Indlela Yokwakha Amakhono Okuthuthukisa Umnotho Wendawo (LED) ezingeni Lendawo:
Isu Eliyisipesheli Lokuthuthukisa indawo yasebaQulusi eSifundeni iZululand KwaZulu-Natali
Okuqukethwe
UHLU LWEZIFINGQO
ISINGENISO
Inhloso yaleli bhukwana
Umbono wokugqugquzela ukuthuthukiswa Komnotho Wendawo endaweni kaMasipala waseBaqulusini
Izinselelo nezinhlosongqangi zangomuso
Ubani ozosizakala ngaleli bhukwana?
ISENDLALELO
Isimo samanje Sokuthuthukiswa Komnotho Wendawo (LED) endaweni kamasipala   wasebaQulusini
Isimo somnotho
Izibalo Zabantu
Izidingongqangi ezisisekelo nezomphakathi
Umumo womhlaba
Ukubuyiselwa komhlaba 
ISU LOKUSEBENZA ELIBANZI
Izinhlelo zesikhungo
Ukuthuthukiswa okufanele kwesikhungo kanye nomklamo
IZINHLELO ZOKUNGENELELA EKWENZENI ABAQULUSI IHABHU LESIFUNDA
Uhlelo1: Ukungenelela Ezikhungweni nakwezokuphatha
Uhlelo 2: Ukungenelela ekuhlelweni kwendawo nasekwenzeni ukuba isebenze
Uhlelo 3: Ukungenelela ekuthuthukisweni Komnotho
ISIPHETHO
UHLU LWEZIFINGQO
DEDT		UMnyango Wezokuthuthukiswa Komnotho Nezokuvakasha
DFP		UHlelo Lokuthuthukisa Olusaluhlaka
IDP		UHlelo Lwentuthuko Edidiyele 
KZN		KwaZulu-Natali
LED		Ukuthuthukiswa Komnotho Wendawo
LM		UMasipala Wendawo
LUMS		UHlelo Lokulawulwa Kokusetshenziswa Komhlaba
NGO		INhlangano Engekho Ngaphansi kukaHulumeni
PMU		UPhiko Lokulalwa koMklamo
SDF		Uhlaka Lokuthuthukiswa Kwendawo
SMME		Amabhizinisi Amancane, Aphakathi nendawo Namakhulu
ZDM		UMasipala weSifunda saseZululand
ISINGENISO 
Inhloso yaleli bhukwana
Leli bhukwana lihlinzeka ngohlaka lokuthuthukisa amakhono ababambiqhaza oHlelo Lokuthuthukiswa Komnotho Wendawo  (LED) endaweni kamasipala wasebaQulusini ngaphansi kweSifunda saseZululand esiseSifundazweni sakwaZulu Natali (KZN). Ukuthuthukiswa kwamakhono kuyadingeka njengendlela yokweseka ukusebenzisana okuyimpumelelo, ukuhlela nokuqaliswa kokusebenza kohlelo Lokuthuthukiswa Komnotho Wendawo (LED) okuzoholela ekukhuleni komnotho okulingene nokusimeme ebaQulusini. Kuleli bhukwana, siphakamisa ukuthi kube nohlelo lwamasu okusebenza olunezinhla ezine ukuze kusimamiswe umnotho wendawo yaseBaqulusini.
Leli lisu limbandakanya, ukusungulwa koPhiko Lokulawulwa Komklamo  (PMU) olwenganyelwe kwisifundazwe, oluhlanganisa ongoti bokuThuthukiswa Komnotho Wendawo isikhathi esiyiminyaka emithathu, kusukela mhla lu -1 kuNdasa  wezi- 2011. I-PMU izosungula izinhlelo zesikhashana ukweseka i-LED, ezinjengegatsha elibhekekele ukuthuthukisa, kanjalo nokuqhakambisa ukuphathwa komnotho kwesikhathi eside kumbandakanya ukuthuthukiswa kwesikhungo,ukuthuthukiswa komklamo, ucwaningo, ukuqapha kanye nokuhlola.
I-PMU izogxila kakhulu ekulekeleleni uMasipala, kanjalo nabanye abadlala indima ebonakalayo ohlelweni lwe- LED ukuba balekelela ekukhulisweni komnotho okusimeme nokulinganayo -:
Ngokubhekana nezingqinamba zokuhlela nezendawo ezisemazingeni esifundazwe nakamasipala;
Ngokulekelela ukuqaliswa kokusebenza kwemiklamo Yokuthuthukiswa Komnotho Wendawo kwesikhathi esimaphakathi kuya kweside ngokuxhumana nabasohlwini lweziphakamiso zemiklamo esezenziwe nguMasipala ngokusebenzisa uhlelo lwawo oludidiyelwe, kanye nokukhipha isaziso esisha ngemiklamo efanele;
Ngokudlulisela amakhono afanele nengqalasizinda kuMasipala ingakapheli iminyaka emithathu  iqalisile ukuze, uMasipala ube namandla anele okuqhubela phambili amasu okuthuthukisa umnotho esikhathini esizayo.
Kucatshangwa ukuthi lolu hlelo luzohlangabezana  nezidingo zokusimama zesikhathi eside ngokunjalo nokuthuthukisa ukusebenza okuyimpumelelo okufanele kokuphathwa ngempumelelo komnotho wendawo kwangomuso.
Ibhukwana lisuselwe embikweni owahlanganiswa ongoti bezokuthuthukiswa komnotho base-KZN, abesekwe yiNyunyana yase-Europe egxile emandleni omnotho wendawo yaseVryheid   (Umasipala wasebaQulusi). Imiphumela yocwaningo yayincike ekubuyekezweni kwebhuku, ukubheka i-inthanethi, ukuxhumana kwababambiqhaza ngezingcingo, imibuzo ephoswa ubuso nobuso,isikhathi seqembu elihlelekile, ukudluliselwa  kohlaka lwemiphumela; ngokunjalo nokuphothulwa komqulu oqukethe imibono yababambiqhaza. Abakhiphi bolwazi abasemqoka esifundazweni  nabo baphonswa imibuzo ukuze kulungiswe indlela ethandekayo yesikhathi esifushane i-PMU okuyiyona eyakha amasu okusebenza esikhathi eside.
Isinqumo esivalelekile sathathwa nmaqondana noHlelo Lwentuthuko Edidiyelwe lukaMasipala Wendawo (iVryheid)  (IDP) kanye  Nohlaka Lokuthuthukisa Kwendawo (SDF).
Umbono Wokukhuthaza Ukuthuthukiswa Komnotho Wendawo kaMasipala waseBaqulusini
Leli bhukwana  lihlahla  indlela yokusimamisa umnotho wendawo yasebaQulusini obulokhu unokumfimfa. Uhlaka lugqugquzelwa yiziphakamiso eziveza ukuthi i-LED iqaliswa kanjani ngendlela ehlelekile nenamandla. Sikholwa ukuthi kubalulekile ukuba  bonke ababambiqhaza be- LED babe nolwazi oluphelele olumayelana nokubaluleka kwamaxhama okuxhumana phakathi kweminxa enqala eyahlukahlukene yohlelo lwe-LED.
Impilo yabantu abahlala emakhaya asebaQulusini ihlelwe ngokuhambisana nephethini yabantu abashiya amakhaya bayosebenza emadolobheni, ukungatholakali kahle kwezidingo eziyisisekelo  nalezo zenhlalakahle  kanye nesibalo esikhulu sabantu aabangenakhono.
Ukuze ukungenelela ekuthuthukiseni indawo kaMasipala Wendawo yaseBaqulusini kube ngokuletha inguquko, kumele kubhekelelwe ukungalingani kwezidingo zabantu abahlala emakhaya nabasemadolobheni ngezindlea ezizohlonza amathuba okuyiwonawona  abantu abahlala ezindaweni zasemakhaya. Isithombe sabantu abahlala emadolobheni siyethembisa kulandela amathuba akhona ezimayini zamalahle. Kepha ukufadalala kwezimayini zamalahle kule minyaka sekubeke engcupheni isimo somnotho. Sezakhiwe izinhlelo zokungenelela ezizovuselela eminye imikhakha yezomnotho ukuze kwakheke amathuba emisebenzi kanye nokungena kwemali. Lokhu kungenelela okuletha inguquko okulindeleke ukuthi ukukhuthaze ukuThuthukiswa Komnotho Wendawo kudinga ubuholi besikhungo obukhethekile, obugxile ekwakheni isimonhlalo esizovumela ukuba indawo kamasipala wendawo iphenduke ihabhu lesifunda saseZululand KwaZulu Natali.
Izinselelo nezinhloso zangomuso
Ukuhlala kwabantu okuyiphethini elandelanayokanye nezindawo zokusebenza ezisemzileni  ofaka iMondlo-Vryheid-Hlobane- Coronation-Nyathi-Louwsberg kubeka kokubili, izinselelo namathuba okuhlonza izinhlelo zokungenelela okuletha inguquko.
Ukufezekiswa kombono wokuthi indawo yasebaQulusini iphenduke ihabhu lesifunda elisemqoka kuzodinga imiklamo egqamile nenamandla. Izindlela eziqokiwe zidinga lezi zinto ezilandelayo.
Izinsiza zezimali zakho konke okudingwa ngumklamo kanye nokulekelelwa kwezobuchwepheshe.
Abasebenzi abaqeqeshiwe.
Ukuvunywa kwendawo nesifundazwe kanye nokuvuma kwababambiqhaza 
Uhlelo olusimeme nolunemininingwane ephelele yokwenza umsebenzi
Isikhathi esibekiwe esicacile nesikholekayo kanye nezihlinzeko zokuqapha.
Ukuba nesibopho sokubika esimile.
Ubani ozosizakala ngaleli bhukwana?
Leli bhukwana lihlose ukwabelana ngolwazi olufanele nabasebenzi abaningi be-LED kanye nababambiqhaza abambandakanyekayo ebaQulusini. Lolu lwazi lusiza kakhulu abasebenzi abasebenzela uhulumeni wendawo eVryheid. Lizoba lusizo futhi kunoma ngubani osebenza emkhakheni wezokuthuthukiswa kwenhlalo nomnotho. Lokhu kumbandakanya abasebenzi bakahulumeni wendawo, beSifundazwe kanye nabakaZwelonke, abaxhasi bendawo nabomhlaba-jikelele, abahlanganyeli emabhizinisini, kanye neZinhlangano Ezingekho ngaphansi kukaHulumeni (NGOs).
ISENDLALELO
Isimo samanje se-LED endaweni kaMasipala wasebaQulusini
UMasipala wendawo (iVryheid) unguMasipala Womklamo Odidiyelwe osuhlangabezane nokusilela emumva ekubuseni nasekuphatheni, okube nomthelela ekukwazini kwawo okwenza imisebenzi yawo ngokomthethosisekelo. Ngale kwalokhu kusilela emumva, uMasipala ukwazile ukwenza ukubuyekeza okufanele koHlelo Lwentuthuko Edidiyele (IDP), kanye noHlaka Lokuthuthukisa Indawo (SDF). Uphinde wayalela ukuba kwenziwe amalungiselelo Esu Lokuthuthukiswa Komnotho Wendawo.
Lezi zinto ezilandelayo yizo ezihlonziwe njengezinselelo ezinqala uMasipala obhekene nazo:
Ukwehla kwezimboni zomnotho.
Ukwentuleka kwamakhono ayisisekelo nawezomnotho.
Izinga eliphezulu lokungaqeqesheki
Izindlela zokuhlala ezingasimeme 
Ukungakwazi ukufinyelela kwezenhlalakahle yomphakathi 
Ukusilela emumva kuzidingongqangi 
Ukungaxazululeki kwezikhalo zokubuyiselwa komhlaba 
Ukuphazamisa kobandlululo
Izinga eliphezulu labantu abaneSandulelangculazi neNgculazi
Ezingeni lesifunda, uMasipala WeSifunda saseZululand (ZDM) ususungule uPhiko lwe- LED ukuba lweseke amabhizinisi kubo bonke oMasipala bendawo abangaphansi wawo. Lolu phiko lusebenza ngokubambisana nomasipala bendawo bese luhlinzeka ngohlaka olubanzi kukho konke ukweseka kwamabhizinisi ngumasipala. Ukuhlelwa ngokuqondiswa kwe- IDP phakathi kukaMasipala WeSifunda saseZululand kanye noMasipala wasebaQulusi kuyenzeka ngokusebenzisa iSithangamu Sabahleli esasungulwa nguMasipala Wesifunda saseZululand (ZDM).  Lesi Sithangamu sihlangana kabili ngenyanga futhi sigxile ekuhleleni ngokuqondisa izindaba zamasu okusebenza, izinhlelo kanye nemiklamo. Kepha-ke, nakuba iSithangamu sisebenza, ukudluliswa kolwazi kuvame ukuphazanyiswa yizingqinamba eziphathelene nomsebenzi. Kulindelekile ukuthi uPhiko Lokulawulwa Komklamo  olusanda kusungulwa, olungaphansi koPhiko Lwezemisebenzi Yokuhlela Nokuxhumana lukaMasipala wasebaQulusi, luzoqalisa ukusebenza kohlelo lokuxhumana nokuphatha olubanzi olubhekene nezingqinamba zokuxhumana okusebenzayo phakathi kukaMasipala WeSifunda kanye nalo.
Ngaphansi kwe- LED, kunezinhlangano ezahlukene ezisebenza ngaphansi kwabaQulusi, nakuba zizimele ngazinye futhi zihambisana nokusebenza kwazo okunqala. Akukho nhlangano yezamabhizinisi emelwe ngokugcwele ezingeni likamasipala. Izinhlangano ezisebenzayo zimbandakanya lokhu okulandelayo, nakuba kungeke kuthathwe ngokuthi kukhona ukusebenzisana phakathi kwazo:
Iminyango kaHulumeni kaZwelonke
Iminyango kaMasipala weSifunda noweNdawo
Amabhizinisi Azimele asemthethweni
Imifelandawonye
Ama- SMME nezinhlangano ezingekho emthethweni
Inselelo enkulu kuMasipala ukuthi awunawo amandla anele ngaphakathi okulekelela nokuqinisekisa ukuhlanganyela namanye amabhizinisi nababambiqhaza bemboni yezomnotho. UPhiko Lokulawulwa Komklamo olusanda kusungulwa, njengengxenye yokuthuthukisa amakhono, luzobhekana nokuvala amagebe amakhono nezikhungo okuyikona okuvimbe ukusebenzisana kwamabambiqhaza basembonini yezomnotho. Ngaphezu kwalokho, kubalulekile ukusebenzisa amandla ezinhlaka ezinjenge Vryheid Business/ Besigheid ukwelekelela. Umphakathi wamabhizinisi asemthethweni anamandla okweseka uKuthukiswa Komnotho Wendawo, ikakhulu emkhakheni wokukhulisa  umnotho wasemadolobheni esifundeni. Akhona amathuba engeziwe okweseka kanye nokweluleka kwezokuphatha ngokuhlanganyela kumabhizinisi amasha nalawo asafufusa.
Isimo Somnotho
Uma kubhekwa ukuthi le ndawo iqhelelelne kangakanani nemisebenzi emikhulu yezomnotho, ukuthuthukiswa kabusha kwengqalasizinda nokwehla kwesibalo sezimayini zamalahle okukhulu, akumangazi ukuthi umnotho wendawo yasebaQulusi unezingqinamba. 
Ukuncika  kwemayini yamalahle, kanye nenani elincane lezimboni zomnotho ezisebenza kahle, kwachaza ukuthi ukuwa kwemboni yamalahle kwadala isikhala esikhulu kakhulu emnothweni wendawo. Isithombe esikhona njengamanje yileso sokuthi ezolimo nezohwebo yizona zimboni ezifaka isandla ku-GGP yesifunda, kanti nezokuvakasha nazo zinalo iqhaza elingatheni. Lezi zimboni ezilandelayo zinamandla kakhulu emnothweni kamasipala wendawo yasebaQulusini:
1. Ezolimo 
Ezolimo zingqindwa, kolunye uhlangothi, yizinselelo zesimo sendawo kanye nenhlabathi, kanti ngakolunye uhlangothi, ngukwentuleka kokungenelela kwabazolekelela kwezolimo.Ingama-15.19% kuphela indawo evumela kahle ezolimo, nakuba kungumhlaba ongamakwata amathathu osetshenziselwa ukutshala kokuzodayiswa. Ukutshala kuchazwa ngokunamandla kakhulu kodwa akukhathalelwe. Mancane kakhulu amapulazi anamanzi, futhi izingqinamba eziphathelene namalungelo okukwazi ukusebenzisa amanzi kanye nemvume yezindlela zamanzi endaweni yikona okuphazamisa abalimi abasebancane. Izimo zemvula ena izikhawu nenhlabathi engavundile kungezinye izinqginamba zezolimo.  Ukonakala kwenhlabathi kugqamile ezindaweni eziningi kuMasipala Wendawo yasebaQulusini. Nakuba kunjalo, iBlack Mfolozi Valley inendawo enhle yezolimo. Imikhiqizo yezolimo emikhulu etholakala kuMasipala Wendawo yasebaQulusini imbandakananya izingodo, amasimo okusanhlamvu (ummbila, amakinati, ubhontshisi, ujikanelanga, izithelo kanye namabele) kanye nemfuyo. Izingodo eziningi zihanjiswa ezindaweni ezingaphandle, futhi imbonyana yezingodo seyidlondlobele kakhulu kule minyaka emibalwa eyedlule. Amahlathi Ezingodo maningi kakhulu eNyakatho ye-Vryheid ne-Glukstad, kanye naseNingizimu yoKhambi. Uwatela yisona sivuno sezihlahla ebesilokhu sikhethwa kule minyaka emibalwa eyedlule ngenxa yokudingeka kanye nokubaluleka kwaso emakethe yezinkuni. 
Kunokwentuleka okukhulu kohlobo lwefayibha ezimakethe emhlabeni- jikelele, nokuyithuba elisazovuleleka embonini yezingodo EbaQulusini. Amathuba okuxetshulwa kwezinkuni endaweni noma ukushukwa kwamagxolo kawatela akabhekisiswa ngokwanele, nakuba kuvela ukuthi amathuba amakhulu awokukhiqizwa kwezinkuni ukuze kuhlomule i-Richards Bay. 
Okwamanje, inselelo enkulu ebhekene nezolimo ebaQulusini imayelana nokubuyekezwa komhlaba. Kubalulekile ukuthi izixazululo zitholakale ukuze kuqinisekiswe ukuthi umkhiqizo wezolimo usimeme. Iningi lamapulazi liyathinteka odabeni lwemizamo yokubuyekezwa komhlaba ebe kuyiwona anamasimu ezingodo ezidingekayo kanye nezimvume zokutshalwa kwezihlahla– okungummnotho omkhulu kwezolimo. Lokhu kubukeka sengazuthi nalezi zikhalo ezingakaxazululwa zivimbela ukusebenza ngokuphelele kwalezi zindawo. 
2. Ezokuvakasha 
Imboni yezokuvakasha yasebaQulusini ikhula kancane kancane, futhi ikhombisa ukuqhubeka nokudlondlobala ngamandla amakhulu. Ngenxa yalokhu, ingcebo yemvelo ekhona  kanye nezinto ezihambisana nezokuvakasha njengezindawo ezisondelene noMzila wase-Battlefields, kwenza kubelula ukulethwa kwentuthuko. Lezi zindawo ezilandelayo yizo ezinqala lapho ezokuvakasha zigxile khona:
Ithala Game Reserve 
Amahlathi aseNgome kanye nendawo AbaQulusi Thendeka Wilderness 
IStrathcona Conservation ese-Vryheid Mountain
IMphofini Conservation ese-Klipfontein Nature Reserve  
IBrakfontein Conservation ese-Vryheid Nature Reserve  
IBoschhoek Kritzingerrust 
IMademoselle 
Indawo uKhambi eseMagdelena 
IKranskop Verdrukt 
IHlomo Lodge 
ILouwsburg Tochgevonden Part yase-Ithala Game Reserve 
ILangverwagt Polantati Bedrog 
Ezokuvakasha ezigxile emasikweni nazo zandisa amathuba, ezifaka:
UMzila wase-Battlefields 
UMzila wase-Rainbow, owathuthukiswa eminyakeni yowe-1980
3. Ezohwebo nezimboni 
Lezi zimboni bezilokhu zibuthakathaka ngenxa yomthelela wokuvalwa kwezimayini, nokwehla kwamandla okuthenga nokutshalwa kwezimali phakathi kwabahlali bendawo kanye nabamabhizinisi. Imisebenzi eminingi ibambe iqhaza ekuletheni izimpahla endaweni eyakhelene ne-Vryheid. Nakuba kunjalo, izindaba ezimayelana nokuntuleka komhlaba kanye nokuklanywa kabusha kwezindawo zezimboni nako kuza nezingqqinamba  kubatshalizimali abangaqhamuka. 
Amabhizinisi azimele asemthethweni
Amabhizinisi abonakala edlondlobala yilawo asebenzela kuma-CBD ezindaweni ezisedolobheni ebaQulusini. Iningi lala mabhizinisi asebenzayo nahlelekile atholakala eVryheid, futhi lawa ambandakanya ezohwebo, ezolimo, ezokuthengisa kanye nemisebenzi yezokukhiqiza, futhi ikakhulu ilawo asebenza ngawodwana. Kudala, lawa ayemelwe yi- Chamber of Business, eseyihlelwe kabusha yaba yi- Vryheid/ Besigheid.
AMA-SMME nezomnotho Okungekho emthethweni 
Angeke libukelwe phansi igalelo lama-SMME (amabhizinisi amancane, amaphakathi namakhulu) emnothweni  wasebaQulusini. Inkinga ekhono nokho ileyo yokungameleleki ngendlela efanele kwale mboni ezinhlakeni zokuhlelwa kwamabhizinisi. Isinyathelo esibalulekile ekubambisaneni nabanye ababambiqhaza ngukwaziswa  kwale mboni  emathubeni ezamabhizinisi afanele. Njengalokhu izindawo eziningi zihlonzwe njengezingathuthukile, imboni engekho emthethweni ifaka isandla ngokubonakalayo ekuqedweni kobubha njengoba iletha imali engenayo edingekayo emindenini ehlwempu. UHlelo LokuThuthukiswa kwesifunda saseZululand lowe-1998 lusho ukuthi “umnotho wasemakhaya kanye nowezinye izindawo ezingamadolobha amancane  ungachazwa njengomnotho ongekho emthethweni”. Le mboni, yize ibalulekile, ayihlelekile ngendlela futhi ayikaleki. Abantu abasebenza kule mboni, ngokuvamile , abaqeqeshekile ngendlela futhi baqhuba ibhizinisi labo ngokungayigcini imali. Imboni isebenza kahle kakhulu ezindaweni zasemadolobheni, yize noma zikhona  ezinye izindawo zasemakhaya ezihlinzeka ngamathuba laba bahwebi abasafufusa.
6. Imifelandawonye
Umthetho waseNingizimu Afrika uhlinzekela ukurejistwa kwalezi zinhlobo ezilandelayo zemifelandawonye:
Imifelandawonye emincane, isb. leyo eyakhiwe ngabantu abangekho ngaphansi kweshumi nanye inhloso yazo ukuhlinzeka ngomsebenzi noma izidingongqangi kumalungu awo.
Imifelandawonye emikhudlwana, isb. yileyo eyakhiwe imifelandawonye emincane emibili noma ngaphezulu ukuze ihlinzeke ngezidingongqangi kumalungu awo.
Imifelandawonye emikhulu, isb. Yileyo amalungu awo angawemifelandawonye emikhudlwana kuyona yomibili imifelandawonye emincane nemikhudlwana futhi inhloso yawo ukuhlinzeka ngezidingongqangi kumalungu awo. 
Imifelandawonye emikhulu kakhulu, lona ngumfelandawonye omkhulu onhloso zawo ifaka ukubhekana nezintshisekelo kanye nenhlalakahle yamalungu ayo emazingeni esifunda, esifundazwe, kazwelonke kanye nawomhlabajikelele.
NgokweMenenja yoPhiko lwemifelandawonye oluseMnyangweni Wezokuthuthukiswa Komnotho Nezokuvakasha esiFundazweni okuyilona olubhekele indawo, ukwesekwa okwehlukahlukene kuyahlinzekwa ezinhlanganweni ezahlukene eSifundeni saseZululand ngobubanzi. I-DEDT ihamba ize ifinyelele emingceleni yesifunda ekuhlinzekeni ngokulekelela imifelandawonye. Kulesi sifunda kukhona imifelandawonye emincane nemikhulu. Emazingeni aphansi,  ukuthuthukiswa kwekhono lebhizinisi kanye nekhono lokuzidayisa nokwesekwa kuhlinzekwa kwimifelandawonye esezimbonini yeZolimo, yeZindwangu kanye neyezeMikhiqizo.
7. Ukukhiqiza 
Ukukhiqiza kuncane kakhulu endaweni kamasipala, futhi lokho okukhona kugxile kakhulu eVryheid. Ukukhiqiza okukhona yilokho okugxile kakhulu ekukhiqizweni kokudla kanye neziphuzo, izingubo kanye nezindwangu, imikhiqizo yesikhumba, iphepha kanye nemikhiqizo yephepha, ukuprinta nokushicilela, imikhiqizo imishini kanye nezimpahla zensimbi, Umahluko phakathi kwezimakethe zendawo ezisafufusa kanye nezikhondlakhondla zezimakethe zase- Richards Bay, eThekwini nase Goli, kanjalo nokwenyuka kwentengo yezokuthutha, yikho okufakela le mboni ingcindezi.
8. Ezezimayini
Izimayini zamalahle ezisendaweni kamasipala waseBaqulusini zazingumgogodla womnotho wendawo kwaze kwaba uhhafu wesibili weminyaka yo-1990. Isizinda samalahle sasihlanganisa izimayini zamalahle ezingama-21 ezirejiste noMnyango Wezokumbiwa Namandla. Umnotho wendawo wathikamezeka kakhulu ngokuvalwa kwezimayini i-Coronation kanye neHlobane ngowe-1997 kanye nowe-1998 ngokulandelana. Okwahlonzwa njengembangela yalokhu kuvalwa kwalezi zimboni ngukwehla kwenzuzo kanye nokungalawuleki kwemvelo. Izimayini ezincane zamalahle alukhuni kuphela ezisaqhubeka nokusebenza njengamanje. Khona manjalo, uthando lwezimayini zamalahle seluvuselelekile ngenxa yabantu abasebenzisa amalahle, nezimayini eziningi zamalahle seziphinde zavulwa. Ezohwebo Nokongiwa KwaZulu-Natali zenza ucwaningo ngale mboni ngokubheka ukuthi kusengalunga yini ukuvuselelwa kabusha kwezimayini zamalahle endaweni. Okwaqapheleka kakhulu ukuthi umbiko wabheka amandla ale mboni yezezimayini eBaqulusini ukuthi ingakwazi yini ukuhlinzeka izimboni ezakha insimbi nezinye izinhlobo zensimbi ngomthamo omkhulu wamalahle aqinile nalawo okupheka asezingeni eliphezulu.  
9. Ingqalasizinda
UMasipala wendawo yasebaQulusini unengqalasizinda efanele yezokuthutha exhumanisa umnotho kuzo zombili izindawo, ogwini nasezweni elimaphakathi. Kulindelekile ukuthi okunye ukuthuthukiswa kwe-Durban-Richards Bay Corridor kanye ne-King Shaka Airport esanda kuvulwa kanye ne-Dube Tradeport kube nomthelela omuhle kule ngqalasizinda yezokuthutha, njengoba izindlela zokuthutha zenziwe zaba ziningi.
Izibalo Zabantu
Ukusabalala kwabantu endaweni engaphansi kukamasipala wendawo yasebaQulusini  akulingani, ama- 63% abantu bahlala ezindaweni ezakhele izindwo zasemakhaya , bese kuthi ama -15% abantu bahlala eVryheid. Lapha ngezansi kulandela izibalo zabantu ngokuhlukna kwezindawo abahlala kuzo ngaphansi kwendawo kamasipala wasebaQulusini:
Ngama-63% wabantu abahlala ezindaweni ezingamakhaya 
Ngama-61% wabantu abahlala endaweni eseduze neHlahlindlela/eMondlo 
Umndeni ulinganiselwa kubantu aba- 3.8 , emakhaya khona kulinganiselwa ku 8.7 
ezindaweni zasemakhaya.
Amaphesenti abesifazane angaphezulu kwawabesilisa ngama- 5% 
Ngama- 46.1% kuphela abantu abangena esigabeni sabantu asebengasebenza 
Ngama- 59.4%, abantu basebaQulusini abaneminyaka ebalelwa ku- 0–19 
Balinganiselwa kuma- 34% abantu abasuleleke ngegciwane leSandulelangculazi Nengculazi 
bangama -22.31% abantu abangakaze balubhade nhlobo esikoleni , bayi- 5.71% kuphela abanesitifiketi sikamatikuletsheni kanti ngama- 2.54% abantu abananoma yiziphi iziqu zemfundo ephakeme
Bangama -15.41% kuphela abantu abasebenzayo 
Ama-20% abantu abika ukuthi abaholi lutho nhlobo kanye nama-11% abahola ngaphansi kwezi R2 400 ngonyaka.
Ubulili
Uhlaziyo lobulili babantu basendaweni kaMasipala waseBaqulusini, luveza okujwayelekile emphakathini waseNingizimu Afrika, lapho inani labesifazane lingaphezulu kwelabesilisa ngama- 5%. Lesi simo siveza umkhuba wokuhamba kwabantu bayohlala  futhi basebenze emadolobheni, okuseyimpilo ejwayelekile emakhaya.
Iminyaka Yabantu Abasesigabeni sokusebenza
Bangama - 46.1 % abantu e bendawo kamasipala wase Baqulusini abasesigabeni sabantu asebengasebenza, okungenani abangama-10.7% babo abaneminyaka ephakathi kwe-19 -24. Ingxenye enkulu yabantu basebaQulusini abaphakathi kweminyaka - 0-19.
3. Imfundo
Kusemqoka kakhulu ukuthi kubhekwane nale nselelo yemfundo nokuqeqeshwa ukuze kuthuthukiswe umnotho wendawo yaseBaqulusini. Bangama- 2.54 % kuphela abantu abaneziqu zemfundo ephakeme, bese babe ngama-22.31 % abangakaze balubhande nhlobo esikoleni.  Bayi- 5.71 % abahlali baseBaqulusini abanezitifiketi zikamatikuletsheni. Ngale kwaseVryheid, baningi kakhulu abantu abangafundile esifundeni sisonke.
4. Umsebenzi
Ukungabibikho kwemisebenzi yiyona nkinga enkulu ebhekene noMasipala weSifunda saseZululand kanye noMasipala Wendawo yaseBaqulusini. Bangama- 15.41 % kuphela abantu baseBaqulusini abasebenzayo. Ama- 93.89 % abantu ababandekanyekayo emnothweni baqashwe emikhakheni eyisithupha kuphela yomnotho osimamayo, lokhu kuveza ukuntuleka kwezisebenzi enhlobonhlobo, ngaleyo ndlela kunciphisa amathuba omsebenzi. 
Ngokuhambisanayo nezibalo eziphansi zabasebenzayo,ukungena kwemali emindenini kuvame ukuba kuncane kakhulu, bangama- 20 % abantu okubikwe ukuthi abanayo nhlobo imali engenayo futhi bangama- 11% abahola ngaphansi kwezi -R2400 ngonyaka. Kanjalo ngamgokuhambisanayo  nesimo jikelele sikamasipala wendawo, abantu abasemathubeni ezomnotho yilabo abahlala emadolobheni kunalabo abahlala ezindaweni zasemakhaya. Lokhu akusho ukuthi abantu abahlala emadolobheni abakhungethwe ububha. 
Izidingongqangi eziyisisekelo nezomphakathi
Ukutholakala kwezidingongqangi eziyisisekelo nezomphakathi akulingani kubahlali
basemadolobheni nabasemakhaya. Lokhu kungalingani kumele kulungiswe ukuze abahlali basemakhaya bakwazi ukufinyelela kwingqalasizinda yezomnotho
Yize kunemifula eminingi enqamula kumasipala wendawo, ukutholakala kwamanzi ahlanzekile kuyivelakancane. Maqondana nokuhlinzekwa kokuthuthwa kwendle, umehluko uyavela futhi phakathi kwamadolobha namakhaya.Cishe bangama- 0.4% abahlali basemakhaya abanezindlu zangasese ezishaywa  ngamanzi, kube ngama -90.1% abahlali basemadolobheni abahlinzekwa ngalokhu. 
Nakuba u-Eskom usunyuse izinga lokuhlinzeka ngogesi ezindaweni eziningi, baphakathi kwama- 38% nama- 43% abantu bakumasipala wendawo yasebaQulusini abanogesi emakhaya abo. Imisebenzi yokuthuthwa kwemfucuza ayibonwa nangalukhalo ezindaweni zasemakhaya, ekubeni abasemadolobheni bethuthelwa imfucuza njalo ngesonto.
Ukutholakala kwezidingongqangi zomphakathi kumasipala wendawo yasebaQulusini kunjenganabanye omasipala abahlwempu njengalokhu kunyathela ngonyawo lonwabu futhi kuveza amazinga aphansi entuthuko.
Kunesibhedlela esisodwa kuphela somphakathi kanye nemitholampilo eyishumi nambili kumasipala wendawo yasebaQulusini, okuyiyona ehlinzekela abantu abayizi- 224546.
Umumo womhlaba
Umumo wendawo yasebaQulusini iwugedle kakhulu kodwa inazo zonke izimo zomhlaba. Izintaba ezinezihlahla zameva zitholakala eNingizimu eduze ne- Louwsberg, zisabalalele eMpumalanga cishe ngama- 400m phezu kolwandle. Indawo yasebaQulusini inezintaba kanye nemihosha okunonomthelela omkhulu ekuthuthukiseni ingqalasizinda yendawo. Imithombo yamanzi emvelo ikhona, nakuba kungumqansa kubalimi ukuchelela izitshalo zabo. Kunemifula namadamu amaningi aphakela izindawo eziseduze nezifunda ezithuthukile. Ukungavundi kwenhlabathi yisona sizathu esenza ezolimo zingabi sezingeni eliphezulu ebaQulisini.
IVryheid yilona dolobha elikhulu ebaQulusini, elinengqalasizinda ethuthuke kahle ngokwezikhungo.  Itholakala endaweni lapho kuhlangana khona imigwaqo emikhulu yezokuthutha engenela kwisifunda.
Ngokuhambisana nohlaka lwendawo kaMasipala, imizila emibili emikhulu esifundazweni, idlula kuyo le ndawo, uR34 kanye noR69. UR34 yiwona omkhulu futhi yiwona obhekelela umsebenzi onqala wezomnotho. ICoal Line ixhumene nalo mzila odlula eVryheid, kanti nayo ihlinzeka ngamathuba amaningi ezomnotho emabhizinisini endawo. 
Le mizila yomibili emikhulu yesifundazwe inegalelo elikhulu ekuthuthukiseni inhlalo yasemadolobheni.
Izindawo eziningi zasemadolobheni kanye nabantu basemakhaya basabalele kuyo yonke indaweni kamasipala.Lezi zindawo zokuhlala ezadaleka ngesikhathi sobandlululo, ngokujwayelekile ziba ngamahostela futhi bathembele ukuthola umsebenzi, izimpahla nezidingo eVryheid. Ngakho-ke iVryheid yiyona ndawo ekuthenjelwe kuyona. Lokhu kungumongo walokho okungathathwa njengendawo edidiyele ngokokusebenza, kodwa kuyindawo ehlukene ngokwesakhiwo. Imigwaqo ehlanganisa amahostela neVryheid ikhona yize ingathuthukisiwe noma inganakekelwa ngokwanele. Ukwandiswa kwalokhu kuxhumana kuzoba ngukungenelela okubalulekile kakhulu ekuthuthukiseni ukuhlangana kwalezi zindawo. Ukuhlukana kwendawo kanye nokusatshalaliswa kwezidingo endaweni kamasipala kumele kube nomthelela ekuthathweni kwezinqumo zokuthuthukiswa kwendawo yasebaQulusini ukuze kuphunyeleliswe inhloso yabo yokulungisa okwakonakele ngaphambilini kanye nokuthuthukiswa ikakhulukazi kwemigwaqo leyo esendaweni engakathuthukile. 
Lokhu okulandelayo ngezinye zezibonelo ezisobala:
IVryheid iyidolobha elikhulu ebaQulusini, futhi alisona nje isizinda sezomnotho woMasipala Wendawo (LM) kuphela, kepha ibuye ibe negalelo elibalulekile kuMasipala weSifunda saseZululand. IVryheid itholakala lapho kuhlukana khona imigwaqo uR34 no R69, nokuyiyo eyelekelela kakhulu ekusimamiseni umnotho nasekuthuthukiseni umphakathi. Kule minyaka edlule kunesibalo esikhulu sabatshalizimali abanentshisekelo eVryheid, kepha lokhu kubuye kuphazanyiswe ukushoda kwendawo yezimboni, ukungabibikho kwezindlu kanye nokungabibikho kwezinye izingqalasizinda.  IVryheid inesikhumulo sezindiza okuyisona esingalekelela ekwandiseni amasu aso abalulekile esifundeni.
I-EMondlo yakhiwa njengelokishi lokuhlala abantu abamnyama futhi alikho eduze nemizila yezinto zokuthutha. Iqhelile eVryheid okwenza kube nzima ukuyihlanganisa neVryheid. Kunalokho abantu abahlala endaweni engaphansi kobukhosi bomdabu  eHlahlandlela, bahlala eduze naseMondlo, futhi lokhu kubafaka enkulu ingcindezi ekulethweni kwezidingo zomphakathi waseMondlo, nongenazo izinsiza ezanele zokuvikela umphakathi.
IHlobane ne-Coronation yaqubuka ngezinsuku ezazimnandi zezimayini zamalahle ukuze kubhekelelwe abasebenzi basezimayini. Ngenxa yokuwa kwalezi zimayini, abantu ababesebenza ezimayini balahlekelwe yimisebenzi. Lezi zindawo futhi zikude kakhulu neVryheid ekutheni zingahlanganiswa futhi kubukeka sengathi zizoqhubeka nokuba umphakathi ozimele esikhathini esizayo.
ILouwsburg, eseNyakatho nempumalanga yeVryheid, inomnotho ontengayo futhi iyisona sizinda esisemqoka esinikezela ngezinsiza kubalimi bendawo.
IKhambi yasuswa kwezinye izindawo zasemadolobheni futhi ithembele  eLouwsburg  neVryheid ngazo zonke izidingongqangi zomphakathi nezomnotho. Izindawo ezingaphansi  koBuholi Bomdabu, ezinjengeHlahlindlela kanye neKhambi,  ziyizindawo zokuhlala ezahlukene ezithuthukisiwe ezingahleliwe ngendlela. Lezi zindawo zokuhlala ziyasebenzisana futhi naseVryheid ngokukhethekile, kodwa zisebenza ngokwehlukana. Ukuthuthukiswa kwalezi zindawo kwenziwa ngezikhathi ezimiselwe kona kodwa futhi kugqamile ukuba khona kwezinsiza ezingasimeme kanye nokuthuthukiswa kwengqalasizinda.
I- SDF yenza lezi ncomo ezilandelayo:
Makuthuthukiswe Izikhungo Zokunikezela Ngezidingongqangi Ezindaweni Zasemakhaya
Okuhambisana ngqo nezinselelo zokusungulwa kwezinhlelo zokunikezelana kwezindawo kanye nokuhlinzekwa kwezidingo ezingeni lomphakathi, ngukuthuthukiswa kweZikhungo Zokunikezela Ngezidingongqangi Ezindaweni Zasemakhaya ezisezindaweni ezinabantu abaningi. Lokhu kubaluleke kakhulu  eMondlo, eKhambi naseCoronation/ eHlobane. Lezi zikhungo zasedolobheni kumele indawo yazo iseZikhungweni Zokunikezela Ngezidingongqangi Ezindaweni Zasemakhaya nezingaba nomthelela ezinhlakeni.
Makwenziwe Kube Semthethweni ukuhlangana Kwezindawo Zokuhlala Emadolobheni 
Izindawo zokuhlala abantu ezindaweni ezakhele izindawo zasemadolobheni emizileni yezikhungo zokunikezela ngezidingongqangi ezindaweni zasemakhaya ezinjengoMondlo noKhambi sezinabantu abaningi futhi zingabalwa njengezindawo eziqubukayo uma kubhekwa ngokobuningi babantu, izinhlobo zezindlu kanye nokuhlukahlukana kwemisebenzi. Ububanzi nokuthuthuka kwalezi zindawo kuthanda kwenzeka ngendlela engahlelekile kanti futhi akunahlaka. Ukwabiwa komhlaba kumuntu ngamunye noma emindenini okwenziwa nguBuholi Bomdabu kwenziwa ngaphandle kokubheka amaqophelo okuhleleka kwendawo futhi kuphikisana nokwenziwa kube semthethweni. Kusemqoka kakhulu ukuthi lezi zindawo zihlinzekwe ngezidingongqangi nengqalasizinda kepha lokhu akwenzeki ngokufanele. Kudingeka kube nokungenelela ekuhlelweni kwedolobha ukuze kubhekwane nale nkinga. Lokhu kubandakanya nokwenziwa kube semthethweni kwalezi zindawo kanye nokwakhiwa kwezindawo zokuhlala esezingeni. Amapulani Ohlaka Lokuthuthukisa yiwo azokhombisa ukuthi ngempela sekuyalunga, azobe ehambisana nokuhlolwa okuingekayo, umumo womgqaqo osemthethweni kanye nokulandelana, kanjalo nokwabiwa kokusetshenziswa komhlaba kwezindawo zokuhlala abantu kanye nalezo ekungezona ezokuhlala abantu.
Ukubuyekezwa kwezomhlaba
Izinhlelo ezinqala zokubuyekezwa komhlaba seziqaliwe esiFundeni saseZululand nakuMasipala Wendawo yasebaQulusini. Ukubuyekezwa komhlaba kuwuhlelo lukazwelonke loMnyango Wezindaba Zomhlaba.  Luqaliswe ukusebenza ngokoMthetho Osadingidwa kwiNqubomgomo Yezomhlaba yaseNingizimu Afrika (1997) kanye nenqwaba yemitheshwana kanye nezinqubomgomo.  I-IDP kamasipala wasebaQulusini yowezi- 2007/ 2008 ibeka ukuthi, njengalokhu kuvamisile ezindaweni ezazihlukaniswe ngokungalingani kudala nakulezo ezinomphakathi omningi otshalayo, ilinganiselwa kuma- 80% indawo kaMasipala wasebaQulusini okungeyabamhlophe. Kule ndawo sekube nekube nezihlakalo eziningi kakhulu zabantu abafuna ukubuyiselwa umhlaba kule minyaka elishumi edlule. Kahle kahle, uMnyango Wezindaba Zomhlaba (DLA) usuhlonze indawo yasebaQulusini njengendawo okuyiyona ezoba nseqhulwini uma sekubhekelelwa lolu daba lokubuyiselwa abantu umhlaba. Nakuba lokhu kuletha amathuba emiphakathini efake izicelo zokubuyiselwa umhlaba, kuletha izinselelo ezinkulu kuMasipala wasebaQulusini. Lokhu kwenziwa ukwentuleka kwamandla ngaphakathi, amakhono kanye nemali yokubhekana nengqalasizinda ezindaweni ezingaphansi kwendawo okumele ikwanywe kabusha nguMnyango Wezindaba Zomhlaba. Kumele kuqhanyukwe nezisombululo zokwakha kabusha ukuqinisekisa ukuthi uhlelo lokubuyiselwa komhlaba ebaQulusini luba nomthelela omuhle ekuthuthukiseni umnotho.
Mabili amathuba entuthuko acacile ahlobene noHlelo Lokubuyekezwa Komhlaba ebaQulusini, ikwezolimo nezokuvakasha. Amathuba okubuyekezwa komhlaba kumele ahlelwe aqondaniswe kanye namanye amathuba entuthuko ahlonziwe.
Indawo yasebaQulusini isemathubeni amahle okuveza amathuba ezimakethe zezokuvakasha futhi lokhu kumele kuhlolwe ngokwamathuba omklamo wokubuyekezwa komhlaba. Kunezinhlobo eziningi endaweni okumele kubhekwe kuzo:
I- Ithala Game Reserve yakhiwe ngaphandle kancane kweNyakatho nendawo kamasipala iLouwsburg. Ihlinzeka ngezilwane zasendle, izindawo ezinobuhle bemvelo ezingabukwa kanye nendawo yokuhlala, embandakanya izikhungo zezokuvakasha zezinga eliphezulu, enezindlu zokulala ezingama-240 nama-bush camps amane.
INgome Forests imbandakanya indawo iThendeka Wilderness, ethathwa ngomasipala bendawo njengeyisimangaliso kuneTsitsikamma esogwini oluseMpulanga Kapa. Le ndawo yodwa inezinhlinzamfuku zomdabu ezingama-84 futhi inezindawo zokukhempa kanye nemizila eminingi yokuhamba ephakathi kwamakhilomitha ayisi-7 nangama-21.  Amapulazi endawo nawo ambandakanya izindawo ezinhle ezinobuhle bemvelo.
Ukungabi nomfutho kwabasebenzi abadingekayo eziqiwini zezolimo uma kuqhathaniswa nomkhiqizo wezolimo kuthathwa njengenhlanhla kubalimi abathintekayo mayelana nokulawulwa kokugcwala kwabasebenzi abanamandla. Njengezokuvakasha, ezolimo zinikezela ngamathuba angempela entuthuko.
Nakuba indawo yasebaQulusini ithathwa njengengalimeki, wonke amathuba okulima kumele asetshenziswe.  Njengoba le ndawo ingenye enabantu abaningi abafake izicelo zokubuyiselwa komhlaba ezweni, kubalulekile ukuba abafake izicelo balekelelwe ukuba bazalanise imali ngokusebenzisa lezi zindawo; ngale kwalokho ukuphuma kwabahwebi baphambilini kuzokwenyusa amathuba okufadabala komnotho wendawo. Selokhu kuqaliswe ukusebenza uhlelo lokubuyekezwa komhlaba eNingizimu Afrika, amapulazi abaziwa ngokuba nomkhiqizo omningi asemane akhathala nawo, futhi namathuba amaningi abanikazi bomhlaba abasha ayashabalala. Kusemqoka impela ukuthi abanikazi bemihlaba ebuyekeziwe banikezwe izisombululo ezizobalekelela zisuka amagqozo nje.
Izinhlelo ezinthsa ezisemqoka seziqalisiwe KwaZulu-Natali ukubhekana nalezi nkinga ezinkulu ezintathu eziphazamisa ukubuyekezwa komhlaba, okuyilezi, ukuntuleka kwamakhono phakathi kwamaqembu amakhulu abantu abafake izicelo okuba bazalanise imali eningi ngokwabo; ukushiya kwabalimi abamhlophe nabanekhono ezindaweni ezithintekayo; kanye nokungakwazi kwabanikazi bendawo abasha ukuthenga nokugcina imishini nezinsiza ezidingekayo ngendlela ukuze kwenziwe inzuzo ngezolimo.
Ukungenelela okusanda kwenziwa nguRoland Henderson, umlimi waseLadysmith, sekuveze ukuthi ezikhathini eziningi abalimi abamhlophe bazinikele ukwakha izindlela zokusebenzisana phakathi kwabo nabanikazi bomhlaba abasha okuzohlomulisa bona bobabili. Umgomo onqala phakathi kwalaba babambiqhaza ukuthi abalimi abanesipiliyoni bahlale kuwo lo mkhakha bengabeluleki noma beyizimenenja, ngesikhathi besaqashisela abalimi abasha ngomhlaba ukuze bakwazi ukuqhubeka lapho begcine khona ngaphambi kohlelo olusha. Okubalulekile empumelelweni yalezi nhlelo ukuzimisela kwababambiqhaza ngoba phela yibo abaqhuba lolu hlelo. Ngakho-ke , ukuzimbandakanya ngqo kwabanikazi bomhlaba abasha nabadala kusemqoka kakhulu. Lokhu kudinga ukwesekwa ngokubamba iqhaza koMnyango Wezindaba Zomhlaba, Ezolimo, Ezokuthuthukiswa Komnotho Nezokuvakasha, kanye neziphathimandla   zendawo. Imininingwane yabambiswano izokwehluka ngendawo ngendawo, kodwa-ke umphumela ongenakuncishiswa ukuthi abanikazimhlaba abasha bangakazi ukungenisa imali ngempahla entsha abayitholile, kube ngaso leso sikhathi  bethuthukisa amakhono abo ngempumelelo. 
ISU LOKUSEBENZA ELIBANZI
Izinhlelo zesikhungo
UMasipala Wendawo uphethwe yiKomidi LeMeya LeSigungu Esiphezulu elinamalungu esigungu esiphezulu ayisikhombisa omunye wawo IMeya, kanye noMkhandlu onaMakhansela angama- 33 asebenza neKomidi LeSigungu Esiphezulu. Angamashumi amabili amaKhansela ezigceme, bese kuthi lawa ayi-19 abe Ngamakhansela Amele uMkhandlu. Kunamakomiti ayisithupha emisebenzi ethile, lilinye limbandakanya ilungu le- EXCO elisebenza njengeKhansela Lekomidi Lomsebenzi Othile.
UHulumeni useka intuthuko emazingeni kazwelonke, esifundazweni nawendawo, ngokusebenzisa iminyango ehlukahlukene, izinkampani zikahulumeni kanye nabanye ababambiqhaza embonini yezomnotho.
Ukwelekelela lokhu, lezi nhlosongqangi ezilandelayo sezihlonziwe nguhulumeni 
Ukudala isimo esifanele samabhizinisi amancane
Ukuhlinzeka  ngolwazi lokungenisa imali, umnotho kanye namathuba emisebenzi
Ukubhekana nomphumela wobandlululo oncike ekuncishweni amathuba kwamabhizinisi abamnyama
Ukwelekelela ukuthuthukiswa kwabesifazane kuzo zonke izimboni zezamabhizinisi
Ukudala amathuba omsebenzi asimeme esikhathi eside 
Ukuvuselela imboni egxile ekukhuliseni umnotho 
Ukuqinisa ubumbano phakathi kosomabhizinisi abancane.
Ukunikezela ngezinkundla zokuxhumana phakathi kwamabhizinisi amakhulu namancane ngokunjalo naphakathi kwamabhizinisi asedolobheni nawasemakhaya.
Ukulungiselela amabhizinisi amancane ukuba akwazi ukumelana nezinselelo ezibhekene nomnotho womhlabajikelele.
UHulumeni kazwelonke usutshengise ukuzibophezela kwawo ekuthuthukiseni amabhizinisi ngokusungula izikhungo eziningi ngenhloso yokwelekelela ukuqaliswa kokusebenza kwentuthuko yamabhizinisi.  
Ekusabeleni kulezi zibopho, uMasipala usuqoke UPhiko Lokulawulwa Komklamo olutholakala Ophikweni Lwezemisebenzi Yokuhlelwa Kwamasu Okusebenza Neyomphakathi lukaMasipala waseBaqulusini, lweminyaka emithathu kusuka luqalisiwe(KuNdasa wezi- 2011). UPhiko Lokulawulwa  Komklamo luzosungula ingqalasizinda ukuze luqalise ukusebenza kwesu lokuthuthukisa umnotho lwesikhathi eside, lwelekelele imiklamo ezoqhubeza isu lokusebenza futhi lunikeze uMasipala waseBaqulusini amandla okuqhubeka nokuqalisa ukusebenza kwesu ngezikhathi i-PMU isiphetha phakathi konyaka wezi-2014. 
Ukuthuthukiswa kwezikhungo nemiklamo okufanele
Ukugqagqana kwezikhungo zasemadolobheni, ikakhulu iVryheid, kanye nezindawo zasemakhaya, kudala inselelo entuthukweni kaMasipala wonkana. Ukuhlelwa kwentuthuko  kudinga kwelekelele izikhungo zasemadolobheni ukuba zenze lo msebenzi, kube ngaso leso sikhathi kuthuthukisa amakhono namathuba emphakathi yasemakhaya okunciphisa ukuncika ezikhungweni zasemadolobheni. Ukuthuthuka kwengqalasizinda kunganciphisa umthwalo ngokwelekelela ukuxhumana okulula nokuhamba phakathi kwezindawo zasemadolobheni nezasemakhaya.
Ukwenziwa ngcono kokuhlinzekwa kwezidingongqangi ukuze kulinganiswe ukungalingani  kubaluleke kakhulu ekuthuthukiseni.Ukungabikhona kwengqalasizinda yokuhlinzeka ngamanzi eVryheid yikona okusemqoka. Iziphathimandla zemisebenzi yezamanzi zibeke umkhawulo kunoma yikuphi ukuthutheleka okukhulu kwabantu edolobheni, kanye nokuqaliswa kwanoma yiliphi ibhizinisi elisha elibalulekile.
I -IDP iphakamise ukuthuthukiswa kwemigudu yesibili- eyakhiwe ngokwamasu okusebenza, ukuze kunciphe umthwalo obhekene neVryheid, ngokubheka ukuthi leyo migudu nayo izoheha abatshalizimali ngenxa yokwanda komsebenzi owengeziwe.
Le nqubomgobo ivezwe Ohlakeni Lokulawulwa Kokusetshenziswa Komhlaba. I-IDP ihlonza isidingo sokweseka ukunikezelwa kwezidingongqangi  futhi kuqaliswe intuthuko ezindaweni ezibaluliwe ngokusungulwa kweZikhungo Zokunikezela Ngezidingongqangi Ezindaweni Zasemakhaya. Lezi zikhungo zizoba namahhovisi amaningi azohlinzeka ngeizidingongqangi ezisemqoka, ezinjengezikhungo zokuholela impesheni, amahhovisi ezokuphepha nokuvikela, ezamaposi, imitholampilo kanye namahhovisi omaziphathe endawo.
Enye ingqinamba enkulu mayelana nokuhlelwa kwendawo ukubakhona komhlaba, ikakhulu maqondana nokwakhiwa kwezikhungo. Uhlelo lokubuyekezwa komhlaba lungasiza ukudedela lo mhlaba.  Okuhlobene nalokhu yisidingo sokulawula ukwabiwa komhlaba kanye nemijondolo. I-IDP ihlonza isidingo sokwethula izinhlelo zokungenelela ekuhlelweni kwedolobha ukuze kulawulwe ukuhlala kwabantu ngokwethula nokuqalisa ukusebenza Kwezinhlelo Zohlaka Lwentuthuko (DFP).
Ukungabibikho Kwezihlelo Zokulawulwa Kokusetshenziswa Komhlaba (LUMS) kuthinta abantu abaningi bendawo kamasipala waseBaqulisini. Osomabhizinisi kanye nabatshalizimali abamnkatshubomvu baxakwe ukwentuleka kwemikhombandlela yokuhlela engasiza ekuthuthukiseni kanye nasekwandiseni imisebenzi ezikhungweni zasemadolobheni, ikakhulu eVryheid. I- IDP yethula imibiko mayelana nendlela enezigaba ezimbili ehlongozwayo ukwakha i-LUMS elungile, ngokuqaphela ukuthi ukusungulwa kwale nqubomgomo kwaba nesandla hlakazekeni koMkhandlu ngoLwezi wezi- 2006. I-IDP iqaphele ukuthi “I-LUMS yokugcina yasebaQulusini izoqukatha izinhlelo eziningi ezizodlondlobala ngokushesha ukuhlanganisa zonke izinhlelo, kusukela emakhaya kuya ohlelweni oluhlelwe ngobubanzi.” Lena yinhlosongqangi esemqoka okumele ihlanganiswe nohlaka oluhleliwe olungaguquki. I – IDP yethula imibiko mayelana nesimo samanje ngezinqumo eziningi ezeseka ukutholakala kolwazi ngendlela yemibiko yemikhakha.  Le mibiko yemikhakha  iyimibhalo esemqoka okuyiyona esiza ekululekeni uMasipala, ngokuqaliswa kohlelo. Uma eminye yale mibiko ingaphelele noma ingacoshelisisiwe, ingalibazisa intuthuko.Ukuhlolwa kwe I-DP kudalula ukuthi ingxenye enkulu yezinhlelo zemikhakha (ngaphandle kwalezo ezimbandakanyeka kwi I-DP uqobo) azenele noma aziphelele.  Kubalulekile ukuthi ukuphathwa kolwazi kube yimpumelelo, futhi ulwazi lwelekelele ekuqalisweni kohlelo ngendlela edidiyelwe.
Umphumela wocwaningo olufanele kanye nohlelo olusetshenzisiwe ekuThuthukisweni Komnotho Wendawo esifundeni sasebaQulusini njengalokhu kuvelile kuleli bhukwana, kuncike ezindaweni ezinhlanu zentuthuko: ingqalasizinda yezemnotho womphakathi, ukusimama kwezomnotho, uguquko lwezikhungo, ukubusa kanye nenhlalo.
Ngaphezu kwalokho, uMasipala ubheke umumo wezikhungo ezintathu ukwenza uguquko kwi-LED ngokusebenzisa izindlela ezingafani kunokuba kusetshenziswe indlela eyodwa:
Ukutholakala kwabanye abasebenzi abazosebenzela uHulumeni Wendawo
Kulindelwe ukuthi lokhu kuzofaka ukuqashwa kwabanye kwabasebenzi abazobhekna nemisebenzi yokuhlela neye- LED.
2. Ukusungulwa kwegatsha lokuthuthukisa
Lolu hlelo lubhekelele ukusungulwa kwesikhungo okungesikaMasipala esixhaswe ngezimali 
yi-IDC, esizokwaziwa njengeGatsha Lokuthuthukiswa Komnotho Wendawo. Lokhu kuthathwa njenganento engenzeka ezikhathini esiphakathi nendawo kuya esikhathini eside, eyoqagulwa esikhathini esizayo ,esigabeni esifanele.
3. Ukusungulwa kwe-PMU ngoxhaso lwezimali zesifundazwe
Lolu hlelo, olusaqaliswa njengamanje, lufaka nokuqokwa kweqembu elizimele longoti 
be-LED ngokuhambisana nemigomo okumele ilandelwe kanye nokukhishwa kwethenda yomphakathi nguMnyango Wezokuthuthukiswa Komnotho eSifundazweni. I-PMU seyisunguliwe. Izoqala ukusebenza ngoNdasa wezi-2011.
Isinqumo sathathwa ukuze kuqaliswe uhlelo olunezingxenye ezimbili lokuqalisa ukusebenza kohlelo ngokuqaliswa kokusebenza kwe- PMU yesifundazwe enenkontileka kulandela ukusungulwa kwegatsha lokuthuthukisa elimile, uma imigomo yebhizinisi ikuvuma lokho. I-PMU ibhekene nokuqaliswa kanye nokusungulwa kohlelo, kumbandakanya ukwelekelela okufanele phakathi kwezinhlaka ezithintekayo kanye nokuqaliswa kwezinhlelo zokungenelela Ekuthuthukisweni Komnotho esikhathini esiyiminyaka emithathu. Ngonyaka wezi- 2014, iGatsha Lokuthuthukiswa Komnotho lizoqhubeka nokwenza imisebenzi ye- PMU, bese lisebenzisana nehhovisi le-LED likamasipala wendawo ukugcina nokwandisa uhlelo. Kokunye ihhovisi le -LED lingabe nelinamandla enele okuqhuba umsebenzi oqalwe yi-PMU -lezi zindlela ziyosetshenziswa ngonyaka wokugcina we -PMU, yezi-2013 -2014. Ukuqaliswa kokusebenza kohlelo lwe- LED kuhambisana nazo zozimabili izinhlelo zokwenza umsebenzi zesikhathi esifushane neziqhubekayo ukuze kunikezwe uMasipala amandla okuhlela nokuqalisa umsebenzi ngokusebenzisa ulwazi lwawo.
IZINHLELO ZOKUNGENELELA EKWENZENI ABAQULUSI IHABHU LESIFUNDA
Imvama ukwehluleka, izithiyo kanye nezingqinamba  zezimakethe ekusimamiseni umnotho kusuka ezindabeni zokuhlela nezendawo,ngakho-ke lezi zinto akumele zizitshwe ngoba zinegalelo elikhulu empumelelweni Yokuthuthuka Komnotho Wendawo.
Enye inhloso Yomklamo Okhethekile Wokuthuthukisa AbaQulusi ukuba kusungulwe izinhlelo zokungenelela ezizogxila kakhulu emandleni wendawo kamasipala okuhlanganisa iqhaza lawo njengesikhungo esiyihabhu yezomnotho nezidingongqangi ezohlinzekela iMpumalanga yaKwaZulu Natali. Ukuhleleka kokusabalala kwemiphakathi ngokwezindawo zokuhlala kanye nemigudu yezidingongqangi ngasemzileni ohlanganisa i- eMondlo-Vryheid-Hlobane-Coronation-Nyathi-Louwsberg kuletha kokubili izingqinamba kanye namathuba okwenza kubenesidingo esikhulu sezinhlelo zokungenelela ezizoletha uguquko.
Kucacile ukuthi lokhukungenelela kumele kuhlonzwe, kukhuthazwe bese kuqaliswe ukusebenza emazingeni anhlobonhlobo axhumene.  Okunye ukungenelela kunomfutho ngokwesimo sako kanti okunye kungokwesekayo kwesikhathi esifushane, esiphakathi nendawo kanye neside.
Izinhlelo zokungenelela ezihlonziwe zingahlukaniswa zibe yizinhlelo ezintathu ezibanzi, ezidinga nazo ukuba zihlaziywe bese zilawulwa yizikhungo ezahlukene:
UHlelo 1: Ukungenelela Ezikhungweni nakwezokuphatha- lokhu kubhekelela uhlaka lomumo wokulawulwa kwezomnotho endaweni kanjalo neqhaza lababambiqhaza abehlukene. Kahle kahle lokhu kwenziwa yi-PMU esunguliwe ehlola izindlela zokuphathwa komnotho ezahlukahlukene zesikhathi eside;
UHlelo 2: Ukungenelela ekuhlelweni kwendawo nasekwenzeni ukuba isebenze - lokhu kubhekelela  izindlela ezisebenzayo zokubhekana nokuphambana kokwabiwa komhlaba okwabangelwa ukuhlela kobandlululo, kulandela ukuthuthukiswa okungekho emthethweni kanye nesimo sezibalo zabantu zamanje;
UHlelo 3: Ukungenelela Ekuthuthukisweni Komnotho- leli yiqoqo lemiklamo yesikhathi esifushane kuya kweside ehlinzeka umphakathi wendawo ngamakhono aphathelene nezezimakethe, amathuba omsebenzi azinzile, kanye namathuba okuthuthukisa amabhizinisi anesisekelo.
Izinhlelo 1 no 2 ziyizinhlelo eziluphawu lokuchuma komnotho kwesikhathi eside endaweni kanti futhi kumele ziqaliswe kanye kanye nezinhlelo zentuthuko eziqukethwe wuHlelo 3 okulindeleke ukuba zona zihlangabezane nezidingo zomklamo wesikhathi esifushane.
Nakuba iZinhlelo 1 no 2 kuyizo ezidingekayo kuqala ukuze kukwazi ukuqaliswa ngokuphelele uHlelo 3, kumele kuqaliswe kanye kanye ukungenelela okuningi kuzo zonke izinhlelo, ngaphandle uma kunezizathu ezithile eziphikisa lokhu. Izinqumo mayelana nokulandelana kokungenelela ziyothathwa yisikhungo esifanele ngokuxoxisana ne-KZN DEDT kanye noMasipala Wendawo yaseBaqulusini. I-PMU yelekelela uhlelo lokuthathwa kwezinqumo njengengxenye yomsebenzi wawo osemqoka. Kucacile ukuthi, lezi zinqumo zincike ekutholakaleni kwezimali, ukubambisana kanye nokwanda kwamandla.
ISIPHETHO
Amandla kaHulumeni Wasekhaya okwenza umsebenzi othunywe wona ngokusemthethweni wokuqhuba nokunikezela ngohlelo lwe- LED anqindwa yimikhawulo yamasu,  ukubusa, amandla kanye nendawo.  Okuyikhona osekuseqhulwini manje ukuphuthuma kanye nengcindezi yezepolitiki ehambisna nokufadalala konotho kanye nokunye, ngaphandle kwezizathu ezithile zokufadalala kwawo, izisombululo kudinga zikwazi ukubhekana nezidingo zamanje neze nezesikhathi eside.
Uma sibheka ngokwesikhungo, sikwazile ukuqinisekisa ukuthi kunokuphathwa ngokuhlanganyela okufanele, komnotho wendawo njengomphumela osemqoka ekusungulweni kwe- PMU njengophawu lwezinhlelo zokuphathwa komnotho zesikhathi eside. Njengalokhu kungekho onesisombululo esidingekayo sokuguqula isimo sokufadalala komnotho ngaphansi kukamasipala wendawo, i-PMU icubungula izindlela eziningi zokubhekana nokuntuleka kwala makhono. Njengengxenye esemqoka womsebenzi ewuthunyiwe, i- PMU izoqikelela ukuthi amasu esikhathi eside okuthuthukisa umnotho ayaqhubeka ngowezi-2014 eqhutshwa ngabasebenzi abanamakhono afanele abasebenza ngaphansi kwezinhlelo zesikhungo zokuphathwa komnotho ezizinzile. 
Uma sibheka ngokokuhlela, i-PMU, kanye nohulumeni wesifundazwe, uMasipala weSifunda kanye noMasipala wasebaQulusini usuqalise amasu amasha okuhlanganisa izindawo ezezihlukanisiwe. 
Uma sibuka ngeso lokukholeka,  i-PMU izoqalisa imiklamo enemiphumela yamanje kanye neyesikhathi eside- imiphumela yezomnotho nenhlalo- ezoveza amandla endawo kubabambiqhaza bangaphakathi kanye nabatshalizimali.
