Planning (Maize) (1610 words)									Setswana

Go rulaganyetsa dijalo tsa selemo tse di atlegileng



Instructions: 

Folio strap: Ntshokuno

Byline: Kgannyana e e tla ka montshakuno wa maloba



Ka bonako fela fa dijalo tsa setlha se se fetileng di sena go kotulwa kgotsa go simolola thulaganyetso e e feleletseng ya setlha se se siameng. Ke nako e e siameng go sekaseka gore go diragetseng mo setlheng se se fetileng le go tlhatlhoba dintlha tse di farologaneng tsa tsamaiso le ntshokuno tse di ntseng le seabe mo go tlhomamiseng boleng le pholo ya bofelo ya dijalo. Fa go se na direkoto tsa histori tse di kwadilweng tsa tshimo nngwe le nngwe, jaanong ke nako e e siameng go dirisa dipalotshedimosetso tsa ngogola go simolola thulaganyo ya botsholarekoto.

Direkoto tsa motheo tsa dintlha tsa popego tse di latelang tsa masimo di tshwanetse go bolokwa le go tlhabololwa ngwaga le ngwaga: leina la polase, sedika sa polase, palogotlhe ya kgaolo, dikgaolo tsa lefatshe la temo, lefatshe la phulo, mafulo a a jetsweng a a tokafaditsweng, nosetso, bonno, mabolokelo le dikago tsa mo polaseng.

Tshimo nngwe le nngwe mo polaseng nngwe le nngwe e ka bewa leitlho ka ditsenngwateng tsa popego tse di latelang: kgaolo ya masimo, boteng jwa mmu, mofuta wa mmu, monono wa mmu, diphetogo tsa seemo mo dingwageng di le mmalwa, (fa di le teng go tswa dipholong tsa diteko tse di fetileng), thefosanyo ya dijalo le thulaganyetso ya thefosanyo ya dijalo, dijalo tse di jetsweng la bofelo (go akaretsa le matlha a go jala), mofutapeo, kelotlhogo, palogare ya go na ga pula, pula e e amogetsweng ka paka ya go sa lengwang pele ga sejo sengwe le sengwe se jalwa, pula e e amogetsweng ka paka ya kgolo, taolomofero e e dirisitsweng (go akaretsa dikhemikale le dikelotshelo tse di fitlheletsweng le nonofo ya tsona), dibolayasenyi tse di dirisitsweng le nonofo ya tsona, pholo le boleng jwa thobo.

Tshenyegelo ya menontsha ke nngwe ya ditshenyegelo tsa ditsenngwateng tsa tlhamalalo tse dikgolo mo lenaneong la bojaladijalo. Tshelo e e nonofileng ya lenaneonontsho le le rulaganeng mo sengweng le sengweng ka go latelana e tlaa tlhomamisa ntshokuno e e kwa godimo ya thobo e e kwa godimo. Go botlhokwa thata go itse seemo sa kwa godimo gammogo le pula e e fetileng e e amogetsweng mo dikgaolong dingwe tseo di ka bong di monyetse dikotla tsa dimela tsa botlhokwa di le mokawanyana. Tshetlhafalo ka ntlha ya tlhaelo ya naeterojene le salefa e tlhageletse sentle mo didikeng tsa temothuo di le mmalwa mo setlheng se se fetileng seno. Mo ntlheng ya dijalo tse di magareng tse di fa godimo, dikotla tse di tlositsweng di tshwanetse go busediwa go netefatsa gore dijalo tse di latelang di ka fitlhelela thobo e e solofetsweng. 

Mabapi le se, dikaommu di tshwanetse go tsewa mo tshimong ya selemo nngwe le nngwe e e tla tsenngwang mo ntshokunong le go romelwa ditekelelong. Fela fa tshwetso e setse e tserwe gore ke dijalo tse dikgolo dife tse di tshwanetseng go jalwa magareng ga mmidi, disonobolomo, dinawa tsa soya, mabele, matonkomane, ditapole, dinawa tse dikima kgotsa sejalo sefe le sefe fela, dipholo tsa diteko di ka dirisiwa go rulaganyetsa dilekanyo tsa monono tse di kwa godimo tse di tlhokegang go fitlhelela thobo e e nang le dipoelo ya sejalo sengwe le sengwe. Sejalo sengwe le sengwe se tlaa tlhoka katlanegiso ya nontsho e e farologaneng. Ditlhotlhwa tsa mebaraka tsa isagwe le taolo ya mathata di tlaa tlhomamisa gore ke motswako wa dijalo dife o o tlaa tshwanelang bolemirui jwa gago.

Tseosekaommu le tekelelo ya mmu

Go tshwanetse go latelwe ditshwetso di le mmalwa go netefatsa gore lenaneotekelelo la llaeme le nontsho le tlaa bo le tshwanetse tiro ya temothuo ya gago. Se se akaretsa go phutha le tlhokomelo ya dikaommu, ditsela tsa tekelelo tse di tshwanetseng, dikaelo tse di batlisisitsweng sentle tsa tlhaloso ya dipholo, tsweletso ya dikatlanegiso tsa kelo ya dikotla e e nepagetseng le kopakopanyo ya ditlhokego tsa dikotla tsa dijalo tse di atlanegisitsweng go nna lenaneo la tsamaiso la dikotla le le akareditseng.

Go phutha dikaommu

Maitlhomo a tekelelo ya mmu ke go fopholetsa kgono ya mmu go tlamela dijalo tse di golang ka dikotla tse di tlhokegang le go upolola mathata a mmu mangwe le mangwe a a ka kgoreletsang kgolo le tswelelo ya dijalo e e nonofileng. Tekelelo ya mmu ya diteng tsa mmopa gape e letla tshelo ya kelo ya sebolayatlhatshana e e nepagetseng mo lenaneong la taolomofero.

Go botlhokwa go tsaya sekao se se nang le kemelo e e lekaneng mo tshimong nngwe le nngwe. Sekao sa bofelo se se rometsweng kwa laboratoring se ka nna bokete jwa 0,5 kg se digeramo di se kae tsa sona fela di ka sekasekwang. Ka jalo go botlhokwa thata go beela thoko masimo a boteng jwa mmu jo bo farologaneng le mefuta ya mmu mo dikgaolong mo masimong a a sa emeleng tshimo yotlhe. Tekelelo e siame fela go ya ka fa sekao se se phuthilweng mo tshimong. Gakologelwa gore go na le pharologano e kgolo thata mo mmung mo masimong. Mo nakong e e fetileng sekao se se tserweng mo diheketareng di le lesome dingwe le dingwe tsa boloko ya masimo se ne se tsewa se lekane. Fela malatsing ano go botlhale go reka kgotsa go adima boro ya mmu mme o tsamae ka go kgabaganyetsa kwa le kwa go ralala tshimo go tswa godimo go ya tlase ka batho ba le babedi, mongwe a tshotse kgetsana ya sekao sengwe le sengwe, le go tsaya pelo ya boteng jwa magareng ga 15cm le 20cm, fela e seng go feta 20cm.

Fa go dirisiwa kgetsana e kgologolo ya monontsha, netefatsa gore e tlhanolotswe gonne tlhaka nngwe le nngwe ya monontsha e lekane go tlhotlheletsa dipholo. Go ka epiwa mesima e mentsi ka fa go ka kgonegang ka teng, sekao dimitara tse 100 go ya 200 dingwe le dingwe; fa o tsamaya o nyokanyokela. Tsaya dikao magareng ga mela e mebedi e e jetsweng ya dijalo tsa nako e e fetileng gonne kgaolo eo go neng go le dimela di le mmalwanyana e ka bonala e le kgaolo ya monono o o kwa godimo. Sekao se se kopantsweng se jaanong se ka tswakanngwa sentle thata mme ga tsewa sekao sa digeramo tse 500 go tswa mannong a a farologaneng mo kgetsaneng gape mme sa tsenngwa mo lebokosong le le neetsweng ke laboratori ya tekelelo go netefatsa gore kemedi e e lekalekanang e romelwa kwa laboratoring.

Lebokoso la sekao le tshwanetse la bo le tshwailwe sentle le nomore ya tshimo, leina, aterese ya polase, dinomore tsa mogala le letlha la tseosekao go efoga tlhakatlhakano e e ka nnang teng mo laboratoring. Gantsi go botoka go feleletsa se gona fa tshimong gore go se ke ka gope ga nna le tsiakanyo ya dikao.

Fa karolo nngwe ya tshimo e ntsha kgolo le thobo e e bontle bo bo boitshegang, go gakololwa gore go tsewe sekao se se fa thoko sa tshimo e. Sekao se, fa se tshwantshanngwa le sekao se se bogare, se ka dirisiwa go senola go sa lekalekaneng ga monono go go kgethegileng mo bolokong joo, jo jaanong bo ka rarololwang le go baakanngwa. 

Dikao tsa mmu ga di a tshwanela go tsewa mo mafelong a a sa tlhamatshegeng jaaka masimomagolo, diforo tse di suleng, dikgaolo tsa bobolokelo tsa furu e e kobetsweng, makgabana a a kwa tlase kgotsa dikgaolo tse di gogolegileng.

Gajaana go a kgonega ka setegeniki go dirisa Global Positioning System (GPS) go tlhaola dintlha mo thulaganyong ya diboloko mo sekgaleng sa 0,5m go ya 4m ya dintlha tsa makgabaganyo tsa thulaganyo ya diboloko kgotsa ya phatlalatso ya dikao mo thulaganyong ya dibolokonyana. Jaanong di ka nna tsa nna tsa tshwantshanngwa gangwe le gape mo isagweng mme diphetogo tse di farologaneng tsa dintlha tsa monono wa mmu di ka kgona go bewa leitlho mo tsamaong ya nako. Dipholo tsa deitha di ka fitlhelelwa ka Ground Information System (GIS) gore go ntshiwe karata ya mmala o o lekalekantshitsweng ya mmu e e supang pH, khalesiamo, makenesiamo, fosefeite, salefa, dikotlannye tsa naeterojene le dipharologantsho tsa teko ya mmu tse dingwe, e e nayang kgatisopono ya pharologantsho kgotsa bogolo jwa bothata jo bo rileng mo tshimong. Mo dikgaolong tse dintsi disenthaphaefote di beilwe leitlho ka mokgwa wa dibolokonyaneng ka heketara go ya ka boloko.

Ipoeletso ya tseosekao

Nako e e gaisang ya go tsaya sekao ke fa o na le nako ya go dira tiro e e maatlametlo, fa o ka kgona go atlhola ka matlho mo kgaoganyong ya tshimo go ya ka dikgaolo tsa tseosekao tse di tshwanang le ka nako e e tshwanang le yona eo ngwaga le ngwaga morago ga thobo kgotsa mo ntlheng e e tshwanang mo thefosanyong ya dijalo. Go thusa ka gale go romela dikao kwa laboratoring fa ba sa kgangwe ke tiro. Semphete-ke-go-fete wa setlha sa selemo se se tlang, o nna ka gale mo go Lwetse le Diphalane ngwaga le ngwaga. Togamaano e dirwe ka nako go kgona go dira thulaganyo ya kgwebo e e duleng diatla le go golagana le bagakolodi ba ba dirang dikatlanegiso tsa monontsha.

Boteng jwa tseosekaommu

Mo dipharologantshong tsa mmu tse dintsi tse di tlaa tlhatlhobelwang fosefeite (P), potasiamo (K), dibodi le pH, dikaommu le dikotlannye di tshwanetse go tsewa mo botennye jo bo tshwanang jwa 0cm - 15cm. Go ya fela ka go lotagana ga bogodimo jwa mmu, dipholo tsa botengtekelelo jo bo nang le bokao o ka tsewa go tswa 0cm - 20cm.

Tlhokomelo ya dikao

Tlhola gore kgetsana ya sekao nngwe le nngwe e supa sentle tshimo e se tserweng mo go yona mme e na le nomore ya yona e e tlhaolegileng. Dikgetsana di tshwanetse di tswalwe thata, di se bewe mo mogoteng o montsi mme di nne mo karolwaneng e e tsiditsana, mme di romelwe ka bonako fela morago ga go tsewa.

Didiriso tse di tlhokegang mo tseosekaong sa mmu

Bobotlana jwa didiriso tse di tlhokegang mo go tseeng dikao ke mmepe wa polase, ditshupetso tsa GPS (fa go tlhokega), diboro tsa mmu tse di nepagetseng, kgotsa digarawe (fa go ka tswelediwa boteng jo bo tshwanang), dikgetsana tsa dikao tse dikgolo, dikgetsana tsa laboratori tsa mmu, dipene go tshwaya dibokoso le direkoto tsa masimo tse di kwadilweng. 

Go tlhopha laboratori

Dilaboratori tse di babalesegileng go dirisiwa ke tse di sa amaneng le setlamo se se rileng sefe kampo sefe – dipholo tse di duelelwang ke montshakuno ka jalo di nna thoto ya montshakuno. ARC e na le dilaboratori tse di siameng thata di le mmalwa tse di ka diresediwang lebaka le. Sebe sa phiri, ditlamo dingwe tsa monontsha di dira ditshekatsheko mahala, mme ba dumela go gololela montshakuno dipholo fela fa a reka monontsha mo go bona.

Go kopa diteko tse di maleba le polase ya gago

Dilaboratori tse dintsi di na le diroto tsa motheo tsa ditekelelo tse ka tlwaelo di dirwang jaaka tekelelo e e tlhomameng ka tlhotlhwa e e utlwalang fa e lekalekanngwa le bomosola jwa dipholo.

Go atlanegisiwa go kopa ditekelelo tse di latelang tse di naneofaditsweng fa tlase gore moitseanape wa temothuo kgotsa mogakolodi a kgone go ka naya kgakololo e e nang le bokao morago ga go sekaseka dipholo tsa ditekelelo tsa mmu gammogo le kanaanelo ya masimo mo polaseng ya gago le tikologo ya setlelaemete eo mo polaseng ya gago e leng mo go yona. Ditekelelo tsa pH, P, K, Ca, Mg, Na le phesentheije ya tlopelego ya esete go tlhakana le tse di latelang, tse di tlhokang kopo e e tlhaolegileng, S(fa laboratori e na le didiriso go tlhatlhobela se), Zn (HCL), phesentheije ya mmopa le ditlhokego tsa llaeme, ke jona bonnye jo bo tlhokegang.

Bokhutlo

Gale go na le ditshenyegelo tse di amanang le tshekatsheko ya dikaommu fela gakologelwa gore ka go dirisa diranta tse di makgolo a le mmalwa go ka go bolokela dikete tsa diranta mo ntshokunong ya dijalo. Go botoka go tsaya dikao ngwaga le ngwaga go na le go boloka madinyana a mannye mme gongwe o dirisitse mofuta kgotsa selekanyo sa monontsha se se fosagetseng.

