezi ngemuva, ethi lapho ehlamba, ekhahlela ngezinyawo, ezwakale esho ngengila ethi: "Hhoyi! Hhoyi! Hhoyi!" Phela kwakuyiyona ndlela leyo eyayimnika amandla nesibindi.
2.4 Yini le eyenza uHadebe athukuthele kangaka?
Wamane wakhipha amashumi ayisithupha amarandi kuleyo mfumba yemali ayehlala eyiphethe uXaba wanginikeza. Waphuma eside isikhathi enyamalele uXaba. Ngaqhubeka ngilokhu ngiphuza nginganake lutho.
Kube khona ubuhhomuhhomu. Wonke umuntu ukhuluma nabaseceleni kwakhe. Kuboniswana.USixova ube esebona umfundi mumbe emile, uphakamise nesandla. Wamkhomba.
2.6 UJumaima ubengamthandi uSithole, lokhu ukukhombise ngaziphi izindlela?
Ngiphendule! emgqolozele emehlweni.
Lo mntwana wamthumela ukuba ayofunda laphaya oNgoye.
Ukhuluma nje uMnguni akamile belu ulibangise emotweni. Nesalukazi lesi siyamnenga ngale mibuzo yaso. Sibone isalukazi ukuthi uMnguni lona uzimisela ngokuhamba sithi: "Pho, amaphoyisa lawa abezofunani Sebekuphindile yini abafana lokho Waze wakubona okukhulu mntakaMnguni!" Sisho sishaye ezimaholoholo izandla nebhayana elase lilahle umbala walo. Ukuma kwalo ibhayi leli kwase kufana ncimishi naso. Lase liyiso nje isalukazi sizihlalele?
Uyalincenga ngokuba nalo lidinga ukuncengwa lihamba likhala ubukhehlekhehle njena, futhi linomkhuba wokumshovisa ubala. Athi uma esefika qathatha ezinganeni zesikole, akubone lokhu okuyizingane kuqhwebana into engapheli. Afise ukufana nazo. Izingane lezi zona zihlala zeneme njalo, azinazo izinsizi. Zimqhelele ukuba andlule ngenhlonipho, zize zimkhumbuze uNcamisile wakhe naye osafunda. Wayenjena futhi ehlonipha kakhulu. Bonke othisha babemtusa kakhulu. Indodakazi yakhe, yayisingunesi manje nalapho ebunesini kuthiwa yayihlonipha.
"Laba ohamba nabo ngobani pho?
UXulu unkonkoshela isitelingi, ugqolozisa amehlo! Qhu! Phihli! Phahla! Walishayisa ibhungu ngemoto. Ibhungu elibukeka lintanganye noSenzo! Waklewula umkakhe ebona ingane yabantu indiza emoyeni ibuya ithanqazeka phansi etiyeleni. Kwasakazeka izinkwa, isijumbana samazambane, amawolintshi ithileyi lamaphisisi enyama yenkukhu kanye neniphu okwakufakwe epulastikini.
Indaba ethi Igazi Labefundisi isebenzise le ndlela yokubhala isakhiwo. Ezinye izindlela zokubhala isakhiwo ukusebenzisa lezi zinongo ukubhinqa, ukubhuqa, ukuhlalela ovalweni, okwethuka kuvela ngasikhathi sinye ezinye zezinto ezihambisana nesakhiwo sendaba.
"Into nje leli phepha esiyolibhala lingenza ngidl'amathambo ekhanda. Nakhu nani senikhu!uma ngendlela okulula ngayo ukwenza U-R30 000 Ngiyazibuza bafowethu ukuthi sikhona yini isidingo sokuthi ngibuyele esikoleni uma kuvulwa ngoNtulikazi Uma kwenzeka ukuthi ngikhala ngaphansi okwentshebe yakwaMashu kulezi zivivinyo zaphakathi nonyaka Nikhumbule ukuthi nangePhasika angiphumelelanga. Mhlawumbe kungaba wumqondo omuhle ukuthi kengiyozama impilo engcono engxenye. Ngishintshe nomkhakha, ngoba isikole singibhincisela nxa !?
"Incane kakhulu,"kuphendula mina ngiqhubeka ngithi:"Kumele uthathe inani elingabiza izinkulungwane ezingamakhulu amabili nanhlanu. Manje ngizokunika ezinezinombolo ezingefani ukuze kube lula ngisho ukuzifaka ebhange."
2.7 Ngabe uPhenduka uyalifakazela yini igama lakhe ngakwenzayo endabeni Wenzani ngempela endabeni?
Hlobo luni lwesiphetho lesi olutholakala kule ndaba Ngani Bekani nicaphune endabeni ukufakazela impendulo enizovumelwana ngayo?
Ukuchaza indawo - umlandi angayichaza indawo lapho indaba yenzeka knhona. Lokhu kumele akwenze aveze ukuthi unolwazi oluphelele lwendawo.
"Impela kufana nokuxosha umoya nje," wangifakazela uMlobane. "Angazi nina madoda, kodwa kimi insika isiqala ukuwa. Bekunganjani siqale laphaya kwashisa-nyama sithole okuya ngasethunjini?
4.5 Alikho iqili elazikhotha emhlane. Lena indikimba yale ndaba emfishane. Vuma noma uphikise lokhu. Usekela impendulo yakho. (Impendulo yakho mayibe amagama angama-80 kuya emagameni ayi-100).
Ngathi lapho ngehla emotweni yami ngezwa kuthe mpu umsindo ngaphakathi endlini. Ngoba kwase kusebusuku kangakaya kwabe kwenzenjani Ngubani lona owabe ebanga umsindo emzini wami?
UThishanhloko wanqumela uBrendon ugwayi katiki.
"Kanti uqinisile yini MaNgcobo" kubuza uHadebe esethe ukuthi dlengelele."UNomagugu aqashe ikhumbi Uthi ngikuzwa kahle kodwa Wona la makhumbi agingqika imihla namalanga lapha emigwaqeni, bese kuthiwa azogibelisa igugu lamaHlubi Kungasa ngifile. Eyami ingane ngeke ilubeke olwayo unyawo ekhumbini! Kodwa ungihlolelani MaNgcobo Wathini nje kodwa uzwa ukuthi zikhona izikhohlakali esezedukisa umntanami! Indodakazi yami! Ngiyabuza MaNgcobo Wangunaza into engezwakali nje Waphendula wathini?
Wathula uXulu wabheka phansi. Ucingo ulokhu uluphethe ngesandla. Kwahlaluka ukuthi indoda icabanga kude kakhulu. Uthatha uyabeka ngekusasa lendodana yakhe elibukeka lifiphala kuhle kwesiphefu siphelelwa ngamafutha. Uzwa ubuhlungu obumangalisayo uma ecabanga ngezimali zakhe asazikhokha ngoba ebumba ikusasa likazinyobulala wakhe elase libukeka linemifantu.
"Hhayi lutho ubengakafiki."
Wathi engazelele uMaMseleku ngeniyane uMnguni endlini. Ungena uthukuthele uthelwa ngamanzi. Ufike wabuza uMandla. Wamlandula unina. Avele ahoshe ivolovolo lakhe athi uqonda esitolo. Akhale uMaMseleku athi angeke asale yedwa ekhaya, kungcono angafa la kufa khona umyeni wakhe. Baqonda esitolo bafica uSayitsheni Nhleko eseme ngendlela abacuphe ngayo, nangempela kube njalo. Laqhamuka iloli lemikhuba. Kwalayishwa impahla kaMnguni yasesitolo. Kwenzeka konke lokhu nje bayabuka oSayitsheni. Amaphoyisa abavukela sebelayishe baqeda. UMnguni noMaMseleku abakholwanga bebona uMandla eselele phansi phakathi kwezigebengu, kanye nezikhiye azisika. Izikhiye ezifana ncimishi nezasesitolo. Ilapho uMnguni wezwakala esephefumulela phezulu ethi: "Ngigeze izandla".
"Awu Gxabhashel Yima baba ukuze simsize, simphuthumise nasesibhedlela,"umkakhe usho nje uthwele izandla ekhanda ujeqeza enkundleni yesehlakalo.
Noma ngabe ingakanani ingozi engizobhekana nayo, kulungile. Inqobo nje uma ngifa lapho ufela khona kulungile.
Athi lacu ekhishini, uNcamisile asale noShange. Ahlale lapha eceleni kombhede wendodakazi yakhe. Njengoba ehleli lapha embhedeni ubhekene nefasitela. Amehlo awaphonse laphaya kwaGule. Balokhu betinazele njalo. Bayalungiselela. Bazotheleka kusasa ukuzocela umkhamanzi lona osengumfunzana lapha phansi Azamule uShange. Nabu nobuthongo bugcwele lapha emehlweni. Kwazise ukuthi kuze kwasa bebheke ngawayizolo. Isikhathi sokulala kubukeka singekho. Esajule kanjalo uShange, siphinde simqalise futhi isibhobo uNcamisile. Aqume kakhulu kunakuqala. Asukume uShange, "Cha, angeke phela. Ingane ingishiye kalula kanjalo. Kungcono ngiyobiza uZabazezwe, isanusi esikhulu. Nginethemba lokuthi sizoluxazulula lolu daba."Agxume abheke phezulu okaMthembu:"Linda kancane sibone imithi kadokotela. Uthe kuzomthatha izinsuku ezimbalwa anduba azizwe ngcono?
"Angikhethanga mlungu mina."
"Bese sondliwa ubani uma ubaba eseyohlala naloyo MaKhoza kwenye indawo" nguZekhethelo lowo. Babukane. Bakhohlwe ukuthi kunezinselelo eziningi empilweni. Izinselelo ezinhle nezimbi. Zicwebe iznyembezi kuZama. Zithi co-co-co. Zigeleze ngezihlathi. Akazesuli. Nakuye uZekhethelo kube yiso leso. Bakhala buthule. Bavele bakhumbule unina. Kube sengathi bayambona esethe phuhle ebusweni babo. Wo-hhe yeka ukufa okuthatha fumuka, kuthathe isilaza?
UXulu wayesalunguza ingane kamakhelwane eyehla etekisini ngesikhathi kukhala ucingo. Walugxavula sekuthe xhifi enhliziyweni yakhe yilesi senzo sikaThami. Wabingelela ngephimbo elingenawo nomnci umusa lona. Impendulo kwaba yiphimbo lomuntu wesimame. Uyabibitheka! Ngubani yena lona, kwenzenjani?
Ngabe myalezo muni oqukethwe yile ndaba Uma ukhona uthini lowo myalezo Beka kuzwakale?
Kuse ngokunye kuJobe. Awakhumbule onke amagama ezingane zakhe zimkhalela ngokuhlukunyezwa uJumaima. Azizwe esegcwele usizi. Ahluleke ukuzibamba, azidedele zehle.
Ube esedlulela eThekwini e-University of Natal nalapho enze khona izifundo zoMthetho (Diploma in Legal Studies) waziphothula ngonyaka ka-1999. Ngonyaka ka-2000 uqashwe inkampani ezimele elwela amalungelo abantu isabalalise nentuthuko iCommunity Law & Rural Development Centre, eyinhloko yehhovisi eliseDaUon.
"Vusa ikhanda ngikuphuzise phela." Aqhubeke nokuquma uNcamisile.
"Malambule, itshe limi ngothi laph'ekhaya. UNcamisile ubangwa nezibi yisibhobo, sithi asimqede nje."
" sisenqineni kamabuyaze" Le nkulumo isebenza uma kwenzenjani Nika nencazelo?
Udweshu yilona oludlondlobalisa indaba. Yilo futhi olwenza ilukuluku endabeni. Ngodweshu siqonde ukungaboni ngasolinye noma ukungahambisani ngokwemiqondo. Ukungaboni ngasolinye kudala ukungqubuzana lokhu esikubiza ngokuthi udweshu (conflict). Udweshu lunhlobo ntathu, kukhona udweshu lwangaphakathi, udweshu lwangaphandle kanye nodweshu olufufusayo (potential conflict).
"Noma ngingaze ngingemukeleki emphakathini wasePeacedale, nokho angizisoli ngokuzohluphekela khona. IPeacedale ikufanele ukuba yisiphephelo semiphefumulo ekhathazekileyo," kusho ikhehla ngesinye isandla libambelele ehlombe likaBrendon owayeselishaye walihlephulela ikapisi bephikelele esikoleni beyohlalela ngakhona. Phezu kwamakhaza nezinhlungu zomzimba nomphefumulo uBenade wayebubona abuncome ubuhle bale ndawo. O, Peacedale! Yebo, yona yayiyidolobhanyana elalilungiswe kahle, liluhlaza ngezihlahla nangongwengwe olwalugqama kakhulu enkundleni yegalofu eyayihlanganiswe nepaki. Abasemshinini kashukela babanikela nangezimali zokutshala lona ungwengwe, izimbali nezihlahla ezimfushane onqenqemeni lomgwaqo.
Irejista kumele uqikelele ukuthi usebenzisa irejista efanele futhi ihambisane nesimo esethulwayo ukuveza ubudala, ilaka noma iphimbo.
Lona wubhanana nje. Umuntu othambile ovuma konke.
Lo msebenzi wenze wedwa. Wenze encwadini yakho yomsebenzi.
2.2 Obani amagama abafundi abezwana noNkonka?
Yethi mngane! Funela nganeno.
"Mina ngibona sengathi yinina enihlupha umama wenu omncane. Yena usuke ethi uyaniqondisa njengazo zonke izingane eziqondiswa onina."NguSithole ngolunye usuku uZama ezilahle amathambo wamxoxela ngemikhuba kamamncane okukhona kuyo nowokukhiyela ukudla.
"Hawu, walokhu udle imihlathi nje Mlobane mfowethu Awunambono yini ngalokhu esikukhulumayo ndoda"ngibhekise kumngani wethu esasihamba naye njengoba silibangise esikoleni?
Ishiya umgwaqo omkhulu oya eMpangeni.
2.1 Ubani umlingiswa omkhulu kule ndaba?
Zibambe Ziqine Wethu!
"Yebo, wena mfowethu ogqoke iyunifomu yaseMasihambisane. Ngicela uze lapha ngaphambili khona bezokuzwa bonke."
Wenze wedwa lo msebenzi encwadini yakho obhala kuyo imisebenzi.
Isakhiwo sendaba sehlukile kunendaba uqobo. Sehluke kanje, indaba ihlose ukusitshela ngokulandelana kwezinto, isigameko noma isimo ngesikhathi esithize. Isakhiwo sendaba asigxilile ekulandelaneni kwezinto. Isakhiwo sona sikwazi ukuguqula ukulandelana kwezinto njengokuthi isiphetho sendaba uyakwazi ukusithola ekuqaleni kwendaba ngaphambi kokuba yethulwe indaba leyo. Uma ngabe umbhali esebenzise lelo khono usuke ehlose ukwenza lokhu esithi ukuhlehla nyovane (flashback) noma ukujeqeza (fast forward). Esikhathini esiningi umbhali wendaba usebenzisa ikhono lokuhlehla nyovane noma ukujeqeza ngoba efuna ukwakha ilukuluku kumbe ukuhlalela ovalweni.
"Kulungile. lzolo kuthe uma sihlukana emva kwephepha lesiZulu, ngithola ugogo esebuyile emholweni. Ngicele imali engangama-R20. Wanginika. Ngivele ngakhumula ezesikole. Ngaphuthumela ukuyodlala amahhashi edolobheni. Njengoba beningibona ngilokhu ngicabanga izolo, bengizama ukuhlaziya iphupho lami lakuthangi. Ukuthi kazi ubaba ubezama ukunginika mlayezo muni kulo. Ngize ngaphuma nencazeio yezinombolo ezine, engifike ngazifaka kwijackpot emahhashini. Ngawina futhi."
"Ukuba khona kwakho lapha kuphazamisa zanke izingane. Uma kuya ngokuthi uyateleka ukuhamba, ngizolanda abazali bezingane bazokuxosha. Uma uphikelela, ngilanda amaphoyisa."
"Ngibonga kakhulu Jabu kwande lapho uthathe khona." Kuvaleliswane esetshelwe nokuthi unikwe malini uThami.
"Wathula kangaka Gxabhashe uthini uSenzo?
Izidatshana Ezimfushane: Ingevu Yesilimela, Ezinye Zasala Zisezinhlaka, Ingubo Kaziyongo, Imbozamo Namavivane kanye nethi Amazwi Okugcina.
"Chazani bafana! "kusho ubaba uXulu uma esebathe qithi phambi kukagogo.USixova noMlobane bavele baphenduka izinkukhu ezinqunywe imilomo.
"Kusobala ukuthi uphume kwakho ngalo ijubane njengoba namanje usandiza nje," lasho iphoyisa lambhalela ithikithi lejubane. "Ngizokushaya ngoswazi oluncane ukuze uthuke ungabe usagijima kanjena. Siyezwana Lisho liqobela imali engaka?
Unyanyavu Imoto enhle emenyezelay.
1.5 Ngabe kuyiqiniso kangakanani ukuthi iningi labadlali lisebenzisa izidakamizwa ukuze liphumelele kulokho elikwenzayo Chaza ubeke olwakho uvo ngalolu daba?
"UNcamisile uze wasishiya, wena ugodle imfihlo engaka MaMthembu?
2.1 UNkonka okukhulunywa ngaye endabeni udume ngani?
Kuthe lapho sekuyogamanxa ihora lesibili ekuseni, noSithole esecabanga ukuyolala, wabona isicabha sivuleka. Wethuka wacishe wequleka. Lapho ezithela kuJobe egcwele usofa. Sekudlekile nokudleka lapha kule ntokazi. Ithe iyaziqinisa, kwale. Qimu phansi! Igeje ukuhlala osofeni oseceleni kwesicabha.
"Yini ezosimama" NguShange lowo emhlala emadevini. Angaphenduli uGule avele asukume. Asukume noShange ethukuthele ethelwe ngamanzi?
"Yeshi mame!" kusho uMaNgcobo ngenhliziyo. Angelokothe aphimisele.UHadebe uyingwe namhlanje. Kuthi xhifi kuMaNgcobo ukuthi indoda isingaze ikhonze umntanayo kangaka Phela akukhona nje ukuthukuthela lokhu, yisikhwele uqobo lwaso. UHadebe ucabanga ukuthi emakhumbini lapha abafana bazothola ithuba lokunquma amabili, amathathu lapha kuNomagugu. Nempela kumele kwenzeke lokho. Kanti umntwana akakhuli yini Kanti izinsizwa ziyombona kanjani khona ukuthi unyathela ngabantwana nxa ezolethwa nguyise, alandwe nguyise, mihla namalanga. Ngeke nje phela yena wakoMapholoba akumele lokho ukuba umntanakhe abe nguzendazamshiya ngenxa yesikhwele sikayise. Kuhle impela eze ngekhumbi kulokhu. Futhi nalo isu lokuphunga itiye leli ulenzele ukunikeza ikhumbi ithuba lokubacosha abantwana bahambe ingakafiki ingwe lena. Angaba yini nje ebuya nabantu ababili abamthukuthelele.UNomagugu phela uyocasulwa wukukhishwa ngoshova emshungwini wabangani bakhe sengathi unecala kanti akone lutho umntwana. Usemhloniphe kwenela uyise uNomagugu. Bangakhi nje ontangayakhe abehluleka nokufika esekondari Bangakhi nje asebagona izingane bebe bengaganile Manje umntwana oziphethe kahle kangaka usezoncishwa nethutshana elincu lokungcebeleka nontangayakhe! Ake axake lapho-ke amadoda?
Wesuka esibhedlela, wanikela esikoleni. Nakhona akakuthandanga afike atshelwa kona.
Kusasa uzobe ugijimisa okwenyamazane.
Kubongwa okuncane kubongwe okukhulu.
"Eyi, ngiyabona nami ndoda," kusho uMalibongwe ekhumula izibuko zamehlo. Uzisula umkhemezelo ngehembe. "Abanye babo selokhu beme kula makhaza nemvula kungakakhali ngisho nezinkukhu zokuqala."
Ngitshele-ke Siphelelo, uma usushadile nalowo mlungu wakho niyohlalaphi?
Kanti usho ngoba uqinisile yini we MaNgcobo Wayiphendula insambatheka enjena ungasaxoxanga nami Hhayi bo! Yithi usazongitshela okunye okungconywana kunalokhu. Ungabe usangikhombisa nancwadi pho Yona leyo khumbi izoqashwa ngemali evele kwabani UNomagugu usenabantu abazomkhokhela emakhumbini ngaphandle kwami Nakho lokho wakuvuma MaNgcobo?
2.9 Ngabe uXulu indoda ethembekile newaziyo umthetho Fakaza noma uphikise?
3.2.3.2 Waklewula umkakhe ebona ingane...
ukuhlaziya izimo ezehlukene zokukhuluma eziyimifanekisomqondo, eziwubuciko namasu asetshenziswa emibhalweni njengesifaniso, uphawu, isingathekiso njll.
1.4 Iziphi izinhlobo zezidakamizwa wena ozaziyo Lapho esikoleni sakho zikhona yini izidakamizwa ezisetshenziswa abafundi Iziphi ezihamba phambili?
Usevukile uHadebe, wesula unyanyavu lwemoto yakhe eyiCressida. Usejuluke umanzi nte , ufaka upholishi abuye ashukushe, Hheshi mame! Kazi izonqamula ziphi izinkalo lena epholishwa kangaka. Uthi akuyolotsholwa uzakwethu nje?
"Ucabanga ukuthi ngiyisiphukuphuku. Akuyona imalimbumbulu lena," kusho uXaba ethi ukuhleka ubala. "Awukholwa" ngibuza maqede ngikhipha enye imali ngimnikeza ngithi,"Lena yona injani"Waphinda futhi naleyo wayihlola ngokushesha wabe esephendula ethi: "Nayo lena kuseyimali yangempela.""Lena yona" ngisho ngimnika enye futhi. Wayithintathinta eyishwabanisa wabe esegcina ngokuyihlola ngomshini wakhe wase ethi, "Wezwa kuthiwa ngiyisilima mina! Imali yangempela lena!" esho ngolaka."Ushaye phansi kwashunqa uthuli," ngisho nginikina ikhanda ngithi:"Imalimbumbulu lena.?
"Usukhohliwe yini ukuthi abakwaGule bayeza ukuzocela umkhamanzi kusasa"Aze ayibukisise le nkosikazi yakhe. Okubukeka sengathi ayiphilile kahle. Kungani kodwa imvamisa yabantu besifazane kube sengathi amakhanda abo lawa agcwele u-ayisikhilimu Uselokhu echiphize njalo okaMthembu?
Wabachazela uWest waze waphelelwa wukubekezela. Wagcina ebaxoshile evulande, wabahola wayobakhombisa isihlahla athi abathi gozololo ngaphansi kwaso besacabanga. Wabuyela ehhovisi wayokudla amathambo ekhanda. Udaba lwase ludinga umhlangano nabanye abafundisi. Wawubiza ophuthumayo, lwadingidwa. Kwakufunwa ikhambi lokuxebula uBrendon kowayesebizwa ngonguboziyeweni. Bazinikela abafundisi ukumncenga umfana. Ngamunye, ngababili, ngabathathu abafundisi besimame nabesilisa bamthelekela, behluleka sebemncenga nangemali. Phinde uBrendon ukwahlukana nomkhulu.
USilomo ayibuke indodana yakhe ikhuluma. Izandla ziyalenga okwevaka lehlulwe empini, lingalwanga. Uyizwa kahle impela indodana yakhe. Ithi izakumshiya yedwa, yona ihambe nomlungu wayo iyohlala esilungwini. Iyamlahla manje. Abheke uthuli. Usecabanga ngamandla akhe awamose ethi ufundisa le ngane. Kanti utshala imbewu yekhakhasi. Lizomuka nomoya, liyomila lapho engazi khona. Lo muzi wakhe ofudumele uzoba ngumphandu wabafokazana. Izinkomo zakhe! Anikine ikhanda. Wayethi le ndodana, njengoba kungeyokuqala phakathi kwamantombazane, ufuna ukuyishadisa umshado omuhle. Ayilobelele ngezinoboya. Kodwa manje nakhu isikhuluma ezabelungu.
Waphendula omunye wathi: "Nempela ukhuluma lona iqiniso njengoba efa nje!"
Ukukhipha ebumnyameni Shono ukuthi imisho elandelayo inaziphi izinhlobo zezifengqo.
Ufafube Umuntu okhombisa ukungabi nampilo, umuntu ozacile.
Abone nje uMaNgcobo ukuthi cha liyasha igugu lokulanda uNomagugu."Akuyona imbude Bhungane. Umntwana usekhulile. Nanxa ekukhonzile ukuba kanye nabazali bakhe, usenaso isifiso sokungcebeleka nabangane. Wabhala-ke wathi bavumelane nabangani babo ukuthi bazoqasha ikhumbi ezababuyisa, ngakho thina singazihluphi ngokumlanda kusasa."
Sabe sesixoxa ezinye izindatshana ezingatheni emva kwalokho sabe sesiyalala.
Ithe iphuma esangweni imoto yakhe, kwavele kwahlaluka ukuthi yandulela ijubane lodwa. Izingane ezidlala emigwaqeni yelokishi laseWembezi zadeda, zibona isivuthevuthe semoto edla amagalane. Ithe ibheka edolobheni ubese eshaya omncane umkhuleko uMaThusi. Ucela koPhezulu ukuthi aze abaphephise. Ubengeke nangengozi alokothe ngokukhuza owakwakhe osevele wahwaqabala nje esikhaleni okwezulu labakhunkuli. Izulu elihloma manje ibe kade likhipha umkhovu etsheni manje.
4.1 Kungabe isihloko sale ndaba emfishane sinabudlelwane buni nendikimba Phawula uveze lobo budlelwane (Impendulo yakho mayibe amagama angama-200 kuya emagameni angama-250)?
"Niyabona-ke bafana" kusho ubaba uXulu. Savele sabheka phansi sobane.
"Akukho zindaba ezitheni ngaphandle nje kokuthi kubikwa izehlakalo zokubamba amabhange inkunzi kanye nokunye nje okungasho lutho okuningi,"kuphendula mina ngiqhubeka nokufunda iphephandaba lelo.
"Hhiya, ngiyanizwa madoda, futhi ngivumelana ngokuphelele nani," kubeka uMlobane.
Sithini isibongo salona othakazelwa abizwe ngoJobe?
Bathintitha izikhwama oMlobane noSixova. UXulu wahlwitha imali, wayibala. Lapho-ke nami ngavele ngashaywa yisazelo, ngawukhipha ama-R47 ebengiwuphiwe, kanye nale mali esasiqeda ukuyinikwa nguJamuludi.
"Isibongo ngeyakwabani intombi lena?
Baxoxa nje abayi eklasini kodwa baqonde esifothongwaneni esingezansi kwesikole.
"Ngiyabonga mnumzane."Ngasho maqede ngalubeka phansi ucingo. Ngasuka lapho ngakhaphuzela ngiphikelele kwaMphelekezele. Ngafike ngangena ngahlala phansi. UXaba wabe engakafiki.
Umzimba yile ngxenye yendaba equkethe ilukuluku, udweshu, ukuphithana nokukhuluma okuyiholela kuvuthondaba. Iqhubeka nalokhu esendlalelwe khona kwisingeniso. Lapha sithola ukukhuphuka kwenkinga yesehlakalo noma isigameko esivezwe kwisethulo. Kuqubuke izinto ezizokwenza ukuba inkinga iqine kunakuqala. Kubhebhetheke udweshu. Kuleli zinga umfundi wendaba ude ezibuza ukuthi kazi iyozala nkomoni Kwazise nomlingiswa omqoka uyazabalaza uzama ukuzikhipha noma ukuzifaka enkingeni. Uzokuthola lokhu uma ufunda indaba ethi: Igazi Labefundisi lapho uNzuza enza konke ngoba efuna ukuphatha ibandla. Kwenzeka konke lokhu nje kukhona abazwelana naye nabaphikisana naye emizameni yakhe. Isigameko siqhubeka njalo indaba ize ifike ezingeni lapho ingasakwazi ukuqhubekela phambili. Sekufanele kuhlukane inhloko nesixhanti, lelo zinga libizwa ngokuthi uvuthondaba. Uvuthondaba yilona olusikhombisa ukuthi indaba izophela kanjani?
"Uyazenzela yini le mali?
Yiso ebesimngenisela imali ngempesheni yezaguga.
"Usuyaphi futhi manje sekuhlwile Awuboni ukuthi uzolimala uma uqhubekakanje Kanti ikhanda lakho linjani Ufuna uyihlo axabane nami. Ngaze ngasizalaisilingo emhlabeni! Kodwa into engizoyithini lena kuMnguni Phela uzothiuvunwa yimi uMandla." Asho abibitheke?
Lo msebenzi wenze wedwa. Ubhale encwadini yakho yemisebenzi.
Ukuphunduleka Ukuphambeka, ukukhohliseka.
5.1 Ake ubhale incwadi, ubhalele iphephabhuku ngobungozi bezidakwamizwa, uxwayise intsha yakithhi.
4.2 Imuphi umyalezo umbhali/umlandi awudlulisa kubafundi ngale ndaba emfushane?
Ngabe indaba iyahambisana nesihloko esiqanjiwe noma enikwe sona?
"Angishongo ukuthi ngiyakunuka MaMthembu. Mina ngithi khipha isifuba sakho usibeke obala. Uma ungenzi njalo ingane ingafa nokufa! Ngisho ingane encane lapha eziMobeni iyazi ukuthi isibhobo ngumlayezo wabaphansi!"
"Cha, ma Mina angazi lutho ngendaba yekhumbi okuzobuywa ngayo," kulandula uThembisa emveni kokuba eseyethulile inkinga ebalethe lapha oNgoye.
1.3 Yiziphi izinto okumele zenziwe abazali ngaphambi kokuthumela abantwana babo ezikhungwini zeMfundo ePhakeme?
Kwesikabhadakazi Ebusuku kakhulu.
"Bafowethu, ingaphinde yenzeke nangephutha into enjengalena." Kuvumelana thina sesisele sodwa.
2.5 Ngelanga okwaduka ngalo uMfundisi Bukhosini uNzuza uthi ubephethe ucelemba.
Izulu liyishaya kangaka nje imvula, noThukela selugcwele kangaka nje, umfundisi omusha, uMfundisi Ndimande, umi laphaya ngaphesheya. Uza eMishini lapho uNzuza ephethe khona okwesikhashana. Wayehamba yedwa, engaphethe zimpahla ngaphandle kwesikhwanyana sakhe esincane. Kwamenyezwa ngaphesheya komfula ukuba kutshelwe izinhlambi ukuba zimhlangabeze. Phela wayengeke ahlale lapho ngaphesheya ngoba uThukela lwaluthatha izinsuku eziningi ukuba lubohle. Luyingozi lapho lungenisa nalapho selubohla.
Akulahlwa mbeleko ngakufelwa. Ithemba alilahlwa.
"Ngifuna imali uqobo, angifuni isheke," kwexwayisa mina ngisukumangihamba.
3.3 Ake ufunde lezi zisho ezitholakala kule ndaba emfushane, bese unika incazelo yazo. Uma usuyinikile incazelo yesisho ngasinye sisebenzise emshweni ukukhombisa ukuthi uyasiqonda ngempela.
1.3 Ingalo yoMthetho kumele iqinisekise ukuthi abashayeli bayayihlonipha imithetho yomgwaqo. Uma kungenjalo imiphi imiphumela eyenzekayo ngenxa yokungahlonishwa kwemithetho yomgwaqo Xoxani nenabe ngalolu daba oluyinkinga enkulu?
Endleleni washayisa owesilisa owabe elingana noSenzo, indodana yakhe. Kwathi noma uMaThusi ethi akame bamphuthumise esibhedlela lo olimele, uXulu wakhala ngokuthi usaba izinkumbi zabantu abambonile emshayisa. Wathi ubona kungcono ayobika emaphoyiseni. Endleleni, esephindela kwakhe wamiswa amaphoyisa omgwaqo, ubona ikhamera ushaywa uvalo. Umkakhe wamnxusa ukuba asale esewatshela amaphoyisa . Wavuka ngolaka wathi angayithi vu le ndaba. Esamiswe iphoyisa, kwezwakala ukukhala kwesayirini maqede kwaqhamuka i-ambulensi. Umkakhe wafisa ukwazi ukuthi le ambulensi engabe izomfica esaphila yini lo eyomlanda.
Abazali bagcine bengazi lutho njengoba besemisebenzini emini, ngoba omalume basemgwaqeni balibulele izwe. Njengoba kungoLwesihlanu uS'paza uphethe inqwaba yesitokwe. Isitokwe esibandakanya nempelasonto. Amakhikhi agcwele phama 'inkinobho' (mandrax), necocaine kubandakanya nomthunzi wezinkukhu. Wonke amaxhwele alapha esikoleni azobhema aze agxaze amathe. Phela kubanjalo uma ungumlotha wezidakamizwa. Uyazibuza uyaziphendula. Ingabe kukhona yini ombonile eya kuNkonka ekuseni?
"Yini lena ofuna ukungithengisela yona" kubuza uXaba engakangibingeleli ngisho ukungibingelela?
"Nifuna ngiyolanda imvubu yami yini laphaya emotweni"kusho ubaba Xulu ebabuka ebahalela. "Uyazi wegogo Sweluboya, laba bafana bagibele etekisini lami. Abazange bazi ukuthi kanti ngizishayelela mina mathupha namhlanje. Bebephethe izibiliboco ezibizayo. Ngixakwa ukuthi imali uyithathephi uSixova ngoba mina angimniki imali yokuyozithengela. Kanti nalapha ekhaya futhi ngiyasazi isimo sakho gogo. Uma sengibuza ukuthi bayithathephi imali, basimze bangitshela insumansumane nje.?
Hlalani ngokwamaqembu nixoxisane ngalo msebenzi ngaphambi kokufunda indaba.
"Akashongo, uthe uzongitshela uma esefona ukuze athathe nemininingwane yami yasebhange. Angimazi manje ukuthi ubanjwe yini. Ukube lolu cingo aluvalwanga engabe ngiyamthinta ukuze" ukukhala kocingo kwamphazamisa wangabe esaqedela inkulumo. Baswabuluka ubuso bakhe, waluphendula ucingo.
"Yebo gogo. Ngicela ungixolele gogo," uMlobane useyakhala.
"Msebenzi muni lowo okhuluma ngawo" kubuza uXaba ekhombisa izimpawu zokusola okuthile. "Bengingathanda ukuba ngingayikhulumeli eziko Shwababa. Kafuphi nje ngingathi kunokuthile okumele sithengiselane khona uma ungakuthanda lokho," kusho mina ngithi ukuhleka sakuzincengela?
2.6 Kungabe umqondo omuhle yini ukuthi abafundi bayobika udaba kuThishanhloko Sekela impendulo yakho?
"Musa wena bo! Ingani wabhala uNomagugu ethi singazikhathazi ngokumlanda nizobuya ngekhumbi! Ngingamtholaphi yena njengamanje" isiyanqwabelana manje imibuzo?
2.7 KuShange lo kufa okuphethe uNcamisile kuyisikhalo esivelaphi?
4.2 Kungabe uvezwe nini umlingiswa omkhulu kule ndaba Ukuvezwa kwakhe kuyahambisana yini nemigomo yokwakhiwa kwendaba emfushane Sekela impendulo yakho?
2.3 Yini imbuka Kungabe lisebenze kahle kule nkulumo Sekela impendulo yakho?
"Yin'indaba Kangiyibambi inkunzi ebusuku. Kangifuzile isibongo sami."nguMlobane uyamamatheka?
1.4 Ngabe isihloko sale ndaba sikunika muphi umqondo noma umuzwa ngaphambi kokuyifunda le ndaba Ngani?
"Kubantwana baseGreytown mina angazi noyedwa ozohamba ngekhumbi mama. OkukaNomagugu-ke khona ngeke ngakuphendula ngoba ngumuntu osezihlalela ngaphandle."
"Yekela ingane leyo MaMthembu! Ngikutshele kahle ukuthi ihlushwa ngabaphansi. Wena waphika inkani. Wakhetha ukuyiphuthumisa kuleliya Ndiya. Bheka-ke manje"Esho ekhomba uNcamisile ngomunwe oqhaqhazelayo."Lena yimiphumela yakho MaMthembu! Ngikutshelile ngathi nguwena ongasindisa impilo yale ngane.
"Ngikupha wona ushintshi, ngowakho."
"Manje ndodana, ngoba usubuyile kuzofanele usikhiphe ebumnyameni," ukhuluma nje ubheke indodana yakhe iwukhipha izikhawu ugwayi. "Usho ubumnyama buphi-ke ubaba" "Nawe phela ndodana, uyazi ukuthi unyoko usasishiya. Futhi nawe wahlala lapha esikoleni waze wamnkantsha ubomvu. Sithi uyaqeda kodwa lutho. Kunjalo nje nodadewenu sebasishiya" Khona ndodana, zikhona izinkomo. Ngeke impela wahlupheka uma ufuna ukulobola ngoba nakhu usaphuma esikoleni.?
Ngeshwa elikhulu nelingazange like isihlenga saphunyuka kuNzuza, qede samchitha uNdimande. Wathi uyasiphuthuma uNzuza sahlakazeka. Wathi ethi ugxumela uNdimande akwabe kusasiza lutho ngoba kwase kubonakala ngekhanjana nje licwila. Ikhanjana livela emagagasini abilayo, kuyiziswambithi kuyoshona ezansi. Kwathi lapho amagagasi ethi awamdlele indlala uNzuza, wazabalaza njengenkunzi yasemanzini emdwayidwa, wabonakala ehlamba waze wayophuma ngale. Isihlenga sasingasabonwa. UNdimande wayesehambile eyokwelusa amadada.
2.3 UXulu wahlupheka kangaka nje akasebenzi yini Fakaza usekele impendulo yakho?
"Cha, bengisaninga nje. Angithathile isinqumo esiwujuqu,"usho wazibhekela phambili uMlobane, uhlafuna ubala.
izinyanya Amadlozi, abantu abangasekho, amathongo.
Akhale kakhulu uMaMseleku. "Hawu ngomntanami! Hawu, ngoMandlakuwukuphela kwakhe!"
Okunjani Ke Lokhu?
"Ubuka bani wena kanje phambi kukaJobe" Usho njalo nje uyibambe kabuhlungu ngengadlwana ingane. "Uzohamba uyihlo. Uzongithola kahle esehambile!" Usukume njengomuntu oyoyisiza ngokuthile ingane ekhishini. Kanti ufuna ukuyivimbezela ekhoneni. Ukhuluma ehlanganise amazinyo ukuze bangezwa oJobe. Usho njalo nje, uyihlahlele amehlo. UZama ubembikela uyise ngale mpilo yabo ebuhlungu abayiphilayo, uma yena engekho, uyise ubengayikholwa leyo ndaba. Ubevele azithele ngabandayo. Azitshele ukuthi izingane ziyabheda?
4.2 Le ndaba emfushane kungabe yenzeka kuyiphi indawo, futhi ngabe ayigcogcomi yini (Impendulo yakho mayibe amagama angama-40 kuya kwangama-50)?
Indlela ayekhuluma ngayo lo mlisa yabe ingakhombisi neze ukuthi bekungumuntu ofundisiwe kumbe ophucuzekile.
2.2 Khipha isifenqo esitholakala emgqeni wesi-3, shono ukuthi hlobo luni lwesifenqo lesi.
Inhlabaluhide Umugqa omude owenziwa ukuma kwabantu.
Uma uGule engafiki uzomfaka umkhonto kungabi ndaba zalutho.
"Enombolo 867 Marimba Gardens lapha eVosloorus, kuseshibhini elaziwa ngokuthi kukwaMphelekezele."
2.1 Yimuphi lo msebenzi uXaba athi kade aqala ukuwuqhuba?
Kwathi lapho umnyama uqala ugqibelana abakwaNzuza bezwa kukhuleka umuntu. Lapho becingisisa babona ukuthi kwakungamadoda amabili ehamba nowesifazane. Lokhu kukhuleka kwabethusa abantu. Kwaphuma uNzuza ephethe iwisa. Engakakhulumi lutho yazilanda le ndoda eyayikade ikhuleka. UNzuza wezwa ukuthi kwakungelikabani lelo lizwi.
"Sewanelisekile mayelana nalo mlisa" kubuza uSiyephu ethela utshwala bakhe engilazini ephuza?
"Awuyeke ukungiphuphela MaNgcobo, siza ungilungisele isudi yami lena empunga. Iyona engiyoyishaya kusasa kuhlabeke lezi zifundiswa zasoNgoye. Izifundiswa ezazi ukuthi umswenko amadangala namabhemuda lana ezihlala zinsole ngawo. Kazi wena Mapholoba, uyobe uvunule ngaziphi?
The detective novel in Zulu: Form and theme in C.T. Msimang's Walivuma Icala. Njengamanje usebenza njenge Publishing Manager kwa-Macmillan.
Iyini indaba emfushane?
Inkinobho Uhlobo oluthile lwesidakamizwa.
Sabhekana sodwa thina abanye, kodwa-ke sasingalinde kumenywa okwesibili. Sathi lacu sonke silandela uMlobane. Silibangise kwaJamuludi. Ongazi wayengesolwe uma ecabanga ukuthi siyizinceku zakhe, amabodyguards. Safike salinda emlilweni wezinkuni uma esayothenga uMlobane. Wabuya noqwembe olukhulu, lugcwele izigaxakazi zevoso, inyama yokosa kanye nesibindi. Waphindela emuva uMlobane wabuya nolunye futhi olwaluphuphuma iphalishi eselivuthiwe. Sathi sisakhexe imilomo, wajika futhi wabuya esephathele umuntu ngamunye ibhodlela lakhe likanamanedi.
Athi eselishove ibangana ibhayisikili afikelwe ngumcabango. Umcabango wokuqala khona esitolo kwaGule andukuba ayobonana noZabazezwe.
2.2 Ibithunyelwe malini indodakazi kaHadebe Konje yona ibicele malini?
Inkukhu inqunywe umlomo. Akazi ukuthi uzothini.
"Kanti mina ngizosala nobani Ngeke Baba, ngiyahamba. Angisali. Uma kuwukuthi uyafa, nami ngizofa nawe." Washo wathi gubhubhu evuka embhedeni?
4.1 Yisiphi isigameko le ndaba emfushane egxile kusona. Enikushoyo kufakazeleni ngokusendabeni.
"O, inkosikazi kaMfundisi Bukhosini Mnumzane Nzuza uMfundisi lo ofike kuthangi."
2.8 Yini eyayenza uMkhonto angakujabuleli ukuzwana kukaSiphaza noPhenduka?
Ukunyonkoloza Ukubuka omunye kabi.
Namhlanje itshe limi ngothi. Sekuphele ihora lonke uMagwaza ehlaba ehlikiza yonke imikhuba engcolile eyenziwa iqeqebana labafundi. Usejuluke umanzi nte. Kwazise likhipha umkhovu etsheni. Udamane ekhipha iduku asule umjuluko. Umjuluko ogeleza ebunzini uyongena esweni. Uthola ikhefu lapho esula umjuluko ngale kwalokho angakhuluma kuse gelekeqe . UMagwaza ayikhuphule! Zazimhasha kanjalo izinsizwa akhule nazo. Abanye bathi bekufanele angenele ubufundisi.
Namuhla uKhambule uxoxa noNzuza. Nzuza, uma indaba ifana nalena iye yenziwe njani?
Hlobo luni lodweshu umlingiswa omkhulu ahlangabezana nalo Beka ngodweshu lwangaphakathi nolwangaphandle?
"Bengithi sengiqedile." Wafulathela wabona ayeze ngayo. lnsimbi yakhala. Zonke izingane, ngaphandle kukaBrendon, zabuyela emakilasini. Makhathaleni wakubona lokhu uMphathi. Waya kubo. Wafike wamnqumela ugwayi katiki uBrendon, ethi akabuyele ekilasini. Kunalokho, uBrendon owayekade ehlikihla isiphundu sikaBenade wahlala wakhululeka eduze kwakhe. Ayikho imizamo ayenza uWest eyaphumelela ukuqhelisa umzukulu kumkhulu.
"Kunjalo Mfowethu," kuphendula uMthethwa ngomoya owaphukile.
"Usho kambe, Sayitsheni Phela ngingalala behle. Kukangaki isitolo samisigqekezwa kungabanjwa muntu Kukangaki ngingcwaba onogada bebulawazigebengu?
"Sekusele malini nje manje" kubuza ugogo?
"Engabe izomfica esaphila yini Nkosi yami" washo ngelinosizi uMaThusi eqalaza ngalapho kusithele khona i-ambulensi."Ingabe uzwe ngobani ukuthi iya la ucabanga khona" esholo phansi. Emva kwalokho kwathi cwaka emotweni. Yahamba yaze yayoma emarobhothini angena elokishini laseWembezi. Laba ngukuvula nje wayivuthela uGxabhashe, wadlula eshwibeka emgwaqeni ongena emaphoyiseni."Gxabhashe usulibele yini ukuyobika ingozi emaphoyiseni, nakhu sidlula esiteshini" ubuza nje ujamele umyeni wakhe ngamehlo anokumangala?
4.7 Ake niqhathanise enikusho ngenhla kumbuzo-3 no 4 ukuthi kuyahambisana yini nenikuthole kule ndaba emfushane ethi "Amanqina Enyathi"?
"Nganekwane yini le enifika nayo Khambule?
2.9 Izenzo zikaMagwaza noMkhonto ziyefana Uthini wena Sekela impendulo yakho?
Lowo fakazi nguKapteni Qeda. Liphume iphoyisa limemeze, "Kapteni Qeda! Kapteni Qeda!" Wangena uKapteni Qeda edlubhe inyumfomu iphelele kulenga nezindondo nemicu ekhombisa ukuthi yiphoyisa elidle ngokuhlabana. Lapho bonke benyusa amehlo. Hawu! Kanti uPhenduka!
UKhambule uyakhuluma: "Jobe, uma kungukuthi uMfundisi Bukhosini akabonakali nje ngoba kuthe lapho ehamba ebheke kwaNzuza kwadabuka umhlaba wamgwinya, impela umhlaba awunoni. Uma edliwe yisilwane, siyobonakala ngokuconsa amafutha ngentazinge. Kodwa uma kungukuthi umfundisi akabonakali nje ngoba enzakaliswe ngumuntu, igazi lakhe lizokhala. Igazi labefundisi liyakhala kulabo abababeka isandla."
Abanye ababhali indaba bayiphetha kancane, kancane. Bakwenza lokhu emva kokufika kuvuthondaba, bese yehla kancane ize ifike esiphethweni. Lokhu sikubiza ngokuthi ibohlololo, wena owabona umlilo ulotha, uphela. Lokhu kuvela kahle endabeni ethi Okunjani Nje Lokhu lapho sithi sesidlulile kuvuthondaba indaba iqhubeke ize iyofika ekugcineni. Kanjalo nakulena ethi Ungayithi Vu! sibona uXulu eyozinikela emaphoyiseni esezichitshana, ekhalisa okwenina. Okubalulekile ukuthi indaba akumele ithemeleze ukugwema ukunhlanhlatha noma ukunkanta.
Uzofunda indaba esihloko sithi: Kwasha, bese uphendula imibuzo ehambisana nayo ukukhombisa ukuthi ufunde ngokuqondisisa.
Sina uzibethele, intaka ibekelwe amazolo!
Ake ubhale incwadi ibe yikhasi elilodwa vo eya kuSonhlalakahle, umazise ngesimo sakwaSithole ngenhloso yokulekelela lo mndeni kule nkinga obhekene nayo edalwa isihluku sikammmmmama omncane.
"Wena wathini" kwabuza ubaba uXulu ngesankahlu?
Uzinyobulala. Ingane eyodwa kwabo.
Kwakuyigazi labefundisi. Laligcwele izindishi ezimbili. Lalibekwe phambi kukaMazucula Nzuza. Lalimnyama, lijilingene, linamahlule. Igazi lase liqala ukuphethuza izimpethu. Nokho kwakufanele aliphuze aliqede. Indaba iqala khona lapho-ke.
Kwabe ngimthintile uXaba ngokusho njalo! Washo kwaduma indlu yonke,"Uthini Usho ukuthi ngiyahlanya mina Letha imali yami!"esho ethi ukuxakazisa inhlokohlela yakhe?
Aphindele endlini futhi. Afice uMaMthembu esezoqeda ukukhuleka: "ngegama lenkosi yethu uJesu Kristu. A...men!" Uguqe lapha eduzane kukaNcamisile. Ujuluke umanzi nte. Isandla asisuki lapha ngaphansi kwebele langakwesokunxele. Isibhobo lesi siyamsonta-ke manje uNcamisile.
Hha! Ngasukumisa okonyazi. Ukubona kanye ukubona kabili. Nami kuthe uma ngibuya noshintshi we-R47, ngaphiwa wona. Ngahlala phansi sengithe ukuswabuluka. Ngakwazi nokubuza ukuthi uwine malini uMlobane.
4.5 Kungabe yini inhloso yokubhalwa kwale ndaba Beka kuzwakale?
2.3 Imuphi umlingiswa owaba nozwelo waxoxisana nekhehla?
UManesa wabe elokhu eshilo ngengila endlini yokugezela kuzwakala ngokukhala kwamanzi ukuthi wabe egeza. Ngathatha iphephandaba iKhwezi elabe lichaywe phezu kombhede ngafunda. Nanxa ngabe sengisindwa zinkophe ngazama ukuziqinisa waze waphuma uManesa endlini yokugezela, ezisonge ngethawula elikhulu. Wafike wahlala ecosheni lombhede wase eyanganga ejabulele ukungibona sengibuyile.
Jobe, siyajabula ukuthi usufikile. Izinto azihambi kahle neze laphaya kwakho. Ziyahlupheka izingane zakho. Azinakwe muntu. Futhi-ke osizwile bathi imali yokondla izingane zakho iphelela ejoyintini. Kuthiwa uma kufike uJumaima, kuyacaca. Kungcola amatafula. Yingakho sezizace kangaka izingane zakho. Angeke ungitshele ukuthi awuziboni ukuthi seziphele kanjani lezi zingane.
"Bengicela umbize sithi ukuxoxa ekhona. Yize isikhathi sami sincane kakhulu. Kufanele ngiphuthume eMgungundlovu."
4.4 Isihloko sale ndaba kungabe sinabo yini ubudlelwano nendikimba. Phendula usekele ngokusendabeni.
"Kahle ngamawala, Mnguni. Awazi lutho wena ngomthetho. Ungangoneliumsebenzi wami ngobudlabha. Ngifuna sibabambe sebeqeda."
Kanti-ke Makhulukhulu, wayeyiphawulile nje nemadlana engengakanani efunwe ngumshayeli wekhumbi, ngase ngicaphuna kule owawunginike yona ngamfakela emvilophini umntwana.
Kwakulula ukuba awezwe uNdimande ngoba kwakungeyiwe nakude kufunwa izinhlambi, ngoba uNzuza kwakunguyena owayengumpetha kuzo zonke izinhlambi zaseNsikeni. Ibe futhi wayenesihlenga somhlanga. Isihlenga okuyisona ayesisebenzisa ekuwezeni abantu. Wathi-ke ungahlatshwa umkhosi wokuthi makuhlangatshezwe uMfundisi Ndimande, wasukela phezulu uNzuza, waqonda esihlengeni sakhe. Lapho eselungisile yonke into wasifaka emanzini. Wakhahlela qede santweza sesibheke ngaphesheya lapho kwakumi khona umfundisi omusha.
"Awu, kodwa nani nijaheni emakini kusemini kangaka" kukhononda uMlobane. "Inani le yunifomu Angithi sizoyikhumula uma sesibhukuda?
Limamatheke ikhehla eliwuSilomo. Kufanele ziqheluke izihlathi, sesizofezeka isifiso sakhe. Athole umalokazana ozomphekela. Uvuke umuzi waMantshinga. Umuzi woQholwane. USiphelelo kwakungumuntu owayengawanakileamantombazane ekukhuleni kwakhe. Wayenake izincwadi nje kwaphela."Ngiyakuzwa ndodana." Ekhombisa ukuthi uselindele ukuba uSiphelelo aqhube.
"Ikhona into engakukhombisa ukuthi imalimbumbulu lena Shwabada.""Yini lokho"Ngahleka kancane ngithatha amaphepha lawo engabe ngimnike wona?
Ingqikithi yokuphendula lo mbuzo kumele uyithole kumbuzo, uqikelele ukuthi impendulo yakho ihambisana nombuzo obuziwe.
"Bekufike amaphoyisa ezongitshela ukuthi ushayiswe yimoto ebovu edolobheni yabaleka, kwaba ngukushona kwakhe njalo! Awu kodwa ngengane kungukuphela kwayo, hhi-hhi-hhi," lwavaleka ucingo esemtshele nokuthi ingozi leyo yenzeke kumuphi umgwaqo edolobheni njengoba amxina ngaloyo mbuzo edliwa yisazelo.
Ebusuku uMaCross wezwakala egedezela ethandaza. Wayezwa ukuquma kukaBenade. Emithandazweni yakhe uBenade wayengamceleli nampiloengakanani, kuphela nje uma kwakuyosa esaphila, aphume kule ndlu esazitotobela. Nempela kwaze kwasa ngemuva kobusuku ayebuzwe bubude kunabo bonke ayebejwayele.
1.5 Iliphi iqhaza okumele libanjwe umphakathi ukwelekelela ekukhulisweni kwezingane?
Ake ubhale indaba echaza ngokuxolisa ngokwesiNtu, ukushweleza kanye nokucela intethelelo ngokwenkolo yobuKhrestu. Indaba yakho yinike isihloko esifanele. Mayingeqi emakhasini amabili ubude. Ukubhala ngomqondo ohlelekile, ngobunono kanye nokusebenzisa ulimi olunothile kuyokuzuzisa umklomelo omuhle.
2.6 Kuthiwa abafundi bayaphela izidakamizwa, ngabe babedla nhloboni yezidakamizwa?
UMeshack Masondo usezuze imiklomelo eminingi emkhakheni wokubhalwa kwezincwadi. Eminye yemiklomelo aseke wayizuza singabala lena: Nasionale Boekhandel Award of African Language Literature ngencwadi yakhe ethi: Inkunzi Isematholeni ngonyaka ka-1998. Waphinda futhi wahlabana ngeMagema Fuze Lectio Folklore Award ngencwadi yakhe ethi: Inkunzi Isematholeni ngonyaka ka-1999. Waphinda wahlabana ngeN.N. Ndebele Heinemann Drama Award ngencwadi yakhe ethi: Sixolele ngonyaka ka-2005.
Lo msebenzi wenze wedwa encwadini yakho yomsebenzi. Bhala incwadi igcwale ikhasi elilodwa vo, ududuze omunye wemindeni yabefundisi ababulewe kule ndaba. Yibhale le ncwadi njengomunye wabangani, ududuze abaseleyo.
"Uzobuya nini" kubuza uXaba?
Iqhathanzipho Inono/igcokama/umuntu ohlale ehlanzekile njalo.
"Shiiik! Ungayithi vu, sizobika elokishini," usho uyahlebeza.
Kwasetshenzwa omkhulu umsebenzi ethuliswa, eduduzwa uBrendon.
"Manje ngoba abavunyelwe nje ukubheja abantu abangaphansi kweminyaka eyi-18. Wena ungene kanjani ngaphakathi" kubelesela uMalibongwe?
Uthe esadla imihlathi uXulu ezama nokushweleza ukuthi imali yehle, kuzwakale isililo sesayirini. Layeka ukubhala iphoyisa, laqalaza ngalapho kuqhamuka ngakhona isililo. Yaqhumuka i-ambulensi ikhala iphindelela kubaniza izibani ezibovu okhakhayini. Wagwajaza uXulu. Wathi jeqe kumkakhe emotweni. Wamthola ethwele izandla ekhanda, kunyakaza izindebe zomlomo, kubonakala nje ukuthi uyabalisa. Labhala laqeda iphoyisa. Walamukela uXulu ithikithi nelayisensi. Wangena emotweni.
4.3 Kungabe isihloko sale ndaba siyaheha yini Veza ukuthi siheha kanjani?
2.5 Yini ebekuhlelwe ukuba yenzeke lapha ekhaya njengoba uNcamisile esegula nje?
US'paza noPitza bayingxenye yezibukeli kodwa baqhuba izinhloso zabo ezehlukile. Naseqenjini labadlali usungenile lo mkhuba wokuthi umuntu ukuze adlale kangcono kumele azikhuthaze ngezidakamizwa. UPhenduka wazithela phezu kwalowo mkhuba naye waba mdibimunye nabo zalima zaya etsheni. Isasasa lalilikhulu kubadlali, abafundi, othisha kuhlanganise nomphakathi owakhe eduze koKhakhayi High School. Wonke umuntu ulangazelela ukubona isikole sabo siba ngompetha bendebe yesiphuzo esidume kakhulu emhlabeni.
2.1 USithole ubeganwe umabani?
3.2 Phendula le misho elandelayo ibe inkulumo-mbiko.
"Cha, angishongo kanjalo. Bengikubuza njengomngani nje kuphela," kusho uMalibongwe.
Amatwayitwayi Izinto eziyizinkinga.
4.4 Ngabe isizinda sendaba siyahambisana yini nengqikithi yendaba Caphuna endabeni ukufakazela impendulo yakho?
"Kusenkantolo lapha akushi lutho, Thulani umsindo! Thulani!" Pho, kusho bani Isikhwanyalala soqobo, kwathula kwathi cwaka enkantolo. Udaba lwethulwa ezithebeni zenkantolo. Yavuleka inkungu kuS'paza wezwa amazwi kathishomkhulu ewezwa kancane sengathi uwezwa esebuthongweni. "Akusiyo indawo yezidakamizwa lena, akudliwa nsangu lapha yisikole lesi, isikhungo semfundo lesi . Yikusasa lenu leli.?
2.8 Ungamchaza uthi hlobo luni lo muntu lolu uma umbheka iqala indaba ize iyofika ekugcineni?
Wazithatha kanjalo-ke umfo kaNzuza izintambo zokuphatha ibandla. Ukuhamba kwesikhathi kwatshengisa ukuthi ukuphatha kwakhe kwakunombuzo ongaphenduleki. Abantu kabazange besaqonda noma babephethwe ngodosi lukafezela, noma ngokwenza kwepigogo, noma ngobuhlakani benyoka. Abantu bafela phakathi okwebutho lakwaZulu.
"Ngiyezwa impela mntanomntanami ukuthi ukufa kuyangehlula, nakuba bengifisa ukufela eduze kwesikole, ake ngiyokwenza izaba."
Angithandabuzi. Kulokhu ngizozibambela mathupha. Usale, ngisahamba. Ukhiye umnyango.
2.3 UHadebe wathi uzokugwema kanjani lokho okushiwo umkakhe okumayelana nokubuya kwendodakazi yabo?
"Yimina mntanami engimethwese lo mthwalo lo mntwana."
"Khona baba, ubambo lwami sengilutholile. Bese kusele ukuba sibonisane nawe, ngoba abakubo sebeyangazi. Akuzange kube nankinga kubo. Bavumile ukuba sishade. Ngikhuluma nje uzofika kuleli bese sihlela ukuba nihlangana kanjani naye" Athi ukusula ubuso ngesandla. "... Nimbone."
"IsiZulu, Mnguni, asitolikwa kumuntu owasincela. Engikugcizelelayo ukuthilo msebenzi awube isifuba sethu."
Athi ukudideka kancane uMaNgcobo, Angazi noma ukuguga yini Bhungane. Akukho lutho engilukhumbulayo mayelana nakusasa. Ngabe intaka iyobe ibekelwe amazolo ngoba kwenzenjani?
Amaholoholo Into engasulekile ehhadlazelayo.
"Usunjani manje Ncamisile?
Wamane wangithi klulu uSiyephu maqede waqhubeka nokuphuza utshwala bakhe. Ngaqhubeka ngathi: "Noma ngingembone kumbe ngingamuzwa uma ekhuluma kodwa iphunga lakhe nje lilodwa lanele," ngisho ngithi ukuhleka futhi kancane ngeba uSiyephu ngamehlo ngiqhubeka ngithi: "Phela lo mfokazi unuka imali nje ezihambela."
"UJabu uthi uThami akasekho emhlabeni. Kuthiwa ushayiswe yimoto ebovu yabaleka. Ayikho-ke enye imoto ebovu eyenze lokho ngaphandle kwalena yami,"washo ngeliphansi iphimbo uXulu wenza ayesekwenze kaningana ngalolo suku, wagobodisa, walandelisa ngokuchiphiza."Umshana wami asale esebulawa yimina pho" zaphuma ngamawala izinyembezi wathi uzishiphiliza ngenhlanakela kwafana nokuthela amanzi emhlane wedada?
Nguye belu uJumaima. Udlalisa uZekhethelo ngolunye usuku behlezi endlini yokuphumula. Naye uSithole ekhona belu. Ingane imuthi klabe ngeso lokumangala uJumaima. Maqede iqhubekele ekhishini.
Kwadlula izinsuku zambili izulu layidliva. Kwakungemvula kwakunguzamcolo. UThukela lwagcwala lwagola izintethe. Abahlala eduze koThukela bayazi ukuthi lapho lusangenisa, luza namabibi nezingodo. Lusuke luseyingozi kakhulu ngoba ngisho abawezi abenzi lutho uma lusenjalo, kodwa kuzothi lapho selugcwele kakhulu, seluthule luthe du, kwezinye izindawo kwangathi aluhambi, kusuke sekuyilapho-ke izinhlambi zisuke sezibaweza kalula abantu.
Kuthe kukhala amathayi, ezinye izimoto ezazivika lo mfana obesenebe thwishi phakathi komgwaqo, wavele wadlula ngehubo uXulu. Walandelwa yizinhlamba, yisililo kanye namakhwelo. Konke lokho akuzange kumnqande ukuthi acele empunzini. Kunalokho uvele wayinyathela kakhulu imoto yakhe elokhu ethi jeqe esibukweni. Uhlola ukuthi ayikho yini imoto emhleli ezithendeni. Wathi ukujabula uma ebona ukuthi akukho moto emlandelayo, wakhala amaphepha.
Indlela yokuphendula umbuzo kumele ihambisane nendlela okubuzwe ngayo umbuzo. Isibonelo, uma kuthiwe chaza, impendulo yakho mayibe nokuchaza lokhu okuthiwe kwenze, uqhathanise uma kushiwo kanjalo. Usize ubheke ukuthi izivumelwano uzisebenzisa ngendlela enembayo yini.
Ababhali abayizingcweti bona baphetha indaba ngendlela yokuthi kuvele obekungalindelwe, lokhu phela esikubiza ngokuthi ingwijikhwebu (twist at tail). Lokhu kuvela kahle kakhulu kulezi zindaba ezithi: UMaKhoza ngoba kuqhamuka olunye uhlobo lukaMaKhoza. Kwasha, ufakazi omkhulu wenkantolo uPhenduka obengumcuphi ohlelwe emaphoyiseni, uphendukela abedayisa nabo izidakamizwa ekugcineni. Isibhobo uShange uyathuka ukuzwa ukuthi kanti uNcamisile uzalwa uGule lo ahambile wayomxoxela indaba yokugulelwa ngoba emethemba futhi ezoba ngumlingani wakhe.
"Yiyona into oyizele lapha Gule Uzele khona ukuzoshafuza ngomlando webhizinisi lakho.?
"Kanti sekunjalo, Sayitsheni Nami ngiliphethe ivolovolo. Nanti.?
Wasuka lapho washingila, wayogaklaza umnyango ephuma eqonde endlini yakhe.
UXulu ukhipha izimbokodo zamehlo engazi ngampela ukuthi kumele enze ini, ayeke ini. Udla imihlathi. Uvula amakhala. Amehlo avuleka kwangathi azophuma. Ucabanga iloli eliza emva kwakhe. Wabona ukuthi uma nje eke wahlala emabhulekini lizobafihliza, babe ngudodi nalo iloli ngokwalo. Imoto ibingaphenduka nanabo uma eke walokotha wabamba amabhuleki kuleli jubane elingaka.
Udlula eshwibeka elolini elithutha udodi ehamba kancane. Lokho nje kukodwa kube sekungukuphula umgomo wejubane okuhanjwa ngalo edolobheni. Qhamukiyane umuntu esithubeni kungazelele muntu! Uphethe ibhodlela likabhiya kanye nepulastiki ngesinye isandla.
Kungabe nawo wawusebenzisa ukubulala uMfundisi Bukhosini Impendulo yakho ayiveze ukuthi wafa kanjani uBukhosini?
"Ngikholwa ukuthi ugibe lwami ngizoluthola selubambile uma sengiyokondla."
2.6 Phakathi kukaHadebe nomkakhe ubani obenothando lweqiniso endodakazini yabo Ngani?
Wachaza njengoba wayemchazele noMphathisikole. Incazelo yamkhulula uBrendon owabuyela endlini yokuphumula, bahlala besulana izinyembezi. Bathi ukuba badle leso sicagogwana ababesiphakelwe, bazishaya phansi ekhishini.
2.4 Yini eyenza uXulu aqhube inqola yakhe ngesivinini esiphezulu kangaka?
lnkukhu isinqunywe umlomo kuMaNgcobo. Imali yathunyelwa nguye siqu sakhe. Umntwana wayecele uR200,00 kodwa yena wathumela uR400,00 ngokumzwela umntwana. Kumuntu wesifazane kuyigugu khona lokho ukuba umntanakho angedlulwa ngabanye. Nemali nje yokuzijabulisa kuhle uma ithe xaxa khona bezobona ontangayakhe ukuthi uzalwa yizinjinga. Kakade izokwenziwani imali engaka uHadebe abuya nayo esupermarket njalo ntambama. Ingani usuke engasebenzanga lutho nxa ebuye noR4000,00 ngosuku! Kodwa-ke akundaba angayixoxa noHadebe leyo. Njengoba uHadebe elithumelela uR50.00 kuphela nje ngenyanga igugu lakhe leli, angabona kahle ukuthi uMaNgcobo uyamona umntwana. Uma engezwa ukuthi kanti uke amthumelele isigaxa sikaR400,00 sokuzijabulisa nje.
UBenade ufele ezandleni zami ethokozile ejabuliswe yisihe sakho Brendon.
Ngabubona ubuso buka. Siyephu buhlelembeka nezihlathi zithi ukuvakashela amehlo ethi, "Ubonakala ekahle kakhulu, angithi""Kahle kakhulu Siyephu kodwa kunenkinga enkulu,""Inkinga" kubuza uSiyephu ethi ukuswaca."Inkinga impela nje Siyephu. Phela ungakhohlwa ukuthi akumina ngedwa engihlakaniphile lapha eVosloo! Uma ngikwazile ukumbona lo muntu ngokuphazima kweso, abanye bangehlulwa yini Ukhumbule ukuthi bonke abantu abafana nami banezinhloso ezahlukene zokubona lo mfokazi. Mina ngifuna ukuvala umfula kanti abanye bafuna ukwandisa umfula ukuze ugole izintethe! Ngethemba ukuthi ungizwa kahle lapho?
Kuningi okwenziwa izindaba ezimfushane ezimpilweni zabantu. Singabala ukujabulisa, ukuhlekisa, zisitshela ngomlando wamaqhawe namaqhawekazi aphile eminyakeni ephambili. Ekufundeni izindaba ezimfushane sithola izigameko ezenzeka ezimpilweni zabantu. Izigameko ezisivula amehlo, sibenokuqonda ngezimo zempilo. Siphinde sithole izifundo noma izeluleko ngezimo ezisizungelezile. Ulwazi lunamandla, ukufunda izindaba ezimfushane kwenza sifane nomuntu owazi inqwaba yabantu. Umuntu ohambe ezulazula, noma othanda ukuthatha uhambo aye ezindaweni eziningi.
2.7 Babefisa ukuthi umfundi ngamunye anikele ngamalini?
Kodwa baba yisono lesi osenzayo, ukube nje uyabika emaphoyiseni.
"Angimazi. Ngihlale ngisho ngithi, uvamise ukubuya izintathakusa ngezinye izinsuku," nguZama lowo ephendula umbuzo kayise. Ingani ufike uJumaima engekho ekhaya, ibe sekuhwalele.
Kwathi angahlala eduze kwami uXaba wabe esethi, Manje sizoyibala kanjani le mali ngoba abantu baningi lapha?
Indaba emfushane singayichaza njengombhalo ositshela okuthile okungaba isigameko noma isimo esithile esehlakale ngesikhathi esifushane ndawana thizeni. Ngakho-ke umbhali wendaba emfushane uyibhala ngendlela yokuthi indaba ibe nelukuluku lokulangazelela ukuyifunda uze uyiqede. Uma ihlabahlosile ngempela ikudonsa, uyifunde uze ufike emaphethelweni ayo. Uma indaba emfushane imnandi ngempela ikushiya ukhathele, futhi ihlala isikhathi eside ekhanda nasenhliziyweni yakho, kokunye uzithola usuyiphupha ngisho ebusuku, bese uyabona ukuthi ngempela ikuhlabe umxhwele, noma iwuthintile umqondo nenhliziyo yakho.
4.1 Kungabe le nkulumo ikhombani ngokuxhumana phakathi kwesingeniso nesiphetho sendaba?
1.5 Ake sithi nakhelene noMnguni ovelewe yilo mshophi otholakala kule ndaba, nani ngenzenjani ukumelekelela ekuthukeni kwakhe kulokhu ahlangabezana nakho, noma ukumduduza yena nomndeni wakhe. Xoxisanani bese nethulela ikilasi lokhu enikuhlanganisile.
"Angazi noma uzongethemba yini kulokhu engizokusho."
2.2 UNcamisile ugula nje udliwa yini?
Ngiyafisa ukuba mhlambi munye nabantwana besizwe.
Lo msebenzi wenze wedwa.
"Siphelelo, ndodana," ngelipholile. Alalele uSiphelelo. "Ngithi ndodana yenza ngokubona kwakho."
Kanti injani intombazane eyindoni yamanzi.
"Habe..! Musa ukungifundekela ngoZekhethelo! Uthi ngimazelaphi Angithi ngimgcine eya esikoleni ekuseni!" Ukhuluma nje akanakile uma ebuzwa ngoZekhethelo?
Lo msebenzi wenzeni ngamaqembu, nixoxisane bese niwethulela ikilasi.
Lo msebenzi wenze wedwa. Ubhale encwadini yakho yemisebenzi. Fundisisa lesi siqeshana ngokucophelela, bese uyasifingqa ngamagama akho angama - 60 ukuya kumagama angama - 70.
2.2 UMantshinga uthi: "ukhetha ukuzongifakela izilwane." Iziphi lezi zilwane akhuluma ngazo?
4.5 Sifundo sini esitholakala kule ndaba esingakusiza njengomuntu omusha?
"UMlobane uthe vele lonke ilokishi liyazi ukuthi livuswe yimina ekuseni ngimemezela ngokukoleka imali. Kanti yitulo lami nje lokufihla umkhondo wale mali kagogo, ukuze kungasolakali uma sengibonakala nginemali. Ngethukile, kodwa ngase ngiphinde ngilingeka uma ethembisa ukuthi uzongipha uhhafu wemali asele nayo," nguSixova ebitoza.
Lo msebenzi kumele uwenze wedwa. Izimpendulo zemibuzo kumele uziphendule ngokuzibhala encwadini yakho yomsebenzi.
2.4 Nika igama lenyanga ehanjwa uShange?
"Ngiyakubuza njalo MaMthembu!" Nya impendulo. "WeMaMthembu!"
"Baba, mina ngiyikholwa. Siyoshada umshado wesikholwa. Ngalokho angiqo-nde kuthi ngoba kade ngifunda phesheya amasiko angiwagqizi qakala. Ukuthi nje baba, izinto ziguqukile manje. Isikhathi sasemandulo sedlule lapho umlungu wayebukeka ephezulu laphaya esingefike khona. Siyalingana nabo. Nasemshadweni kunjalo. Ushada omthandayo ukuthi ulibala lini akusho lutho lokho. Kade sasiqumbelene ngaphakathi sibathanda nabo besithanda. Kepha umthetho wabantu ophikisa owoMdali, usivimbela."
UNcamisile uyedwa kwabo. Uxinwe isibhobo, usendlini nonina uMaMthembu. Unina uyehla uyenyuka, ugodle ibhayibheli. Uyise uShange ulokhu enikine njalo ikhanda. UShange uthi ubeshilo ukuthi ingane ihlushwa abaphansi, kodwa uMaMthembu wayisa eNdiyeni. Ukhala ngokuthi uMaMthembu akakhulume iqiniso ngoba kusobala ukuthi kunokuthile akwaziyo ngokugula kwengane. UShange usho nokuthi uyise umbonisile ephusheni ukuthi kukhona uMaMthembu amgodlele kona. UShange uhleli eduze noNcamisile. Amehlo akhe abheke kwaGule lapho uNcamisile ezolotsholwa khona. UMaMthembu uyala uma uShange ethi uyobiza uZabazezwe, isanusi. Yena uthi akuzanywe imithi kadokotela.
4.2 Ngabe uma uqedela kahle lolu limi olunothile olusetshenziswe njengesihloko esithi: Amanqina Enyathi sithini?
Uyalincenga ngokuba nalo lidinga ukuncengwa lihamba likhala ubukhehlekhehle njena, futhi linomkhuba wokumshovisa ubala. Athi uma esefika qathatha ezinganeni zesekole, akubone lokhu okuyizingane kuqhwebana into engapheli. Afise ukufana nazo izingane lezi. Zona zihlala zeneme njalo, azinazo izinsizi. Zimqhelele ukuba adlule ngenhlonipho, zize zimkhumbuze uNcamisile wakhe naye usafunda. Wayenjena ehlonipha kakhulu. Bonke othisha bebamtusa kakhulu. Indodakazi yakhe, yayisingunesi manje nalapho ebunesini kuthiwa yayihlonipha njena.
"Masiqondeni kuye. Nangu eyongena ehhovisi lakhe," kusho uSixova ephakamisa izinyawo. Ngambona emamatheka kancane uThishomkhulu uma sesilweneke lonke udaba lwethu phambi kwakhe.
Ngakusasa ukusa kwaziwa yibo. Lwayiphafuza kancane intuthu unyanyavu lweCressida ngenkathi luphuma luhlehla egalaji. Namanje akakancibiliki uHadebe. Akafuni nokumbheka ngeso umkakhe. Usembone kahle ukuthi uzomonela amaqabuqabu akhe, inkosazana yamaHlubi azibona ngayo ukuthi kanti useyindoda. Lo mntwana wamthumela ukuba ayofunda laphaya oNgoye. Pho, manje uma sekuzogcwala amakhumbi lapha ekhanda uthi izifundo zisayongena?
Hlolisisa ukuthi isizinda sinabudlelwano buni nomlingiswa onguHadebe endabeni ethi: "Igugu Lethu".
Lo mlingiswa uyena obamba iqhaza elikhulu endabeni. Ngaphandle kwakhe indaba ayikho. Eqinisweni, indaba yonke yakhiwe izungeze yena. Kulindeleke ukuba umbhali amethule esingenisweni sendaba, indaba ikhule naye ize iyophela. Udweshu olusendabeni kumele luzungeze yena. Izinkinga esisendabeni kumele zibhekane naye. Akabonakale elwa nazo azixazulele noma zimkhungathe zimehlule. Abafundi kumele babonakale bezwelana naye.
Nangelanga elilandelayo kwafunwa, ngisho emahlathini nasemifuleni, emagqumeni nasemathafeni, kodwa akatholakalanga uMfundisi. Kwafunwa kwaqhutshekwa nokho.
Akangiphendulanga lapho ngisho njalo uXaba. Ngathula imizuzwana engemingaki ngisamnika ithuba lokuba naye acabange kahle. Ngasukumangalungiselela ukuhamba lapho ngimbona engaphenduli.
Kulowo mnyama angene uMandla. Unina ambizele ekamelweni. Uvelaphi wena ngalesi sikhathi Uyazi ukuthi le nto oyenzayo ingixabanisa noyihlo?
Kungani umbhali ehlele isingeniso ngale ndlela enze ngayo kule ndaba Ngabe yini abeyihlosile ngokubhala isingeniso esifana nalesi sale ndaba?
2.10 Bekuyimalini imali kagogo Sweluboya eyadliwa abafana?
Wabuza uSixova, Bengicela ukubuza ukuthi ngenkathi niqhamuka nalo mqondo benibangakhi?
Sasukuma saya ngaphambili. Sazethula amagama ethu. Sasho nokuthi sifundaphi, sihlala kuphi uma kwenzeka kukhona abadinga ukucaciselwa ngokuthize ngenye imini. Emva kwalokho uSixova wahlakaza umhlangano. Kwathi chithi saka abafundi emigwaqeni yaseMakhaya. Kuthe uma sesisele sodwa nabangani bami, savumelana ngokuthi kungakuhle siyoqala emasupermarket, lapho kuhlala kuphithizela khona. Kodwa sasimane sidlala ngesikhathi sethu nje, ngoba iningi labafundi nalo lavele layothi mbo khona. Emva kwehora sikhankasa uMalibongwe wayesathole amarandi amathathu. Usixova wathola amane. Mina angikatholi lutho. UMlobane-ke yena uzithele ngabandayo, akakhulumi nakukhuluma nje nabantu. Kubonakale sengathi umane uphelezele thina qha.
Wazalelwa eWitbank esifundazweni saseMpumalanga mhla ka-16 Agasti 1968. Ibanga leshumi nambili waliqeda ngonyaka ka-1988 eSidlamafa High School nayo esesifundazweni saseMpumalanga. Waphothula iziqu zobuthisha (B. Paed) oNgoye ngonyaka ka-1992. Waqala ukubhala imibhalo eshicilelwe ngonyaka ka-1991.
"Cha, baba ngingasho nje ukuthi bengiphatheke kahle. Kodwa lapho sengidonsa okokugcina, bese usinda umqansa: "Wahosha umucu kasikilidi, wantongela. Uyise wayibuka akaze ayithanda le nto eyenziwa ngumfana phambi kwakhe. Kepha wafela phakathi.
Ungena nje emotweni useyaxhamazela. Wenzela nje ukuthi ithi ibuya i-ambulensi engabe esabonwa nangokhalo. Wayisusa ngobunono imoto. Uthe angasithela nje wabuyela kulo ijubane ayesanda kulijezela.
"Zithini izindaba ezintsha lapho eKhwezini"kubuza uManesa ethi ukuhleka kancane?
"Nakuba kunjalo Mnu. Benade, iqiniso nje wukuthi uthando lwakho lokuzofela esikolweni lwandisa izingqinamba kunosizo. Bheka njengamanje nje, njengoba wena izinsuku eziningi zempilo usuzifulathele, le ngane esenekusasa usuyiyengele kule mpelandaba yakho. Ngiyakunxusa ukuba uyolala esibhedlela. Singahlela nabaphathi baso ukuba okungenani kuthi uma kwenzeka uxineka bakuphuthumise lapha."
Baphume bobabili. Bangene emotweni ziye. Endleleni ayicime uMnguni."Wasucima imoto, kwenzenjani Asive siya esitolo yini""Sizohamba ngezinyawo. Asehle." Behle. Nanka amanye amalambu elokoza?
Ixhegu ligqunqe laze labomvana lehla lenyuka. Lifuna indawo lapho lingafeza khona isifiso salo ezinsukwini zalo zokugcina. Lihambe laze lafika endaweni okuthiwa isePeacedale. Litholakala lingena esangweni eHelpmekaar. Lapho lahlangana khona nezingane ezincane. Izingane zihleka isimo elikuso. Kulezo zingane kukhona umfana omncane ogama lakhe nguBrendon Bryant. Nguye owalidabukela, walisiza. Walethula izimpahla eliziphethe. Kuthe kusenjalo qhamukiyane uMphathisikole uMnumzane. Malcolm West iqhathanzipho elinyanya ubala. Walibuza ixhegu ukuthi libabele kuphi. Lachaza ikhehla lathi lishiswa yixhala loxolo. Lathi okungalithokozisa wukuficwa ukufa lisesikoleni maduzane nabafundi. Ikhehla lazichaza lathi linguBennie Benade liqhamuka eKapa. Lathi ezinsukwini lisazizwa lalicebile, liwusizo ezikoleni zabamhlophe. Bonke elalibasiza balihlamuka balilibala selehlelwe izigigaba ezibuhlungu zempilo. UBenade wacela kuMalcom ukuculelwa izingane zesikole. Kwazise izinsuku zakhe zase zisondele, kepha uMalcolm walandula wathi konke kuyahlelwa esikoleni. UBrendon kuphela owaba usizo kuBenade, umsiza nje unina uMaCross akafuni. UBenade wangenwa amakhaza wagcina esexinwe umkhuhlane. Waya kwadokotela. Wafika walaliswa, kanti ukufa kuzomanela. Udokotela obelapha uBenade wababikela ukuthi ufe ethokozile ngenxa yesihe sikaBrendon. Ummeli kaBenade uDawid Visage wakhipha incwadi yamafa eyaveza ukuthi uBrendon ushiyelwe ifa.
Lo msebenzi wenze wedwa.
Kuthe ngeminyaka yawo-1990, uThabo wajoyina inhlangano yababhali boSiba. Kuningi UThabo akuzuza. Lokho kwamenza wangenela imincintiswano ehlukahlukene. Kamuva ukwazile ukuzakhela ugazi kunoma ngubani ofunda indaba yakhe. Kodwa uThabo akawuvali umlomo ngababhali bezindaba ezimfushane abanjengoSolwazi D. B. Z Ntuli nomfowabo u-C.S Ntuli abamfaka ugqozi ukuba abhale izindaba ezimfushane. Ngenxa yekhono loGodide, uThabo ukhethe ukuhamba kulo mkhakha wezindaba ezimfushane. Akazange akhohlwe nangamacebo ayewathola lapho exoxa nabanye ababhali njengoNF Mbhele kanye noMpumelelo Mbatha. UThabo ushadelwe yintombi yakwaSangweni.
Izinsizwa zizombona kanjani ukuthi unyathela ngabantwana.
"Hawu Malambule, ngifike kahle ngesikhathi sokudla inyama." Ahleke kakhulu uGule. Pho uthi uhleka kamnandi umuntu lona. Kuze kuvele uthotho olunjani lwamazinyo.
Lezi zindaba ezimfushane zingumncindo wempilo. Sidla sijeqeza empilweni, siyajijimezana esikhundleni sokukhothana ubhici. Ulwembu lukhuhle abahluleli bempilo. Basonga bagomele kule mfumba yempilo enguginqi-gonqo. Abahluleli abahluleki nakancane ukwahlulela izenzo zabanye, kodwa nqodo kwezabo. Nakho-ke bakwethu. Ake nijophune kule mijwaqana yamajwaphana. Ninxanxathe nje nina beNkosi ngiyethemba kuyogwinyeka.
Ngesikhathi sengilibangise ezinkundleni zomphakathi, bese liphume kudala ilanga. Isithwathwa singasafaniswa nangokhalo. Ngadlula kuMlobane ngifuna ukuqinisekisa ukuthi uyeza yini. Ngathola ugogo Sweluboya uthamele ilanga esigcakini. Ngambingelela ngase ngibuza ngoMlobane.
Baphume ehhovisi bengasaxoxisani. Aphume ngomnyango wesitolo okwenhlamvu uShange. Asho phezulu kwebhayisikili. Alishove amabombo esebheke ekhaya futhi. Kwangathi udaba lukaZabazezwe uzolibona ngomhlomunye.
Wena ukhetha ukuzongifakela izilwane kulo muzi.
UHadebe ongazi naSikhawini leso anxuse yena uThembisa ukuba abaphelekezele ayobakhonibisa koma-H lapho. Angene emotweni umntwana. Uhlezi ngaphambili. UMaNgcobo ubeke umbandela wokuthi kuhle uThembisa ahlale ngaphambili khona ezobalayela kahle indlela. Akulona iqiniso eliphelele lelo. Isizathu esimqoka wukuthi uMaNgcobo akasafisi ukuba seduze kukaHadebe. Phela naye udidekile manje, akukho angabe esathi uyakwazi ngoNomagugu.
Uzofunda indaba esihloko esithi: Ungayithi Vu! bese uphendula le mibuzo ehambisana nayo.
Ngabe isiphetho sendaba siyahambisana yini nesethulo sayo?
5.2 Ake ufundele iklasi umbiko owubhale ngenhla. Lizokuhlola nothisha wakho ukuthi uyakwazi ukubhala indaba eveza sonke isithombe ngokubone kwenzeka esehlakalweni obika ngaso. Ungazifaka izithombe ezihambisana nalesi sigameko obika ngaso.
2.7 USithole uyikholwa, lokhu kuvela kanjani lapha endabeni?
Nansi imibuzo evame ukuhambisana nale ngxenye: Yibhale phansi encwadini yomsebenzi.
"Nguye lo! Buka ngemuvaOPEL CORSA. Yingakho nje ngithi uMaKhoza."
Ake uchaze ukuthi le ndaba ikhula kanjani?
"Lo mfana akakabuyi na?
Imuthi nyokolozi indodana yakhe bese indwaza ibheke phezulu. lwudonse kancane ugwayi sengathi ilahleke nezwe. Ikhokhe umoya ithathe ithi, "Baba nami bengithi iyona ndaba esizoke siyidingide nawe. Ngoba nakhu uMantshinga eseyihlokozile, yize mina bengithi mhlawumbe siyobonisana ngayo kusasa, hhayi sengizobhoboka nami."
"Uma ngabe sekwedlule konke. Okwamanje ngisahlela zonke izinto ngononina."
2.9 Ngokwakho ukubona yini eyadala inkinga kulo mndeni Beka ngamafuphi ucaphune endabeni ukufakazela impendulo yakho?
Ulokhu eshaye njalo eceleni uGule.
Kudume u-elethu! Iningi labafundi liphakamise izandla.
UThabo Raboteng uzalwa nguNtolofo (Ntate Mofokeng) Raboteng ongasekho. Ushade noSomncinci (Zanyiwe Ngejane) uMaZulu. UThabo nguye yedwa umfana uzalwa nodadewabo abahlanu, oyedwa wabo akasekho emhlabeni. Ugqozi lokubhala noma ukuxoxa izindaba lwakheka ngenxa yokulalela izinganekwane ezazixoxwa ngumama wakhe uMaZulu kanye nogogo basekhaya. UThabo ufunde isiZulu, kwazise ukuthi ukhulele kwaZulu-Natali. Nakuba aphazamiseka ngesikole ngenxa yezidakamizwa, kodwa ukwazile ukufunda ngasese waze wathola isitifiketi sikamatikuletsheni. Ukubhala wakuqala ngonyaka ka-1980. Wathumela kuba shicileli, kodwa ngeshwa akuzange kuphumelele.
"EMgungundlovu ukuyobona inyanga yakho yini?
"Bengithi unezimali kanti uzifanela nami nje," ngisho ngisuka ngihamba. Kwenzeka into engabe ngivele ngiyilindele ngoba kwathi ngisathathe amagxathu amabili ngezwa esesho ngokushesha uXaba ethi: "Kulungile. Ungazami kodwa ukungiphamba."
Angene ekamelweni etatazela uMaMthembu. uShange amkluluze kabi. Angenwe wutwetwe okaMthembu. Aphindele ekhishini. Mhlawumbe isisu sikaShange sesiyaklukluza ngenxa yendlala. Akananhliziyo uma elambile. UShange ayishiye lapho indodakazi yakhe. Alandele unina aye ekhishini. Ahlangane noMaMthembu ethwele izindishi ezimbili. Avele ame athi khimilili."Bengithi nginilethela ukudla ekamelweni manje nakhu senisekhishini. Okusho ukuthi sizodlela lapha ekhishini." Adonse isihlalo. Ahlale azinze uShange.UMaMthembu uyosithela ekamelweni nesinye isitsha. Abuye afice uShange angakakuthinti ukudla kwakhe.
Endimeni yozobuciko usephonse itshe esivivaneni ngale misebenzi elandelayo: Wangihlinzela Ezibini, Umuntu Akalahlwa (imidlalo yomsakazo), Amathonsi Abanzi (inoveli) kanye nezinkondlo encwadini ethi: Izingwazi Zanamuhla. Njengamanje kuphekwa amanoveli akhe amabili angaphuma noma kunini athi: Umnyam'ongenafu kanye nethi Igcagcel' Esokeni.
"Ungabe usanyakaza! Izandla phezulu!"Ezikadalawane zabaminyela ekhoneni. Akubanga nantuba yokuphunyula. Bashaqwa bonke ababelapho. Bamangele ukuthi ngabe kwenzekani. Babuzana bodwa, kodwa phinde ukuthola impendulo okuyiyonayona. Abakwa sidlodlo baphequlula indlu yonke. Kwatholakala lonke uhlobo lwezidakamizwa. Kwatholakala izimoto zokwebiwa. Yizo lezo zimoto ebebehamba ngazo. Kwatholakala izibhamu ezingekho emthethweni. Kwatholakala imishini yokwenza imali yomgunyathi. Kwatheleka nabezindaba. Bacoshela yonke imininingwane. Kwavela nehlazo lapho abezindaba benekela izwe ngezingane ngokuzibandakanya kwezingane zasoKhakhayini High School ukuthi ziboshwe nabashushumbisi bezidakamizwa (Drug Lords).
"Yebo umkakho uyayazi imbangela, lapho uyihlabe esikhonkosini. Mina ngizofika ntambama sizobhunga lolu daba. Kwakade udaba lokulotsholwa kukaNcamisile bengingahambisani nalo kahle-hle."
UZama uthukuthele ugan' unwabu. Uma ecabanga ngalolu daba ezwe kuthi xhifi enhliziyweni. Kuyenzeka azithole emi esithubeni lapha ekhishini. Kwazise ukuthi umqondo usathathwe yilolu daba. Uzithola eseyeke nokugeza izitsha. Uma khimilili agqolozele ngaphandle ngewindi. Kubonakale nokuthi usekhohliwe ukuthi ayaphola a manzi okugeza izitsha. Kuyacaca ukuthi lumphethe kabi lolu daba.
2.2 Kwenzekani emva kokushona kwenkosikazi yakhe yokuqala Yayibulewe yini?
Senqaba isihlenga ukuya phambili. Wakhahlela uNzuza kodwa phinde. Kwase kubonakala ukuthi zaziziningana izinto ezazingase zenzeke. Okokuqala, sasingase simlahle phansi uNdimande isihlenga ahambe ayosika ubendle. Okwesibili sasingase sibalahle phansi bobabili bahambe bayothenga amagula. Okwesithathu kwakungase kuthi nya konke - uNzuza, uNdimande, isihlenga. Okwesine, nguNdimande nesihlenga owayengase abe sengozini: uNzuza yena, njengenhlambi, wayengase ahlambe aphume.
"Umeleni" usho ngokunengwa?
"Bafowethu, ake nime kancane," kungenelela mina. Le nto ehlongozwa uMalibongwe niyazi ukuthi ingaphumelela. Inqobo uma izokwenziwa ngentshisekelo nangokuzimisela. Uma bonke othishanhloko bezikole bezokwenza amaphepha achaza isizathu sokuqokelelwa kwemali. Emva kwalokho bese begxiviza izitembu zezikole. Abafundi bona sebengagqoka imifaniselwano uma beyokoleka ngamaholide. Ukuvikela ukungadliwa kwemali, wonke umuntu onikelayo kungadingeka asayinde igama lakhe eceleni kwesamba asikhiphile. Kuzodingeka leyo mali isiwe kuthishomkhulu waleso naleso sikole njalontambama, ukuze kunqandeke nokulingeka. Kwazise ukuthi imali ayiluthezi olumanzi. Lowo nalowo mfundi bese ethatha iphepha elisha eligxiviziwe elizosetshenziswa ngakusasa."
Selufikile uLwesihlanu olungaliyo. Usuku okuzofika ngalo uMaKhoza.
Iphi imali yami wena Unginikeza amaphepha! Ungenza isilima sakho! Iphi imali yami ebuza ngolaka engikhombe ngesibhamu sakhe esikhulu?
"Uyazi bengicabanga ukuthi siyolwethula kuThishomkhulu lolu daba ebesiludingida webafowethu," kuthi nya. Singene esikoleni."Angakwazi yena ukusicushisa. Asibonise lapha nalaphaya. Kuzodingeka athinte abanye othishanhloko bezinye izikole ngocingo. Emva kwalokho abese ememezela emthandazweni wokuvala. Alusekho olunye usuku, ngaphandle kwalolu."
Mhlawumbe lowo msindo waba nengxenye ekuphazamiseni unozinti. Ngoba uPhenduka waqhulula umgundatshani weshodi labhajwa enethini. Kwantaza iyembe kuMkhonto egijima enkundleni eqonde kubadlali abase bezibhodonga phezu kuka Phenduka. Kwaba isinyathelo sokuqala sokubuyisa isithunzi soKhakhayi High Schooli. Ngabo lobo busuku kwaba njengamagama enkehli.
2.3 Umamncane ubeziphethe kanjani izingane zikaSithole Fakazela impendulo yakho?
Akubanga mnandi neze ukudla kwakusihlwa. Hhayi ngoba wayengaphekile kahle okaMapholoba, kwakukhala izinyo nje, kukluluzwana ngamehlo, engekho okhulumisa omunye. UHadebe wabuza umbuzo wamunye vo wokuthi ngobani abanye ababezolandwa ngaleyo khumbi yodumo Waphendula uMaNgcobo elandula ukuthi abaningi akabazi . Kepha wathi intombazane kaDubazane, uThembisa, laphaya kuMaphanga Road naye wayezokuza ngayo leyo khumbi. Hhayi-ke! Awuhlabe inhlali aze ayolala uHadebe?
Singeze sisaba bikho isidingo sokuthi nikhiphe emalini yenu yokudla.
"Okusho ukuthi ubaba uze wamqashela lolu nyanyavu lwemoto uMaKhoza wakhe. Uyajabula bo!" NguZama yena othe lungu ngewindi, wabuye wahlala phansi.
Ababhali bavame ukukhetha noma ukuqamba isihloko esihambisana nengqikithi yendaba. Isihloko sineqhaza elikhulu ekuheheni umfundi ukuba ayifunde leyo ndaba ebhaliwe. Lokhu kudalwa ukuthi isihloko sendaba singakuheha ngoba sibhalwe kahle. Kanti ingqikithi ayibhalwanga yaba nohlonze. Umfundi lapho udinwa kabi ukuhlangabezana nembibizane enjalo. Kwesinye isikhathi umbhali akhethe ukuqamba isihloko esihambisana nesiphetho esinengwijikhwebu. Lokhu kuyatholaka kule ndaba ethi: UMaKhoza lapho umbhali ekhethe ukunika isihloko esihambisana nesiphetho esiyingwijikhwebu.
1.6 Ake sithi ubumjwayele uMandla nakhu usebanjiwe kulobu bugebengu ayebenza, manje usuyomvakashela ejele, ungathini kuye ngalesi senzo sakhe, uma uzama ukumakha.
Izindaba ezimfushane ezikuleli bhuku zigxile ezehlakalweni noma ezimeni zempilo ezenzeka esikhathini samanje. Uzobhema ukholwe ngezihloko ababhale ngazo kulezi zindaba ezimfushane. Uma ufunda indaba ethi: Igazi Labefundisi uzozwa ukuthi umona nokuthanda izikhundla kugcina kwenze umonakalao ongakanani. Uma ufunda le ndaba uzibuza uziphendule ngemikhuba eyenziwa amakholwa. Uma ufunda izindaba ezithi: Ixhala Loxolo kanye nalena ethi: Okunjani Nje Lokhu uthola ukuphela kobuntu ebantwini. Kanjalo uma ufunda indaba ethi: UMaKhoza wena uzocabanga ukuthi uzothola indaba exoxa ngomuntu othile wesifazane kanti ushaye phansi kwashunqa uthuli. Uma ufuna ukuzwa ngabenzi bobubi kodwa abagcina sebebanjiwe, funda lezi zindaba: Amanqina Enyathi, Kwasha kanye nalena ethi: Ngigeze Izandla. Uma ufuna ukubona ukuthi abazali bazikhonze kanjani izingane zabo, funda lezi zindaba, Ungayithi Vu! Kanye nalena ethi: Igugu lethu. Abanye abantu banamadlozi anolaka kabi, uma ufuna ukwazi kabanzi ngalokhu funda indaba ethi: Isibhobo. Ungabezwa abantu baseNingizimu Afrika bethi abasacwasani ngobuzwe, bethi bayi-rainbow nation. Phinde! Uma lokhu sebebhekene nakho ngqo bayashintsha. UMantshinga uzwakala ethi: "Uyongena ngifile lowo mlungwana wakho kulo muzi! Ngimfunge uQholwane!" Ake ufunde le ndaba ethi: Ubambo Lwami uzozizwela?
Kuthe kukhala amathayi, ezinye izimoto ezazivika lo mfana obesenebe thwishi phakathi komgwaqo, wavele wadlula ngehubo uXulu. Walandelwa yinhlamba, yisililo kanye namakhwelo. Konke lokho akuzange kumnqande ukuthi acele empunzini. Kunalokho uvele wayishiya kakhulu imoto emhleli ezithendeni. Wathi ukujabula uma ebona ukuthi akukho moto emlandelayo, wakhala amaphepha.
"Uma ungasenazo izitha Nzuza kusuke kukhona iphutha. Akaphili kahle umuntu osuke engenazo izitha. Akaphili futhi kahle umuntu onezitha zodwa. Kufana nesiphosiso. Usesiphosisweni umuntu ongenaso isiphosiso. Zithini izibongo zikaShaka Azive zisho yini ukuthi: uteku lwabafazi bakwaNomgabhi, ababetekula behlezi emlovini, bethi uShaka kayikubusa kayuba nkosi... Kabanga yona-ke nje inkosi Kabusanga nje Ungazewazikhathaza kakhulu ngabantu wena kaMaqhoboza; noma kusemnyama kunjena nje siyakucela ukuba uqhubeke uhole ibandla kuze kube yisikhathi lapho izikhulu ziyositshela ukuthi sizokwenzenjani... Yenzani pho leya ngane Igijimelani kangaka?
2.7 Ikhehla belihlale lithweleni?
Akabange esaqeda uMkhonto. Kuzwakale elikhulu ihlombe. Abanye bamemeza kakhulu bathi Phenduka!!! Kwaze kwananela nezintaba. Phela ungusaziwayo ebholeni. Udlala ibhola njengompetha bomhlaba. Izikole eziningi ziyamfuna, ngisho namaqembu akhokhelwayo ayamfuna. Kumanje nje udlala eqenjini labangaphansi kweminyaka engamashumi amabili kwelinye lamaqembu ahlonishwayo ku-PSL. Uma eqhubeka nokudlala ngale ndlela uyongena engushampeni emhlabeni wonke. Sekuyisikhathi uMkhonto kanye nabanye abafundi benxenxa uPhenduka ukuba eze oKhakhayini High School. Kwazise ukuthi uPhenduka ubefunda kude nekhaya, manje usefunda eduze nasekhaya. Izindleko zokugibela seziphenduke iphupho. Kuzwakale izwi limpongoloza esixukwini "Phansi noModel C! Phansi!" Kunanele bonke abafundi "Phansi!" "Shhhhhhh" Kuhlebeza uMkhonto. Emva kwalokho atshele abafundi ukuba bahlakazeke baye emaklasini.
"Kunjalo impela," kuvuma uSiyephu kungathi udangele. Ngathatha isicethe esabe siphambi kwami maqede ngathela umuthi enkomeni. Ngathi lapho ngithi ngiyema ukuze ngiyothenga obunye utshwala fuuu ngezwa ukuthi amadolo asethanda ukwehluleka ukungithwala. Ngahlala phansi ngase ngiqhweba intokazi leyo eyabe ithengisa. Yeza ngokushesha yafike yathatha imali ukuze ingilethele lokho engabe ngikuthengile. Kwathi lapho seyifulathele intokazi leyo ngajikela ngakuSiyephu ngabuza ngathi: "Uma ngabe singasabali lokhu esimsolela kukho lo mfokazi, ucabanga ukuthi uyithatha kuphi le mali ayisaphaza kanje" Wathi ukuqalaza eduze kwakhe uSiyephu wase ehlisa izwi ethi,"Noma kunamahlebezana okuthi umlisa lona uthumela abafana bakhe ukuba bayogqekeza ezindaweni ezikude, bese kuzothengiswa isinyelela lapha, kodwa kusoleka kakhulu ukuthi indlela emnika imali yiyona lena yokuthatha imali yomgunyathi. Athenge into encane ngayo ukuze yena abuyelwe imali yempela eningi.?
4.6 Iyiphi inkinga ebhekene nomlingiswa omkhulu, futhi yikuphi akwenzayo ukuzama ukuxazulula le nkinga yakhe?
UMeshack Masondo ungumbhali okhuluma isiZulu kanye nezilimi ezinye eziningi ezikhulunywa eNingizimu Afrika. Uneziqu ezine zaseyunivesithi azithola emayunivesithi ahlukene, okuhlanganisa nezocwaningo lweziqu ze-M. A azizuza eyunivesithi yaseCape Town.
Akuphelanga nsuku ngaki yafika incwadi. Lapho eyifunda uNzuza wathola ukuthi yayithi makalindele ukufika komunye uMfundisi, uMfundisi Ndimande. Akekho owaziyo ukuthi imicabango kaNzuza yaba njani ngenxa yombiko wale ncwadi. Kwazise ukuthi wayengesiye umVangeli, engesiye umfundisi, waphatheka kahle, nakhu phela umthwalo wokuphatha ibandla wawusuzokwehla emahlombe akhe. Wakubika lokhu ebandleni.
Ukusa kwaziwa yibona sebephikelele oNgoye. Bafika baqonda e-C-66 lapho kuhlala khona uNomagugu. Ngeshwa abamtholanga. UMaNgcobo wakhumbula intombazane ehlala ngakwakhe uThembisa. UThembisa wabaphelezela abazali bakaNomagugu. Wabasa kuyena eSikhawini. Bazithela kuNomagugu esaneke amanabukeni ocingweni, ubelethe nomntwana emhlane. Bangena endlini. UHadebe wabuza ukuthi ingane ekabani ngesibi isankahlu. UNomagugu washo ukuthi uyena umama wengane, uyise wayo wamlahla. UHadebe waphuma wabashiya behleli. Esesemotweni kwaqhuma isibhamu. UHadebe akadubulanga muntu kunalokho wayekhipha ingxiwa yevolovolo. Wangena emotweni yakhe wayidumisa wahamba. UMaNgcobo benoThembisa basala khona lapho.
Isinxi Isiyezi, isifuthefuthe sokuquleka, inzululwane.
"Awu kodwa Simakade ungilahlelani ngengane yami enguzinyo bulala"Akhale UMaMthembu. Aze asukume asondele kuyena uNcamisile. Amthinte ehlombe. "Ncamisile mntanamikanti sekonakelephi manje" Nya impendulo. Aphinde amthinte ehlombe uMaMthembu. Avuke inja ebomvu uShange?
2.4 Waphendula wathi ufuna malini?
Iqembu lashesha ukuhlangana noPhenduka wajwayelana kalula nesitayela esidlalwa lapha oKhakhayini. Waba yisilomo uPhenduka cishe esikhathini esiyinyanga wabe esebazi bonke abangamaxhwele. UMkhonto wayephansi phezulu efuna imidlalo yesihle. Baqala ngokudlala umdlalo wesihle nesikole esingumakhelwane. Lo mdlalo waba nedumela yize kungowesihle. Wonke umuntu wayemagange efuna ukubona ukuthi isikole sizodlala kanjani sekukhona isihlabani esinguPhenduka. Wadlalwa umdlalo kwaba sengathi owamanqamu nakuba engazange afake igoli uPhenduka, kodwa waba nesandla esikhulu ekunqobeni lowo mdlalo.
Lo msebenzi wenze wedwa encwadini yakho yomsebenzi.
"Sesifikile lapho khona manje!"
"Nakuba sengimdala kangaka, ngiyafisa ukuba mhlambi munye nabantwana besizwe. Ukuba iminyaka iyahlehliswa, ngabe ngiyayihlehlisa kengiphile impilo yobungane enobungane nothando,"egcizelela. Wavula ujosaka wakhipha amarandi angamashumi amathathu wamnika.
"O! Yikho nje usungitshela imbude yozakwenu Uyazi MaNgcobo, lesi sikhwele senu siyogcina sinifake ngisho emaweni. Buka-ke umuntu esekhwelezela indodakazi yakhe. Kodwa phela awuzenzi mkami! Kanti ubani yena UNomagugu! Ungikhumbuza wena uselitshitshi. Uma kuthiwa kunengane efuze unina lapha emhlabeni, kushiwo uGugu lethu. NguMashiyamahle uqobo lwakhe! Nomfanyana oyoke athi: 'Yethi mngane! Funela neno,' uzozizwela ngoba ngiyombiza amashumi amabili ezinkomo zoboya.?
Bebona ukuthi uHadebe lona wubhanana.
2.5 Liqhamuka kuphi leli khehla, futhi lixoshwe yini lapho lisuka khona?
UShange ampongoloze kudume indlu yonke manje. "MaMthembu kungani usuthanda ukuba ngumakhonya emzini kababa" Uze ayinyonkoloze kabi inkosikazi yakhe. "Ufuna kwenziwe intando yakho. Kungani ungamcabangeli omunye umuntu" Inkukhu inqunywe umlomo kuMaMthembu?
"Yize kunjalo, zikhona izindlela zokuyikhankasela imali," nguMalibongwe lowo.
Ngizocela uma seniphuma ningibizele uMaam Mabizela. Ngizomazisa ukuze amemezele emthandazweni. Mina ngisazoba matasatasa lapha ocingweni. Awuthi nje futhi ngibe ngicindezela lo mshini wokufothokhopha, uzosala ugaya amaphepha enu. Kulungile-ke bafana.
"Kulokhu uzobona into yamehlo. Usize ungatsheli muntu ukuthi ulwembu lwethu silwendlale kanjani. Lokho kungenza nenkukhu iwusole ummbila iyohlebela ezinye".
Siyayazi leyo ndoda! Kuthiwa ishushumbisa imali yomgunyathi.
Fundisisa lesi siqeshana ngokucophelela, bese uyasifingqa ngamagama akho angama - 60 ukuya kumagama angama - 70. Lo mthetho bawazi ingxenye ngoba uNkonka wabafundisa kanjalo. Eqinisweni, lo mthetho oshicilelwe awugunyazi ukuthi ingane ingaboshwa. Kuya ngobunzima becala. Uma icala lilibi ingane iyangena ezitokisini. Okunye okugunyazwa yilo mthetho, ukuthi ingane kumele idedelwe ngaphansi kwesandla somuntu omdala. Baningi abafundi abaqashwe nguNkonka asebeke baboshwa kepha indaba iphelele emoyeni. Kwazise ukuthi uNkonka uzenza umalume wezingane bese zidedelwa ngaphansi kwesandla sakhe.
Ukuthuthukisa ukucabanga kwakho nokukhulisa imibono yokubuka izinto ngeso elifanele.
"Ha!" Kubabaza uMalibongwe. "Sizoyithathaphi imali Kungathi kwala ngisho sesihlanganise imali yethu yokuphatha esikoleni, singadlaleli nje ngalapho Umba eqolo phela uJamuludi.""Hhayi, khululekani madoda,"uMlobane usihleka usulu, "imali ithi baba kimi namhlanje. Ngizonenzela konke enikufunayo.?
Esakhungathekile uMaMseleku, edlule uMnguni aqonde ekamelwenilabo lokulala. Athi umnika ukudla umkakhe, akwenqabe. Amangale umkakheukuthi uMnguni usedla kuphi lokhu nasemini akasabuyi. Awuhlabe esiqundwiniukuze angahlangabezani nempama izivakashela. Uyalazi ibhubesi lakwakhe umaselizokusobozela.
UMandla Ndlovu wazalelwa eMgungundlovu. Wakhulela endaweni yakaKhawuleza eDaUon kanye naseNtabamhlophe eMtshezi. Uzalwa ngu-Aniua, uMaDlamini kanye noSam Ndlovu ongasekho emhlabeni. Nguye omdala kwabo kanti futhi ulanywa ngumfowabo kanye nodadewabo onguthumbu.
Ukucaphuna endabeni kuwuphawu olubonakalisa ukuthi uyayazi indaba futhi nombuzo obuziwe uwuzwile. Ukhumbule ukusebenzisa izimpawu zokucaphuna ngendlela efanele.
"Singayikhokha ngandlelani kodwa babaXulu" kubuza mina ngokunqikaza?
"Woza nazo ndoda lithini iqhinga," ngasho ngimagange.
Ngabe ingxenye enkulu yale ndaba yenzeka kuphi?
Iqhathanzipho Inono/igcokama/umuntu ohlale ehlanzekile njalo.
UJehova umbusise ngabantwana abane. Isifiso sikaThabo ukuba isizwe noma intsha ibhukule, ithathe usiba ibhale. Phambili ngoSiba!!!
Asukume agqishazele aze ayophuma ngomnyango. Ikhanda leli liyazidumelanjena. Ngubani ongamxazululela le nkinga bakithi Ahambahambe lapha egcekeni aze ayokuma ngasesibayeni. Kome nke esibayeni. Akukho ngisho ubulongwe lobu. Amehlo aphinde awaphonse laphaya kwaGule. Nawuya umhlambi wezinkomo. Afake izandla emakhukhwini. Isibaya sakhe siyazidinga leziya zinkomo?
"Habe..! Nansi imihlola kaJumaima! Nake nakuzwaphi indoda endala kangaka ikhala, ikhalela ukuthi mina ngiziphuzele amahewu Noma kambe ukhalela ingane yakho Angiyazi ngempela, buza kuZama." Useyazela nokuzela?
Ukwedlulisa imibono noma amasu acwaningiwe - Umlandi ubuye angenelele maphakathi nendaba ukuveza amasu awubuhlakani ukulandisa indaba yakhe.
1.3 Ikuphi ongakuphawula ngokuganana kwabantu bezinhlanga ezahlukene?
Ngabuya sengiphethe esikhulu isishuqulu lesi ngisigige ngezintambo. Ngafike ngahlala sengilindele uXaba. Abantu base bebaningi ngaleso sikhathi laphaya eshibhini kwaMphelekezele.
Athi voshosho phansi esihlalweni.
Umlandi umuntu otholakala eyingxenye yombhalo/ wendaba olandisa abafundi indaba, uba ingxenye yakho konke okulandwayo. Emibhalweni kuba khona umlandi, umbhali kanye nomfundi noma izethameli. Umbhali nomfundi wendaba baphila emhlabeni wangempela kanti umlandi uphila emhlabeni wendaba. Umsebenzi wombhali ukuthi akhe omunye umhlaba noma izigameko ngaphakathi endabeni. Umbhali kumele futhi enze indaba iqondakale kubafundi. Ngakolunye uhlangothi umfundi owakhe umsebenzi ukwazi ukuhumusha futhi aqondisise indaba. Umlandi angayilanda ngendlela abona ngayo indaba noma asebenzise omunye umlingiswa ukwethula indaba.
Ake nixoxisane ngemizwa efikayo uma nifunda isihloko sendaba.
4.4 Iliphi iqhaza elibanjwe yilaba balingiswa abalandelayo kule ndaba emfushane?
"Cha kahle ngamawala Shange, angishongo njalo. UNcamisile uyintombazane enesimilo futhi uyahlonipha kodwa" Athule uGule kube sengathi ucabanga okuthile."Dumakude, ngizofika ntambama, konke siyokuxoxa ngaleso sikhathi.. emva kwalokho konke kuyosimama lapho ngiyakwethembisa."
Sabe sesihambisana-ke kuyiwa emakhaya. UMlobane yena wasala. Waba ngumuntu ozoyodlala ibhola lasetafuleni kwaJamuludi, wathi sizomthola khona.
"Angakunqabelani lokho. Uma evakashile uyolala lapho ngilala khona nami. Uyayazi impilo yami yonke. Nalapho ngivela khona. Wazalelwa lapha. Uyayazi impilo yabantu abansundu. Ubumnandi bayo, nobunzima bayo. Kodwa engifuna ukukuphawula baba ilokhu. Kwamina ngeke ngikwazi ukuhlala nani lapha. Umsebenzi uzongithatha uyongibeka kude nekhaya. Naye ungumuntu omatasa ngomsebenzi. Ngeke nje impela akwazi ukuhlala nani. Kusho ukuthi siyohlala ngalapho umsebenzi usidonsela ngakhona. Baba, sesiphelile isikhathi sokuba umuntu ahlale phansi adonsele abazali amehlo. Nokuba akhe emanxiweni nozalo lonke lwakhe. Umuntu wakha lapho ethanda khona. Okunamadlelo aluhlaza futhi. Mina nje ngizolala lapha ekhaya okwanamhlanje kuphela. Kusasa ngiyovukangilibhekise eGoli, lapho sengathi umsebenzi unginukela ngakhona."
Zibambe Ziqine Wethu!
Uzofunda indaba esihloko esithi: Ngigeze Izandla bese uphendula imibuzo ehambisana nayo ukukhombisa ukuthi ufunde ngokuqondisisa.
Kuphinde kudlule ingelosi. Agwajaze manje uMaMthembu. Asukumeazithintithe. Athi tshope ekhishini. OkaShange asale eququdana nemihlathiyakhe. Asuke lapho athi lacu, avule lapha kuwodulophu. Isandla sibuye nemali. Aphume ajikele ngasemva kwendlu ehhokweni lezinkukhu. Zize zikhale izinkukhu uma engena ngendlov'yangena. Kube sengathi uzobamba inkukhu eyodwa. Akhiphe ibhayisikili lakhe elingcoliswe yindle yezinkukhu. Asonte ibhulukwe kuvele imigcishi yemilenze. Agibele, ashove. Uhamba ngendlela ehamba izingane ezisafunda isikole. Nazi ziqhamuka izangane zansondo. Okusho ukuthi isikole sisheshe saphuma njengoba kunguLwesihlanu. Alishove ngokuchophelela okukhulu. Kwazise ukuthi indlela ahamba ngayo inamagedugedu. Ibhayisikili leli lalingamgilela imikhuba, limlahle phansi kungabi ndaba zalutho.
"Phuza nawu umuthi kadokotela Ncami" Avele aqume nje uNcamisile.
UMlobane wahwitha imali engangongama-R50 ehlangene. Wanika uSixova.USixova wagijimisa okwengane eyofuna isaladi.
Ngaphesheya komfula amadoda amabili ake ema isikhashana, kubonakala ukuthi ayexoxa. UNzuza wayebonakala elokhu ekhomba emanzini, kungathi wayetshela uNdimande ukuthi isihlenga wayezosidudula kanjani size siyomuthi cababa ngaphesheya.
Fundisisa lesi siqeshana ngokucophelela, bese uyasifingqa ngamagama akho angama - 60 ukuya kumagama angama - 70. Kuphinde kudlule ingelosi. Agwajaze manje uMaMthembu. Asukume azithintithe. Athi tshobe ekhishini. OkaShange asale eququdaana nemihlathi yakhe. Asuke lapho athi lacu, avule lapha kuwodilophu. Isandla sibuye nemali. Aphume akjikele ngasemuva kwendlu ehhokweni lezinkukhu. Zize zikhale izinkukhu uma engena ngendlov'iyangena. Kube sengathi uzobamba inkukhu eyodwa. Akhiphe ibhayisikili lakhe elingcoliswe yindle yezinkukhu. Asonte ibhulukwe kuvele imigcishi yemilenze. Agibele, ashove. Uhamba ngendlela ehamba izingane ezisafunda isikole. Nazi ziqhamuka izingane zansondo. Okusho ukuthi isikole sisheshe saphuma njengoba kungoLwesihlanu. Alishove ngokucophelela okukhulu. Kwazise ukuthi indlela ahamba ngayo inamagedugedu. Ibhayisikili leli lalingamgilela imikhuba, limlahle phansi kungabi ndaba zalutho.
Lolu hlobo lomlandi lubuka indaba macala onke, abalingiswa bonke abasendabeni uyakwazi ukuxoxa ngabo. Lo mlandi unolwazi oluningi, lokhu kubonakala uma elanda indaba yakhe. Ubuka umhlaba ophila abalingiswa endabeni. Uyakwazi ukuveza imibono yabalingiswa abahlukene. Uyakwazi futhi ukulanda indaba azifake phakathi njengomlingiswa osemqoka. Uma eselanda indaba yakhe uyilanda ngaye kube sengathi ukhuluma ngomunye umuntu.
Akuphelanga nsuku zingakhi yafika incwadi. Lapho eyifunda uNzuza wathola ukuthi yayithi makalindele ukufika komunye uMfundisi, uMfundisi Ndimande. Akekho owaziyo ukuthi imicabango kaNzuza yaba njani ngombiko wale ncwadi. Kuliqiniso ukuthi ngoba wayengesiye uMvangeli, engesiye uMfundisi, yamphatha kahle nakhu phela umthwalo wokuphatha ibandla wawusuzokwehla emahlombe akhe. Wakubika lokhu ebandleni.
Ukubona into yamehlo. Ukubona into ongakaze uyibone / into emangalisayo.
Aqhunsule amehlo manje uGule. "Isibhobo Dumakude" Anqekuzise ikhanda uShange. Aze aphawule ukuthi udaba lwelobolo luzohlehliswa?
"Woza nazo phela ndoda," ngisho ngimagange, "Lithini iqhinga?
Waqhubeka wachaza nokuthi ezinsukwini zakhe esazizwa wayeke waceba, wayelusizo endaweni yakubo. Wayenikela nngezimali ezikoleni zabamhlophe. Izikole okwakuyizona ayekade ekholelwa ekutheni ikusasa lezwe laliyocetshiswa wukuzicebisa. Abantu ayebanikelele, sebakhula, babemlibele, bamhlamuka nalapho esehlelwa yizigigaba ezibuhlungu zempilo. Njengoba izikole eziningi, njengalesi nje, zazisanda kuvulelwa zonke izinhlanga, wayezofela phakathi koxolo lwaso.
"Ngingunaziswa yiphutha engalenzayo baba. Udaba angiluthathanga kanjalo neze. Ngathatha ngokuthi umntwana ufuna ukuzijabulisa nezintanga zakhe, ngase ngiyavuma masinyane."
Nansi imibuzo engahambisana nesiphetho: Wenzeni lo msebenzi ngamaqembu.
Avevezele ngokunye uShange.
Ayibuke imoto yamaphoyisa isiyosithela egqumeni ishiya izintuli ezibomvu. Ame isikhashana phandle. Angene ngaphakathi esitolo. Seligamenxe elesithupha ihora kumele abuyele ekhaya. Uma kuwukuthi leli cebo labo liyehluleka kuzomele ngempela asidayise isitolo. Adumise injini ephehla ugesi ukuze akhanyise.
Esehambile uKhambule uNzuza wasala wazindla ngale ncwadi elucingo. Ithini Ithi makalindele enye incwadi ezomtshela okuthile Okuthile okuyini Imicabango enje yenza ukuba uNzuza azisikele kwelinonile. Kwakungase kwenzeke ukuba izikhulu zesonto zazizombhalela incwadi. Incwadi eyayizobe imtshela ukuba nguyena owayezosala eseba ngu "ngqoshishilizi"eMishini. Iphinde imtshele ukuthi nguyena owayesezophatha, alawule kokuncane nokukhulu. Kwakungeke kwaba into enzima le ukuba yenzeke, ngoba kwakungeyona into elukhuni ukuba umuntu ayicabange. Isibindi sokuphatha ibandla laseNsikeni emva kwemfihlo yokunyamalala kukaMfundisi Bukhosini?
Ziningi izigameko ezenzeka empilweni yomuntu oyedwa. Umbhali angakhetha ukubhala ngesigameko esisodwa kweziningi esezenzeka empilweni yomlingiswa othile, leso sigameko noma isimo siba indaba emfushane. Isibonelo: Indaba emfushane ingaba ngensizwa ethile ehlangene nentombi ethile. Yathatheka yiyo. Yazibika kuyo. Bathandana. Kube yima sebezama ukushada. Bagcine iphupho labo lishabalele. Ngiyethemba uyacacelwa ukuthi sifushane isikhathi sokwenzeka kwesigameko noma isimo esithile esethulwa umbhali. Lokho futhi, akusho ukuthi indaba ibhalwe ifane nethambo elomile elingenanyama. Ibakhona inyama okuyimininingwane yayo leyo ndaba emfushane ebekwa ngobukhulu ubuchule.
uSiphelelo (Impendulo yakho mayibe amagama ayi-100 kuya emagameni ayi-120).
"Ungathola ukuthi uThami usazihuqela utshwala edolobheni, akazi nokuthi lidumephi," uMaThusi umpongoloza esekhishini. Naye wayesezizwa enengwa yile ngane engasafiki ekubeni unina wayo ethi ilokhu isuke ekuseni.
1.1 Abafundi abaningi abasiqedi isikole. Iziphi izinto eziba izikhubekiso ekungasiqedini kwabo isikole?
1.2 Uma ungahlangana nesikhwama sigcwele imali, ikuphi ongase ukwenze?
Lo msebenzi wenze wedwa encwadini yakho yomsebenzi.
Wenze wedwa lo msebenzi, uwubhale encwadini yakho yomsebenzi. Uzofunda indaba esihloko sithi: Isibhobo bese uphendula imibuzo ehambisana nayo.
"Kanti-ke futhi uma kukhona abathi isimo sasemakubo asibavumeli ukuthi babe nemali yecarry," aqhubeka uMalibongwe, "...iningi imfucuza yezinsimbi, amabhodlela namathini kanamanedi nawobhiya, nokunye okungasetshenziswa okungcolisa izitaladi neziganga zalapha eMakhaya. Labo bafundi bangaqoqa lezo zinto bayozithengisa escrapyard, bathole imali. Banikele ngamashumi bese ushintshi bezithathela wona."
"Angazani namali yakho mina mnumzane,"kukhala mina. Khona manjalo bangena begulukudela abembokodo ebomvu.
Kodwa nawe uyazi ukuthi kumele ngiziphandele izinto engizidingayo.
"Kodwa ubaba angayenza kanjani into enjalo" Umqondo upheka uyathulula?
"Ningangiphatheli mina izinto zokubhukuda. Ngizoqhasha okwakhona edanyini," nguMlobane sehlukana."
UMphathisikole, uMnu. Malcolm West, iqhathanzipho elalenyanya ubala laya kuye, lafike lambuza lathi: Ngingakusiza baba?
"Hhowu, lokhu" usho ugibela ibhayisikili futhi, "ngivele ngavukakwesikabhadakazi. Ngaboleka ibhayisikili kumkhulu njengoba ehole izolo. Ngibe nethemba lokuthi akez'ukulidinga namhlanje. Ngibe sengiphuthuma kwamgcinimafa weHZZ. Nngaboleka lombhobho-ke.?
Izinkondlo: Isoka lakwaZulu, Ugqozi (Ehlanganiselwe), Senz'Okwethu (Ehlanganiselwe).
"Uzongisiza Brendon, ungikhiphe ezilingweni, ngokuba leli xhegu lakho uhambe nalo uyolishiya lapho olithathe khona."
Laphela isonto uBenade engabonakali, nendaba yakhe ingezwakali. Kwaze kwathi ngoLwesithathu esontweni elilandelayo esikolweni kwatheleka udokotela ehambisana noswazi lwensizwa eyayiyincwasimende yezibuko. Babezofuna uBrendon. Bamthola, balanda nonina emsebenzini, kwahlanganelwa ehhovisi likaWest. Walalela uBrendon kwehla ezimathonsi udokotela embikela ezibuhlungu.
Wathukuthela wabila lapho ezwa lokho uHadebe. Kwahle kwamcacela ukuthi uyayona impela uyayiqeda le ngane uMaNgcobo. Pho, kuzokwenziwanjani Linye isu, kumele uHadebe eme ngazo zombili. Into yokuqala okumele ayenze wukuba anikele eyunivesithi kusasa lokhu okusayo. UNomagugu uzobuya ngayo le moto njengoba kuhlale kwenzeka. Ezamakhumbi kuhle azikhohlwe kusashisa nje. Ukuze bobabili bafunde isifundo nonina, uMaNgcobo kumele ahambe naye ukuze abe wufakazi wokuphoxeka kukaNomagugu ngenkathi esemkhipha ngoshiki nangoshova kuleyo khumbi. Nabangani bakhe bazokwazi kusasa ukuthi bayakhethwa abantu bokuhanjiswa ngamakhumbi. Ukuqinisa isandla yiyona nto okumele ayenze kusasa uHadebe. Mhlawumbe noMaNgcobo lona uchachaza nje yingoba bebona ukuthi uHadebe lona wubhanana nje. Bazobona ngokunye-ke kusasa. Uyabezwela ngoba yena ubengathanjisiwe wukuba yisiyothoyotho sendoda. Kuphela ubethi uzama ukukhombisa uthando. Uma-ke bezothatha lolo thando baluhudule phansi, bazoluntula kusasa?
"Hho, kahle ngamawala," kukhuza uMalibongwe. "Kusafuneka siyoqokelela imali emarenki kuqala. Asikasondeli ngisho nasengxenyeni ngale koleki esisayenzile."
2.5 Ukuphi umehluko kulena abakhombisana ngayo?
"Usendleleni-ke ngoba usuke lapha ekuseni enzela ukuthi akunike imali nezimpahla ebese eyaphenduka."
"Hho, kuhle-ke. Mina bengiphakamisa ukuthi nina nobane, njengezingqalabutho zalolu hlelo, kube yinina enizoba yikomidi. Cishe senilucubungule lolu daba . Nginethemba lokuthi ningakwazi ukubona nezihibe ezingahle zibe khona ngokuhamba kwesikhathi. Ngendlela esibaningi ngayo lapha, isikhathi sethu sizodliwa ylnja uma kusazovotwa. Siphinde sichitheke uma sekubalwa lawo mavoti. Eqinisweni le nto ayenzelwe ukuthi kulokhu kubangwa izikhundla, ngeyomphakathi. Ngiyabonga." Wase ehamba ebuyela endaweni yakhe lo mfo. "Nimzwile-ke umfowethu ebeka uvo lwakhe bakithi. Nibona kanjani nina" Kugcizelela uSixova?
"Kunjani Nonkosi" kubingelela uSiyephu eqhubeka ethi: "Umngani wami uSonny Masondo uthanda ukuke ahlangane nawe," elula isandla efuna ukuxhawula. Waphenduka uXaba wasibheka efifiyela ngamehlo akhe amancane. Okwafike kwangimangalisa ukubona uXaba lona engaseluli esakhe isandla?
UMeshack Masondo wazalelwa eKingsley KwaZulu-Natal. Wafunda khona eKingsley Combined School, lapho aqala khona imfundo yamabanga aphansi. Imfundo yasesekhondari wayenza Ekucabangeni Secondary School eNquthu, eyasemabangeni aphezulu wayenza eSwelihle High School eMlazi, kwelikabhanana.
1.3 Ngabe uyakholelwa ukuthi lukhona ulaka lwabaphansi Uma ukholelwa beka izizathu zokukholelwa kwakho, kanti uma uphikisana nalo mqondo beka olwakho uvo?
Lo msebenzi wenze wedwa, uwubhale phansi encwadini yakho yomsebenzi.
OkaHlatshwayo useshicilele iqoqo lezinkondlo zesiNgisi ngokwakhe.
Imbude Into ebhedayo, engahambi kahle.
"Okusho ukuthi sesizwene-ke. Hamba uyolanda le malimbubulu yakho nami ngisayolanda imali," kusho uXaba esukuma ngokushesha.
"Wangilahla uyise baba, angisamazi nalapho ashona khona." Kuthule umoya endlini. Amehlo kaHadebe aseluhlaza kuhle kwawenkalankala. Asuka kuNomagugu ajolozele uMaNgcobo, asuke kuMaNgcobo ajolozele uNomagugu. Akusekho okhulumayo manje. Empeleni akusekho nokuzokhulunywa. Kule ndlu sekugcwele kuphela intukuthelo; kugcwele usizi; kugcwele izinyembezi.
Uma ulandela le nkulumo engenhla ungathi ibuphi ubudlelwane obukhona phakathi kwendikimba nabalingiswa.
"Isikhalazo esinjani Dumakude?
Adede inkundla uMagwaza. Asuke uMkhonto lapho eme khona. Asondele kancane njengencwasimende yoqobo. Iyembe limhlophe qhwa, izicathulo ziyamenyezele. Ngisho enyathela uhamba ethuka izanya. Hho hhe! Zingamaqhathanziph' eziny' izinsizwa "Ngiyabonga ukuthola leli thuba. Ngibingelela kini nonke ngothi lwenu. Izindaba ezimnandi zimayelana neqembu lethu lebhola. Manje sizolifeza iphupho lokuba ngoshampeni kule sizini. Phela sithole unyazi lo mgadli uPhenduka! Manje sesingasho kugcwale umlomo ukuthi uPhenduka usengumfundi walapha oKhakhayini High School!"
2.7 Ake uchaze ukuthi uXaba uvezwa njengomuntu onjani kule ndaba emfushane?
"Hhayi, asiphuthume Malibongwe," sasubatha sibuyela kwaJamuludi. Safica itshe lom'inhlama kuMlobane noSixova.
Kodwa yize kunjalo abafundi ababezimisele babehleka bodwa uma kuphela unyaka. Eqenjini likaSpaza noPitza kwakuba njengobuso benkawu. Ngemva kokukhala kwensimbi ntambama uMkhonto uhlangana nabafana bakhe ukuze bazivivinye. Kwazise selidumela emasumpeni imidlalo yomkhumula jezi iqale. Njengokwejwayelekile uma iqembu liziqeqesha kuba khona nezibukeli uma ungazi ungacabanga ukuthi umdlalo kanti lutho abafana basuke bezivivinya.
Kwasukuma uSixova embamba ithambo, "Cha, siyakuhalalisela ndoda".
Uzofunda indaba esihloko sithi: Igazi Labefundisi, bese uphendula imibuzo ehambisana nayo ukukhombisa ukuthi ufunde ngokuqondisisa.
Ishiya umgwaqo omkhulu oya eMpangeni.
Ithe nje idundubala egqumeni uma uphuma edolobheni, yaqhamukela emotweni yamaphoyisa omgwaqo. Amaphoyisa emi ngaphansi kwesihlahla sikagomu. Uthe uzama ukwehlisa ijubane ngokushesha, imoto yakhe yakhonjwa eceleni.
Manje qhathanisani ubudlelwane obukhona phakathi kwesihloko kanye nomyalezo wendaba yonkana. Bekani nenabe.
"Hhawu, njengoba sizovala esikoleni namhlanje singagqugquzela abafundi bonke. Abafundi bazo zonke izikole elokishini. "Sibanxenxe ekukhankaseleni ekukolekeni imali emphakathini nakosomabhizinisi basendaweni. Sizokwenza kahle lokho njengoba kungamaholidi."
"O, hhe, Nkosi yami!" UWest wabamba ikhanda efika ebabona bencike ngezindonga. "Ukulingwa akupheli uma umuntu esaphila." WaqhwebauBrendon wathi: "Ngena ekilasini uzuze ingomuso, noma uhlale nalo mkhulu wakho ngaphandle kwezindonga uzuze imbubhiso."
"Yebo baba, yimina uSenzo. Imali engifona ngayo incane ingaphela noma inini," ukhuluma ngesikhulu isivinini. "Kuthiwe sizoxoshwa esikoleni uma singayikhokhi imali kusasa. Ugcine etheni u-anti baba?
"Awukathandi ukukhipha isifuba sakho namanje MaMthembu" Azivalele umlomo uMaMthembu. Bagqolozelane benoShange?
Uma ngingasitholi lesi sigebengu esingiphundlayo.
3.2 Nika incazelo yezimo zokukhuluma ezibhalwe ngokugqamile.
"Pho, into esizoyithini lena baba Uzothini nje usisi esezwa ukuthi nguwena obulale ingane yakhe Kungcono ungayithi vu kuyena ngoba cishe akekho obonile ukuthi yithina. Ukube kukhona kungabe aselapha amaphoyisa.?
Shono umqondo olethwa yigama shiya' kule misho engenhla.
Adlula eshwibeka elolini elithutha udodi elihamba kancane. Lokho nje kukodwa kube sekungukuphula umgomo wejubane okuhanjwa ngalo edolobheni. Qhamukiyane, umuntu esithubeni kungazelele muntu! Uphethe ibhodlela likabhiya kanye nepulasistiki ngesinye isandla.
Umchilo wesidwaba Into evamisile/into eyenziwa njalo.
Nangempela lathi lishaya elesikhombisa ihora, yabe ijika eziphambanweni iCressida, ishiya umgwaqo omkhulu oya eMpangenl. Esangweni lasoNgoye babuzwa imininingwane engatheni base bengena. Yibo labaya bebheke emahostela abesifazane. Bayazi ukuthi uNomagugu use-C-66 ngakho abazulokhu befunisela, bazoqonda ngqo. Bakhaphuzela nje, uMaNgcobo umincile, ufisa sengathi ngabe indodakazi yakhe kade ihambile. Ungazicabangeia-ke ukuthi wajabula kangakanani lapho befica umnyango ukhiyiwe. Angqongqoze uHadebe, kungabuyi mpendulo. Kusobala nje ukuthi akukho muntu ngaphakathi.
"Kulungile. Ungazami kodwa ukwenza ukuhlakanipha!" kuxwayisa mina.
Ukukhophoza Nxothoza, hloniza, yiba namahloni.
2.1 Ikuphi indodana kaXulu Yenzani lapho, futhi ifuna ukuzanyelwa ini?
Lo msebenzi wenzeni ngokwamaqembu. Ake nixoxisane ngalo msebenzi olandelayo emaqenjini enu, bese nethulela ikilasi ngalokhu enivumelana ngakho.
Kube khona ukuthula okwesikhashana.
"Kulungile," kusho uSiyephu esukuma esunduza isihlalo sakhe eqhubeka ethi:"Ngizothi ungubani igama lakho uma ngitshela lo mfokazi?
Manje uqashwe eMayville eThekwini wuMnyango wezamaDolobha nobuKhosi beNdabuko.
"Sengingcono baba." Asuke lapho achiphize uNcamisile.
UBenade wambuka ngamehlo ayedangele, wathi: "Nakuba kuyiyona mali kuphela enginayo emhlabeni le, ngicela uyamukele ngenhliziyo emhlophe. Ngiyanikela ngayo."
Zibambe Ziqine Wethu!
Ngenkathi enza iziqu zomthetho, i-LLB, wayesebenza kubameli baseGoli enkampanini iWerksmans Attorneys, kusukela onyakeni ka-1970 ukuya onyakeni ka-1976 . Ekuqaleni konyaka ka-1977 kuya koka-2001 wasebenza e-UNISA efundisa izilimi zabaMnyama. Emva kokuphasa iqhuzu lobudokotela ngonyaka ka-1992 (D. Litt et Phil), wakhushulelwa esikhundleni sokuba uSolwazi. Kanti futhi waqokwa waba ngowukuqala ngqa omnyama ukuba yiNhloko yoMnyango Wezilimi Zase-Afrika khona e-UNISA . Kusukela ngo-1996 kuya ku-2001 wakhushulelwa ukuba nguMbhalisi obambile (Acting Registrar), futhi waba ngowokuqala ngqa omnyama ukuphatha lesi sikhundla e-UNISA. Okwamanje (2009) ubambe iqhaza elikhulu kwezepolitiki ehhovisi elikhulu le-IFP eThekwini.
Imali ithunyelwe nguye siqu sakhe.
Ukhaliswa ubala lolu Angithi basikhomba sobabili ngaso eBhobhoyi Sake safa Kuphela nje basithathela imoto yethu. Lesi sizobhodla umlilo kufe umuntu?
"Mphuzise phela, noma umncelise lona khona emgwaqweni lapho."
Uthe esakhiya umnyango, sase siqhamukile isalukazi saseMaNtshalini."Sawubona bo, fana. Akuvalwa yini namuhla""Yebo, ntomb' endala. Sesivalile. Ukuthi bengikhohlwe okuthile lapha ngaphakathi. Bengilande khona.?
1.6 Kunenkolelo ethi izidakamizwa zenza ube nomqondo okhaliphile. Ngabe uyavumelana yini nalokhu. Sekela impendulo yakho.
Wenze wedwa lo msebenzi encwadini yakho yomsebenzi.
3.1 Khipha isakhi sesifaniso usibhale ngaphansi kwesihlokwana esithi isakhi sesifaniso.
Wethukile manje uMaNgcobo. Uyaqala ukubona umyeni wakhe ethukuthele kangaka. Phela ivutha ngaphandle kokubaselwa le ndoda. Okubi wukuthi izohamba naye ithukuthele kanje. Kuyoba wuhambo olunjani nje lolo Uma sekwenzeka bephambana nayo ikhumbi leyo uyokwemukela kanjani lokho uHadebe Yonke le mibuzo imhlasele uMaNgcobo ngenkathi elungilungisa abazohamba bekugqokile kanye nomphako wendlela. Phela kuyibangana ukusuka lapha eMgungundlovana umuntu eya oNgoye. Hhayi-ke, alungilungise aqede bese epheka ukudla abazolala bekudlile. Kuthe ebuya esitolo uHadebe afice ukudla sekulungile, badle masinyane, balale?
Yaphendula lena enye indoda yathi: "NguMthethwa Mshazi!"
Wona la makhumbi agingqika imihla namalanga lapha emgwaqeni.
Amasela ayesezithathela nje impahla esitolo. Isivimbeli-zigebengusasehlulekile. Nomshini ocushwayo ukhale nxashana kunothile ovula umnyangowase wehlulekile. Kusobala ukuthi wabe ehlangene nongqondongqondoimpela. Okwakufike kumqede du ukuthi kwakungasali nomncane umkhondoowawungasiza abakwasidlodlo. Ukuhamba kwezimpahla ubuthaphuthaphu esitolokwase kumfake kwezinkulu izindleko. Izikweletu zase zithanda ukumgabha. Abasebenzi ngapha babebhilitile befuna ukwenyuselwa amaholo.
Ngamane nganikina ikhanda uma esho njalo.
Wayebalisa ngokuthi izingane zamanje azisenanhlonipho; uma zithunywa ziziqalela kwamathanda nhliziyo.
Ngezwa ngithokoza kakhulu uma ngizwa lawo mazwi kaXaba. Ngahlala ngathula sengilindele ukuba aqhubeke nenkulumo yakhe uXaba. Nebala akangichithelanga isikhathi ngoba wamane washo ngokushesha wathi: "Ngizothatha inani elizongibiza izinkulungwane ezingamashumi amabili nanhlanu kuphela."
"Anginaso isifuba mina!" Usho ngesankahlu uMaMthembu.
Aphume ngomnyango wesitolo okwenhlamvu uShange.
"Mhlawumbe sesisindwe zinyawo Bhungane. Kungenzeka ukuthi sebesukile ngekhumbi abantwana," kuphawula uMaNgcobo efisa sengathi ngabe kunjalo ngempela.
"Yini imibuzo engaka sengathi yipasi nesipesheli Ususuthi yini" kusho uMlobane enikina ikhanda. "Uma ungazi-ke, akukho mantshingelane ohlola omazisi emnyango wasemahhashini. Thina sobane njengoba sineminyaka eyi17 nje, ukhona yini ongasiphikisa esasibheke ngamehlo kuphela uma sithi sineminyaka eyi-18?
"Asihlangananga nakhumbi MaNgcobo. Kukhona nje lapho eye khona uNomagugu. Asilinde lapha kuze kube khona oqhamukayo asilayele umkhondo."Nempela balinde. Ayikho-ke into enzima njengokulinda. Umzuzu kuba sengathi yihora. Ihora kuba sengathi wusuku lonke. Iviki lona liphenduka unyaka. Ngingebale ukuthi uHadebe walijeqeza kangakhi iwashi lakhe efuna ukubona ukuthi sesiqhubeke kangakanani isikhathi.
Kodwa ibhizinisi lakhe lihambisana nokuphatha izidakamizwa. Uyaziwa ukuthi uphatha insangu nezidakamizwa, amaphilisi imandrax eyaziwa 'ngenkinobho' necocaine. Kulukhuni satshe ukuthi aboshwe uNkonka ngenxa yokuthi usebenzisa abafundi abancane. Kulula ukuvele abakhohlise. Ubakhohlisa ngemali, izikipa zokwebiwa zohlobo oluphambili. Kubandakanya nokubabhemisa izidakamizwa mahhala, kanti futhi unguthisha njengoba ebafundisa nangoMthethosisekelo. Uchapter 28 (1) (g) Ikhuluma ngamalungelo ezingane uthi izingane ezineminyaka engaphansi kweshumi nesikhombisa akufanele zigqunywe ejele. USiphaza nabangani bakhe ngeke ubatshele lutho babambelele lapho kuchapter 28.
Lo msebenzi wenze wedwa. Ubhale encwadini yakho yemisebenzi.
Zifundelwani Izindaba Ezimfushane?
Amagama kaGule asemdide ngokunye manje. Phela oGule laba ngabantu abahamba izinyanga ezimbi kabi. Kukhona namahemuhemu athi unkabi lona njengoba eyisicebi wathwala. Kwazi bani-ke ukuthi umfana wakhe lona usethathe umakoti ongahambisani nokuthwala kukayise Umakoti lona njengoba ebuya emndenini oswelayo, inyanga kaGule ithe makangavumi ukuba abengumakoti?
Inja yakhe ilokhu isakhiphe ulimi. Iyatshakadula. Idlalis' umsila. Uyayibuka. Ahluleke ngisho ukukuphulula umhlane njengasemihleni. Nayo ize ibone ukuthi umnumzane uvuke ngolunye uhlangothi namhlanje. Ivele kuyosithela ngale emva kwendlu.
2.1 Ukhuluma nobani uMantshinga lapha Bahlobene kanjani?
"Akukho okunye ngaphandle kokuthi uvule isifuba osigodlile MaMthembu!"
Uthakazelwa athini uXulu?
Azame ukuvula umlomo uMaMthembu, lenqabe ukuphuma izwi.
Kuthi uma efika kule migqa avele acinane uZama. Ingani usuke akhumbule uMaMthethwa. UMaMthethwa owathathwa nguyise emva kokudlula kukanina emhlabeni, naye obenguMaMthethwa. Lalungafakwa kuloya mamncane wabo. Ubebaphethe ngesandla sensimbi yize bekungudadewabo kanina. Unina obezalwa ngumfowabo kaMthethwa omncane. Kuthe emva kokushona kukaMaMthethwa, abadala bahlanganisa amakhanda. Bavumelana ngokuthi kungcono kube nguyena ozokhulisa izingane zikadade wabo.
Ake ubhalele iphephandaba langakini, ubeke uvo lwakho ngezingane eziphoxa abazali. Izingane ezibulala ikusasa lazo ngokwenza okungalungile. Le ncwadi yibhale ibe izingxenye ezintathu zekhasi. Uyinike isihloko esizoheha abafundi bephephandaba lelo langakini.
4.4 Le ndaba emfushane iphethe ngengwijikhwebu Phikisa noma uvumelane nalo mbono. Sekela impendulo yakho?
"Pho, ingaba yisifuba sani lesi othi ngisigodlile baba?
Ubude bempendulo kumele bube amakhasi amabili ukuya kumakhasi amabili nesigamu. Lokhu kusho ukuthi i-eseyi kumele ibe namagama aphakathi kwangama-240 ukuya kumagama angama-290 uma wenza iBanga le-10, eBangeni le-11 amagama kumele abe phakathi kwangama-290 ukuya kuma-340, bese kuthi eBangeni le-12 amagama kumele abe phakathi kwamagama angama-340 ukuya kuma-390.
Lo msebenzi wenze wedwa uwubhale encwadini yakho yomsebenzi.
"Nanxa ngingebe nampendulo kulokho mkami kodwa okumele ukwazi ukuthi ukusebenzisa amandla ngeke naphakade kumelane nokusebenzisa umqondo,"kuphendula mina. Khona manjalo uManesa wasukuma waqala ukuqhaqha imithwalo yethu.
Indaba uma yenzeka, yenzeka ngesikhathi esithile. Ngakho umbhali kumele aqikelele ukuthi kukhona ukuxhumana phakathi kwendaba nesikhathi. Indaba ingenzeka ngesikhathi sasemandulo, ngesikhathi esithile sosuku, kumbe sonyaka noma senyanga. Kokunye indaba yenzeke ngesikhathi samanje kumbe izikhathi zanamuhla. Ezindabeni: Ubambo Lwami ne-Ixhala Loxolo kuvela kahle ukuthi kukhulunywa ngezehlakalo eziyinselelo kubantu esikhathini samanje.
1.1 Ngabe abefundisi babaluleke ngani emphakathini yethu Bekani izizathu?
"Kulokhu uzobona into yamehlo. Usize ungatsheli muntu ukuthi ulwembulwethu silwendlale kanjani. Lokho kungenza nenkukhu iwusole ummbilaiyohlebela ezinye."
Sezifana nonongekleni, ngiqinisile.
5.2 Ake wenze ucwaningo lungeqi amakhasi amathathu ngobungozi ngezinhlobo zezidakamizwa ezisetshenziswa intsha. Lokhu kwenze njengesixwayiso esingasiza abazali ukuze babenolwazi, futhi bahlale beqwashile. Ucwaningo olwenzile luzofakwa kwiphephabhuku oluthandwa kwakhulu intsha yalapho uhlala khona.
Ulimi luyisikhali esibalulekile uma kubhalwa ngoba siveza ukucabanga, isimo umlingiswa/ abalingiswa ababhekene naso. Ulimi lubuye luveze imizwa yabalingiswa. Ngakho-ke uma kubhekwa ulimi endabeni kusuke kugxilwe ekutheni ulimi olusetshenziswe umbhali kungabe luyahambisana yini nesimo sabalingiswa, udweshu nesizinda okubandakanya isikhathi, indawo kanye nesimo senhlalo Okunye okubhekwayo ukuthi ulimi olusetshenzisiwe lunothe kangakanani ekwakheni izithombemagama kulowo ofunda indaba, ngoba umfundi wendaba kumele abenesithombe esicacile ukuze ahleke, ajabule, akhale, adumale uma lokho kuyinhloso yombhali?
"Hha, kanti ngamadoda engiwaziyo nje! Bese ngethukile. Pho, lona wesifazane enihamba naye ngubani?
Lo msebenzi wenze wedwa, uwubhale encwadini yakho yomsebenzi.
Wabe ehamba nobani Kungani wakhetha ukuhamba nalabo ayehamba nabo Kwamphatha kanjani lokhu uNzuza Beka ucaphune okubekwe endabeni?
Nakhona endleleni laba likhulu ijubane okwakuhanjwa ngalo. Lathi liqambe lithi phasha phezu kwezintaba ilanga, base bedlulile kwaMaphumulo, amabombo sebewabhekise eStanger. Kwakusobala ukuthi ihora lesikhombisa liyobashayela besemagcekeni oNgoye. Aqunge isibindi uMaNgcobo abuze kumnumzane ukuthi angeze ayimisa yini imoto kebathole itiye na. Ivume ngekhanda into kaBhungane, bese yehlisa isivinini qede iyimise imoto. Athathe isikhwama somphako uMaNgcobo, akhiphe iflaski nezinkomishi ezimbili. Athele elisashunqa intuthu itiye leli, akhiphe namakhekhana akhona. Aphinde awachilizele le amakhekhe aphuze itiye.
Useke wagwaza zephukela kwezoSiba umntaka Mbambo lo. Ugalelile emidlalweni yomoya (radio) imidlalo enkudlanye.
"Ukudla ukukhiyele umam'ncane." UZama ujabule namuhla, ukuze uyise uzobona lezi zinto abahlale bemtshela zona, kodwa yena angakholwa.
Iwashi obondeni liqophe ukuthi seligamenxe eleshumi nanye ebusuku.UMnguni akalele. Ulokhu ehla enyuka. Nomkakhe akalele yize esembhedeni. Akekho okhulumayo. Kubonakale ukuthi kuyamehlula ukuthula uMaMseleku.
UMeshack Masondo useshicilele wabuye wahumusha izincwadi eziningi kakhulu esingekwazi ukuzibala zonke lapha. Lezi yena athande ukuzibala yilezi ezisuka emabangeni aphansi zolimi ziye kwaphezulu: IsiZulu Sanamuhla Esicebile, IsiZulu Sempela, bese kuba amanoveli: Iphisi Nezinyoka (1990), Isigcawu Senkantolo (1990), Ingwe Nengonyama (1994), Ingalo Yomthetho (1994), Kanti Nawe (1995), nethi: Ngaze Ngazenza (1994). Uneqoqo lezindaba ezimfushane elithi: Kunjalo-ke Emhlabeni (1994). Unemidlalo yeshashalazi ehlanganisa lena ethi: Kungenxa Yakho Mama (1996), Inkundlanye (1998), ehunyushelwe esiNgisini nguSolwazi Rachelle Gauton nosihloko sesithi: One Act Plays, kanye nowokugcina othi: Sixolele (2004). Sigcine ngowobuciko bomlomo othi: Inkunzi Isematholeni (1998)?
Hlaziya iqhaza elibanjwe abalingiswa ekukhuliseni isakhiwo salezi zindaba: "Ungayithi Vu!", "UMaKhoza", nethi "Igazi Labefundisi".
Angakwazi yena ukusichushisa. Asibonise lapha nalaphaya. Kuzodingeka athinte abanye othishanhloko bezinye izikole ngocingo. Emva kwalokho abese ememezela emthandazweni wokuvala. Alusekho olunye usuku, ngaphandle kwalolu.
Amathe nolimi. Bezwana kakhulu abahlukani.
Into yokuqala okumele ayenze ukuba anikele eNyunivesithi.
Lapha umbhali kumele aqikele ukuthi indaba iyahambisana nesimo senhlalo abhala ngaso. Kungabibikho ukugxumagxuma kwesimo senhlalo. Lokho kuzokwenza umfundi adideke aze alahlekelwe ngumlayezo wendaba. Izimo zingehlukahlukana kungaba yisimo senhlalo, somnotho, isimo sezulu, isimo sokungaboni izinto ngaso linye njalonjalo. Zihlolele ngokwakho isimo esikhona kulezi zindaba ezikuleli bhuku ukuthi sinjani.
"Ngaphandle kwani Ithini le ngane, bantu"kubuza uMaNgcobo ekokukhulu ukudideka lokhu. Nhlahla leyo ukuthi akezanga noHadebe lapha. Yinto ezothiwani nje lena "Kanti uNomagugu akahlali khona e-C-66?
Ezwe nephika lithi ukuphakama. Aphuthume amaphilisi. Awaphuze. Ahlale kusofa egqolozele isithombe sabo somshado. Wo, zazimnandi lezo nsuku!Esankemile, abone kuphayiza amalambu ngaphakathi endlini. Aphenye ikhethinikancane. Novalo luthe bhe. Osomabhizinisi baphelile, akwaziwa ukuthi babulawayini. Alunguze. UMnguni nezinqotho zakhe. Kuthi gidi isibindi. Ayizamuliseimoto, ehle. Angene endlini. Amuthi nhla umkakhe.
Kwathi lapho sengize ngakhohlwa ukuthi ngabe ngitheni ngamuzwa uSiyephu esethi; Yebo. Nguyena mfokazi lowaya. Ukwaze kanjani ukumbona ngokushesha okungaka?
Uyathanda ukuncokola noma kungasancokolwa wena MaNgcobo.
Le nkinga oyibalule ngenhla ixazululeka kanjani, futhi ixazululwa ubani?
Insizwa yezibuko, ummeli uDawid Visagie wahleka kancane wathi: "Yimina impela ummeli wakhe. Indlu yakhe nepulazi eliseStellenbosch ngikwazi ngamehlo njengoba ngingowakhona nje. Ushiye esinikeze ngisho imali yamathikithi enu ebhanoyi okuyozibonela ngawenu ifa."
"Hawu, ngoba sengathi yizwi likaSixova nje lelo" ngizibuza ngiphenya ikhethihi. Ngempela nguye umfo kaXulu. Uphethe umbhobho wokumemezela, ugibele ibhayisikili. Ngaphumela ngaphandle ngesivinini ngayokhuluma naye?
4.1 Uma nibheka lesi sihloko sibekwe ngolimi olunothile esithi: "Amanqina Enyathi", ngabe sibekwa saba hlobo luni lolimi olunothile?
3.2 5 Ngempela lo mlisa ugulelwa umama wakhe Sekela ngokucaphuna endabeni?
"Bekungelami lelo ebengihlala ngilitshela ikhehla," kwenanela umphathi.
Simo sini sokukhuluma lesi?
UMaThusi wakhumbuza umyeni wakhe ukuyobika emaphoyiseni aseWembezi. Wavuka ngolaka. Bathi bangangena endlini, kwakhala ucingo olwamethusa uMaThusi. Ucingo lolu beluphuma kuJabu ebuza ukuthi kungabe akakafiki yini uThami ezoletha imali nomngenandlini. Maduze kwangena olunye futhi. Lona lwaluthi uThami akasekho emhlabeni, ushayiswe imoto ebomvu edolobheni, yabaleka. Wethuka woma uXulu, waze wachiphiza izinyembezi. Wabona futhi ukuthi uyena obulele uThami. UXulu wathi ngeke athule nale ndaba.
Udweshu lwangaphandle: Lolu dweshu lwenzeka ngenkathi abalingiswa bephimisa lokhu abakuzwa ngaphakathi kubo. Kucaca kahle kakhulu lapho kungqubuzana imibono yabalingiswa. Baqophisane ngamazwi basho ukubambana ngezandla kube njeya. Endabeni ethi: Ubambo Lwami, USilomo nendodana yakhe uSiphelelo basho ukubambana ngezandla ngoba nje uSilomo ethi angeke avume ukwamukela umlungu abe umakoti wakwakhe. Uthishanhloko uMalcolm uxabana nekhehla uthi angeke avume lingene esikoleni liculelwe abantwana ngoba phela izinto kumele zihlelwe endabeni ethi: Ixhala Loxolo.
"Kunjalo impela Mnu. West. Njengoba ulibona nje nephephandaba lingelaphesheya, yingakho nje abaningi bangamazi ngoba usebenze isikhathi eside khona enguSolwazi."
Ngabe sikhona isifundo osifunde kule ndaba Uma singekho, ngabe yikuphi obekuhloswe umbhali ngenkathi ebhala le ndaba Beka ngamafuphi ucaphune endabeni?
1.1 Ake nixoxisane ngeqhaza okumele libanjwe umzali ekukhuliseni izingane.
"Kuyacaca Bhungane, ukuthi ngaphunduleka impela. Angikubikelangaukuthi umtwana ubhalile wathi singazikhathazi ngokumlanda?
Ungena uthola uMaMthembu uphaka ukudla. Angene ekamelweni elilele uNcamisile. Nangu usehleli phezu kombhede. Hawu kwangathi isibhobo lesi simxolele. Bagqolozelane. Ayiyinhle intombazane lena, yindoni yamanzi. Nguzinyo bulala lona.
Ayishaye izule iveni uSayitsheni Nhleko. Asale emi yedwa uMnguni esitoloebambelele ensikeni. Isisu silenga sengathi sizowa.
Iphuma nje imoto isihamba kancane. Isivinini sasekuseni sesehlile. Udangele uHadebe. Ucobeke ngisho amathambo. Kodwa kuzozwakala. Nempela bafike eSikhawini. UThembisa uyazi kahle indlela ngoba nakhu sebemi phambi kwayo indlu okuziwe kuyo. Mba! Mba! Izicabha zemoto. Ayikhiye maqede uHadebe bese elandela laba besifazane asebeyongena ejalidini. Aphinde abalandele futhi sebejikela ngemuva, beyongena ngasekhishini. UMaNgcobo owayejike kuqala wezwakala eqhumuka ekhihla esikaNandi isililo. Wasisho kwethuka uThembisa kwaze kwayokwethuka uHadebe owayehamba ngemuva, engakajiki nasekhoneni lendlu.
"Uphi u Akukho muntu nje lapha" nguZekhethelo lowo?
2.5 Awuchaze ngalo muntu owashayiswa uXulu.
3.1 Funda le nkulumo ecashunwe endaben, bese uphendula imibuzo elandelayo.
"Yes Sir!" kwangathi basho umlolozelo. Konke lokhu kwenzeka emthandazweni ekuseni. Ngokwejwayelekile kuvame ukuba kuhutshwe ingoma eyodwa nomthandazo bese kuqondwa emaklasini.
2.3 UShange uthi uguliswa yini uNcamisile?
"Hawu Malambule, njengoba bengithi uyasazi isiNtu njena." Athule ajule uGule. Ngesikade acele umhlobo wakhe ukuthi bayoxoxela ehhovisi lesitolo elingasemuva. Kusale umfana ozosiza abathengi.
Ungqondongqondo Umuntu owazi konke.
"Ziyozikhethela baba. Zinegunya lalokho. Njengoba nami nginegunyalokuzikhethela."
Ethuke uMaMseleku. Ahleke uMnguni. Kwakuwuphawu lwabo noSayitsheni Nhleko. Baqonde kuye."Hawu usukhona, Sayitsheni: kuhamba kanjani""Ubani futhi lona owesifazane ohamba naye Kanti ngitheni kuwe""Unkosikazi, Sayitsheni.""Pho, ufunani la Angishongo ukuthi angifuni muntu ozokona isu lami?
Udweshu lwangaphakathi: Lokhu kuqondiswe ekungqubuzaneni kwemicabango yomlingiswa okwenzeka ngaphakathi kuyena. Simthole ezibuza eziphendula ngakubonayo, akuzwayo nakucabangayo. Ukwenza nje akaphimisi magama kumuntu, uthatha uyabeka. Uma sibheka endabeni ethi: Igazi Labefundisi uNzuza uyalazi iqiniso lokuthi njengoba uMfundisi Bukhosini engabonwa nje udliwe yini, kodwa naye uxakeka nalaba abamfunayo. UZama simthola eninga ngokuhlupheka okusazobehlela njengoba uyise ethi uza nomama omusha ambiza ngoMaKhoza endabeni ethi: UMaKhoza. Akayekile noMnguni ukuninga ngalo muntu omenzela phansi. Umuntu ogqekeza ephindelela esitolo sakhe endabeni ethi: Ngigeze Izandla.
"Besibane," nguSixova lowo.
"Kulungile-ke. Asehle. Nkosikazi ngizokucela ngomusa omkhulu ukubaubuyele emotweni size siphethe lo msebenzi."
Ejoyintini Eshibhini, lapho kudayiswa futhi kuphuzwe khona utshwala.
"Kunini nje ngilinde ucingo lukaJabu Mina angisayithembi le nto yakhe. Usengaze angibambise utalagu uJabu ebe azi kahle ukuthi ngiyidinga kangakanani imali Eyi uyazi impela!" ephefumulela phezulu ngelinesilokozane okomuntu osezochiphiza izinyembezi uXulu?
UMazucula Nzuza ungusomabhizinisi oyikholwa endaweni yaseNsikeni. Uma kuza uMfundisi ozohola ibandla izikhulu zebandla zazisa yena kuqala. Lokhu bekwenziwa ngenhloso yokuthi kube uyena obemekulayo abathule nasemakholweni. Lo msebenzi wabe esewenze iminyaka eminingi. UMfundisi Bukhosini wathunyelwa ukuba azophatha. Langa lithile uBukhosini waphuma kwakhe eyobonana noNzuza akazange abuye. Kusenjalo kwafika ingane nencwadi yocingo ethi uNzuza akalinde enye incwadi ezomtshela okuthile. Lokhu kwenza uNzuza acabange kaningi. Wafisa sengathi incwadi elandelayo ingathi uyena ozophatha ibandla. Maduze yafika ethi kuzothunyelwa uMfundisi Ndimande. Nangempela wafika. Izulu labe lina uThukela lugcwele. Kwadingeka ukuba uNzuza amwelise, njengoba eyinhlambi. Wafika nesihlenga ngenhloso yokuzowelisa uNdimande. Ngeshwa uNdimande wagcina ngokucwila emanzini.
Lukhona uvuthondaba Lukuphi?
"Kanti zona azikutsheli yini" Kusaqhuba yena belu uthish'omkhulu?
1.3 Ngenxa yokunqaba kwemisebenzi, indlala nobuningi babantu emhlabeni abayekwe abantu bazakhele imali engekho emthethweni. Uthini wena ngalokho?
"Nami bengicabanga kanjalo. Eish! awubheke ukuthi ngiphetheni" Apequlule amakhikhi uSiphaza akhiphe inqwaba yezidakamizwa?
1.1 Ukuganwa komuntu wesilisa kusho ukuvusa umuzi Ukubona kanjani wena lokho Nika izizathu zempendulo yakho?
Ake wenabe ngesizinda senkathi esitholakala kule ndaba Impendulo ayisicubungule isikhathi ngezindlela ezahlukene?
Lathi lingashaya ihora lesishiyagalolunye, uSixova wayokuma wathi qekelele phakathi nebala. Waphakamisa umbhobho, wakhuluma futhi.
2.6 Ibuphi lobu bumnyama obushiwo uMantshinga?
Esehambile uKhambule, uNzuza wasala wazindla ngale ncwadi elucingo. Ithini Ithi makalindele enye incwadi ezomtshela okuthile Okuthile okuyini Imicabango enje yenza ukuba uNzuza azisikele kwelinonile. Kwakungase kwenzeke ukuba izikhulu zesonto zazizombhalela incwadi. Incwadi eyayizobe imtshela ukuthi uyena owayezosala eseba ngu'Ngqoshishilizi' eMishini. Nokuthi nguyena owayesezophatha, nosesezoba ngumlawuli wokuncane nokukhulu. Kwakungeke kwaba yona into enzima le ukuba yenzeke. Kwazise ukuthi kwakungeyona into ebukhuni ukuba umuntu ayicabange. Njengoba emuva kwemfihlo yokunyamalala kukaMfundisi Bukhosini ukhona owayengase abe nesibindi sokuzophatha ibandla laseNsikeni?
"Hhayi kuvukekile Mabhoko, yize amakhaza ensonsotha ethanjeni nje,"usho ukhomba isithwathwa otshanini obuseceleni komgwaqo.
4.2 Yibuphi ubudlelwano obutholakala phakathi kwesizinda nabalingiswa kule ndaba?
"Kubuhlungu ukukhula ngaphandle kukababa Shange."
"Ngoba sengathi nguKhambule nje lowo?
UXulu unkonkoshela isitelingi, ugqolozisa amehlo. Qhu! Phihli! Phahla! Walishayisa ibhungu ngemoto. Ibhungu elibukeka lintanganye noSenzo. Waklewula umkakhe ebona ingane yabantu indiza emoyeni ibuya ithanqazeka phansi etiyeleni. Kwasakazeka izinkwa, isijumbana samazambane, amawolintshi ithileyi lamaphisisi enyama yenkukhu kanye neniphu okwakufakwe epulastikini.
Ukuswabuluka Ukuncibilika, ukuthombuluka, ukuvuleleka, ukujwayela.
"Baba kumele siwazise ukuze aphuthume ayosiza loya mfana olimele," uMaThusi usehlahle amehlo uma ezwa umyeni wakhe emkhulumela insumansumane.
Ingane yafika nencwadi elucingo. Yayibhekiswe kuNzuza, ibeka kafishane ukudabuka okukhulu mayelana nenkinga yokunyamalala kukaMfundisi Bukhosini, imtshela nokuthi makalindele enye incwadi eyayizobe imtshela okuthile.
UXulu wakhipha isineke sakhe sonke ebonisa umkakhe ngotaku angangena kulo uma kungavela ukuthi nguye oshayise loya mfana. Uthe uyabhidlanga uMaThusi njengoba engumuntu ongazwani nento engasile, umyeni wakhe wamgoba njengoba akwazi ukumgoba eseyintombi. Wathamba lushu uMaThusi esebona ubucayi balolu daba. Bavumelana ngokuthi kuhle-ke uXulu aqale ngokudla, ngaphambi kokuthi ayokhulumisana noSikheshe. USikheshe osebenzela khona lapha elokishini.
"Kusho ukuthi ubuphatheke kahle kwelabezizwe, ndodana. Ngibona nje ngomzimba wakho indlela osase ngayo,"ukusho nje lokhu umfo wasemaNtshalini uyamamatheka.
Ek sê S'paza yin'indaba Zishaphi?
Ubeke abhavumule kanjena umamncane wabo, baswele umgodi wokucasha. Buka-ke bengakakhuli kwakuyaphi, kwazise uZama ubesanda kuhlanganisa unyaka weshumi. Kanti lona omelamayo, uZekhethelo, ubezohlanganisa unyaka wesithupha. Bekulukhuni ukuba uyise wezingane akubone lokho kuhlupheka kwazo. Ingani uJumaima ubezotha ezinganeni uma kukhona uyise. Baningi vele omama abenza kanjalo ezinganeni.
Kulungile ngempela yini ukuthi ingashiwo le nto Beka wenabe ngovo lwakho?
2.3 Yini ehlanganisa uNkonka nabafundi ebe engafundi yena?
Wake wathi ukungiziba uSiyephu elokhu ezinqekuzisela ikhanda kubonakala ukuthi wabe ehambisana nobubhuklubhuklu bomculo owabe sewuqubula kakhulu kunakuqala.
Funda isiqeshana esilandelayo, bese uphendula imibuzo ehambisana nesiqeshana osinikiwe kanye nendaba yonke."Cha, bengisaninga nje. Angithathile isinqumo esiwujuqu," usho wazibhekela phambili uMlobane, uhlafuna ubala.
Khona manjalo ngabona inkosazane leyo seyiza iphethe utshwala lobo engabe ngithe isilethele bona. Ngathatha imali ngayinika intombazane leyo ngase ngithatha utshwala engabe ngibuthengile. Ngathatha obunye ngabubeka phambi kwami ngase ngedlulisela obunye kuSiyephu ngathi, "Ngibonga uncedo lwakho."
Inkukhu iyawusola ummbila. Sengathi kukhona ingozi.
UBenade wambuka manje ngokumdabukela, wayesethi: "Sekunesikhashana ngicwaninga ibalazwe, ngomoya ngihogela amagama anoxolo. Ngize ngaphunyuzwa wukuzwa ngaleli ledolobha lenu, iPeacedale nezindawo enizakhele oKhwezi noHelpmekaar. Amagama wonke ayilokhu engingafisa ukuba izwe libe yikhona."
Hhayi asikhihle-ke manje okaMthembu umntwana. Yi!Yi!Yi! Yi-yisifufuba esinjani baba engikugodlele sona?
Wanqekuzisa ikhanda uWest wathi: "Umbuzo wazo ngowami. Ngeke neze zasolwa kangako."
"Ngizonikhulisa mina, omama bebandla bazongilekelela ezindabeni ezithinta abesifazane. Angeke ngiphinde zingane zami, ngiyaxolisa ngokunganikholwa uma nithi ubenihlukumeza uJumaima." Washo ehlezi nazo izingane zakhe kusofa. Zimfake phakathi kwazo. Zakujabulela lokho izingane zakhe. Zaqala zanonophala. Wacela omunye wabazalwane ongumakhelwane ukuthi azilalise.
Yonke iminwe yakhe kanye nezihlakala bekuligolide lodwa!
Nebala ngathatha isikhwama sikaXaba naye wathatha esami waphuma ngokushesha.
Zibambe Ziqine Wethu!
"Siza mina Brendon, ungangeni lapha nalowo mkhulu wakho. Lwanele lolu sizi engilwethweswa wunyoko ngokunishiya lapha. Uma emuseni wami senibona kufanele nginiphathele nezingane ezindala, ngiyaxolisa."
Ukugola izintethe. Ukugcwala komfula.
Samhlala ngobhongwana samcindezela ecansini izinsuku ngezinsuku. Kwase kubonakala ukuthi inkosi yase izoyithatha imvana yayo. Kwadlula izinsukwana engasakhulumi. Ngelinye ilanga abantu bamangala lapho sebemuzwa ekhuluma. Wezwakala ekhuluma sakubhodla ethi: "Hhawu! Igazi lisale seliba ngaka pho Izindishi ezimbili" Enye insizwa, okubonakala sengathi yayithe habu, yakhuluma ibhekise kuNzuza yathi: "Khuluma iqiniso njengomuntu efa!?
Lo mfundi athathe umbhobho kuSixova. Bengicela ukubuza ukuthi ngenkathi niqhamuka nalo mqondo benibangakhi?
"Ngizokuchitha ubuchopho khona manje! Letha imali yami!" kubhavumula uXaba.
Zibambe Ziqine Wethu!
"Hhawu, Nkosi yami!" Bazikhalela oVera noWest. "Sihole mntanami Brendon siyozixolisela engcwabeni!"
"Uyabona-ke kodwa ndoda Ngikutshelile," kuzikhalela uSixova ebihlika?
"Akasekho emhlabeni uThami, hhi-hhi-hhi" akasakhali useyahayiza.
Sihleli lapha nje nomama wakho silinde ucingo lwakhe.
1.2 Kungabe izinto esiziphuphayo zisuke ziyiqiniso yini, noma zisuke zifakazela okwenzeka/nokungenzeka empilweni Bekani eyenu imibono?
USayitsheni lowo ngokufutheka."Uxole, Sayitsheni. Ukuthi ubesaba ukusala yedwa. Ngathi ngiyenqaba ngehluleka.""Ngicabanga ukuthi kuzodingeka ukuba asale owesimame. Lo msebenzi awubadingi abanjengaye. Ngaphandle kwalokho sizoba nenkinga. Amaphoyisa sengiwahlele ngononina."
"Nawu ushintshi wama-R35," nguSixova lowo.
"Ngicela ungisize-ke mkami ungayithi vu le ndaba. Le ndaba ayigcine kithina sobabili ukuze leli cala uma lingilandela ngiliphike liphikeke. Ngicela sibambisane kuleyo ndawo," usesho ngelincengayo uXulu esetshekise nekhanda.
Ithe iphuma esangweni imoto yakhe kwavele kwahlaluka ukuthi yandulela ijubane lodwa. Izingane ezidlala emigwaqeni yelokishi laseWembezi zadeda, zibona isivuthevuthe semoto edla amagalani. Ithe ibheka edolobheni ubese eshaya omncane umkhuleko uMaThusi. Ucela koPhezulu ukuze abaphaphise. Ubengeke nangengozi alokothe ngokukhuza owakwakhe osevele wahwaqabala nje esikhaleni okwezulu labakhunkuli, izulu elihloma manje ibe kade likhipha umkhovu etsheni manje.
UNcamisile ujuluke umanzi nte.
Akhombise ukukhathazeka manje uMaNgcobo,"konje angizange ngikwazise yini Bhungane""Ungazise ukuthi umntwana ulandwa kusasa Ingani yimi nje engazisa wena Uthini uMaNgcobo bandla Kusile okungaliyo kusasa. Ngifuna ngingene emasangweni selunyelela kancane unyanyavu lwakwabo." Akhathazeke ngokwedlulele-ke manje uMaNgcobo. Yinto azoyithini nje kodwa lena Uyalazi igugu likaHadebe ngendodakazi yakhe, kepha okwanamhlanje kwedlulele. Buka ngoba ugeza imoto sengathi umntwana kumele amlande namuhla kanti cha, uhlinzekela elakusasa. Konje kunjalo ingane nxa yatholakala kanzima Akusikho njalo nakuthi babehamba imitholampilo yawoSista Mildred labo, bamane bancishwa nje khona ngophezulu. Buka-ke ngoba kwayena uNomagugu lona wazalwa sebeqede odokotela. Okwaba yihlaya kwaba yikho nje ukuthi benzelwa yisayoni ibhodlela lamanzi kwaba wukukhulelwa kwakhe njalo lokho uMaNgcobo. Isayoni lesi esingakaze siye ngisho enkulisa yabantwana, sedlula odokotela abaphasa eWentworth sebehlanganiswe nabaseMedunsa?
Lo msebenzi wenze wedwa. Ubhale encwadini yakho yemisebenzi. Fundisisa lesi siqeshana ngokucophelela, bese uyasifingqa ngamagama akho angama - 60 ukuya kumagama angama - 70.
"Ekabani le ngane Nomagugu" kubuza uHadebe ngesankahlu. "Ngiyabuza ngithi ekabari?
"Usho ukuthini ngalokho?
Isankahlu Ukukhuluma ngokukhankatha noma ngamandla.
"Eyi awungixege MaThusi. Okokuqala, nje angimshayisanga ngamabomu nawe ubonile. Ukube ngimvikile bekuzofa thina," isho nje indoda inkonkoshele isitelingi, ibuye ijeqeze isibuko.
"Bathe senizobathola phambili edolobheni," sitshelwa wuJamuludi. "Kodwa banishiyele nansi imali yokugibela.
3.1 Hlukanisani lezi zimo zokukhuluma ngokuthi ziyizaga noma ziyizisho bese ninika incazelo yazo.
"Abantu abagulayo basiwa esibhedlela," esho uJacobsen umunwe ulokhu ukhombe emgwaqweni.
Lo msebenzi wenzeni njengekilasi. Ake nihlele inkulumo-mpikiswano njengekilasi esihloko sithi: Intandane Enhle Ngumakhothwa Unina.
Imibuzo efana nalena ingasetshenziswa kule ngxenye: Lo msebenzi ubhale encwadini yakho yomsebenzi.
4.3 Ake nibeke iqhaza elibanjwa abalingiswa abahlukene abethulwe kule ndaba, kuvele izinhlobo ezahlukene zabalingiswa, ababalulekile kanye nabancane.
2.4 Ngabe ukhona omunye owambona uMfundisi Bukhosini ngosuku aduka ngalo Ubani?
Ukungunaza Ukungundaza, ukukhulumela phansi ungezwakali okushoyo, ungaphumeli obala.
"Uzotheleka ngehora lesihlanu. Uzotheleka ngosuku lwesihlanu, enyangeni yesihlanu uMaKhoza dadewethu kababa. Akamuhle yini pho! Kuhlabeka ulova."Yiwo amagama kaJobe encwadini. Bahlala-ke balinda. Bagqolozele isango ngamehlo agcwele usizi nezinyembezi. Bezwe kukhala izicabha zemoto. Abayizwanga ngisho nangesikhathi ima.
"Noma baba, uyenqaba noma uyavuma ukuba ngishade noJanie, mina ngizoshada naye! Akekho omunye! Lezi zintombi othi angizibheke lapha emafusini, angiziboni mina!"
"UNkosikazi kaMfundisi Bukhosini Cha, asingakhulumeli emnyango. Ngenani endlini.?
"Mabhoko," usho ubhekise kimi. "Ungaphumelela yini ukuthi uyositholela isaladi nechili chakalaka laphaya ngaphesheya komgwaqo?
Lesi esinye sesihloko esisha okumele sibhekwe endabeni emfushane. Singakawubheki umsebenzi womlandi ake sibheke incazelo yomlandi kanye nezinhlobo zabalandi esibathola emibhalweni.
1.1 Kungabe kubalulekile yini ukusiza umuntu ozalana naye?
Ake nixoxisane ngokuthi kwenzekeni emva kovuthondaba Ngabe indaba iphethwe kanjani?
Wayithatha uXaba yonke leyo mali wayibheka maqede ngambona ehleka.
Ukusa kwaziwa uyena uJobe. Ubhekisa amabombo esibhedlela, kwaHlabisa. Ziyashesha ke izinto zokuhamba uma usuka lapha eMtuba. Kuthe kuqambe kushaya ihora lesishiyagalombili, wabe esethelekile. Bazama ukumnqabelanjengoba singakashayi isikhathi sezivakashi lesi afike ngaso, bamvumela. Kwazise ukuthi uvele waneka wonke umnyombo wodaba lwakhe, ukusuka nokuhlala. Waba nenhlanhla yokuqondana nodokotela okufikele kuye uZekhethelo. Wakhala ngokuthi ingane ayondlekile. Iwiswe ukuphelelwa ngamanzi emzimbeni. Lokhu okubizwa nge dehydration. Kanti futhi unina uyithelele isifo soshukela. Odokotela bamqinisekise ukuthi uzodedelwa kungekudala. Bamnxusa ukuthi aqinisekise ukuthi ingane idla ukudla okunempilo. Kumphathe kabi ukuzwa ukuthi ingane yakhe icishe yabulawa indlala. Ibe yena uhlale ethumela imali nyanga zonke. Athuke uma ezwa ukuthi uJumaima ukhiyela ukudla, izingane zakhe zingakutholi.
"Ngibaleka impela ayikho nami into engizoyenza. Vele icala ngumphikwa. Into okumele ngiyenze manje ukuphuthumisa le moto iyolungiswa ukuze ngiliphike kahle leli cala."
4.3 Hlola ukuqanjwa kwalaba balingiswa nabakwenzayo kule ndaba emfushane.
"Uyagula," emncengela uBrendon.
"Bese kwenzenjani-ke lapha Awehle uzongichazela kahle ukuthi imoto ibilinyazwa yini-ke lapha," lisho nje iphoyisa selize laqojama eduze kwalapho imoto ilimale khona. Izibani zokukhanyisa zife zonke kulolo hlangothi?
Ucabanga ukuthi amaphoyisa azobabamba nje labo abenza yonke le mikhubakubuza uManesa?
"Ngixolele mama!" Wakhala noBrendon ezishwelezela. "Ngimdabukele ngoba ngimbona egula, enganakwe muntu!"
3.3 Chaza la magama anqala ngokuqala unike eyakho incazelo ngaphambi kokufuna lena yesichazimazwi.
"Ngiyakuzwa mama, ukuthi uyakhuluma. Kodwa nawe uyazi ukuthi kumelengiziphandele izinto engizidingayo. UBaba akangenzeli lutho. Kunalokhoungitshela indaba yokuthi kumele ngisebenze esitolo, ngingaholi ngoba esakithi. Ngaphezu kwalokho akangithengeli lutho lokugqoka. Nazo lezi zinguboengizigqokile ngazipatanisela. Ngibambisane kanjani-ke nomuntu owugombelakwesakhe Namanje basamntshontshele kancane esitolo. Bayamvula. Abone minaesitolo sakhe Ngeke ngikwenze lokho. Ngisahamba. Ngizokubona.?
Lo msebenzi wenze wedwa. Wenze encwadini yakho yomsebenzi.
2.7 Ngabe iyiphi inkinga ayenayo uNzuza ngabefundisi?
Uzofunda indaba esihloko sithi: Ixhala Loxolo, bese uphendula imibuzo ehambisana nayo.
Zibambe Ziqine Wethu!
USithole ubengazikholwa nakancane lezi zindaba. Izindaba azixoxelwa zona yizingane zakhe ngoJumaima. Ngolunye usuku uZekhethelo waquleka emthandazweni wasekuseni esikoleni. UJobe wabizwa ngesikhulu isidumo emsebenzini. Ngaleso sikhathi ingane isiphuthunyiswe esibhedlela kwaHlabisa. Uzwani-ke umuntu omdala esazogibela amatekisi esuka le eMandeni. Uze wafika eMtuba sekuhwalele. Ufika nje, uZama uyedwa lapha endlini.
1.3 Uma unebhizinisi kungabe kuhle yini ukuba umndeni wakho ube yingxenye yalo Vuma noma uphikise lowo mqondo owukhethile?
"Ufuna ukuthini" ngisho ngithi ukuhlina ubala?
3.1 Leli thebhula elingezansi linamagama anqala atholakala endabeni. Ake uqale uzame ukunika incazelo yawo ngokwakho ukuqonda bese unika incazelo ozoyifuna kusichazimazwi.
"Wenzani lapha Nomagugu"kubuza uMaNgcobo naye ongawakholwa kahle amehlo akhe. Kodwa yena uThembisa ubengasabachazeli ngani ukuthi kanti izinto zimbi kanje?
UMkhonto wayehla enyuka, ekhomba ngapha nangapha kuhle kombhidisi wekhwaya. "Steady boys! Amaphaphu phansi. Owenu lo mdlalo."
Otshe limi ngothi. Izinto zimbi.
Ngiyabuza! Uyovuma ukuzokotiza lapha Ahlale'lapha kula maxhiba ethu?
Wasala elubambe lokho ucingo uXulu. Wabamba ongenzansi emi phuhle okomungcwi ubanjwe ngumathithibala ekuseni. UMaThusi waphuthuma umyeni wakhe ngokumbuza ngalolu cingo olwenza uXulu agongobale okomuntu oqhinwe ngungqweqwane ebusika.
2.3 Laba balisa bahlangana kuphi, futhi bahlangana kanjani?
Asondele uMnguni. Nazi izikhiye eduze kwakhe uMandla. Habe, zifanancimishi nalezi aziphethe! Atheneke amandla. Wezwakala esephefumulelaphezulu ethi: "Ngigeze izandla."
Udweshu olufufusayo: Lolu dweshu lwenzeka ngenkathi izimo ezingqubuzanayo zenzeka, njengokuthi abasebenzi behla etekisini kuphele inyanga. Lapha esitobhini kunedlanzana losikhotheni ibe sekuhlwile.
"Nina bafana Nisazowukhomba umuzi onotshwala! Gogo kusele ama-R640 lapha. Okusho ukuthi laba bafana sebedle imali engangama-R300 yonke kusile nje." kusho ubaba Xulu uma eseqede ukubala?
Malambule iyangidida le ndaba. Nginezinsolo zokuthi umkami uyayazi imbangela yalesi sibhobo.
Ukucimezisa Ukuvala umuntu ofayo amehlo.
"Eyi, kodwa la mabhantshi namabhulukwe amade Sekuyashisa phela manje Sizojuluka sibe njani etekisini kumpintshene Mina ngicabanga ukuyokhumula kuqala. Ngizophatha nethawula," kusho mina?
UMnguni ongumnikazi wesitolo endaweni yangakubo ubhekene nenkinga yokugqekezelwa esitolo sakhe. Sekufe inqwaba yonogada, ubangcwaba imihla le. Udaba uselubikele amaphoyisa kaninginingi. Asukumela phezulu enza itulo lokuthi zibanjwe izigebengu. Acupha nxa zonke. Afunga agomela athi azozibamba izigebengu. Ungqondongqondo wokucupha bekunguSayitsheni Nhleko. Indlela izinto ezazenzeka ngayo, babesola ukuthi ukhona ungqondongqondo obenezikhiye phakathi kwezigebengu. UMnguni unendodana yakhe uMandla, onguzinyobulala. Uwuhlupho. Ubuya ebusuku akanandaba nokugqekezelwa kukayise, kunalokho uthi uyalunga.
"Le mali-ke iyosetshenziselwa ukuqhasha ithende nezitulo laphaya kwaBaba uMagadlela. Yena osethembise nangokusinika isephulelo enanini avamise ukulibiza. Enye kuzothengwa ngayo amaqoma kanye nezinkomishi zepulasitiki zetiye. Itiye elizokwenzelwa abantu abadala. Njalo ngenyanga izikole ezintathu yizo ezizokwenza lowo msebenzi. Umsebenzi wokwenzela abantu abadala itiye. Lezo zikole zizonikwa nemali yokuthenga izinkwa nojamu okuzodlelwa ethendeni ekuseni ngabantu abadala. Isikole sabancane sizoxutshwa nezimbili zabadala ukuze izinto zihambe ngohlelo. lzikole eziqhele kakhulu kunalapho kuholelwa khona, ziyoxhaswa ngemali yokuqhasha la matekisi abizwa ngokuthi 'amaphela', ukuze bakwazi ukuthwala ukudla kulethwe emholweni. Okunye-ke wukuthi kuzofanele khona lapha, manje, kukhethwe ikomidi elizokwengamela lolu hlelo nyanga zonke. Elisha liyobuye likhethwe uma kuqala unyaka ozayo. Nithini-ke bafowethu nodadewethu?
Izicathulo ziyamenyezela ngisho enyathela uhamba ethuka izanya.
"Cha baba, umamncane angeke ayokhuluma izindaba ezithinta mina noZekhethelo eskoleni. Bayamazi nabo ukuthi akasithandi kanjani. Cha baba, angimfuni," kulandula uZama.
4.6 "Namanje basamntshontshele kancane esitolo. Bayamvula." Phawula ngale nkulumo ubhekise ebudlelwaneni obukhona phakathi kwendikimba nomlingiswa onguMandla otholakala kule ndaba.
2.3 Yini le eningwa uMlobane?
"Emva kweshumi lemizuzu," kuphendula mina maqede ngiqonda emnyango.
"Ehhene," usho ngomdlandla uMalibongwe. "Kanti uma abanye abafundi bemanqikanqika kumbe bebona ukuthi bazolahlekelwa isikhathi sabo samaholide, kuzodingeka senze kanjena. Sivumelane ngokuthi njalo ngoMsombuluko weviki lomholo wezalukazi, wonke umfundi akhiphe irandi emalini yakhe yecarry, aphonse esivivaneni. Angikholwa ukuthi kukhona umuntu osengahlulwa yishumi nje kuphela Ibe futhi akekho lapha elokishini umfundi ongenaye ugogo noma umkhulu, kumbe izihlobo ezihola utebha.?
" Kawulawulwanga muntu ukuthi shada nobani. Kumbe ukuthi shada nomuntu onjani. Ngiyekele baba ngishade nomuntu engimthandayo. Ukuthi umlungu noma umuntu omnyama akusho lutho lokho kimi." naye usemi ngezinyawo.
Ngathenga utshwala ngahlala phansi ngaphuza nginganake lutho. Kwathi ngisathathe amathamo amabili wabe esengene uXaba! Wangena esengena nezivalo ephethe inhlokohlela ngesandla!
"Igama lakhe nguMpondlela kanti isibongo nguXaba,"kuphendula uSiyephu. Sahlala-ke sixoxa lokhu nalokhuya saze saqeda ukuphuza sabe sesinikela kuye uXaba lona.
4.2 Shono abalingiswa abathokala kule ndaba. Kungabe inani labalingiswa liyahambisana yini nenani elidingeka endabeni emfushane?
Into yokuqala okumele ayenze ukuba anikele eNyunivesithi.
"Bese ngiyeka ukukhweleza-ke baba Phinde Bhungane! Phela uthando lwakho lwale ndodakazi yakho lukhombisa ngokusobala nje ukuthi thina asiselutho lapha kuwe, igugu lamagugu yilo Nomagugu.?
Wangifuqa esifubeni ngomunwe wakhe okhuluphele uXaba wathi, "Bheka lapha sihlakaniphi-ndini! Ngiyayazi imali yempela futhi ngiyayazi imalimbumbulu! Uma ngabe uzama ukuhlakanipha kwakho okungasile lapha, vele ukhohlwe ngoba ngeke kusebenze lapha kimi!" esho ngolaka.
OBrendon noBenade bephelela khona emgwaqweni bayobekezelela ukuwushuza komoya owaphenduka unyele oluqhuqhisayo. Isikhathi kwaba sengathi sizimele nje, ukuhlangana kwamahora bekuzwa ngokububula komshini kashukela owawulokhu ushunqa kancane. Kude laphaya, imboni yezingubo ayesebenza kuyo unina yathula kwaba sengathi kuyo kwakungenalutho oluphilayo. Kepha kwathi lapho iyohlanza khona kusihlwa yaqhulula amakhulu abantu, imvamisa kungabesimame. Nonina kaBrendon, uVera wagcina efikile. OBrendon noBenade wababona besamfunzana eduze komgwaqo, wabaqhelela, wangena kwaJakobusi. Ekubeni esechazelwe ngokuxoshwa kwendodana nomhlobo wayo, waphuma nezingane wagudla izindonga waze wayongena endlwaneni yakwakhe eyayimakamelo mathathu sekuhlangene konke nekhishi. Kwathi ukuba kukhanyiswe, bacathula noBenade banikela khona.
Wamkhombisa umuzi osesilungwini lapho kwakugcinwa zonke izinto ezingalungile. Lo muzi ubiyelwe ngezindonga ezinde ngeke ubone lutho uma ungaphandle. Ngezikhathi ezithile kwakuvakasha izinkinsela, eziningi ezivela emazweni angomakhelwane beNingizimu Afrika. Uma behlangene wawungafunga uthi kuhlangene omongameli bamazwe kanti lutho izigilamkhuba ezisezingeni eliphezulu. Kuphuzwa utshwala obusezingeni eliphezulu.
Bathole nethuba lokulumana indlebe nomzali kaBrendon.
Lo msebenzi wenze wedwa. Ubhale encwadini yakho yomsebenzi.
"Ngithanda ukungezwisisi kahe, Sayitsheni. Inkulumo yakho iyangiphamba. Uzama ukuthini ngempela?
1.4 Ukuthola iziqu zeMfundo ePhakeme akusho ukuthi delela abantu abadala ubabukele phansi. Uma kungenjalo kusho ukuthini?
Kwakungenjalo neze. Yebo, uHadebe wake wakucabanga ukuzibulala kepha wabuye wakhumbula abantabakhe abancane, abelama uNomagugu. Yiqiniso ukuthi kade engabakhathalele kangako. Yithuba leli ukuba aphindele kubo ayokwakha ikusasa labo, bangaze bamphunyuke nabo njengaNomagugu.
2.2 Uhlupheka kangaka nje uMnguni akanayo yini ingane engamelekelela Sekela impendulo yakho?
3.1 Shono ukuthi lezi zimo zokukhuluma ezitholakala kule misho zichazani.
"Ungubani yena lo mlisa Siyephu" kubuza mina?
"Angiliboni mina iphutha lapho," kusho uMlobane. "Yinina kanye ebenikhuluma izolo mina ngithule. Benibelesele nithi akubalulekile ukuthi itholakala ngayiphi indlela le mali, inqobo nje uma ikolekiwe. Angithi Futhi akukho lapho kuvunyelwene khona ngokuthi thina qobo sinqatshelwe ukunikela.?
"Kahle bo Gxabhashe! Ubalekela icala manje?
Silokhu siphindwaphindiwe lesi simemezelo.
Athi ukuhleka inhlinini uSiphelelo. "Baba, bheka lapha. Okokuqala, nje ngeke waqhosha ngale ndawo esakhe kuyo. Akusiyo eyakho kepha ngeyenkosi."USilomo ayibuke akhexe umlomo uma indodana yakhe iqhuba kanje. "Inkosi uma ingasakudingi endaweni yayo, ikubophisa imithwadlana yakho, ikuxoshe. Untunte okomhambuma.
"Yebo," wangiphendula uMalibongwe." Njengoba iMakhaya iyisithabathaba esingaka nje, zevile emashumini amathathu izikole ezikhona lapha elokishini.lsikole ngasinye sinabafundi abeqile enkulungwaneni. Yimalini-ke leyo uma uyihlanganisa yonke?
"Ubani lowo Spense" Kuzwakale umsindo wokuvuleka kwe-okapi. Kuthule kuthi cwaka, Kuzwakale izigi kuvulandi uthisha ezongena eklasini. Abafundi bagijimele ezindaweni zabo zokuhlala. Bahlale. Bese kungumchilo wesidwaba ukubona izikhali nezidakamizwa esikoleni?
"Ngingakuphamba kanjani kodwa, angithi kusho wena uqobo ukuthi awunankinga ngisho encane ngale mali." Ngasho lawo mazwi maqede ngathi ukuhleka.
Ngabe kukhona okwenziwa omunye wabalingiswa abasendabeni obona ukuthi kuhambisana nendlela oyiyo Chazela iqembu okulo ngalokhu okufana nokwenziwa umlingiswa othile kule ndaba enixoxisana ngayo?
"Uthe angibomkhonzela kakhulu kuwe Brendon, ngedlulisele futhi kuwe lesi sikhwama seplastiki obuhlala umphathele sona." Wasinikwa sinjengoba wayesazi sinemfucumfucu yamaphephandaba ayesemadala.
Ngithe uma kanti kungeyona imali yamahhashi lena, mina angifuni ukubandakanyeka kulesi senzo sakhe. Wathi kimi angeke ajeze yedwa njengoJesu.
USixova umisa ibhayisikili uyehla. "Lo mkhankaso esiphezu kwawo ungithinte kwamancane. Kube nzima ukuba ubuthongo behle ebusuku. Ngilale ngingalele, ngifisa kube sengathi sekuqaliwe. Ngize ngafikelwa nawumcabango wesu elingenziwa ukuze abafundi bangadikibali zingakafezeki izinjongo okuqalwe zihlosiwe."
"Uthini Yini udliwe yini manje umshana ngoba ngilinde yena nje kumanje naleyo mpahla" ubuza nje usekhulumeia phezulu kwaze kwabuya noMaThusi ekhishini?
"Kanti uyiphoyisa" Kumpongoloza uS'paza noPitza. Kuzwakala kunanela uNkonka "Kwasha!" Kwagxuma iphoyisa le nkantolo lama phambi kwabamangalelwa?
"USixova ngike ngakhuluma naye ekuseni mina," ngibachazela. "Uthe sizomthola phambili."Sathola abantu sekuyizinkumbi esitediyamu, kungangeneki. Ekugcineni, siyitholile nathi indawo yokuhlala. Kuyathokozisa ukubona abafundi belokishi lethu bephume ngobuningi babo kanje. Babambe iqhaza entweni engabafakeli mali, ibe amaholide nokwenza. Kugcwele amayunifomu ehlukene amibalabala. Ngisho noThingo lweNkosazana lungashaywa ngamahloni.
2.12 Umfana lo ubephila kanjani nomndeni wakhe lingakafiki ikhehla?
"Simshiye ezitolo,"kuphendula mina."Kwenzenjani lapha mama Kwabukeka sengathi kunenkinga nje?
Cha, kahle ngamawala Dumakude.
Okunjani Nje Lokhu?
Uthe eqeda ukukhuluma nocingo uXulu wathola umkakhe esemlindele nophuthu kanye namaheheba eklabishi elingenakhari. Wakubuka ukudla uXulu wanikina isinqukuza sekhanda lakhe elinengengelezi. Wacishe wabuza ukuthi engabe ubungekho yini ummese njengoba kubukeka engathi iklabishi belihleshulwa ngezandla. Wazikhuza enqena impikiswano eyayingasuka kuye nomkakhe.
Lo msebenzi wenzeni ngababili bese kuthi uma seniqedile nihlolane.
Izulu liyishaya kangaka nje imvula, noThukela selugcwele kangaka nje, uMfundisi omusha, uMfundisi Ndimande, umi laphaya ngaphesheya, uza eMishini lapho uNzuza ephethe khona okwesikhashana. Wayehamba yedwa, engaphethe zimpahla ngaphandle kwesikhwanyana sakhe esincane.
UPhenduka waphenduka isikhulu futhi wamukelwa ngezandla ezimhlophe njengoba eselibeke ngembaba uNkonka ukuthi uyamqeqesha. Esikoleni uMkhonto wayengakujabuleli ukuzwana kukaS'paza noPhenduka. Ngazo zonke izikhathi ubecanuka uma ebafica bendawonye. Ngelinye ilanga waphahluka ebuza ukuthi kungani ejwayelana nenkomo. Yonke imizamo kaMkhonto yaphelela emoyeni kuhle kwesithukuthuku senja.
Abalingiswa yibona ababamba iqhaza elikhulu endabeni, indaba isekelwe phezu kwabo. Yilowo nalowo mlingiswa ovezwe endabeni usuke eneqhaza alibambile. Ngakho-ke ake sibuke izinhlobo ezehlukene zabalingiswa. Endabeni emfushane kulindeleke ukuthi kube nabalingiswa abangeqile kwabahlanu.
2.10 Ubani ekugcineni owashiyelwa yikhehla ifa, futhi bekuyifa lini lelo?
"Pitza mfowethu cishe kwangibhedela, umbonile uthishomkhulu Bengithi uzokukhuthuza.?
Uxulu usukuma usezichitshana ekhalisa okwenina. Uze waphuma ngomnyango kuxega amadolo. Wambuka umkakhe ngokudumala, naye wathula nya akabe esayithi vu.
Nonophala Khuluphala, bukeka kahle emzimbeni.
Wayithatha le mali maqede wahamba wayohlala wathi qekelele yedwa laphaya.
"Eyi kusinda kwehlela lapha kithina mkami. UJabu usengaze angibambiseudonga impela engowakwethu" washo njalo ngokukhulu ukudabukisa uXulu. Yakhophozela indoda izandla zabambelela ekhanda elinengengelezi yempandla?
Kwakuthi njalo lapho esefuna obunye utshwala umbhemi lona amane afake isandla noma kuliphi ikhikhi maqede abuye nemfumbamfumba yemali bese edonsa leyo ayidingayo. Ungaqagela ukuthi wabe ethumela ubani ukuyothenga Kwakusukuma nama iyiphi yalezo zintokazi ezabe zihlala zimngungile. Angikholwa ukuthi ngisho inkosi yezinyosi ihlala ingungwe ngaleya ndlela. Impela abanye abantu bayofa bedelile emhlabeni! Okwakufike kugqame kakhulu kulo mfokazi ekusebenziseni imali yakhe, ukuthi kwakungabonakali njengemali ayeyijulukele. Angithi phela ubuchwabalalana obabusuke bubuye lapho ethenga kwakumane kuthiwe intokazi eyayisuke ithunyiwe izigcinele bona. Indlela ayekhuluma ngayo lo mlisa yabe ingakhombisi neze ukuthi kwabe kungumuntu ofundisiwe kumbe ophucuzekile. Ingathi phela unkabi lona kwezinye izikhathi wabe ephahluka nje, uma ekhuluma kangangokuthi wena olalele wawuze uswele umgodi wokucasha?
Lo msebenzi wenzeni ngamaqembu bese nibhala niwethulela ikilasi.
2.1 UNcamisile uzalwa umabani?
"Okusho ukuthi siyahamba-ke thina lapha ekhaya. Habe ngithini nje ngempela Sizoyaphi Ingani nogogo ozala umama akasekho nje! Nodadewabo kamama abahlalisekile kahle emendweni yabo! Into umuntu azoyithini le Kuyacaca ukuthi angeke sihlalelane nomuntu okuthiwa ngumam'ncane phela thina. Kusobala ukuthi ubaba nalowo mama bazophuma lapha ekhaya. Bahambe bayozifunela indawo abazohlala kuyo. Angeke ngivume bahlale emzini kamama wethu. Umuzi azakhela wona kanzima. IsiNtu sithi indlu ayigibeli phezu kwenye,"usho ngokukhulu ukuzethemba?
"Ungakhathazeki mkami ngoba ngibona sengathi ngeke sisahlala isikhathi eside lapha eVosloorus njengoba bengicabanga. Ungabe usazihlupha ngaleyo mithwalo,"kusho mina ngibhekise kuManesa.
2.8 Lo okhuluma noyise lapha ungamchaza uthi ungumlingiswa onjani uma ulandela inkulumo ephakathi kwabo?
Lo msebenzi wenze wedwa. Ubhale encwadini yakho yemisebenzi. Fundisisa lesi siqeshana ngokucophelela, bese uyasifingqa ngamagama akho angama angama - 60 ukuya kumagama angama - 70.
Ajokole uHadebe. Aphume engasavalelisanga. Abesifazane abaqondi ukuthi kazi uyaphi, uyothathani, ayenzeni. Kube nguThembisa owethuka kuqala,"Mhlawumbe ubaba uHadebe uzothatha imoto asishiye. Ithi ngiyombheka."Asho nebala ephuma uThembisa. Kwale nakulaba ababili. Baphume nabo belandela. Iyakhala manje ingane. Ikhala kufanele ngoba ibizilalele, yavuswa yiso isililo. Ikhale ize ibe nesibibithwane ingane. Akazi nokuthi uzoyithulisa athini unina. Useyibona iyisiqalekiso nje kuphela. Bayalandela.
UMsimang ungomunye wababhali abahlonishwayo ezincwadini zesiZulu. Imibhalo yakhe eshicilelwe iyeqa emashumini amahlanu sekuhlanganiswa imibhalo yobuciko, imibhalo yocwaningo, izihumusho namaqoqo ahleliwe. Ezinye zazo yilezi: Akuyiwe Emhlahlweni, Buzani Kumkabayi, Walivuma Icala, Inkosi Yinkosi Ngabantu, Izulu Eladuma Esandlwana, Kusadliwa Ngoludala. Sibale embalwa kakhulu.
Ngathi ukuma kancane ngalalelisisa ngaphambi kokuba ngingene ngaphakathi. Kwabe kungowesifazane lowo owabe ecula ngaphakathi. Nanxa ayengezwakali ukuphimisa izinhlamvu zeculo kodwa ngalizwa izwi ukuthi kwabe kungelikaManesa, umkami. Ngakhipha isihluthulelo ngavula ngangena ngaphakathi. Ngedlulela endlini yokulala ngafike ngaziphosa phezu kombhede.
Kudume inkundla, kukhala namakhwela. Ubungafunga ukuthi sizowa isitediyamu. Lathi lingadamba ihlombe, waphinde waqhubeka umfo kaXulu.
4.3 Ngabe bukhona yini ubudlelwano phakathi kwesizinda nabalingiswa bale ndaba emfushane Sekela impendulo yakho?
"Wozani phela nizohlangabeza uMaKhoza. Nenzani Niyathithiza!"Usho nje ubeka amapulasitiki abebaphethe, kusofa ongasemnyango. Bazidonse ngokunengwa. baphume naye?
"Mamo! Uyazi bese ngilibele ngempela baba Baqinislle abathi ukuguga akumemezi, ngiwafunge amaFuze ephelele.?
Abone uMaMseleku ukuthi uMnguni useyindlondlo. Selokhu bashada akamkhumbuli efunga egomela kanje. Azithulele. Neyakhe inhliziyo ayizwe ishaya ngamandla. Khona ngempela obani laba ababanake kangaka Bese bethatha zonke izinsuku pho Lokhu kungaphezu kokuhlukumeza. Ukufaka umuntu egodini ezwa?
"Akuphekiwe ngani lapha ekhaya umuntu elambe kanje bakithi"Kusaqhuba yena uJobe?
"Uphi Uphi Uphi man" kukhuluma uXaba ngolaka. Bashwabana bonke ababelapho kuyilowo nalowo efaka umsila wakhe phakathi kwemilenze?
"Impela, kunjalo ndodana. Ngizokuzwa intokozo yokugcina yempilo yami."
Ayishaye indweba yakhe uSayitsheni. Aphume amaphoyisa lapho abebhacekhona. Abathelekele. Zisho izibhamu amaphoyisa ebaxwayisa. Babone abafanaukuthi ibhemile, baphendule ngayo inganono. Kudume imihosha. Ehlulekeukuzibamba uMaMseleku. Anikele khona. Zisho izibhamu. Izinja zizwakalezishaya umkhulungwane. Basho abanye bathi udlame lwezombusazwe luqalephansi. Lugobe ngasebafaneni uphondo ngenxa yokuphelelwa izinhlamvu. Bazinikele abathathu. Zibakhalele. Nampa ababili belele phezu kwezingcezuzamafasitela emizimbeni yabo bagcwele igazi. Abaphakamise amaphoyisa.
Angithandanga ukumphoxa uXaba ngokuba ngilokhu ngigigiyela, ngamane ngathi, "Imali yomgunyathi. Imalimbumbulu phela." Ngisho ngimnikeza imali eyiphepha lamashumi amahlanu zamarandi.
"We MaMthembu." Usamkluluza kabi. "Awukathandi ukukhipha isifuba sakho esibulala uNcamisile?
Shono ukuthi izimo zokukhuluma ezibhalwe ngokugqamile zinhloboni futhi zinayiphi incazelo?
"Ungatatazeli Nonkosi. Uzobona kusasa ukuthi mina ngingumuntu ozigcinayo izethembiso. Wena wenze ngakho konke okusemandleni ukuba sidibane lapha kusasa." Ngasho ngifulathela ngibashiya bekhexile ngiyophuma ngomnyango.
Sifundo sini enisithole kule ndaba Nina ukube benibhekene nenkinga ebekwe endabeni beningayixazulula kanjani?
"Nami ngingene kanjalo-ke,"usho esebheka ngakimi futhi uMlobane, ekhipha enye i-R50. "Awufuni ukuyosibhekela izinti zokuvungula le esupermarket UJamuludi uthe yena zisamphelele.?
1.1 Kusuke kwenzenjani uma umuntu ethi ugeza izandla Simo sini sokukhuluma lesi?
Safica uMalibongwe esesilindele ngaphandle kwesango kwababa uMakhunga. Sase singena indlela. Sabhekisa amabombo enkundleni. "USixova ngike ngakhuluma naye ekuseni mina," ngibachazela. "Uthe sizomthola phambili." Sathola abantu sekuyizinkumbi esitediyami, kungangeneki. Ekugcineni, siyitholile nathi indawo yokuhlala. Kuyathokozisa ukubona abafundi belokishi lethu bephume ngobuningi babo kanje. Babambe iqhaza entweni engabafakeli mali, kube kungamaholidi nokwenza. Kugcwele amayunifomu ehlukene amibalabala. Ngisho nothingo lweNkosazana lungashaywa ngamahloni. Lathi lingashaya ihora lesishiyagalolunye, uSixova wayokuma qekelele nebala. Waphakamisa umbhobho, wakhuluma futhi.
1.1 Ake niqagele ukuthi ubani lo MaKhoza okubhalwe ngaye kule ndaba.
"Ngisho ukuthi ufake imigexo yegolide, iwashi legolide kanye neminwe yakhe igcwele igolide."
Ubona sebekhophoza kuhle kwentombi.
Sisebenze kahle yini kule nkulumo Sekela impendulo yakho?
Ukuthamunda Ukuqamunda, ukuthemeleza.
"Ha! Ha! Ha!" kusukume uSixova ambambe ithambo. "Cha, siyakuhalalisela ndoda. AbakwaSweluboya bebenawe impela."
Nayi imibuzo ongahlangabezana nayo kule ngxenye.
UZwelibanzi uzalwa wuNomfundo, uMaXaba, kanye noSimon Maseko. UZwelibanzi Phillip Victor Maseko wazalelwa elokishini lasoSizweni, eNewcastle, enhla nesifundazwe saKwaZulu-Natali. Wazalwa mhla ka-02 Meyi 1970, ngoMgqibelo ebusuku. Waqeda uMatikuletsheni wakhe ngonyaka ka-1986 esikoleni samaRoma. Isikole okuthiwa yiNkamana High School, esiseVryheid. Lapho wawina imincintiswano eminingi ehlukahlukene, kubandakanya nengama-eseyi ezingane zesikole. Wabe eseyofundela ubudokotela eNyuvesi yaseKapa, i-UCT, kwaze kwaba wunyaka ka-1994. Ngonyaka ka-1997 wahlabana emncintiswaneni i-African Heritage Literary Award, ngenoveli yakhe esihloko sithi: UNonjabulo Imbali YaseMlizeli, esike yafundwa nasezikoleni.
"Kanti uma imali siyithola uzolungisa ngayo imoto Kanti hhayi ukuthi sikhokhela uSenzo esikoleni, bese kuthi esalayo sithenge ngayo ukudla Uthini manje Xulu" wambuka sakumxwaya?
1.2 Abantu abadala banasizo luni emphakathini?
Wenze wedwa lo msebenzi, uwubhale encwadini yakho yomsebenzi.
"Uwena impela ofanele wukumthinta," kusho ezinye izingane zilibona ixhegu selixetshukelwa nayisikhumba, lincike ngodonga eduze kwezimpahla zalo, liquma.
4.5 Ake uhlole ubudlelwano obuphakathi kwesizinda sale ndaba nomlingiswa osemqoka.
UKhambule uyakhuluma: "Jobe, uma kungukuthi uMfundisi Bukhosini akabonakali njengoba kuthe lapho ehamba ebheke kwaNzuza kwadabuka umhlaba wamgwinya, impela umhlaba awunoni. Uma edliwe yisilwane, besiyobona ngokuconsa amafutha ngentazinge. Kodwa uma kungukuthi uMfundisi akabonakali njengoba enzakaliswe ngumuntu, igazi lizokhala. Igazi labefundisi liyakhala kulabo abababeka isandla".
Wanikina ikhanda uMalibongwe.
"Masiqondeni kuye. Nangu eyongena ehhovisi lakhe," kusho uSixova ephakamisa izinyawo.
Uma sikhuluma ngesakhiwo sendaba sisuke sibhekise emabangeni amathathu okukhula kwendaba. Lawo mabanga siwabiza ngokuthi isingeniso noma isethulo, umzimba nesiphetho.
Manje ngisaya ngakhona esitolo. Uma kuthi nje khwasha ngibeka enyameni.
Athi eselishove ibangana ibhayisikili afikelwe ngumcabango. Umcabango wokuqala khona esitolo kwaGule anduba ayobonana noZabazezwe. Lehla nje ibhayisikili naye uyakha uyabhidliza lapha ekhanda. Injobo enhle ithungelwa ebandla, ubaba lona ubenethemba lokuthi uGule mhlawumbe angamcebisa ngandlela thile. Nebala ibhayisikili alijikise lingene esitolo esiseceleni komgwaqo. Isitolo lesi sigcwele nswi, nabathengi bawumugqa omude. Ngalena kwekhawunta kumi ihwanqa elinguGule. Asheshe asibone isihlobo sakhe.
"Nizoqala khona namhlanje-ke ntambama uma ngibuya," usho uyogibela etekisini ubaba kaSixova, ubuyela emsebenzini.
Ukuyosika ubendle. Ukuyofa.
Eqenjini lika S'paza noPitza kwakuba njengobuso benkawu.
2.4 Uphendulana nobani uMlobane lapha?
4.2 Kungabe udweshu kule ndaba emfishane lukhuphuke kanjani lwaze lwafika kuvuthondaba (Impendulo yakho mayibe amagama angama-200 kuya emagameni angama-250)?
2.14 Awusho ukuthi umbhali/ umlandi umchaza athini uMnumzane West.
"Umtshele ukuthini mzukulu" kubuza ugogo ekhungathekile?
UWest wabuka imali, wabuka umniniyo wanikina ikhanda. Kwakulukhuni ukwamukela imali yomuntu owayebukeka ehlupheke kanjeya. Nobungakho bayo uWest wayebeya, eyibona ifana neconsi ezinkingeni zalesi sikole ezazingamathantala. Wathi: "Ibambe imali yakho Benade. Nginethemba lokuthi isikole singasimama noma ungasinikelelanga."
"Angilwi Gxabhashe, kulungile singahamba." UMaThusi usho ngelokucela umaluju. Uthe enwabuluka esukuma, uXulu uphuma ngoshova ulandelwa yisicabha esagaklazeka ngesankahlu.
"Awunabala lani Uthi akhona amadlozi angavuma kuzongena umlungu emagcekeni awo. Angemphoqoze Khona sekuthethwa nawo ebikwa lowo makoti, kungathiwani Amasiko ezizwana awahlangani nawethu.?
"Akusensuku zingaki ezisasele," esho eqhaqhazela uBenade.
Naphezu kokuba wayefuna ukuzihambela, uBrendon wamhola njengemihla wayomshiya kwadokotela. Nakhona wamshiya ngoba udokotela ethi wayezomlalisa. Wabuyela esikoleni wayobathela ngemvula yezinyembezi.
Avele abe yisikhomololo nje uNomagugu. Phela bambhadame kabi. Bamfica ethi weneka amanabukeni entanjeni yewashingi, ezibelethele umntwana. Hhayi-ke! Kwathi ukuba kuqhamuke noyise woma uNomagugu, wafana nomuntu obanjwe ngugesi. KuHadebe khona kwaphela nasozwaneni. Ukuthi uphelelwe ngamandla kwabonakala ngokuba ahlale phezu kwetshe khona lapho ebaleni. Lokhu akubona phambi kwamehlo akhe sengathi yibhayisikobho.
Isingeniso noma isethulo siyadingeka ukuze siqonde ukuthi kuzokwenzekani ngesikhathi esithile endabeni. Imvamisa isingeniso noma isethulo sendlalela indaba. Okuyikhona esindlalelwa ngakho yindaba uqobo lwayo, umlingiswa omkhulu, inkinga abhekene nayo kanye nesimo sendaba, indaba lapho yenzeka khona. Okusemqoka ngale ngxenye yesakhiwo ukuthi isingeniso kumele sibemnandi. Sihehe ukuze umfundi ayifunde yonke indaba. Uma ingemnandi le ngxenye umfundi angafunda imigqa embalwa bese eyishiya phakathi indaba.
Unyanyavu lwemoto Entsha emenyezelayo.
2.5 Yini eyenza uMnguni athi akazi lutho ngomthetho ebe engubaba osemdala, futhi engusomabhizinisi Chaza kuzwakale?
Ngathi ukuhleka kancane ngase ngithi: "Kuyezwakala Siyephu. Ngizoke ngithi ukulumana naye indlebe ngalolu daba uma kwenzeka."
Ukuqokelela Ukuqoqa izinto uzibeke enhliziyweni noma ndawonye.
"Baba, uyabona lo muntu engizimisele ukushada naye ngumuntu engizikhethele yena. Wena baba ombiza ngomlungwana wami, nangazo zonke izici lezi. Ngiyamthanda mina, baba. Naye futhi uyangithanda. Ngizikhethele yena ukuba abe ngumkami, njengoba nawe wazikhethela umama . . . ."
Wayithatha uXaba futhi yonke leyo mali wayibhekisisa maqede ngambona ehleka. "Namanje usaphika" kubuza mina. Waphendula ngezwi eligcwele intokozo uXaba wathi, "Kudala ngiqhuba lo msebenzi kodwa angikaze ngikubone lokhu! Phela yimali luqobo lwayo lena."Waqala ukuyiqoqa leyo mali eyabe iphezu kwetafula kodwa ngasibamba isandla sakhe ngabe sengibuza ngithi: "Uyisa kuphi manje le mali""Ngisayoyihlola ngokuba ngithenge ngayo.""Kumele uyikhokhele kuqala mnumzane. Anginikani empeleni ngayo ngoba yiyona engikhombisa ngayo abantu engisebenza nabo lo msebenzi.""Ufuna malini ngayo""Ngifuna amashumi amabili amarandi iyinye.""Akuyona neze intengo embi leyo. Okusho ukuthi mina ngizokwenza inzuzo yamashumi amathathu amarandi iyinye?
"Ungazikhathazi ngalokho Mshazi. Incazelo yakho selokhu yaba sobala khona kwasekuqaleni. Akekho umuntu ongakubeka icala ungenzanga lutho."
4.4 Kukhona yini okuhambisanayo phakathi kwesihloko nokwenzeka endabeni Beka ngamafuphi?
"Hheyi wubunhlimfinhlimfi bani lobu Angithi yisifuba sakho esenza le ngane ibe yile nto eyiyona!" Agwinye amathe uShange. Izindebe zomlomo ziyaqhaqhazela. Useze ujikile waba mnyama tsui. Okusho ukuthi yile nto ayiboniswe ephusheni. Ubaba omzalayo uvele kuyena wathi kukhona agodlelwe khona nguMaMthembu. Empeleni uShange ubelindele ukuzwa uMaMthembu emazisa ukuthi akaseyedwa, hhayi lokhu?
"Baba, ukuthi ngumlungu akusho ukuthi akusiyena umuntu. Ngumuntu. Uphefumula njengathi. Unegazi njengathi. Ucabanga njengathi. Akahluke nangolunci kithi, baba. Sesadlula leso sikhathi sakudala sokucabanga ukuthi abelungu bayizidalwa ezahlukile kithina. Ngoba bona bemhlophe thina simnyama. Nemithetho ebandlululayo yokunqaba ukuba sishade nabo, seyabhidlika. Umshado awunabala, baba. Umshado imisa likaThixo. Akazange abeke nuthetho yokuthi wena ungamshadi ongesilona uhlanga lwakho."
"Silima nje, asizuzi lutho kuwo?
Ukubitoza Cinana wukwesutha ngokweqile, lobiza, futhelenana wukuthukuthela.
Fundisisa lesi siqeshana ngokucophelela, bese uyasifingqa ngamagama akho angama - 60 ukuya kumagama angama - 70. Kwakuthi njalo lapho esefuna obunye utshwala umbhemu lona amane afake isandla noma kuliphi ikhikhi. Maqede abuye nemfumbamfumba yemali bese edonsa leyo ayidingayo. Ungaqagela ukuthi wabe eyelwa ngubani ukuyothenga Kwakusukuma noma iyiphi yalezo zintokazi ezabe zihlala zimngungile. Angikholwa ukuthi ngisho inkosi yezinyosi ihlala ingungwe ngaleya ndlela. Impela abanye abantu bayofa bedelile emhlabeni! Okwakufike kugqame kakhulu kulo mfokazi ekusebenziseni imali yakhe ukuthi kwakungabonakali njengemali ayeyijulukele. Angithi phela ubuchwabalala obabusuke bubuye lapho ethenga kwakumane kuthiwe intokazi eyayisuke ithunyiwe izigcinele bona. Indlela ayekhuluma ngayo lo mlisa yabe ingakhombisi neze ukuthi kwabe kungumuntu ofundisiwe kumbe ophucuzekile. Ingani phela unkabi lona kwezinye izikhathi wabe ephahluka nje uma ekhuluma kangangokuthi wena olalele wawuze uswele umgodi wokucasha?
Iqale inkantolo umshushisi afunde uhlu lwamacala efundela abamangalelwa. Bonke bawaphike. Kwenanele nabammeli babo banqekuzise amakhanda. Bonke basho ngazwi linye ukuthi abantu babo babhecwa ngobende inyama bengayidlanga. Asukume umshushisi atshele inkantolo ukuthi bayisihlanu ofakazi bakhe. Kodwa agcizelele ngokuthi uzoqala ngofakazi osemqoka. Ufakazi osemqoka yilona owazi indaba ngokuzibonela.
UWest wayicindezela futhi intukuthelo wathi: Kodwa Mnumzane. Benade uze wazishiya zonke izikole wababala lesi nje ngoba kwenzenjani Ubungangeni ngani kulesiya esingenhla esinezingane esezithe thuthu ezingakuculela umculo ozwakalayo nonenduduzo?
2.7 Indodana kaMantshinga kunezinto ezimbili esizenza ezimthusayo. Yiziphi lezo zinto?
Zibambe Ziqine Wethu!
Wazekela umkakhe ngalezo abezidingida nodadewabo. Kukhulunywa nje iyadla indoda amaheheba ayebuye anqabe ukusithela emlonyeni ize iwashutheke ngeminwe. Wayefuna nje athi efika umshana naye abe engena indlela elibangise kuSkheshe. Wadla waze waqeda uXulu engabonwa nangalukhalo umshana. Waqala manje ukunxapha into engapheli.
4.5 Chazani ngamafuphi ukuthi isethulo sale ndaba sikhuluma ngani?
"Ngeyakwa du Rand. Yazalelwa kuleli edolobheni lase Boksburg, base bethutha abakubo bayozinza phesheya."
2.4 Lo mlingiswa owaxoxisana nekhehla uneminyaka emingakhi?
"Cha, noma sekuthiwa uyakhohlwa mkami, angikulindele lokhu. Usho ukuthi awusakhumbuli ukuthi kuyavalwa oNgoye, sizobe silande igugu lethu, uNomagugu, eyunivesithi?
Uma kuwukuthi leli cebo liyehluleka kuzomele asidayise isitolo.
Asondele kancane uMaNgcobo noNomagugu bezobhekisisa kahle okwenzekileyo. Habe! Nangu elithatha futhi ivolovolo lakhe uHadebe. Akhiphe ingxiwa yalo, alifake phakathi ngobunono bese elikhiyelela kuleli shalofana elingaphambili emotweni. Avule ifasitela, aveze ikhanda kancane, atshake amathe. Ashaye isikhiye, izamule kanye, kabili iCressida, isuke ngesiqubu iyongena umgwaqo omkhulu, inyamalale endaweni.
Nempahla babebuye bazithathele nxashana engekho. UMandla indodana yakhe, yayingazimisele ukubambisana naye. Into eyayiyazi ukupepenyeka ngemoto namantombazane kuze kuse. Wayesecabange kaningi ukusivala lesi sitolo. Inkinga kwabe kuwukuthi yiso esasimngenisela imali ngempesheni yezaguga. Nabantu balapha endaweni babehamba amabanga amade uma befuna ukuthenga. Uye kuphela umuntu owayeseduze.
Wangibhekisisa eside isikhathi uXaba lona wabe esebheka uSiyephu ethi: "Ungifunelani umngani wakho Kwenzenjani""Ngikufuna ngoba kuningi esengikuzwe kukhulunywa ngawe," kuphendula mina ngokushesha."Uzwe kuthiwani ngami""Ngizwe kuthiwa wena uthenga lo msebenzi engiwukhiqizayo."Khona manjalo ngabubona bunyukubala ubuso bukaXaba sengathi kunento ethile engalungile engabe sengiyikhulumile. Ngabona noSiyephu engibheka kabi, sengathi kwabe kunokuthile ayengakuthandanga empendulweni yami?
Kufinywa ngendololwane. Kuyabuswa.
Kwabonakala ukuthi wayewakhahlela ngempela amanzi uNzuza, eza naye uNdimande. Yilapho isihlenga sase sibheke emsingeni lapho kwabonakala ukuthi izinto zazingasayi ngandlela. Senqaba isihlenga ukuya phambili; wathi lapho ethi usikhapha ngesidlakadla uNzuza sashaya isizungelezane. Sathi lapho sithi sibhekisa ikhala ezansi wasiphendula. Ubanga umsindo manje uNzuza. Kwakuzwakala sengathi wayethethisa uNdimande, emtshela ukuba makahlale kanjani esihlengeni. Sasingasekho nokho isikhathi sokuthetha, ngoba kwaba sobala ukuthi isihlenga sasenza njena nje kwakukhona omunye umthelela wamanzi owawudlula emsingeni.
Walinika uXulu selumbulele uvalo kodwa eziqinisa. Layibuka iphoyisa lansondo qede layidlulisela kuzakwabo omi emva kwekhamera. Layizungeza imoto liyiqala ngemuva laze lafika ngaphambili.
Ngonyaka ka-1962 okaMakhaye ubhale inkondlo ethi: Amahlaya Alala Insila eyafakwa kwiqoqwana elithi: Intuthuko. Ababhali ababeveza kuyo imizwa yabo, naye wayenziwa izinsugulo zikamatikuletsheni wangaleso sikhathi seBantu Education. Lolu gqozi lwaqhubeka njalo ngokusizwa izingwazi ezimnkantsh'ubomvu, abahlonishwa abanjengo D.B.Z Ntuli, C.T. Msimang kanye nabanye.
"Ngifuna nazi futhi niqonde ukuthi isikhungo semfundo lesi. Akusiyona indawo yokungena izigilamkhuba. Akusiyona indawo yezidakamizwa, akudliwa nsangu lapha. Isikole lesi. Isikhungo semfundo lesi. Ikusasa lenu leli. Niyezwa!".
1.2 Kungabe umphakathi ubalekelela kanjani abafundi ekulweni nalezi zikhubekiso?
Kuphinde kuthi cwaka endlini. Ulokhu ethakazele njalo uShange. Kuse bebade, akunamehluko otheni ngoNcamisile. Ulokhu equme njalo nje. Inqwaba yamaphilisi kanye nemithi kadokotela akusathi nda. Kuthi kazisakaze phansi uShange uma ekhumbula imali ayikhokhele udokotela. Enye imali ikhokhelwe nalo mfana wemoto uJoji. Yekanini madoda usuku lonke abalichithe kwadokotela.
"Ingani ubaba wakho unamatekisi nje ndoda Usungaze uzozigodolisa ekuseni kangaka, esikhundleni sokumcela ukuthi akwelekelele?
2.6 Ngubani umfundisi wesibili owathunyelwa endaweni kaMfundisi Bukhosini kule mishini Ngabe yena wafa kanjani Ebulalwa ubani?
Imali ithunyelwa nguye siqu sakhe.
2.6 Lo mlisa uthi uneminyaka emingakhi ewenza lo msebenzi?
Ngabe la manga bawabopha bawahlanganisa benonina Yena wenziwa isilima Ashweleze bandla, uThembisa. Akasachazi kuHadebe ukuthi uNomagugu akasahlali e-C-66. Phela ugqitshwe yilo iqilikazi leli elinguMaNgcobo. Udaba selufakwe itswayana kancane, kwathiwa uNomagugu uvakashele umngani wakhe kwa-H, eSikhawini?
"Ngicela singene endlini mama, ngizonichazela," kusho uNomagugungenkathi kuswabuluka ulimi obeselunamathele ungonamathela olwangeni. Akukho nandlu belu, bangeniswa emkhukhwini olapha ngemuva.
Ude ebuza kwabedlulayo uMaNgcobo kepha uqondana nezitshudeni ezingamazi uNomagugu. Kube yinqaba nakho lokho. Kungenzeka kanjaniukuba ipatshaza elinje lingaziwa! UNomagugu muhle, ukhaliphile, futhi uzalwa yiziqumama, kodwa kukhona abathi abamazi. Kazi emayunivesithi kwaziwa abanjani kanti Asheshe acabange ukubuza futhi noThembisa. Isimanga wukuthi ingane yokuqala nje ayibuza uThembisa yaphendula ngokuthi iyamazi futhi yazi nalapho ehlala khana. Angabe esachitha sikhathi uMaNgcobo anxuse ukuba imlayele?
Ukulandisa - Umlandi kuwumsebenzi wakhe ukulandisa indaba. Angalanda ephakathi endabeni noma engekho endabeni njengomlingiswa.
2.9 Babanjwa ubani abafana abantshontsha imali Chaza ukuthi wababamba kanjani?
"Usho ubumnyama buphi-ke ubaba?
Kodwa lokho kwakubuye kungangethusi kangako ngoba isisho sesiZulu siyangifakazela ngokuthi amathanga ahlanzela abangenamabhodwe. Ngakengazama-ukuyikhohlwa kancane indaba yalo mfokazi nanxa yabe ingidla ngaphakathi.
"Ngeke mkami, ngeke MaThusi ngiyifihle indaba engaka. Ngiya khona emaphoyiseni ngiyozosa ukuze angiphelezele ngiyozilahla kuJabu. Angeke nje ngikwazi ukuhlala nendaba engaka."
Wabuza uWest wathi: Kafuphi nje, muntu omdala, usuzilethele ukufa lapha esikolweni?
"Cha, lokho akulungile," sekungenelela mina." Kuyoba njani konembeza bethu, ukuthi sifike sisungule into. Makhathaleni thina sesiyobhukuda. Ezinye izingane zona ziyehla ziyenyuka zifuna imali ngaphansi kwelanga elishisayo Akulona iqiniso lelo.?
"Awu madoda kanti imoto yami ilimale kanjena" usho ngengila."Angishongo ukuthi babaza, ngithe imoto ilinyazwe yini Ukuhamba ngemoto elimele kanjena kuyicala futhi kungadala ingozi. Uyakwazi lokho?
"Kahle bo Mlobane!" kukhuza uMalibongwe. "Akulahlwa mbeleko ngakufelwa. Usaguqe kanye vo, selokhu saqala isikole sonke. Nakhona futhi ngephesenti elilodwa vo. Ungasitsheli ukuthi uzoyeka isikole sekusele unyaka nesigamu kuphela. Sizobe sibhala umatikuletsheni ngonyaka ozayo. Ngabeasibona abangani bakho uma sikuvumela wenze lokho, sesihambe ibanga elide kangaka."
4.5 Hlaziya le nkulumo: "Usize ungatsheli muntu ukuthi ulwembu lwethu silwendlale kanjani". Khombisa ukuthi kwagcina kwenzekeni ngalolu gibe ababeluhlelile.
"Pho senze njani Uyabona manje ukuthi kuyogamanxa ihora leshumi Namuhla nguMgqibelo amabhange ayashesha ukuvalwa! Uma silinda sizothi silindeni" Ubhavumula ngolaka lwenja ibulawa yinkengane isimze izwa iphunga lenyama ethosiwe lithaphuka ekhishini?
3.3 Nika amagama esiZulu sangempela esikhundleni salawa ayimifakela.
"Wathi uzofika kuleli, nihlangane phesheya yini?
"Ngingalala kanjani ngizulelwa amanqe Zolo lokhu kade kushisweisitolo sami. Ngachitha ezishisiwe izimali ngizama ukusilungisa. Ngasigcwalisanempahla. Namhlanje sesigqekezwa nsuku zonke. Uthi ngilale kanjani-keizithukuthuku zami ziphelela oboyeni okwezithukuthuku zenja Ungalala velewena ngoba awuwazi amahlule agijima emithanjeni yegazi lami. Inhliziyo yamiigaya izibozi. Uma ngingasithola lesi sigelekeqe esingiphundlayo, dadewethu kababa, ngiyosiqoba ngisenze amancane amaqatha lawa. Ngiyosiqoba, uyangizwaNgisiqobe ngisiqobisise size sife. Angisiye owokudlala izimbungulu mina. Amandla lawa! Ngajuluka. Leli fa enginalo alehlanga ezulwini njengemana. Ngazabalaza. Ngalamba. Ngahlupheka. Bese kuqhamuka umuntu azenzeleumathanda kanje Ngeke! Ngithi ngeke!" Agcizelele aze akhihlize amagwebuuMnguni. Ebusweni akasabhekeki. Amehlo aselokoza umlilo. Ongamaziangafunga ukuthi wabulala umthakathi?
"Uyabona-ke Yilo dodi enithi mam'ncane wenu awubekezelele Ngiyalibeka, nawe uyalibeka! Uzoya umamncane wenu eskoleni nithanda ningathandi! Sengishilo-ke mina Jobe!" Usho usukuma uya ekameleni. Uyovela kancane-ke lapho uJumaima esehleka uZama buthule?
Ahleke kancane lapho uSiphelelo. "Cha baba, akusiyena owakwaDulani kepha ngeyakwa du Rand. URand lona ofana noma sibiza imali. Abazali bayo bangamaBhunu ngokobuzwe."
Lo msebenzi wenze wedwa. Ubhale encwadini yakho yemisebenzi.
"Hheyi mntanomunu! Angazi ukuthi bengixhoshwe yini sonke lesi sikhathi Izingane zami bezingibikela imikhuba kamam'ncane wazo. Konke ebezikusho bengikuthatha kancane njengesishebo. Kulukhuni ukuba yindoda!" Asukume. Bavalelisane?
Phawula ngeqhaza lomlandi ekukhuleni kwendaba ethi, "Kwasha". Veza nezinhlobo ezahlukene zabalandi abatholakala kule ndaba.
2.6 Ngabe yini lena alangazelela ukuyithola kwaGule uShange?
Wabamba iqhaza ekushicilelweni kwamaqoqo amabili ezindaba ezimfushane zesiZulu azihloko zithi: Izithukuthuku nelithi: Qaphuqaphu. Kukhona nenovelana yesiNgisi esihloko sayo sithi: Future In The Past eseyashicilelwa. Eminye imisebenzi ekhuluma kakhulu ngezindaba ezithinta ezemvelo nendalo isezandleni zabashicileli. Usesebenze njengothisha kusukela ngonyaka ka-1993 kuze kube unyaka ka-2007 njengoba manje esesebenzela uMnyango Wezolimo nezeMvelo wakwaZulu Natal.
"Njengoba sengishilo nje, siyabonga," ehlina.
"Kulungile. Hlala wazi ukuthi uma le ngane ingafa nawe awuseyena owakwaShange!"
Phawula ngodweshu olutholakala endabeni ethi: "Ubambo Lwami". Impendulo yakho ayiveze zonke iznhlobo zodweshu olukhona embhalweni.
"Awukangiphenduli. Ngibuza ukuthi undiza kangaka nje ujahe kuphi"Labukisisa ingaphambili lemoto okomuntu osola okuthize?
Lo msebenzi wenze wedwa. Wubhale encwadini yakho yemisebenzi.
UWest wazethula exhegwini, nalo lamazisa ukuthi lalinguBennie Benade owayeliqhamukisa eKapa. UWest sasimdida isifiso sikaBenade. Njengoba wayefisa ukufela lapha esikoleni nje, kazi kwakuyoze kube nini kulindelwe usuku lokufa olungashayelwa mhlahlo Kwakuthi akabuze wabuye wazikhuza. Kwaba sengathi uBenade wayeyifunda ivaliwe njengoba wayembuka nje. Wathi: Ndodana, ungibona nje ngidliwa yisifo somdlavuza. Izazi ezingelaphayo seziyilandulile impilo. Angikholwa wukuthi njengoba kuwuMsombuluko nje isonto ngisayoliqeda ngisewuhlupho lapha. Yilokho nje kuphela enginakho.?
Umsebenzi wenzeni ngababili ukuze uma seniqedile, nihlolane. Funda lesi siqeshana esilandelayo ukhiphe izisho ezikhona bese unika nencazelo yazo.
Izindaba ezimfushane ezikuleli bhuku zibhalwe ababhali abahlukene balapha eNingizimu Afrika. Ababhali abancane nasebebadala ngeminyaka. Ngakho uzobhema ukholwe ngoba kunezindaba ezibuka izinto ngeso lomakade ebona kanye nalezo ezibhalwe abantu abasha, abanesasasa nofuqufuqu lokwenza izinto ngendlela ehlukile. Laba babhali ababhale lezi zindaba ezimfushane baqhamuka ezindaweni ezahlukene. Kukhona abahlala emadolobheni. Kukhona abahlala emalokishini, kanye nasezindaweni ezisemakhaya. Ngakho-ke uzosina uzibethele ngokushiwo yibo bonke laba babhali. Abanye babo sebadla umhlanganiso emincintiswaneni yokubhala izindaba ezimfushane kanjalo neminye iminxa yemibhalo. zemibhalo.
Wubala lolo, uSikheshe angangicangcathela nangesikweledu. Ngimkhokhele uma uJabu esesinikile le mali.
"Mina ngithi nje votelani iHZZ okhethweni loMasipala oluzayo. Nizozibonela."
Ezwe imnenga le ndaba uMnguni. Nezalukazi sezithole into yokwehlisa uphuthu ngenxa yokugqekezwa kwesitolo sakhe! Ezwe eba nesifuthufuthu angasazi ukuthi sivelaphi. Kuthi akehle asifake unyawo lesi salukazi esimgconayo sibe simkweleda. Aphinde asibuke. Asibone sisincane. Imibimbi ebusweni obuphaphathekile! Umzimba ugodo nje. Angashayaphi nje Ithi inhliziyo akasiyeke uma engafuni ukuzilandela amanye amatwayitwayi. Ingani bayasisho ukuthi siyahambahamba. Okwakwabani ukungalali uhlushwa zimpaka nomantindane Ayishaye izule, asishiye sibambelele eqolo?
1.4 Ukusetshenziswa kwemalimbumbulu kuwukhinyabeza kanjani umnotho wezwe lethu?
"Bhuti! Bhuti" yiphimbo likaJabu, uyakhala.
"Hello! Kusemaphoyiseni iMurder and Robbery Unit eBoksburg lapha, singakusiza?
Kwathi lapho uSiyephu ethi useya kumlisa lowo ngathi, "Ungaxhamazeli Siyephu lapho. Qedela utshwala bakho kuqala bese siyaqhubeka nomsebenzi."Nebala wahlala wazinza uSiyephu lapho engizwa ngisho njalo.
Ukutotosa Ukutetemisa, ukuphatha kahle.
Nempahla babebuye bazithathele nxashana engekho. UMandla, indodanayakhe, yayingazimisele ukubambisana naye. Into eyayiyazi ukupepenyeka ngemotonamantombazane kuze kuse. Wayesecabange kaningi ukusivala lesi sitolo. Inkingakwabe kuwukuthi yiso esasimngenisela imali ngempesheni yezaguga. Nabantubalapha endaweni babehamba amabanga amade uma befuna ukuthenga. Uyekuphela umuntu owayeseduze.
Ngabe le ndaba inabo ubuqiniso ngokwesimo sempilo Nika izimpendulo ezichazayo unikeze nezibonelo?
Lapho bengena endlini bekhanyiswa yisibani kubonakala kahle ukuthi kunokukhathazeka ebusweni babo. Lokhu kubonakala kakhulu kuMfundisikazi. UNkosikazi Bukhosini useyachaza uthi ucele laba banumzane ukuba bamphelezele beze lapha kwaNzuza, nje ngoba ezobheka ukuthi yini lena eyenza ukuba uMfundisi Bukhosini angabuyi. Kwazise ukuthi selokhu ephume ekuseni ekhaya. Wathi uya kwaNzuza ngokwezinkulumo zabo zangayizolo. Ubengumuntu ozoshesha abuye, kodwa manje sekuze kube ebusuku akabuyi.
"Nawe phela ndodana, uyazi ukuthi unyoko usasishiya. Futhi nawe wahlala lapha esikoleni waze wamnkantsha ubomvu. Sithi uyaqeda kodwa lutho. Kunjalo nje nodadawenu sebasishiya, bayozakhela imizi yabo." Lithi ukugwinya amathe lapho ikhehla elinguSilomo. "Khona ndodana, zikhona izinkomo. Ngeke impela wahlupheka uma ufuna ukulobola ngoba nakhu usaphuma esikoleni."
Unomndeni wakhe eGoli. Yena usebenza njengoMthengi kwenye yezinkampani eGoli. Kuningi esingakulindela kulo mbhali obhala ngesiZulu, ngesiNdebele kanye nesiNgisi. Indatshana yakhe lena ethi: Isibhobo uyilobe ngonyaka ka 1996 eneminyaka njena eyishumi nesithupha. Uthi ngawakhe: "Zulu omuhle, masigcineni amasiko ethu ngokuba asemqoka kakhulu." Halala Mhayise!
Lo msebenzi wenze wedwa uwubhale encwadini yakho yomsebenzi.
Indaba yenzeka endaweni ethile. Kulezi zindaba ezikule ncwadi izindaba zenzeka endaweni esemadolobheni ngokunjalo nasezindaweni ezisemakhaya. Okubalulekile, ukuthi umlobi kumele uma ebhala indaba yakhe aqikelele ukuthi indaba yakhe ihambisana nesizinda sendawo. Kungathi uma ebhala ngendaba eyenzeka endulo ngezikhathi zeNkosi uShaka simuzwe esethi iNkosi uShaka wahlasela edolobheni laseThekwini ngoba ayengekho amadolobha ngalezo zikhathi. Lokho kuzokwenza indaba yakhe ingakholakali (anachronism). Igazi Labefundisi indaba eyenzeka emakhaya kanjalo nalena ethi: Isibhobo kulezi zindaba indawo ihambisana kahle nengqikithi yendaba.
Hlolisisa ubudlelwano obukhona phakathi komlingiswa onguMaMthembu endabeni ethi, "Isibhobo" nendikimba.
Esingenisweni sale ndaba sithola uShange esho la mazwi: "Hheyi wubunhlimfinhlimfi bani lobu Angithi yisifuba sakho esenza le ngane ibe yile nto eyiyo!". Kanti uma indaba isiya esiphethweni sithola uGule ethi: "UMaMthembu uyasazi isibongo sikaNcamisile.?
"Ngeke ndodana! Ngiyaphinda futhi ngeke wakubona lokho!"
Saphuma ehhovisi izihlathi zixosha izindlebe kithi sonke, ngaphandle-ke kukaMlobane.
2.9 Belisebenza msebenzi muni liselisha leli khehla?
"Empeleni ugcine ethe uzokunika malini?
"Nempela ngeke zasolwa yizindebe ezingayilokothi eyoxolo."
Waphinda uXulu wamkluluza lo muntu olokhu emkhwesha ekubeni esenkingeni.
Ngaphinda futhi ngahleka ubala ngaphambi kokuba ngiphendule ngithi:"Ukuthi ngiyazi Nonkosi ukuthi le nto izokunika inzuzo eningi kunalena oyitholayo. Kanti futhi nalapho wake walahlekelwa khona uzokwazi ukuzivala lezo zikhala."Wangibhekisisa kakhulu kunakuqala uXaba wase ethi,"Pho, uma kunjalo yini kumele ngilinde kuze kube kusasa" Ngavuma ngekhanda ngaphambi kokuba ngiphendule ngithi, "Abantu baningi okwamanje. Uma singake sithi siyayiqala le ndaba kungenzeka lezi zindonga zisizwe bese kuyonakala. Phela Shwabada sizobe singasinisi amahleza uma siqala lolu daba. Sizobe sesiphethe udaba olubucayi kakhulu njengoba wazi nawe!" Ngasho maqede ngema ngathi phuhle. Waphinda futhi uXaba wangibheka sengathi wabe esethanda ukudideka kakhulu. Ngabona kumele ngilisebenzise lelo thuba?
uMantshinga (Impendulo yakho mayibe amagama ayi-100 kuya emagameni ayi-120).
Ayikho impendulo ayithola. Wabukwa ngomvimbi wezinyembezi. Wehla emotweni uWest wayokwazisa uBenade ukuthi wayengeke esavumeleka ukuba ngaphakathi kwamagceke esikole.
Ukuyishaya izule. Ukugijimisa imoto ngesivinini esikhulu.
Asukume uMaMthembu ibhayibheli alibeke phezu kwetafula ulokhu ekhale njalo.
Waqala ukuyiqoqa leyo mali eyabe iphezu kwetafula kodwa ngasibamba isandla sakhe ngabe sengibuza ngithi, "Uyisa kuphi manje le mali""Ngisayoyihlola ngokuba ngithenge ngayo.""Kumele uyikhokhele kuqala mnumzane"?
Wathula uSilomo isikhathi eside ebheke phansi ecabanga. Kwathi emva kwesikhathi eside kade elahlekile emajukujukwini enzululwane yengqondo, wasukuma waqonda endlini kaSiphelelo. Wafika wangqongqoza. Wamvulela uSiphelelo. Umfica umatasa uyaqoqa izimpahla zakhe.
Lo msebenzi wenze wedwa encwadini yakho yomsebenzi.
"Niyabona-ke"kusho uSixova uma sesisendleleni."Kuthiwa abanye abafundi kade beqedile?
"Ungayeyi. Kubongwa okuncane kubongwe okukhulu." Isandla sakhe esasinganakiwe waze wasifinyeza imali wayibuyisela kujosaka. "Isifiso sokuculelwa yizingane angazi ukuthi besingafezeka nini?
Abazali bagcine bengazi lutho njengoba besemisebenzini emini. Ngoba omalume base mgwaqeni balibulele izwe. Njengoba kungoLwesihlanu uS'paza uphethe inqwaba yesitokwe. Isitokwe esibandakanya nempelasonto. Amakhikhi agcwele phama 'inkinobho' (mandrax), necocaine kubandakanya nomthunzi wezinkukhu. Wonke amaxhwele alapha esikoleni azobhema aze agxaze amathe. Phela kubanjalo uma ungumlotha wezidakamizwa. Uyazibuza uyaziphendula. Ingabe kukhona yini omibonile eya kuNkonka ekuseni?
"Maduze nje kuzophela nya ukucathama, kusasa uzobe ugijimisaokwenyamazane." Kuqhume uhleko. Uhleko olufuze olwezintombi zichopha ingqakala emfuleni, kwazise uPitza bamgcwaneka ngelikaNyamazane. Aphakamise isandla uMagwaza kuthule kuthi cwaka. "Namhlanje sizoshiyela kumnumzane uMkhonto inkundla, kunokuthile azokuthamunda nathi." UMkhonto uthisha wezemidlalo nguye futhi oqeqesha iqembu likanobhutshuzwayo esikoleni.
Ungihlaba umxhwele lo mqondo wenu zingane zami, ukuthi kanti lapha eMhlanganiso siqeqesha abaholi bangomuso. lmpela ubudoda abukhulelwa.
2.5 UThishanhloko walesi sikole uhlobo luni lomuntu Sekela ngokufunde endabeni?
Incwadi eyafika ivela ezikhulwini zesonto emuva kwalesi sigigaba sesibili, esasishaqisa amathe yayithi akekho umfundisi owayesazophinde athunyelwe eNsikeni. Kwakuzokwenziwa amalungiselelo okuba uNzuza asale esebekwa ukuba abe nguMvangeli kulelo bandla.
Lo msebenzi wenzeni ngamaqembu.
"Uma ungiphamba bese ngikuthola kanjani Sewuqala ukungenza isilima zisuka nje! Musa ukudlala ngami wena!" kuphendula mina ngolaka?
Axwaye lapho ezwa lokho uMaNgcobo.
Zibambe Ziqine Wethu!
"Uyabona Malambule ngokwesiNtu isibhobo siyisikhalo sabaphansi."
"Yebo siyezwa baba. Hawu, siyabonga baba," sasho kanyekanye, saswabuluka.
"Mhlawumbe mnumzane uyangifanisa. Angazi ukuthi ukhuluma ngani,"kulandula mina ngiphakamise izandla.
"Hands up! Police! Hands up!" besho nabo sebephethe izibhamu zabo ngezandla! Bamgalela ozankosi njalo uXaba. Ngezwa kungathi kwehla umthwalo onzima emahlombe ami. Ngabona kahle ukuthi isu lami labe lisebenzile. Phela ngabe ngithathe imali ngayikhipha ucingwana lolu oluphakathi nendawo maqede ngathatha umshini othi mawubhale ngokufana nalona obhale izinombolo zemali. Ukusuka lapho ngabe sengibhala izinombolo ezifanayo emalini.
Umsebenzi wenzeni ngamaqembu ngoba kusaqhubeka lokhu enikwenze kule misebenzi engenhla.
" Wena le Hlanganani Zizwe Zonke yakho yini ekwenzayo ngalesi simo kuyimanje nje Akubalulekile ukuthi ilinde ize iphumelele ukhetho ngaphambi kokuthi ibe neqhaza elibambayo ezindabeni ezithinta umphakathi.?
Khona dokotela ukufa kukaBenade kunobuhlungu obubusisiwe.
Lolu hlobo lomlandi lingumuntu wokuqala olandisayo. Okungaba umlingiswa otholakala endabeni. Lo mlingiswa ubonakala ngokusebenzisa isabizwana soqobo (okungu: Mina, Thina) kanye nezivumelwano zenhloko (ezingo: Ngi-, Si-). Lolu hlobo lomlandi lugxila kakhulu kwimizwa, umbono kanye nabalingiswa ngendlela yakhe. Lo mlingiswa ubona umhlaba kanye nabalingiswa ngendlela yakhe. Ngenxa yokuthi umlandi kusuke kungumlingiswa kuyenzeka angabi nalo lonke ulwazi lwezigameko ezenzeka ezindaweni ezahlukene. Izindaba/imibhalo ecubungula noma ephenya amacala obugebengu. Kulolu hlobo lwemibhalo olungenhla umlandi kanye nomfundi balithola kanyekanye iqiniso.
UKhambule ubuka uMthethwa, noMthethwa ubuka uKhambule. Uyakhuluma uNzuza, kodwa ikhona into ethile elotshwe ebusweni bakhe engaqondakali ukuthi iyini. Asisaveli isikhathi sokuba la madoda amabili asilandele lesi simo ngoba nazo izinyembezi zehla kuMaDlamini uma ezwa le nkulumo. Kuduma ikhanda. Kaqondi noma uyaphupha yini. UMaDlamini wayazi ukuthi wayesezweni labezizwe lapho ayengakazi khona muntu. Silwane sini esasidle umyeni wakhe?
Ake wenze lo msebenzi wedwa uqale ngokufunda le ndaba yonke, bese uphendula imibuzo ehambisana nendaba. Umsebenzi wakho ubhale encwadini yakho yomsebenzi.
Awu! kodwa sizobuka ingane iphangalala.
Wavuma uMaThusi. Lokho kwaba ngukuphuma kwabo emotweni. UMaThusi udlulela ekhishini. UXulu wahlala endlini yokuphumula wathi voshololo njengomuntu ofelwe yizwe. Wayesathatha ebeka, akha ebhidliza ngengqondo ngesikhathi kukhala ucingo. Lwamuthi heqe uvalo engazi noma sekuyimbokodo ebomvu yini lena esimshayela ucingo. Waqunga isibindi waluphendula. Kwabingelelwana. Kwabuzwana nempilo.
2.1 Ubani umlingiswa omkhulu kule ndaba emfushane Nika isizathu sempendulo yakho?
Wethukile manje uMaNgcobo. Uyaqala ukubona umyeni wakhe ethukuthele kangaka. Phela ivutha ngaphandle kokubaselwa le ndoda. Okubi wukuthi izohamba naye ithukuthele kanje. Kuyoba wuhambo olunjani nje lolo Uma sekwenzeka bephambana nayo ikhumbi leyo uyokwemukela kanjani lokho uHadebe Yonke le mibuzo imhlasele uMaNgcobo ngenkathi elungilungisa abazohamba bekugqokile kanye nomphako wendlela. Phela kuyibangana ukusuka lapha eMgungundlovana umuntu eya oNgoye. Hhayi-ke alungilungise aqede bese epheka ukudla abazolala bekudlile. Athi ebuya esitolo uHadebe afice ukudla sekulungile, badle masinyane, balale?
"Ungabe usahlupheka baba. Sengisithathile isinqumo. Ngiyahamba kulo muzi wakho. Ngeke uphinde futhi ungibone ngilubeka olwami unyawo lapha,"ngokufutheka.
2.8 Isifiso sekhehla safezeka yini kule ndawo Chaza?
Yini esiyethenjiswa yilesi singeniso?
"Phela ndodakazi iPeacedale le ayiyinhle nje kuphela ngezihlahla, ungwengwe nezimbali, kepha icebe nangabantu abafana nomntanomntanami lo, uBrendon. Ngilapha nje ngilandela umusa nomoya wakhe. Enhliziyweni yami sekunguyena Peacedale." Wakhipha yona imali ayeke wayinika uWest, wamnika naye. Wayenqaba ngokuthi uma wayeyamukela, wayezobe umamukele.
Zibambe Ziqine Wethu!
1.2 Uma umzali efundisa umntwana wakhe usuke emlungiselela ikusasa eliqhakazile. Uyavumelana yini nalokhu Sekela?
UMalibongwe nabangani bakhe babuka umugqa omude omiwe izalukazi ezizohola impesheni. Baze bafise ukwazi ukuthi yini umsebenzi wamaKhansela oMdindithwa, uma abantu abadala behlupheka kanjena. Ikhona inhlangano iHlanganani Zizwe Zonke ekhona kodwa idinga imali ukuze ilethe usizo. Omunye wabafundi waqhamuka nesu. Isu lokuthi kungakuhle kucelwe bonke abafundi ukuthi bahambe bekoleka imali emphakathini nakosomabhizinisi njengoba kuzovalwa izikole. Babona kungakuhle ukuthi kusetshenziswe oThishanhloko ukuthi bakhiphe amaphepha anezigxivizo zesikole. Lawo maphepha anikwe abafundi bahambe befuna ngawo umnikelo. Okungenjalo umfundi acelwe ukuthi anikele ngeshumi emalini yakhe yokudla. Labo abangenalutho balulekwa ukuba bacoshe imfucuza egcwele ilokishi baye ukuyoyidayisa.
4.4 Ake uguqule la magama adwetshelwe emishweni engenhla uwenze abe izenzo, bhala igama elidwetshelwe kuqala bese ubhala lelo eliyisenzo eduze kwalo, ungabhali imisho.
2.10 Yini le okungamele ukuba ishiwo njengoba isihloko sithi: Ungayithi Vu!
2.6 Yini eyenza ikhehla lakhetha le ndawo elikuyona manje?
"He! Uthi uyamazi kahle ubaba Mabhoko Akafuni ngisho nagethonsi nje likaphethiloli wamatekisi akhe. Ngisho nabashayeli bakhe bayazazela lokho.?
2.8 Ngabe uthini ngalolu hlobo lomsebenzi abakhuluma ngalo wena ungathanda yini ukuba ube yingxenye yawo Ngani?
"Ohho!" Unikina ikhanda uMlobane. "We Sixova!"
4.5 Kungabe umbhali/umlandi uphumelele yini ukusivezela indikimba yale ndaba Sekela impendulo yakho?
"Cha bhuti, ngibuye ngathuma umshana wakho uThami. Bengenzela ukuthi aniphathele nomngenandlini nakhu phela nesimo sakho asisihle kahle. Ubengakafiki yena lapho?
Ayikho into ethandwa abantu njengezindaba ezimfushane ngoba akuthathi isikhathi ukuzifunda uze uziqede, ngosuku olulodwa. Ungafunda inqwaba uma ungumuntu okukhonzile ukufunda. Imvama yazo zimnandi, zikuvula amehlo ngezehlakalo noma izimo ezehlukene thina bantu esihlangabezana nazo imihla namalanga. Lo mkhuba wokuthanda izindaba ezixoxwayo akuyona into yamanje, yinto endala. Ngisho emandulo beyenziwa futhi ikhonziwe. Ingani ogogo babexhumana nabazukulu babo ngazo izindaba ezixoxwayo, ngisho izinganekwane phela. Bekuba kuhle kubenjeya.
4.6 Konje isethulo sendaba emfushane kumele sikhulume ngani?
Esikhundleni sokuba le ncazelo yentombazane ilethe ukukhanyiseleka okuthile emiqondweni yamadoda iwenza abonakale efana nezithuthuthu ngokuphindiwe. Uma-ke kanti kunjalo, udliwe yini uMfundisi?
USonny Masondo kade akulangazelela ukuhlanganiswa nomlisa angamazi. Umlisa azi imisebenzi yakhe kuphela. USonny wagcina emtholile umuntu ogama lakhe nguSiyephu. Umuntu obengamhlanganisa nalo mlisa. Bahlangana eshibhini elibizwa ngokuthi kukwaMphelekezele eVosloo. Eshibhini kulapho okwakufike kubonakale khona ukuthi lo mlisa unemali engakanani. USiyephu wachaza konke akwaziyo ngezindlela lo mlisa enza ngazo imali. USiyephu wasigcina isithembiso sakhe. Wamethula uSonny Masondo kuMpondlela Xaba.
Ngesikade ingene iveni kaGule egcekekeni. Ehle. Akhulekele. Angene. Nangu uShange uhleli eduze kwetafula unyukubele. Ahlale phansi noGule aqalise ukushafuza ngomsebenzi wakhe. Ulokhu evumele phansi uShange.
Nika elinye igama elimqondofana naleli "lintanganye".
Kwadingeka ukuba kusukunywe kuhanjwe kubuzwa emizini yabantuabangomakhelwane ukuthi aznge yini babone umfundisi. Iningi labantu lalandula, lashaqeka nokho ukuzwa lesi simanga esasivele. Awu, efika ngakho kodwa nje uMfundisi bese kuthiwa unyamalele Obala nje Kwakuyisimanga lesi, ikakhulukazi ngoba kwakwaziwa ukuthi abantu bakuleyo ndawo babengabantu ababaziwa ngokuthi bangabantu abanhliziyo mhlophe. Abantu badinga nje kumbe umfundisi wayengahlangananga nabantu bezizwe. Abantu abahamba befuna abantu abangase bababambe, bababulale. Babacwiye izitho zemizimba yabo ziyiswe emakhosini ukuba ziyosetshenziswa emikhosini yokuchinsa uselwa?
NoMaMseleku wabona ukuthi uSayitsheni uyile nhlobo yabantuabangancengeki. Nebala wabuyela emotweni ekhononda. Akubanga mizuzumingakhi, kubonakale iloli liza, amalambu liwacimile. Lingene ngemuvakwesitolo. Kwehle amabhungwana ayisihlanu. Avule umnyango wangemuvaesitolo. Angene. Ayithuthe impahla eyithuthela elolini. UMnguni useyabitozaukuthukuthela.
Lo msebenzi wenze wedwa uwubhale encwadini yakho yomsebenzi.
Sayitsheni, ngiyabadubula manje. Bazophulukundlela uma sibayeka.
"Bazukulu bami, mina sengizigugele. Sengiyashesha nokukhohlwa. Ngicela niyongibizela uMlobane azosicingisa. Mina nomama Jali sihlulekile ukuthola le mali edukile. Kungenzeka ukuba ngiyibambise yena, noma hleze ngimtshelile ukuthi ngiyibeke kuphi," ngugogo Sweluboya ngokukhathazeka.
Isakhiwo sendaba sigxila ekubhekisisene imbangela yokwenzeka kwezinto kanye nomphumela wokwenzeka kwazo (cause and effect). Okusho ukuthi asibheki izigameko kuphela, kodwa sibheka ukuthi yini edala ukuba isigameko leso senzeke, nokuthi yini umphumela waleso naleso sigameko. Lokhu kuvela kahle uma sikhuluma ngezigaba zesakhiwo sendaba. Isibonelo: Indaba ingathi: Inkosi ikhotheme. Kubuye kukhothame indlovukazi.
"Noma baba ungenqaba uthini sizoshada. UJanie uzoshada nami. Ngeke ashade nawe," ezishaya isifuba, abuye akhombe uyise. "Uzoba ngumkami, hhayi owakho."
Lo msebenzi wenze wedwa, uwubhale encwadini yakho yomsebenzi.
Zibambe Ziqine Wethu!
Ezwe imnenga le ndaba uMnguni.
Ngabo lobo busuku kwaba njengamagama enkehli.
Ake ubhale isaziso sokumema umhlangano womphakathi. Umhlangano ohlelwe uSayitsheni Nhleko umayelana nokuxwayisa izakhamizi ngezaphulamthetho ezidlangile. Nisize nikhumbule ukufaka yonke imininingwane edingekile esazisweni ukuze izethameli zifike ngothi lwazo, ngesikhathi esifanele, endaweni elungiselelwe umhlangano.
Lona owambona uwuchaza athini umkhondo kaMfundisi Bukhosini?
Ukuxhwala Ukuhlala ngokugula, ukungabi nempilo enhle, ukungabi nasimilo.
"Angeke bayikhiphe abantu imali. Bazocabanga ukuthi sizoyithatha sizidlele yona thina," uSixova uyawuphebeza lowo mbono."
"Ngishaywe yizingane zakhona laphaya eHelpmekaar Higher Primary. Zingikhiphe ngamatshe zikhala ngokuthi sengizithanda ngoba sengihluphekile, ngizofela kuzo. Zithi angiphindele lapho engangisebenzela khona."
"Phinde," elandula udokotela, "Njengoba ngishilo, akukho nangcwaba eningazixolisela kulo. Okubuhlungu kakhulu wukuthi akabange esabulawa nawumdlavuza abelindele ukuthi uzomthatha. Ubulawe wumkhuhlane omkhulu odalwe amakhaza abesanda kuwathola."
Usho ukuthi lowo mlungwana wakho uyokwazi ukungiphekela?
"Bengifuna ukukubikela ukuthi uNcamisile usethule. Sonke lesi sikhathi, bengisaba ulaka lwakho. Ngisabile ukukutshela ukuthi akayena owakwaShange kodwa ungo...wakwaGu..."
Nalapha esikoleni sewaze wethiwa igama bathi nguMpempe. Aqede ukwesula umjuluko amehlo azulazule ehla enyuka ebuka izingane njengoba zimi phambi kwakhe, lapho kuhlangana amehlo nabafundi ubona sebekhophoza kuhle kwentombi yehlulwa yinsizwa. Azulazule amehlo kaMagwaza aze ayozithela kuS'paza. Lumuthi nke uvalo uSiphaza nakhu uthishomkhulu emgqolozele. Ajuluke abe manzi nte uS'paza, phela ekuseni udlule kuNkonka. UNkonka yibhoza yaselokishini. Unamatekisi nezimoto zohlobo oluphambili.
"Ngisazi kahle isibhobo. Nami sacishe sangikhipha umphefumulo ngokusebenzisa isibongo okungesona esami. Bengisebenzisa isibongo sakwaMsimanga ekhabomama. Ekugcineni, ugogo wasikhipha isibongo sakwaGule. Kanjalo sanyamalala isibhobo. Abantu bakwaGule ngabantuabonolaka."
1.4 Kubaluleke ngani ukwazi isibongo sakho kanye namasiko aso Bekani imibono yenu ngalesi sitatimende?
Kuthi lapho bejika ngekhona, bezwe ukuduma kwezulu okuvala izindlebe. Lidume qede kulandele isililo, sekukhala uThembisa obekade ethule sonke lesi sikhathi. Ukhala kumfanele umntakaDubazane. Angithi lidume izinja zashaya imikhulungwane, kwabaleka namakati. UMaNgcobo noNomagugu baphuma belakanyana. Bobabili babethwele imikhono ekhanda. Wonke umuntu wayecabanga ukuthi uHadebe uzisakaze ubuchopho.
UThishomkhulu uMagwaza usemthandazweni, uyala abafundi uthi isikole isikhungo semfundo, akusona esezidakamizwa. Okwenza akhulume kanjena ukuthi ngaphakathi esikoleni kuneqeqebana labafundi okukholelwa ekutheni lidla izidakamizwa. Abadli bezidakamizwa oS'paza noPitza baphethwe uNkonka. UNkonka uphatha insangu, imandrax, 'inkinobho' necocaine. UNkonka lona naye unguthisha obuye abafundise ngoMthetho-sisekelo namalungelo ezingane.
1.7 Ake nixoxisane ngesaga esithi: "inja iluma isandla esiyiphakelayo", ingxoxo yenu niyiqhathanise nesigameko esivelele emndenini wakwaMnguni.
2.1 Le ndodakazi ibifunda kuphi, futhi yenza liphi ibanga?
Ingengelezi yempandla. Umuntu onempandla enkulu ethi ethi ayigcwale ikhanda lonke.
3.2 Ake ufunde le misho elandelayo bese uyibhala uguqule imiqondo yemisho ngokufaka amagama ayizinciphiso kulana abhalwe agqama.
Ukukhankatha Ukuthethisa, uku khuluma ngomfutho.
"Awu, mfo kaGxabhashe, akusenani," ugogo eyamukela. "Ngibonga nje uma kukhona okusasele nkosi yami. lbiyophela nini nje kodwa inyanga Cabanga ngoba nokudla kwalapha endlini bengingakakuthengi Angikakhokhi ngisho nasenhlanganwni yami kamasingcwabisane?
"Yebo, Sixova. Kunjani?
2.8 Wabuya nayo yini into ayeyiphuthuma edolobheni uXulu?
Lo msebenzi wenzeni ngokwamaqembu bese niwethulela ikilasi ngokwamaqembu.
Le mibuzo emide ifuna izimpendulo ezinde ezingama-eseyi.
Ubeyinkinga emathubeni engane, nakumzali, kimi nasesikolweni jikelele,kusho umphathi.
2.8 Kunenkulumo eyashiwo uGule eyamdida uShange, yayithini leyo nkulumo?
"Kanti-ke ibandla leNkosi alinakuba nalutho Nzuza. Njengoba sekuyisikhathi eside kangaka nje umfundisi singenaye, ubuliphethe ngobukhulu ubunyoninco ibandla lethu. Nakhona-ke manje khona manje sisekulo leli fu elimnyama nje, nguwena impela osazoqhuba uliphathe ibandla leli kuze kube mhlawumbe uyatholakala uMfundisi Bukhosini noma izikhulu zesanto zisilethela omunye. Abantu bakukhonze kabi ngekhono lakho Nzuza. Ngabe kungcono ukuba kwavele kwanguwena uMfundisi."
"Kunganjani uma ngisayinela i-R12 kane emaphepheni ethu Thina sihambe siyokushiya konke kuthishomkhulu, bese siyagibela-ke" kusho uMlobane?
Inhliziyo igaya izibozi. Ukuthukuthela kakhulu.
3.2.3.1 Qhu! Phihli! Phahla!
2.1 Yini le eyinkinga kuMnguni?
Lo mntwana wamthumela ukuba ayofunda laphaya oNgoye lwakhona.
