MOLAO
MATSENO
MO GO LEMOGENG-
MME GO GOPOLA LE gore-
O Molaotheo, mo ponelopeleng ya phokotso ya ditshwanelo tse di botlhokwa mo mabakeng mangwe, o gatelela botlhokwa jwa dikgatlhegelo tsa bana, mme o bo o di beela kwa thoko go di naya tshireletso e e itlhaotseng, go neela bana ba ba tlolang molao tshireletso, gareng ga dingwe, tshwanelo ya-
gore ba se tlhatlhelwe, kwa ntle ga fa go lekilwe ka gotlhe gore go se nne jalo mme go sena se se ka thibelang seno, mme fa ba tlhatlhetswe, e nne lobaka le le khutshwanyane fela, le le matshwanedi;
gore ba tsholwe ka tsela le go bewa mo maemong a a elang tlhoko dingwaga tsa ngwana;
go se kopanngwe le bagolo, le go aroganya basimane mo basetsaneng, fa ba tlhatlhetswe;
kgotsa go ba baya mo tlhokomelong ya losika, batsadi kgotsa tlhokomelo nngwe; e e maleba;
O molao wa gajaana o o kwadilweng mo bukeng ya molao, ga o sireletse dikgatlhegelo tsa bana ba ba robang molao ka tsela e e akaretsang dintlha tsotlhe tse di tseelang tlhogong gore bana ba utlwisiwa botlhoko bonolo le gore ba na le ditlhokego tsa bona tse di itlhaotseng;
x tlhopha mongwe yo o tla tsayang tshweetso ya semolao mo dikgetseng tse di akaretsang bana tse di sa faposiwang mo tshekong kwa kgotlatshekelo ya bana; le x neelano ka methalethale ya dikatlholo tse di maleba tse di siametseng ditlhokego tsa bana.
A JALO PALAMENTE ya Rephaboleki ya Aforika Borwa e rebola molao jaana:-
TLHAGISO YA DITENG
KGAOLO YA 1
DITLHALOSO, MAIKAELELO LE KAEDI YA DITAOLO TSA MOLAO 5
Ditlhaloso
Maikaelelo a Molao
Kaedi ya ditaolo
KGAOLO YA 2
KAROLO 1: TIRISO YA MOLAO
Tiriso ya molao
Tsela ya go sekisa bana ba ba latofadiwang ka ditlolo-melao 15
Bomasisi jwa ditlolo-molao
KAROLO YA 2: KITSO YA BOSINYI YA BANA BA BA KA FA TLASE GA
DINGWAGA DI LE 14
Bonnye jwa dingwaga tsa go nna le kitso ya bosinyi
Go tlholwa ga bonnye jwa dingwaga tsa go nna le kitso ya bosinyi 20
Tsela ya go sekisa ngwana yo o dingwaga tse di ka fa tlase ga 10
Tshweetso ya go sebeisa ngwana yo o nang le dingwaga di le 10 mme a le ka fa tlase ga dingwaga di le 14
Bosupi jwa kitso ya bosinyi
Maikarabelo a lepodisi fa go le pelaolo ka dingwaga tsa ngwana
Maitiko a tlhotlhomiso a a dirwang ke kgotlatshekelo nngwe le nngwe 30
Maitiko a tlhotlhomiso ya dirwang ke kgotlatshekelo nngwe le nngwe
Phoso mabapi le dingwaga tsa ngwana yo o latofadiwang ka tlolo-molao
KGAOLO YA 3
Ditsela tsa go tlisa ngwana kwa lefelong la dipatlisiso tse di dirwang pele ga 35 tsheko
Kitsiso ya lekwalo ya go tlhagelela kwa lefelong la dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko
Tagafara
Tshwaro 40
MABAKA A A JALO
KAROLO 1: KGOLOLO KGOTSA TLHATLHELO 5
Tsela e e tshwanetseng go latelwa fa go sekasekiwa kgololo kgotsa tlhatlhelo ya ngwana morago ga go tshwarwa
Kgololo ya ngwana ka kitsiso ya lekwalo mo tlhokomelong ya motsadi kgotsa mogolo yo o tshwanetseng kgotsa motlhokomedi wa ngwana wa semolao pele a tlhagelela lwa ntlha kwa lefelong la dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko 10
Tiro ya lepodisi fa le gololela ngwana mo tlhokomelong ya motsadi, mogolo yo o tshwanetseng kgotsa motlhokomedi wa ngwana wa semolao
Kgololelo ya ngwana mo tlhokomelong ya motsadi, mogolo yo o tshwanetseng kgotsa go mo golola ka boene kwa lefelong la dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko kgotsa kgotlatshekelo ya bosiamisi jwa ngwana 15
Kgololo ya ngwana ka beili
KAROLO YA 2: PEO MO LEFELONG LE LE RILENG
Tsela e e latelwang fa go sekasekiwa go bewa ga ngwana mo lefelong le le rileng
Ditlhopho tsa go bewa ga ngwana, mo lefelong le le rileng, yo a iseng a 20 gololwe, pele ga go tlhagelela lekgetlho la ntlha kwa lefelong la dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko
Tshireletso ya bana ba ba tlhatlhetsweng kwa setokising sa mapodisi
Go bewa kwa kgolegelong 25
Phoso mabapi le go bewa ga ngwana mo lefelong le le rileng
BOSIAMISI YA NGWANA
Mabaka a a tshwanetsweng go tseelwa tlhogong ke moreetsa-tsheko mabapi le tswelopele ya go tlhatlhela le go baya ngwana mo lefelong le le rileng, kwa lefelong la dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko kgotsa kwa kgotlatshekelo 35 ya bosiamisi ya ngwana
Maemo a go tlhatlhela kwa lefelong la dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko kgotsa kwa kgotlatshekelo ya bosiamisi ya ngwana
KGAOLO YA 5
Maikaelelo a tsheka-tsheko
Go tshola mo sephiring ga tshedimisetso e e bonweng ya kwa tshekatsheko
Lefelo kwa tshekatsheko e tshwanetsweng go dirwa kwa go lona 45
Batho ba ba nnang teng kwa tshekatsheko
Dithata le ditiro tsa modiredi wa tsamaisoeesa letleleleng motlola-molao go ya kwa kgolegelong
KGAOLO YA 6
Mofuta wa phaposo ya kgetse mo tshekong e e tshwanetswe go dirwa ke kgotlatshekelo
KGAOLO YA 7
Tlholego le maikaelelo a dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko 10
Batho ba ba tshwanetseng go nna teng kwa lefelong la dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko
Go tshola mo sephiring tshedimosetso e go neelanweng ka yona kwa lefelong la dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko
Go sa tlhagelele kwa lefelong la dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko 15
Tsamaiso go tshwarwa ga dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko
Go busediwa morago ga tsheko ya dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko
Ditaelo tse di dirwang kwa lefelong la dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko
Go isiwa ga bana ba ba tlhokang tlhokomelo le tshireletso kwa kgotlatshekelo ya bana 20
KGAOLO YA 8
PHAPOSO YA KGETSE MO TSHEKONG
Maikaelelo a phaposo ya kgetse mo tshekong
Kakanyo a ka ga phaposo ya kgetse mo tshekong
Mefuta ya diphaposo tsa kgetse mo tshekong 25
Tlhopho ya mofuta wa phaposo ya kgetse mo tshekong
Tikanyetso ya maemo a boleng e e dirisiwang mo phaposong ya tsheko
Neelano le tetlelelo ya semmuso ya diporograma tsa phaposo ya kgetse mo tshekong le baneelana ka tirelo ya phaposo ya kgetse mo tshekong
Go ela tlhoko gore taelo ya phaposo ya kgetse mo tshekong e a letelwa 30
Go sa latele taelo ya phaposo ya kgetse mo tshekong
Ditlamorago tsa semolao tsa phaposo ya kgetse mo tshekong
Rejisetara ya bana e go dirilweng taelo ya phaposo ya kgetse mo tshekong
Kopano ya setlhopha sa balelapa
KGAOLO YA 9
Dikgotlatshekelo tsa ngwana le tsheko tse di akaretsang bana
Go romelwa ga bana ba ba tlhokang tlhokomelo le tshireletso kwa kgotlatshekelo ya bana 40
Thuso ya motsadi
Nako e e letleletsweng ya go busetsa tsheko kwa morago
Kgotlatshekelo ya bosiamisi ya ngwana e ka faposa kgetse mo tshekong
KGAOLO YA 10
GO NTSHIWA GA KATLHOLO 45
KAROLO 1: KAKARETSO
Ngwana yo o tshwanetsweng go atlholwa go ya ka kgaolo eno
Maikaelelo a katlholo le mabaka a go tshwanetsweng go elwa hloko
Go amiwa ga motswa-setlhabelo ke tlolo-molao
Diriporoto tsa pele ga katlholo
KAROLO YA 2: MEFUTA YA KATLHOLO
Dikatlholo tse go diragadiwa ga ga bosiamisi
Faene kgotsa dikatlholo dingwe mo boemong jwa faene
Dikatlholo tse di akaretsang go nna ka fa tlase ga tlhokomelo ya lefapha la tsa tshiamiso
Katlholo ya go romelwa kwa kgolegelong
Go busetswa morago kgotsa go fegiwa ga go ntshiwa ga katlholo
Go se latele dikatlholo dingwe
KGAOLO YA 11 15
MOEMEDI WA SEMOLAO
Ditlhokego tse baemedi ba semolao ba tshwanetseng go di diragatsa
Kemedi ya semolao kwa dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko
Mo mabakeng mangwe, ngwana o tshwanetswe go neelwa moemedi wa semolao yo o duelelwang ke Puso 20
Mo mabakeng mangwe, ngwana o tshwanetse go newa moemedi wa semolao yo o duelwang ke Puso
KGAOLO YA 12
Go romelwa ga kgetse go ya go tlholwa ka nako ya fa go na le sengwe se se sa siamang se se diragetseng ka nako ya tsheko
Kgololo ka beili fa go santse go letilwe aphili kgotsa gore kgetse e ye go tlholwa 30
KGAOLO YA 13
Go tlosiwa ga direkoto tsa ditaelo tsa go bonwa molato we le tsa diphaposo tsa kgetse mo tshekong
KGAOLO YA 14 35
DITLHAGISO KA KAKARETSO
Melao ya kgotlatshekelo
Go tlhomiwa ga mafelo a bosiamisi jwa bana le dithata tsa ona
Go fetisediwa ga tshedimosetso mabapi le dingwaga kwa Lefapheng la Ditirelo tsa Selegae 40
Maikarabelo a go latlhegelwa ke lefa ka ntlha ya go latela ditaelo tsa phaposo ya kgetse mo tshekong
Bana ba ba dirisiwang ke bagolo go dira bosinyi
Tlhomo ya Komiti ya Motlhakanelwa 45
Dikopano tsa Komiti ya Motlhakanelwa
Maikarabelo, le ditiro tsa Komiti ya Motlhakanelwa
Dithulaganyo tsa diphetogo
Go phimola le go fetola melao
Setlhogo se se khutshwane le tshimologo
SETLHOPHA SA 1 SA DITLOLO-MOLAO
SETLHOPHA SA 2 SA DITLOLO-MOLAO
SETLHOPHA SA 3 SA DITLOLO-MOLAO 5
SETLHOPHA SA 4 SA DITLOLO-MOLAO
SETLHOPHA SA 5 SA DITLOLO-MOLAO
KGAOLO YA 1
DITLHALOSO, MAIKAELELO LE KAEDI YA DITAOLO TSA MOLAO
Ditlhaloso
tlhagelelang mo sekwalweng se se diretsweng lebaka leno, se se tla tsholwang ke magiseterata wa kgaolo nngwe le nngwe;
magiseteratayoodirangdipatlisisotsedidirwangpelegatsheko''gotewa moreetsa-tsheko wa semolao yo o reetsang tsheko ya dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko; 5
Thuso ya Semolao o o tlhomilweng ka fa tlase ga molawana wa 2 wa ''Legal Aid
Act'' wa 1969 (Molao wa 22 wa 1969);
wa 1998 Molao wa 32 wa 1998;
ntlu-le.tshwanakgotsasetokisisamapodisi''gotewalefelolengwelelengwe le le dirisediwang jaaka kamogelo kgotsa lefelo la go tlhatlhela motho yo o leng ka fa tlase ga tlhokomelo ya Lefapha la Tirelo ya Sepodisi sa Aforika Borwa kgotsa yo a tlhatlhetsweng ke Lefapha la Tirelo ya Sepodisi sa Aforika Borwa mme go akaretsa naga yotlhe, meago le mafelo a a gautshwane le lefelo lengwe le lengwe 20
le le jalo mme a dirisetswa mabapi le se se jalo;
lepodisi''gotewalelokolaLefaphalaTireloyaSepodisisaAforikaBorwa kgotsa la ditirelo tsa sepodisi tsa mmasepala tse di tlhomilweng go ya ka Molao wa
Lefapha la Tirelo ya Sepodisi sa Aforika Borwa, 1995 Molao wa nomoro ya 68 wa
Kgaolong ya 7;
molekgotla wa semolao yo reetsang tsheko kwa kgotlatshekelo ya bosiamisi ya ngwana;
Act'' wa 1998 (Molao wa 111 wa 1998);
kgolegelong''gotewamothoyootlhophilwengjaakamodirediwatsamaisoeesa letleleleng motlola-molao go ya kwa kgolegelong, ka fa tlase ga molawana wa 2 wa
lelapaaaameganglemalokoasets.haba,goremmogobabuisanekaga dikutlwiso-botlhoko, ditlhokego le maikarabelo, ka mokgwa wa go amogela maikarabelo, tefo ya tatlhegelo, go tsaya dikgato tsa go thibela tiragalo e e jalo go diragala gape le go rotloetsa itshwarelano;
letshwaolatueloyatatlhegelo''gotewagonayasidiriswasesenengselesa ngwana, se se neng se dirilwe kgotsa se rekilwe ke ngwana, kgotsa go neelana ka 50
tirelo nngwe le nngwe mo go motho yo a umakilweng, batho, setlhopha sa batho kgotsasets.haba,mokgatloooneelanagkadithusojaakaletshwaolagosupatuelo ka ntlha ya dikutlwiso-botlhoko tse di tlhodilweng ke ngwana;
Maikaelelo a Molao
Maikaelelo a Molao ono ke-
a go sireletsa ditshwanelo tsa ngwana jaaka go tlhalosiwa ke Molaotheo 60
b thotloetso ya mowa wa ubuntu mo tsamaisong ya bosiamisi jwa ngwana ka-
thotloetso ya go lemoga seriti le botlhokwa jwa ngwana;
go thibela bana gore ba se ke ba bewa mo maemongaaka nnang le ditla-morago tse di sa siamang tsa tsamaiso ya bosiamisi kgatlhanong le bosenyi e e tlwaelegileng, ka go dirisa, fa go leng matshwanedi gona, mekgwa, ditsamaiso, ditirelo kgotsa ditlhopho tse di leng matshwanedi mo ditlhokegong tsa bana mme di le go ya ka Molaotheo, go akaretsa tiriso ya 20 phaposo ya kgetse mo tshekong; le gorotloetsatirisano-mmogofagaregamafaphaapuso,lefagaregamafaphaapusoleaesengapusolesets.haba,gonetefatsakopanoeefeletsengmogodiragatsengMolaoono.
Kaedi ya ditaelo 25
Mo tiragatsong ya Molao ono, kaedi ya ditaelo tse di latelang di tshwanetswe go go akanngwa:
Ngwana ga a tshwanelwa go tshwarwa ka tsela e e makgwakgwa go feta ka fa mogolo a neng a ka tshwarwa ka teng fa a ne a le mo maemong a jaalo.
Ngwana mongwe le mongwe go tshwanetswe ga buisanwa le ene ka mokgwa o o tshwanetseng dingwaga le kgolo ya tlhaloganyo ya gagwe mme go tshwanetswe ga buiwa le ene ebile a letlelelwe go bua ka puo ya tlhopho ya gagwe, ka go dirisa toloki, fa go tlhokagala. 40
Ngwana mongwe le mongwe o tshwanetswe go tsholwa ka mokgwa o o akanyang ka ga boleng jwa setso le ditumelo tsa gagwe.
Ditsamaiso tsotlhe go ya ka ga Molao ono, di tshwanetswe go diriwa le go konosediwa kwa ntle ga tiegisoeesa tlhokagaleng.
Batsadi, bagolo ba ba tshwanetseng le batlhokomedi ba ngwana ba semolao, 45 ba tshwanetse go kgona go thusa bana mo tsamaisong, go ya ka mabaka a Molao ono, mme fa go kgonega, le go tsaya karolo mo ditshweetsong tse di ba amang.
KGAOLO YA 2
TIRISO YA MOLAO, KITSO YA BOSINYI YA BANA BA BA NANG LE
DINGWAGA TSE DI KA FA TLASE GA 14 LE MABAKA MANGWE A A
LENG KA GA DINGWAGA
KAROLO YA 1: TIRAGATSO YA MOLAO 5
Tiriso ya Molao
 Go ya ka fa karolong ya molawana wa , Molao ono o diragadiwa mo go motho mongwe le mongwe mo Rephaboleking ya Aforika Borwa yo o latofadiwang ka tlolo-molao mme-
a a ne a le ka fa tlase ga dingwaga di le 10 ka nako ya tlolo-molao; kgotsa 10
b a le dingwaga di le 10 kgotsa go feta, mme a le ka fa tlase ga dingwaga dile 18, faanea-
i newa kitsiso ya sekwalwa go ya ka molawana wa 18 kgotsa 22;
ii newa tagafara go ya ka molawana wa 19; kgotsa iii tshwarwa go ya ka molawana wa 20, 15
malebana le tlolo-molao eo,
a o latofadiwang ka tlolo-molao fa a ne a le ka fa tlase ka dingwaga di le 18; 20
mme b a le dingwaga di le 18 kgotsa go feta, fela a le ka fa tlase ga dingwaga di le 21
a Molao wa Tsamaiso ya Bosenyi o a diragadiwa mme ka diphetogo tse di ka 25
tlhokegang go ya ka tlhaloso, mo go motho mongwe le mongwe yo a umakiwang mo go molawana ono, kwa ntle fela ga fa Molao ono o letlelela phetolo, tlaleletso kgotsa tumelelo kgotsa ditsamaiso mo lobakeng lwa motho yo o jalo.
b Mo lobakeng lwa temana ya a, Setlhopha sa 5 sa ditlolo-molao tsa Molao ono, e e seng karolo ya Molao ono, ga e na dithata ka fa molaong, mme e tshotse tlhaloso e 30
e feleletseng ya kopano le kamego ya Molao wa Tsamaiso ya Bosenyi le Molao ono.
Tsela ya go sekisa bana ba ba latofadiwang ka ditlolo-molao
 Ngwana mongwe le mongwe yo o latofadiwang ka tlolo-molao mme a le ka fa tlase ga dingwaga di le 10, o tshwanetswe go romelwa kwa go modiredi wa tsamaiso e e sa letleleleng motlola-molao go ya kwa kgolegelong, gore a sekisiwe go ka molawana 35
wa 9.
Ngwana mongwe le mongwe yo o dingwaga di le 10 kgotsa go feta, yo a latofadiwang ka tlolo-molao mme a tshwanetse go tlhagelela kwa lefelong la dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko mabapi le tlolo-molao eo, pele ga go tlhagelela lwa ntlha kwa lefelong la dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko, o tshwanetse go sekasekiwa ke 40
modiredi wa tsamaisoeesa letleleleng motlola-molao go ya kwa kgolegelong, kwa ntle ga fa tshekatsheko e dirilwe go ya ka molawana wa 41 kgotsa 47 .
Patlisiso e e dirwang pele ga tsheko e tshwarwa mabapi le ngwana mongwe le mongwe yo a tlhalosiwang mo go molawana wa morago ga fa a sena go sekasekiwa, kwa ntle le fa kgetse e- 45
a fapositswe mo tshekong go ya ka Kgaolo ya 6;
b akaretsa ngwana yo o nang le dingwaga di le 10 kgotsa go feta mme a le ka fa tlase ga dingwaga di le 14 mo go ka palelwang ke go supa fa a na le kitso ya bosenyi,jaakagotlhalosiwamogomolawanawa10 (b);kgotsa c kgetse e tsholotswe. 50
a Kgetse kgatlhanong le ngwana yo a umakiwang mo go molawana wa 2, e ka fetisediwa kwa phaposong ya kgetse mo tshekong-
ikemots.huts.hisigoyakaKgaoloya6;kgotsa ii kwa lefelong la dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko go ya ka Kgaolo ya
b Kgetse nngwe le nngweeesa faposiwang mo tshekong go ya ka temana ya a, e tshwanetse, kwa ntle ga fa kgetse e tsholotswe kgotsa e fetiseditswe kwa kgotlatshekelo ya bana, ya fetisediwa kwa kgotlatshekelo ya bosiamisi ya ngwana gore a ikarabele mo tatofatsong le go sekiwa ga kgetse go ya ka Kgaolo ya 9.
Bomasisi jwa ditlolo-molao
 Gore go tle go lemosege gore ditlolo-molao di masisi go le kana kang go ya ka Molao ono, ditlhopha tsa ditlolo-molao di kwadilwe ka tatelano e e latelang, mme di simolola ka setlhopha sa ditlolo-molao tse e leng tse dinnye:
Ditlolo-molao tse di leng mo Setlhopheng sa 1;
ditlolo-molao tse di leng mo Setlhopheng sa 2; le ditlolo-molao tse di leng mo Setlhopheng sa 3.
Fa ngwana a latofadiwa ka ditatofatso tse di fetang e le nngwe tse go tlhalosiwang ka tsona mo tsamaisong ya bosinyi, tlolo-molao e e leng yona e e masisi e tshwanetse go nna kaedi ya gore go tsewe dikgato tse di ntseng jang ka ngwana go ya ka Molao ono.
Fa ngwana a latofadiwa ka ditatofatso tse di fetang e le nngwe tsa tlolo-molao tse di sa tsamaisaneng mo tsamaisong ya bosenyi, molawana wa ga e dirisiwe.
KAROLO YA 2: GO NNA LE KITSO YA BOSENYI GA BANA BA BA KA FA TLASE GA DINGWAGA DI LE 14
Bonnye jwa dingwaga tsa go nna le kitso ya bosinyi
 Ngwana yo o tlolang molao a santse a le ka fa tlase ga dingwaga di le 10, ga a na kitso ya bosenyi mme ga a kitla a sekisediwa tlolo-molao eo, mme o tshwanetse go sekisiwa go ya ka molawana wa 9.
Ngwana yo a leng dingwaga di le 10 kgotsa go feta mme a le ka fa tlase ga dingwaga di le 14 mme a dira tlolo-molao, o tsewa a sena kitso ya bosenyi go ya ka molawana wa 11.
Molaooosa kwadiwang mo dibukeng tsa molao o o mabapi le go nna le kitso ya bosenyi wa bana ba ba ka fa tlase ga dingwaga di le 14, o a fetolwa jaaka go tlhalosiwa mo molawaneng ono.
Go tlhalwa ga bonnye jwa dingwaga tsa go nna le kitso ya bosenyi
Go tlhotlhomisa bonnye jwa dingwaga tsa go nna le kitso ya bosenyi jaaka bo tlhalosiwa mo go molawana wa 7 bo tshwanetse go okediwa, maloko a Kabinete a a nang le maikarabelo a tsamaiso ya bosiamisi, a tshwanetse gore mo lobakeng lo lo sa feteng dingwaga di le tlhano morago ga go tsenngwa tirisong ga molawana ono, a neele Palamente ripoto, jaaka go tlhalosiwa mo go molawana wa 96 le .
Tsela ya go sekisa ngwana yo o dingwaga di fa tlase ga 10
 Fa go na le lebaka le le dirang gore lepodisi le nne le pelaelo ya gore ngwana yo a naganelwang gore o tlotse molao o ka fa tlase ga dingwaga di le 10, ga a tshwanela go tshwara ngwana, mme o tshwanetse gore ka bonako a ise ngwana kwa-
a Morago ga go sekaseka ngwana go ya ka karolo ya molawana wa 2, modiredi wa tsamaiso e e letleleleng motlola-molao go ya kwa kgolegelong, go ya ka mokgwa o o beilweng, a ka-
i romela ngwana kwa kgotlatshekelo ya bana go ya ka lengwe le lengwe la mabaka a a beilweng mo go molawana wa 50;
ii romela ngwana go ya go bona kgakololo kwa go maitseanape kgotsa kala. ya bothata jwa mmele;
tshwanela ditlhokego tsa ngwana yo o ka fa tlase ga dingwaga di le 10;
iv rulaganyetsa ngwana ditirelo tsa tshegetso;
v rulaganya kopano, e e tshwanetseng go tsenelwa ke ngwana, motsadi wa gagwe, mogolo yo o tshwanetseng kgotsa motlhokomedi wa ngwana wa semolao, ebile e ka tsenelwa gape ke motho mongwe le mongwe yo o 10
kgonang go neelana ka tshedimosetso mabapi le kopano e e umakilweng mo karolong ya molawana wa ; kgotsa vi go tsaya tshweetso ya go tsee dikgato.
b Kgato nngwe le nngwe e e tsewang ka fa tlase ga temana ya a ga e kae gore ngwana o na le maikarabelo a tiragalo e e dirileng gore go diriwe tshekatsheko. 15
a go thusa modiredi wa tsamaisoeesa letleleleng motlola-molao go ya kwa kgolegelong, go batlisisa ka botlalo mabaka otlhe mabapi le ditatofatso kgatlhanong le ngwana; le 20
b go kwala togamaano e e tshwanetseng ngwana le mabaka a a tshwanetseng.
b nna le dintlha tsa ditirelo le thuso tse di tla newang ngwana, jaaka go tlhalositswe;
c tlhalosa maina a batho kgotsa a mekgatlho e e tla neelanang ka ditirelo le thuso, jaaka go tlhalositswe; le d go tlhalosa maikarabelo a ngwana le a motsadi, mogolo yo o tshwanetseng 30
kgotsa motlhokomedi wa ngwana wa semolao.
Modiredi wa tsamaisoeesa letleleleng motlola-molao go ya kwa kgolegelong, o tshwanetse go kwala, ka go fa mabaka, ditlamorago tsa tshekatsheko le tshweetso e e dirilweng go ya ka karolo ya molawana wa ka fa go tlhokegang ka teng.
go akaretsa go se latele togamaano e e kwadilweng e e umakiwang mo karolong ya molawana (b),modirediwatsamaisoeesaletlelelengmotlola-molaogoyakwa kgolegelong, o tshwanetse go fetisetsa kgetse kwa kgotlatshekelo ya bana gore go tle go tsewe dikgato kgatlhanong le ene go ya Kgaolo ya 9 ya Molao wa Bana.
Tshweetso ya go sekisa ngwana yo o nang le dingwaga di le 10 mme a le ka fa tlase 40
ga dingwaga di le 14
 Mots.huts.hisiyookopilwenggodiratshweetsoyagorengwanayoa umakiwang mo go molawana wa 7 a sekisiwe kgotsa nnyaa, o tshwanetse go akanya ka ga tse di latelang:
a Mophato, bokgoni jwa go akanya, mabaka a selegae le a tikologo, dingwaga 45
le bogolo jwa kakanyo, tsa ngwana;
b mofuta wa tlolo-molao le gore e masisi go le kana kang;
c go amega ga motswa-setlhabelo mongwe le mongwe ka ntlha ya tatofatso ya tlolo-molao;
e riporoto ya tshekatsheko e e dirilweng ke modiredi wa tsamaisoeesa letleleleng motlola-molao go ya kwa kgolegelong, go ya Kgaolo ya 5;
f ditla-morago tsa go tlhoma kitso ya bosinyi go ya ka molawana wa 11, fa e le gore kgetse e tshwanelwa ke go fetisediwa kwa lefelong la dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko, go ya ka Kgaolo ya 7; 55
g matshwanedi a go faposa mo tshekong; le h lebaka lengwe le lengwe le le matshwanedi.
a e ka kgona go supiwa go ya ka molawana wa 11, a ka- 60
faposa kgetse mo tshekong go ya ka Kgaolo ya 6 fa ngwana a latofadiwa ka tlolo-molao e e umakiwang mo go Setlhopha sa 1;
ii fetisetsa kgetse kwa lefelong la dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko jaaka go tlhalosiwa go ya ka Kgaolo ya 7; kgotsa b fa e le gore kitso ya bosenyi e ka se supiwe go ya ka molawana wa 11, a ka laela gore ngwana a isiwe kwa go modiredi wa tsamaiso e e letleleleng motlola-molao go ya kwa kgolegelong, gore a sekisiwe go ya molawana wa 9.
Bosupi jwa go nna le kitso ya bosinyi
 Puso e tshwanetse go supa kwa ntle ga pelaelo epe gore ngwana yo o nang le dingwaga di le 10 mme a le ka fa tlase ga di le 14, o na le kitso ya go kgona go farologanya molemo le bosula le gore ka nako e a neng a itlhophela go dira se a se dirileng, o ne a na le kitso e e jalo.
Mo go tseyeng tshweetso mabapi le kitso ya bosenyi ya ngwana yo-
magiseterata yo o dirang dipatlisiso, mo lobakeng la go faposa kgetse mo tshekong; kgotsa fa kgetse e ise e faposiwe mo tshekong, kgotlatshekelo ya ngwana, mo lobakeng lwa go ikarabela mo tatofatsong le tsheko, e tshwanetse go akanya ka ga ripoto ya tshekatsheko e e dirilweng ke modiredi wa tsamaisoeesa letleleleng motlola-molao go ya kwa kgolegelong, e e umakiwang mo go molawana wa 40, mmogo le bopaki jotlhe jo bo tlisitsweng fa pele ga magiseterata yo o dirang dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko kgotsa kgotlatshekelo ya bosiamisi ya ngwana, pele kgetse e faposiwa mo tshekong kgotsa pele ga go bonwa molato, go ya ka se se ka diragalang pele, mme bopaki e ka nna jo bo akaretsang ripoto ya tshekatsheko e e kailweng mo karolong ya molawana wa .
Fa taelo e dirilwe ke magiseterata yo o dirang diplatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko kgotsa kgotlatshekelo ya bosiamisi ya ngwana go ya ka fa karolong ya molawana wa , motho yo o tlhophilweng go dira tshekatsheko ya ngwana, o tshwanetse go neela magiseterata yo o dirang dipatlisiso kgotsa kgotlatshekelo ya bosiamisi ya ngwana, ripoto e e kwadilweng ya tshekatsheko ya ngwana mo malatsing a le 30 go tloga ka letlha la taelo.
Maikarabelo a lepodisi fa go le pelaelo ka dingwaga tsa ngwana
Fa lepodisi le na le pelaelo ka ga dingwaga tsa motho yo o gopolelwang gore o tlotse molao mme le na le lebaka le le dirang gore le dumele gore-
motho a ka nna ngwana yo o ka fa tlase ga dingwaga di le 10, lepodisi le tshwanetse go dira go ya ka fa molawaneng wa 9; kgotsa motho a ka nna ngwana yo o nang le dingwaga di le 10 kgotsa go feta mme a le ka fa tlase ga dingwaga di le 14, kgotsa ngwana yo o nang le dingwaga di le 14 kgotsa go feta mme a le ka fa tlase ga dingwaga di le 18, lepodisi le tshwanetse go tshola motho jaaka ngwana ka go akanya mabaka a-
tshwaro go ya ka Kgaolo ya 3; kgotsa kgololo kgotsa tlhatlhelo go ya ka Kgaolo ya 4, segolo-bogolo molawana wa 27 o o mabapi le ditlhopho tsa go bewa mo lefelong le le rileng kgotsa motlhokomelongyamothoyoorilengpelengwanaatlhagelelakwalefelonglegodirwangdipatlisisokwagolone,go.tlhamodirediwatsamaisoeesaletlelelengmotlola-molaogoyakwakgolegelongkgotsangakaetlhagisakakanyoyayonakagadingwagatsamothoyoo,kgotsago.tlhamaitekoagotlhotlhomisadingwagatsamothoyookwalefelongladipatlisisotsedidirwangpelegatshekokgotsakgotlatshekeloyabosiamisiyangwana,mmemoragogafoolepodisiletshwanetsegotsholamothogoyakakanyokgotsatlhotlhomiso.
 Fa, ka nako ya tshekatsheko ya ngwana go ya ka Kgaolo ya 5, dingwaga tsa ngwana, ka nako ya fa a dira tlolo-molao, di sa netefadiwe, modiredi wa tsamaisoeesa letleleleng motlola-molao go ya kwa kgolegelong, o tshwanetse go lekanyetsa digwaga tsa ngwana mme a tlatse foromo e e jalo.
Fa a lekanyetsa dingwaga, modiredi wa tsamaisoeesa letleleleng motlola-mola go ya kwa kgolegelong, o tshwanetse go ela tlhoko tshedimosetso nngwe le nngwe e e leng teng, go akaretsa tse di latelang:
Maiteko a go tlhotlhomisa dingwaga a a dirilweng ke magiseterata mo nakong e e fetileng go ya ka Molao ono kgotsa go ya ka Molao wa Tsamaiso ya Bosenyi kgotsa go lekanyediwa ga dingwaga go ya ka Molao wa Bana;
setatamente se se dirilweng ke ngwana yoo;
Modiredi wa tsamaisoeesa letleleleng motlola-molao go ya kwa kgolegelong, o tshwanetse go neelana ka tekanyetso ya dingwaga mo foromong e e diretsweng seo, mmogo le dikwalwa dingwe le dingwe tse di tsamaisanang le tsona, kwa go magiseterata yo o dirang dipatlisiso pele ngwana a tlhagelela kwa lefelong la dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko.
Fa go ka tlhagelela bokapi jo bo leng kgatlhanong le joo, ka nako nngwe le nngwe pele ga katlholo, tekanyetso ya dingwaga e e dirilweng ke modiredi wa tsamaisoeesa letleleleng motlola-molao go kwa kgolegelong, go ya ka molawana ono, e ka fetolwa mme ga kwalwa tekanyetso nngwe ya dingwaga.
Maiteko a tlhotlhomiso a a dirwang ke kgotlatshekelo nngwe le nngwe
 Fa, ka nako ya dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko kgotsa ka nako ya tsheko kwa kgotlatshekelo ya bosiamisi ya ngwana, dingwaga tsa ngwana ka nako e a dirang tlolo-molao ka yona di sa netefadiwe, moreetsa-kgetse o tshwanetse go dira maiteko a go tlhotlhomisa dingwaga tsa ngwana.
Go dira maiteko a go tlhotlhomisa dingwaga tsa ngwana, moreetsa-kgetse a ka-
amogela foromo le sekwalwa sengwe le sengwe se modiredi wa tsamaiso e e sa letleleleng motlola-molao go ya kwa kgolegelong, a neelaneng ka yona go ya ka molawana wa 13 ;
kopa sekwalwa sengwe le sengwe se se tlhokegang, tshedimosetso kgotsa setatamente go tswa mo go motho mongwe le mongwe;
bitsa motho mongwe le mongwe go tla go neelana ka sekwalwa, tshedimosetso kgotsa ditatamente tse di tlhalosiwang mo go temaneng ya (b); kgotsa fa go tlhokega, a romela ngwana kwa go ngaka, mokgwa o o matshwanedi, gore e lekanyetse dingwaga tsa gagwe.
b Fa go ka tlhagelela bopaki jo bo kgatlhanong le seo, moreetsa-kgetse o tshwanetse a fetola rekoto gore e supe dingwaga tse di siameng.
Maiteko a tlhotlhomiso a a dirwang ke kgotlatshekelo nngwe le nngwe
Fa go na le pelaelo ya gore motho yo o tlhagelelang fa pele ga kgotlatshekelo nngwe o ne a le kwa godimo kgotsa ka fa tlase ga dingwaga di le 18 ka nako e a neng a latofatswa ka tlolo-molao ka yona, kgotlatshekelo e tshwanetse ya-
a dira maiteko a go tlhotlhomisa dingwaga tsa motho yoo go ya ka molawana 5
wa 14; mme b fa go tlhokagala, e fetole rekoto gore e supe dingwaga tse di siameng tsa motho yoo, go ya ka ga molawana wa 16, o o dirang le ka diphetogo tse di tlhokegang go ya ka fa tirisong.
Phoso mabapi le dingwaga tsa ngwana yo o latofadiwang ka tlolo-molao 10
 Fa ka nako nngwe le nngwe mo tshekong e e leng go ya ka ga Molao ono, moreetsa-kgetse a kgotsofatse go ya ka bopaki jo bo tlisitsweng fa pele ga gagwe gore dingwaga tsa ngwana kgotsa tsa mogolo yo o latofadiwang ka ga tlolo-molao o go ya ka ga molawana ono a bidiwang motho, di siame, dingwaga di tshwanetse go fetolwa mo rekotong ya tsheko go ya ka molawana wa 14 mme tsheko e tshwanetse go 15
khutlisiwa go ya ka ga-
Fa moreetsa-kgetse a akanya gore phoso e e dirilweng mabapi le dingwaga e ka ne 20
e tlhodile ditlamorago tse di sa siamelang motho ka nako ya tsheko eno, moreetsa-kgetse o tshwanetse go fetisetsa rekoto ya tsheko kwa go tlereke ya Kgotlatshekelo Kgolo e e nang le dithata tsa go reetsa kgetse e e jalo, ka mokgwa o o leng go ya ka ga molawana wa 303 wa Molao wa Tsamaiso ya Bosenyi.
Go ya ka karolo ya molawana wa 1, fa moreetsa-kgetse a akanya gore phoso e 25
e ka ga dingwaga ga e a tlhola ditlamorago tse di sa siamelang motho ka nako ya tsheko, moreetsa-kgetse o tshwanetse go tswelapele ka tsheko go ya ka ga Molao ono, ka fa dingwageng tsa gagwe, jaaka di fetotswe.
KGAOLO YA 3
Ditsela tsa go tlisa ngwana kwa lefelong la dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko
 Ditsela tsa go tlisa ngwana kwa lefelong la dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko ke ka-
a kitsiso ka lekwalo, jaaka e umakiwa mo go molawana wa 18;
b tagafara, jaaka e umakiwa mo go molawana wa 19; kgotsa 35
c go tshwarwa, jaaka go umakiwa mo go molawana wa 20.
Fa mabaka a letla, lepodisi le tshwanetswe go tsaya kgakololo go tswa go Molaodi waBots.huts.hisijwaSets.habakgotsamots.huts.hisigoreangwanaotshwanetsego tlhagelela kwa lefelong la dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko kgotsa nnyaya, mme fa go le jalo, ngwana o tshwanetse go tlhagelela ka tsela e e jang. 40
Kitsiso ya lekwalo ya go tlhagelela kwa lefelong la dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko
 Mo lobakeng la ngwana yo o latofadiwang ka tlolo-molao e e umakiwang mo
mabapi le bana, le le kopang ngwana go tlhagelela kwa lefelong la dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko.
Molawanawa561cwa''CriminalProcedureAct''ootlhalosangkagago dumela molato le tuelo ya faene, ga o dirisiwe mo lobakeng lwa lekwalo la kitsiso go ya ka Molao ono. 50
a Lekwalo la kitsiso le tshwanetse go tlhalosa letlha, nako le lefelo le go tla tshwarelwang dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko, kwa go lone, mme le tshwanetse go newa ngwana, motsadi, mogolo yo o tshwanetseng kgotsa motlhokomedi wa ngwana
wa semolao, a le teng, mme ngwana le motsadi, mogolo yo o tshwanetseng kgotsa motlhokomedi wa ngwana wa semolao, ba tshwanetse go netefatsa gore lekwalo le amogetswe ka go saena kgotsa go dira letshwao.
b Mo mabakengaasa tlwaelegang, fa go sa kgonegeng teng gore ngwana a neelwe lekwalo la kitsiso, fa, motsadi, mogolo yo o tshwanetseng kgotsa motlhokomedi wa 5
ngwana wa semolao a se teng, lekwalo la kitsiso le tshwanetse go newa ngwana mme e re ka bonako jo bo ka kgonegang, khophi e newe motsadi, mogolo yo o tshwanetseng kgotsa motlhokomedi wa ngwana wa semolao, mme ngwana mmogo le motsadi, mogolo yo o tshwanetseng kgotsa motlhokomedi wa ngwana wa semolao, ba tshwanetse go netefatsa gore lekwalo le amogetswe ka go saena kgotsa go dira letshwao. 10
Lepodisi, le tshwanetse gore ka tsela e e tshwanetseng-
a fa le neela ngwana, mogolo yo o tshwanetseng kgotsa motlhokomedi wa ngwana wa semolao lekwalo la kitsiso le tshwanetse go-
i ba itsise ka tatofatso le mofuta wa yona kgatlhanong le ngwana;
ii ba itsise ka ga ditshwanelo tse ngwana a nang le tsona; 15
iii ba tlhalosetsa tsamaiso e e latelang morago fela ga foo, e ba tshwanetseng go e latela go ya ka ga Molao ono;
iv lemosa ngwana gore o tshwanetse go tlhagelela kwa lefelong la dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko ka letlha, nako le lefelo tse di kwadilwengmolekwalonglakitsisolegonnagonego.tlhaabidiwa;le 20
v lemosa motsadi, mogolo yo o tshwanetseng kgotsa motlhokomedi wa ngwana wa semolao gore a bone gore ngwana o tlisiwa kwa lefelong la dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko ka letlha, nako le lefelo tse di kwadilwengmolekwalonglakitsisolegoreannetenggo.tlhaabidiwa;
le gore 25
b morago fela, mme e seng morago ga diura di le 24 morago ga go neela ngwana lekwalo la kitsiso, a itsise modiredi wa tsamaisoeesa letleleleng motlola-molao go ya kwa kgolegelong.
Tagafara
Procedure Act'', yo o tshwanetseng go tlhagelela kwa lefelong la dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko, e tshwanetse go tlhagisa letlha, nako le lefelo le go tla tshwarelwang kwa go lone dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko.
aTagafaraetshwanetsego.wangwanammemotsadiwagagwe,mogoloyoo tshwanetseng kgotsa motlhokomedi wa ngwana wa semolao, a le teng, mme ngwana le 35
motsadi, mogolo yo o tshwanetseng kgotsa motlhokomedi wa ngwana wa semolao, o tshwanetse go netefatsa gore tagafara e amogetswe ka go saena kgotsa go dira letshwao.
b Mo mabakeng mangweaasa tlwaelegang, fa go sa kgonegeng gore ngwana a newe tagafara fa pele ga motsadi wa gagwe, mogolo yo o tshwanetseng kgotsa motlhokomedi wa ngwana wa semolao a le teng, ngwana o tshwanetse go newa tagafara 40
mme khophi ya tagafara eo, fa mabaka a letla, e tshwanetse ya newa motsadi, mogolo yo o tshwanetseng kgotsa motlhokomedi wa ngwana wa semolao, mme ngwana mmogo le motsadi, mogolo yo o tshwanetseng kgotsa motlhokomedi wa ngwana wa semolao, ba tshwanete go netefatsa gore tagafara e amogetswe ka go saena kgotsa ka go dira letshwao. 45
Lepodisi, le tshwanetse gore ka tsela e e tshwanetseng-
a fa le naya ngwana, motsadi, mogolo yo o tshwanetseng kgotsa motlhokomedi wa ngwana wa semolao, tagafara, le-
i ba itsise ka mofuta wa tlolo-molao e ngwana a latofadiwang ka yona;
ii ba itsise ka ditshwanelo tse ngwana a nang le tsona; 50
iii ba tlhalosetse tsamaiso e e latelang morago fela ga foo, e ba tshwanetseng go e latela go ya ka Molao ono;
iv lemose ngwana gore o tshwanetse go tlhagelela kwa lefelong la dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko, ka letlha, nako le lefelo le le tlhalosiwangmotagafarenglegonnatenggo.tlhaabidiwa;le 55
v go lemosa motsadi, mogolo yo o tshwanetseng kgotsa motlhokomedi wa ngwana wa semolao gore ba tlise ngwana kwa lefelong le go tshwarelwang kwa go lona dipatlisiso tse di dirwng pele ga tsheko ka letlha, nako le lefelo tse di tlhalosiwang mo tagafareng le go nna gone go tlhababidiwa;mme 60
b e re ka bonako, le itsise modiredi wa tsamaisoeesa letleleleng motlola-molao go ya kwa kgolegelong, mme e se ke ya nna morago ga diura di le 24.
Tshwaro
 Ngwana ga a tshwanelwa go tshwarelwa tlolo-molao e e umakiwang mo go
Setlhopha sa 1 sa ditlolo-molao, kwa ntle ga fa go na le mabaka a a gapeletsang go dira 5
jalo, go akaretsa mabaka a a latelang:
a Fa go na le lebaka le le dirang gore lepodisi le dumele gore ngwana ga a na aterese ya bonno ya leruri;
b fa go na le lebaka le le dirang gore lepodisi le dumele gore ngwana o tla tswelapele ka ditlolo-molao, fa a ka se ke a tshwarwa; 10
c fa go na le lebaka le le dirang gore lepodisi le dumele gore ngwana a ka nna kotsi mo go motho yo mongwe;
d fa tlolo-molao e dirwa ka nako eo;
e fa tlolo-molao e dirilwe mo tlase ga mabaka a a tlhalosiwang mo taelong ya bosets.habaeeumakiwangmogomolawanawa97 (a)(ii). 15
Lokwalo lwa tshwaro le le ntsheditsweng ngwana go ya ka molawana wa 43 wa
CriminalProcedureAct'',lelaelagorengwanaatlisiwegotlagotlhagelelafalefelong la dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko.
Lepodisi le le tshwarang ngwana le tshwanetse gore ka tsela e e tshwanetseng le-
a itsise ngwana ka ga mofuta wa tatofatso e a latofatswang ka yona; 20
b itsise ngwana ka ga ditshwanelo tse a nang le tsona;
c tlhalosetse ngwana ka ga ditsamaiso tse di tshwanetsweng go latelwa morago fela ga foo go ya ka Molao ono; le d go itsise motsadi, mogolo yo o tshwanetseng kgotsa motlhokomedi wa ngwana wa semolao ka ga go tshwarwa ga ngwana: Fa e le gore lepodisi ga le 25
kgone go ka itsise motsadi, mogolo yo o tshwanetseng kgotsa motlhokomedi wa ngwana wa semolao ka ga go tshwarwa ga ngwanaa, lepodisi le tshwanetse go neela moreetsa-kgetse wa dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko, ripoto e e kwadilweng go tlhalosa jalo.
a Lepodisi, fa go kgonega e ka ne e le le le tshwareng ngwana, le tshwanetse gore 30
ka bonako, mme e seng morago ga diura di le 24 morago ga go tshwarwa, le itsise modiredi wa tsamaisoeesa letleleleng motlola-molao go ya kwa kgolegelong, wa tikologo e ngwana a tshwerweng kwa go yona, ka go go tshwarwa ga ngwana, ka tsela e e tshwanetseng.
b Fa lepodisi le sa kgone go itsise modiredi wa tsamaisoeesa letleleleng motlola- 35
molao go ya kwa kgolegelong, ka ga go tshwarwa ga ngwana, lepodisi le tshwanetse go neela magiseterata yo o dirang dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko, ripoto e e kwa-
dilweng, le tlhalosa mabaka a gore ke ka ntlha ya eng le sa dira ka fa go tshwanetseng.
Ngwana mongwe le mongwe yo a tshwerweng mme a nna a tlhatlhetswe, go dirilwe tshekatsheko ya ngwana kgotsa e sa diriwa, o tshwanetse go isiwa ke lepodiosi kwa go 40
magiseterata wa kgotlatshekelo e e nang le dithata tsa go reetsa kgetse e e jalo, gore kgetse ereediwegoyakamolawanawa5 go.tlhaka ,kabonakojobokakgonagalang mme e se ke ya nna morago ga diura di le 48 morago ga go tshwarwa, mo lebakeng leo tiragatsoyamolawanawa50 (d)ya''CriminalProcedureAct''eetlhalosangka-
i diura tsa kgotlatshekelo tse di tlwaelegileng; 45
ii bolwetse jwa fa mmeleng kgotsa seemo sengwe le sengwe sa mmele; le iii go tshwarwa kwa tikologong e e kwa ntle ga tikologo ya kgotlatshekelo e e nang le dithata tsa go reetsa kgetse, di a diragadiwa fa go fetile lobaka lwa diura di le 48.
KGAOLO YA 4 50
KGOLOLO KGOTSA GO TLHATLHELWA LE GO BEWA MO LEFELONG LE
KAROLO YA 1: KGOLOLO KGOTSA GO TLHATLHELWA
Tsela e e tshwanetsweng go latelwa fa go sekasekisu kgolo kgotsa tlhatlhelo ya ngwana morago ga go tshwarwa 55
 Fa go elwa tlhoko kgololo kgotsa go tlhatlhelwa ga ngwana yo o neng a tshwerwe, se se tshwanetsweng go dirwa pele ke go golola ngwana jaaka go tlhalosiwa mo karolong ya molawana wa le wa .
Pele ngwana a tlhagelela kwa lefelong la dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko-
Moreetsa-kgetse fa ngwana a tlhagelela lekgetlho la ntlha kwa lefelong la dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko kgotsa morago ga foo, kwa kgotlatshekelo ya bosiamisi jwa ngwana, a ka-
Kgololo ya ngwana ka kitsiso ya lekwalo mo tlhokomelong ya motsadi kgotsa mogolo yo o tshwanetseng kgotsa motlhokomedi wa ngwana wa semolao pele a tlhagelela lwa ntlha kwa lefelong la dipatlisiso se di dirwant pele ga tsheko
 Lepodisi le tshwanetse la gololela ngwana mo tlhokomelong ya motsadi, mogolo yo o tshwanetseng kgotsa motlhokomedi wa ngwana wa semolao go ya ka molawana wa 18, fa ngwana a tlhatlhetswe kwa mapodising mabapi le tlolo-molao e e umakiwang mo Setlhopheng sa 1 sa ditlolo-molao, le tshwanetse gore ka bonako jo bo ka kgonagalang le gona pele ga gore ngwana a tlhagelele kwa lefelong la dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko, le golole ngwana, kwa ntle ga fa-
motsadi, mogolo yo o tshwanetseng kgotsa motlhokomedi wa ngwana wa semolao a sa kgone go ka bonwa kgotsa a se teng mme go tserwe dikgato tse di tlhokegang go batla motsadi, mogolo yo o tshwanetseng kgotsa motlhokomedi wa ngwana wa semolao; kgotsa gonalemaemoaakannangkotsiaakasupangfangwanaakannakotsimogomothomongwekgotsamogoene.
Tiro ya lepodisi fa le gololela ngwana mo tlhokomelong ya motsadi, mogolo yo o tshwanetseng kgotsa motlhokomedi wa ngwana wa semolao
Lepodisi le le gololang ngwana yo o tlhatlhetsweng go ya ka molawana wa 22 mme le bo a mmaya ka fa tlase ga tlhokomelo ya motsadi, mogolo yo o tshwanetseng kgotsa motlhokomedi wa ngwana wa semolao, le tshwanetse gore ka nako e le gololang ngwana ka yona, le neele ngwana le motho o le mo gololelang mo tlhokomelong ya gagwe lekwalo la kitsiso go ya ka molawana wa 18.
Kgololelo ya ngwana mo tlhokomelong ya motsadi, mogolo yo o tshwanetseng kgotsa go mo golola ka boene kwa lefelong la dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko kgotsa kgotlatshekelo ya bosiamisi jwa ngwana
 Fa ngwana yo o tlhatlhetsweng ka ntlha ya tlolo-molao nngwe le nngwe a tlhagelela- 5
a kwa lefelong la diplatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko mme tsheko e tshwanetse go busediwa morago, kgotsa kwa bofelong jwa kgetse e e reediwang kwa lefelong la dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko di khutla, e beelwa go reediwa kwa kgotlatshekelo ya bosiamisi jwa ngwana; kgotsa b kwa kgotlatshekelo ya ngwana mme kgetse e tshwanelwa ke go busediwa 10
morago, moreetsa-kgetse, o tshwanetse gore go ya ka karolo ya molawana wa b,aakanyekagakgololoyangwanagoyakamolawanaono.
Moreetsa-kgetse a ka golola ngwana yo o umakiwang mo karolong ya molawana wa -
a mo tlhokomelong ya motsadi, mogolo yo o tshwanetseng kgotsa 15
motlhokomedi wa ngwana wa semolao; kgotsa b fa ngwana a latofadiwa ka tlolo-molao e e umakiwang mo Setlhopheng sa 1
kgotsa sa 2 sa ditlolo-molao, ngwana a ka gololwa ka boena fa seo e le go ya ka fa dikgatlhegelong tsa bosiamisi gore ngwana a gololwe.
Mo go akanyeng ka gore a go gololwa ga ngwana go ya ka karolo ya molawana 20
wa go tla bo go le ka fa dikgatlhegelong tsa bosiamisi kgotsa nnyaya, moreetsa-kgetse otshwanetse go ela tlhoko dikgakololo tsa ripoto ya tshekatsheko tse di dirilweng ke modiredi wa tsamaisoeesa letleleleng motlola-molao go ya kwa kgolegelong, mmogo le mabaka mangwe otlhe a a jalo, go akarediwa-
a dikgatlhegelo tse di molemo tsa ngwana; 25
b gore a ngwana o kile a bonwa molato mo nakong e e fetileng;
c ntlha ya gore ngwana o na le dingwaga di le 10 kgotsa go feta mme o ka fa tlase ga dingwaga di le 14, mme ka jalo o tsewa a se na kitso ya bosenyi;
ddikgatlhegolepolokesegotsasets.habasengwanaannangmogosona;le e gore tlolo-molao e masisi go le kana kang. 30
Fa moreetsa-tsheko a golola ngwana go ya ka molawana ono, o tshwanetse go mo laela gore a tlhagelele ka letlha le nako tse di rileng le kwa lefelong le le rileng mme a ka baya nngwe kgotsa dingwe tsa ditaelo tsa gore ngwana a-
a ye go ipega nako le nako kwa mothong yo o rileng kgotsa kwa lefelong le le rileng; 35
b tsene kwa sekolong se se rileng;
c nne kwa atereseng e e rileng;
d bewe ka fa tlase ga tlhokomelo ya motho yo o rileng;
e se ke a kgoreletsa dipaki dingwe le dingwe, a senya bokaki bongwe le bongwe kgotsa a ikgolaganya le motho mongwe le mongwe kgotsa setlhopha sa batho 40
ba ba umakiwang; kgotsa f latele taelo nngwe le nngwe e moreetsa-kgetse a boneng e le matshwanedi fa tlase ga mabaka ao.
Fa ngwana a gololelwa mo tlhokomelong ya motsadi, mogolo yo o matshwanedi kgotsa motlhokomedi wa ngwana wa semolao, moreetsa-kgetse o tshwanetse go laela 45
motsadi, mogolo yo tshwanetseng kgotsa motlhokomedi wa ngwana wa semolao, le go lemosa motsadi, mogolo yo o mashwanedi kgotsa motlhokomedi wa ngwana wa semolao gore a netefatse gore ngwana o tlhagelela ka letlha, nako le kwa lefelong, tse di umakilweng, mme fa taelo e dirilwe go ya ka molawana ono, go netefatsa gore ngwana o dira ka fa taelong eo. 50
Fa ngwana a golotswe ka boena, moreetsa-kgetse o tshwanetse go laela ngwana go tlhagelela ka letlha, nako le kwa lefelong tse umakilweng, fa go dirilwe taelo e e jalo go ya ka molawana ono, le go dira ka fa taelong eo.
a Fa ngwana a sa tlhagelele ka letlha, nako le kwa lefelong, tse di umakilweng mo karolong ya molawana wa kgotsa kgotsa a sa dire ka fa taelong e e 55
umakilweng mo molawaneng ono, moreetsa-kgetse, fa a lemositswe ka tsela e e matshwanedi, gore ngwana ga a dira jaaka a laetswe, a ka ntsha lekwalo la gore ngwana a ye go tshwarwa kgotsa a ntsha tagafara go ya ka molawana wa 19, gore ngwana a tlhagelele kwa lefelong la dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko kgotsa kwa kgotlatshekelo ya bosiamisi ya ngwana. 60
b Fa ngwana a tlhagelela fa pele ga moreetsa-kgetse ka lekwalo la tshwaro kgotsa ka tagafara e e umakilwang mo temaneng ya (a), moreetsa-kgetse o tshwanetse a botsa ngwana gore ke ka ntlha ya eng a sa tlhagelela kgotsa a sa dira ka fa taelong kgotsa a sa nnago.tlhaabidiwa,mmeadiretshweetsogoreaphosoekafaletlhakorenglangwana gore a se ke a tlhagelela kgotsa nnyaya. 5
i laela gore ngwana a gololwe ka fa tlase ga ditaelo tse di neng didirilwe la ntlha; kgotsa ii laela gore ngwana a gololwe ka fa tlase ga taelo nngwe; mme 10
iii fa go tlhokega, a ka dira taelo e e siameng e e tla thusang ngwana le ba lelapa la gagwe go kgona go latela ditaelo tse di neng di dirilwe kwa tshimologong.
dFago.tlhelwaelegorephosoekafaletlhakorenglangwana,moreetsa-kgetsea ka laela gore ngwana a gololwe ka fa tlase ga ditaelo dingwe kgotsa a dira taelo ya gore ngwana a tlhatlhelwe go ya ka molawana wa 26. 15
e Motsadi, mogolo yo o matshwanedi kgotsa motllhokomedi wa ngwana wa semolao yo a sa direng go ya ka fa molawaneng wa , o molato ka tlolo-molao mme fa a bonwe molato, a ka atlholelwa faene kgotsa go ya kwa kgolegelong lobaka le le sa feteng dikgwedi le tharo.
Kgololo ya ngwana ka beili 20
 Kgaolo ya 9 ya ''Criminal Procedure Act'' e diragadiwa mabapi le kgololo ya ngwana ka beili, kwa ntle ga molawana wa 59 le wa 59A, go ya ka fa go tlhalosiwang katengmogomolawanawa21 (b).
Kopoyagogololangwanakabeilieeumakiwangmogomolawanawa213c, e tshwanetswe go elwa tlhoko mo dikgatong di le tharo tse di latelang: 25
a Go re a dikgatlhegelo tsa bosiamisi di letla gore ngwana a gololwe ka beili;
mme b fa go le jalo, go tshwanetswe ga dirwa patlisiso e e kwa thoko ka ga bokgoni jwa ngwana le motsadi, mogolo yo o tshwanetseng kgotsa motlhokomedi wa ngwana wa semolao, ya gore a ba ka kgona go duela madi a a akanyediwang 30
go nna a beili kgotsa madi mangwe le mangweaaaka tshwanelang; mme cfaekarefamoragogapatlisisoeeumakiwangmotemanengyab,ga tlhelwaelegorengwanalemotsadi,mogoloyoomatshwanedikgotsa motlhokomedi wa ngwana wa semolao ba-
i palelwa ke go duela madi gotlhelele, moreetsa-kgetse o tshwanetse go 35
baya ditaelo tse di matshwanedi tse di sa akaretseng madi, tsa go gololwa ga ngwana ka beili; kgotsa ii kgona go duela madi a a rileng, moreetsa-kgetse o tshwanetse go baya ditaelo tsa go golola ngwana ka beili mme e nne madi a a tshwanetseng mo tlase ga mabaka ao. 40
KAROLO YA 2: GO BEWA MO LEFELONG LE LE RILENG
Tsela e e latelwang fa go sekasekiwa go bewa ga ngwana mo lefelong le le rileng
 Morago ga go akanya ka ga mefuta ya go golola ngwana go ya ka Karolo ya
, go tsewa tshweetso ya gore ngwana o tshwanetse go tlhatlhelwa kgotsa go nna a tlhatlhetswe, lepodisi kgotsa moreetsa-kgetse o tshwanetse go tsaya tshweetso ya go mo 45
tlhatlhela jaaka e le ya bofelo mo go tsotlhe ka fa go ka kgonegang ka teng fa tlase ga mabaka, jaaka go tlhalosiwa mo karolong ya molawana wa le wa , mme a simolola ka e e leng ya bofelo mo go tsotlheeeka dirang gore a se ke a tlhatlhelwa.
Pele ngwana a tlhagelela lekgetlho la ntlha kwa lefelong la dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko, mo nakong ya diura di le 48 morago ga go tshwarwa- 50
a lepodisi, go ya ka fa dingwageng tsa ngwana le tlolo-molao e a latofadiwang kayona,letshwanetsegoakanyakalefelolengwanalemos.ababewangkwa golonagoyamolawanawa27(a);kgotsa b fa lefelo le le umakiwang mo temaneng ya a le sa tshwanela, lepodisi le tshwanetse go tlhatlhela ngwana kwa seleng ya mapodisi kgotsa kwa lefelong 55
Fa ngwana a tlhagelela lekgetlho la ntlha kgotsa a tlhagelela gape morago ga foo, kwa lefelong la dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko kgotsa kwa kgotlatshekelo ya bosiamisi ya ngwana, moreetsa-kgetse o tshwanetse go laela gore ngwana a tlhatlhelwe kwa-
lefelonglatlhokomeloyangwanalemos.agoyakamolawanawa29;kgotsa kgolegelong go ya ka molawana wa 30, mo tlase ga mabaka a a beilweng ke molawana oo.
Ditlhopho tsa go bewa ga ngwana, mo lefelong le le rileng, yo a iseng a gololwe, pele ga go tlhagelela lekgetlho la ntlha kwa lefelong la dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko
Fa ka nako nngwe le nngwe, pele ngwana a tlhagelela kwa lefelong la dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko, mme a ise a gololwe kwa mapodising kwa a tlhatlhetsweng gona mme a setse a latofaditswe, mo lebakeng la ngwana yo o-
i dingwaga di le 10 mme a le ka fa tlase ga dingwaga di le 14, ka tlolo-molao nngwe le nngwe; kgotsa ii dingwagadile14kgotsagofeta,katlolo-molaoeeumakiwangmoSetlhophengsa1kgotsasa2saditlolo-molao,lepodisiletshwanetsegoakanyakagotlhatlhelangwanakwalefelongleletshwanetsenglatlhokomeloyangwanalemos.a,falefelolelejaloleletengmmegonalesekgala,kgotsafalefelokgotsasekgalaseseteng,kwaselengyamapodisikgotsalefelolatlhatlhelo;kgotsa dingwaga di le 14 kgotsa go feta, ka tlolo-molao e e umakiwang mo Setlhopheng sa 3 sa ditlolo-molao, lepodisi le tshwanetse go tlhatlhela ngwana kwa seleng ya mapodisi kgotsa lefelo la tlhatlhelo.
Tshireletso ya bana ba ba tlhatlhetsweng kwa sitokising sa mapodisi
 Ngwana yo a tlhatlhetsweng kwa lefelong la mapodisi o tshwanetse go-
tlhatlhelwa fa a sa kopaneng le bagolo gona, mme basimane ba se ke ba tlhakana le basetsana;
tlhatlhelwa ka fa tlase ga maemo a go tshwanetsweng ga gopola gore bana ke batho ba ba utlwusiwang botlhoko bonolo mme maemo ao a fokotse kotsi e e ka diragalelang ngwana oo, go akaretsa kotsi e e ka tlholwang ke bana ba bangwe;
tlhokomelwa ka fa ditlhokegong tse di itlhaotseng tsa bana, go akaretsa neelano ka-
tlhokomelo ya tsa maphelo e e tshwanetseng le ya ka bonako mo lobaleng la bolwetsa bongwe le bongwe; le ii dijo, metsi, le tsa marobalo tse di lekaneng.
Fa go na le bopaki jwa kgobalo ya mo mmeleng kgotsa maikutlo a a tlisang go sa iketlang ga tlhaloganyo;
mofuta wa kgobalo e ngwana a e boneng, kgotsa gore ngwana o amegile go le kana kang mo maikutlong a a tlisang go sa iketlang ga tlhaloganyo ya gagwe;
ii tlhaloso ya mabaka a a bakileng kgobalo kgotsa maitemogelo a a tlisitseng maikutlo a go sa iketlang ga tlhaloganyo; le iii kgakololo gore a go na le kgatoeeka tsewang.
Rejisetara e ka tlhatlhobiwa ke motho mongwe le mongwe yo o ka dumelelwang.
Dingwaga le tsela ya ngwana ya go akanya jaaka mogolo;
gore tlolo-molao eno e masisi go le kana kang;
Nako le nako fa go tlhokega gore moreetsa-kgetse a dire tshweetso go ya ka karolo ya molawana wa , moreetsa-kgetse o tshwanetse go ela tlhoko tshedimosetso e e umakiwang mo go molawana wa 40 .
go nna teng ga bonno jwa ngwana oo; le tshedimosetso nngwe le nngwe e e leng tengeekaga boleng jwa tshireletso, mekgabiso mmogo le dikarolo tse di botlhokwa tsa lefelo.
Go bewa fa kgolegelong
 Moreetsa-kgetse a ka laela gore ngwana a nne kwa kgolegelong e e rileng fa-
kopo ya beili e buseditswe morago kgotsa e gannwe kgotsa fa beili e neilwe mme taelo e le nngwe kgotsa di le dintsi di sa latelwa;
ngwana a le dingwaga di le 14 kgotsa go feta;
ngwana a latofadiwa ka gore o dirile tlolo-molao e e umakiwang mo Setlhopheng sa 3 sa ditlolo-molao;
tlhatlheloetlhokegagoyakafadikgatlhegelongtsatsamaisoyabosiamisikgotsapabalelokgotsatshireletsoyasets.habakgotsangwanamongweyootlhatlhetsweng;le fa go na le kgonagalo ya gore ngwana fa a ka bonwa molato, a ka newa katlholo ya go ya kwa kgolegelong.
Pele go dirwa tshweetso ya go tlhatlhela kgotsa gore ngwana a nne a ntse a tlhatlhetswe kwa kgolegelong, moreetsa-kgetse o tshwanatse go akanya ka ga kgakololo e e mabapi le go baya ngwana kwa lefelong le le rileng, e e leng ka fa teng ga ripoto ya tshekatsheko ya modiredi wa tsamaisoeesa letleleleng motlola-molao go ya kwa kgolegelong, tshedimosetso e e umakiwang mo go molawana wa 40 le bopaki bongwe le bongwe jo bo mabapi le seo, jo bo tlisitsweng fa pele ga gagwe, go akaretsa, fa go leng matshwanedi, bopaki mabapi le-
ditshwanelo tsa ngwana tse di molemo;
maemo a ngwana a tsa maphelo;
ditlolo-molao tse a kileng a bonwa molato ka tsona, diphaposo tsa kgetse mo tshekong mo nakong e e fetileng kgotsa ditatofatso dingwe tse ngwana a iseng a di sekisediwe;
go latela boleng jo bo tshwanetseng jwa tshireletsego;
gore tlolo-molao e e masisi go le kana kang; kgotsa lebaka lengwe le lengwe la a tshwanang le ona.
Moreetsa-kgetse yo o ntshang taelo ya gore ngwana a tlhatlhelwe go ya ka molawana ono, o tshwanetse go laela gore ngwana a tlisiwe kwa go ene kgotsa kwa kgotlatshekelo nngwe mo letsatsing lengwe le lengwe la 14 gore a lekole taelo.
Moreetsa-kgetse yo o dirang taelo ya gore ngwana a bewe kwa kgolegelong go ya ka temana ya (a), o tshwanetse go kwala mabaka a a dirileng gore a tsee tshweetso e e jalo mo rekotong ya tsheko.
Phoso mabapi le go bewa ga ngwana mo lefelong le le rileng
KAROLO YA 3:
MOREETSA-TSHEKO MABAPI LE TSWELOPELE YA GO TLHATLHELA
BOSIAMISI YA NGWANA
Mabaka a a tshwanetseng go tseelwa tlhogong ke moreetsa-tsheko mabapi le tswelopele ya go tlhatlhela le go baya ngwana kwa mo lefelong le le rileng, kwa lefelong la dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko kgotsa kwa kgotlatshekelo ya 10
bosiamisi ya ngwana
Fa ngwana a tshwanetswe go tlhatlhelwa kgotsa go bewa kwa lefelong la thokomeloyangwanalemos.agoyakaKaroloya1leya2yaKgaoloeno, moreetsa-tsheko kwa lefelong la dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko kgotsa kwa kgotlatshekelo ya ngwana ya bosiamisi, o tshwanetse gore nako le nako fa ngwana a 15
tlhagelela kgotsa nako le nako morago ga fao a-
a tlhotlhomise gore a go sa ntse go tlhokega gore ngwana a tlhatlhelwe kgotsa nnyaya le gore go bewa ga ngwana kwa lefelong le le rileng go matshwanedi kgotsa nnyaya;
b kwala mabaka, mo rekotong ya tsheko, a go tlhatlhelwa ga ngwana kgotsa a 20
gore ke ka ntlha ya eng ngwana a tshwanetse go nna a ntse a tlhatlhetswe;
c akanya ka ga phokotso ya madi a beili, fa go le matshwanedi;
d batlisisa gore ngwana o tshotswe sentle kgotsa nnyaya le gore a o beilwe ka fa tlase ga maemo a mantle, fa go le matshwanedi;
e ka laela gore go dirwe tlhatlhobo kgotsa dipatlisiso mabapi le go tsholwa le 25
maemo a ngwana a leng ka fa tlase ga ona fa a sa kgotsofala gore ngwana o tshotswe sentle le gore o beilwe ka fa tlase ga maemo a mantle, mme a ka dira taelo ya gore go rarabololwe bothata jo bo ntseng jalo;
f ka kwala mabaka a a dirileng gore a tsee tshweetso e e jalo mabapi le se se ntseng jalo, ka fa rekotong ya tsheko. 30
Maemo a tlhatlhelo kwa lefelong la dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko kgotsa kwa kgotlatshekelo ya bosiamisi ya ngwana
 Gagonangwanayootshwanetsenggobo.wakaditshipimomaotongfaa tlhagelela fa pele ga lefelo la dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko kgotsa kwa kgotlatshekelo ya bosiamisi ya ngwana, mme dihangaboi tsona di ka dirisiwa fela fa go 35
na le mabakaaaka dirang gore di dirisiwe.
a Ngwana yo o tlhatlhetsweng kwa seleng ya mapodisi kgotsa lefelo la tlhatlhelo fa a santse a letile go tlhagelela kwa lefelong la dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko kgotsa kwa kgotlatshekelo ya bosiamisi ya ngwana, ga a tshwanela go kopana le bagolo mme o tshwanetswe go tsholwa le go bewa mo maemong a a tshwanetseng dingwaga tsa 40
gagwe.
b Basetsana ga ba tshwanela go kopana le basimane mme ba tshwanetse go nna ka fa tlase ga tlhokomelo ya mogolo wa mosadi.
c Fa ngwana a tsamaisiwa ka sejanaga go ya kgotsa go tswa kwa lefelong la dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko, kgotsa go tswa kwa kgotlatshekelo ya 45
bosiamisi ya ngwana, ga a tshwanela go pagama le bagolo: Fa go sa kgonagaleng gore taelo eno e latelwe, lepodisi le tshwanetse gore mo nakong ya diura di le 48, e neele moreetsa-kgetse, ripoto e e mabapi se se jalo mme a tlhalosa mabaka gore ke ka ntlha ya eng taelo e sa latelwa.
KGAOLO YA 5 50
 Ngwana mongwe le mongwe yo a latofadiwang ka tlolo-molao o tshwanetswe go sekasekiwa ke modiredi wa tsamaisoeesa letleleleng motlola-molao go ya kwa 55
kgolegelong, jaaka go tlhalosiwa mo karolong ya molawana wa le wa , kwa ntle ga gore tshekatsheko e bo e dirilwe go ya ka molawana wa 41 .
Modiredi wa tsamaisoeesa letleleleng motlola-molao go ya kwa kgolegelong, yo a itsisitsweng ke lepodisi gore ngwana o neilwe lekwalo la kitsiso, tagafara kgotsa gore o tshwerwe, o tshwanetse go dira tshekatsheko ya ngwana pele ga gore a tlhagelele kwa 5
lefelong la dipatlisiso tsa di dirwang pele ga tsheko, mo dinakong tse di kwadilweng mo gomolawanawa43 (b).
Modiredi wa tsamaisoeesa letleleleng motlola-molao go ya kwa kgolegelong, yo a itsisitsweng ke lepodisi gore ngwana o o ka fa tlase ga dingwaga di le 10 o ne a tshotswe go ya ka molawana wa 9, o tshwanetse go dira dithulaganyo tsa go dira 10
tshekatsheko ya ngwana mo malatsing a le supa morago ga go itsisiwe.
Maikaelelo a tshekatsheko
Maikaelelo a tshekatsheko ke go-
a tlhotlhomisa gore a ngwana a ka bo a tlhoka tlhokomelo le tshireletso gore a tle a romelwe kwa kgotlatshekelo ya bana go ya ka molawana wa 50 kgotsa 15
wa 64;
b lekanyetsa dingwaga tsa ngwana fa go se na bonnete ka ga tsona;
c kgobokanya tshedimosetso mabapi le tlolo-molao e ngwana a kileng a bonwa molato ka yona, phaposo ya kgetse mo tshekong e e dirilweng mo nakong e e fetileng kgotsa tlolo-molao e iseng e sekiwe. 20
d baakanya dikgakololo tse di mabapi le kgololo kgotsa tlhatlhelo le go bewa mo lefelong le le rileng ga ngwana;
e fa go tshwanela, go dira gore go nne le kgonagalo ya go faposa kgetse mo tshekong;
f mo lobakeng lwa ngwana yo o leng ka fa tlase ga dingwaga di le 10 kgotsa 25
ngwanaoaumakiwangmomomolawanawa10 (b),gobatlisisagoreke magato a fe a a tshwanetsweng go tsewa go ya ka molawana wa 9;
g mo lobakeng lwa ngwana yo a nang le dingwaga di 10 kgotsa go feta mme a le ka fa tlase ga dingwaga di le 14, go supa kakanyo ya gore a bopaki jwa maitseanape jo bo umakiwang mo go molawana wa 11 , bo ka tlhokega; 30
h tlhotlhomisa gore a ngwana o dirisitswe ke mogolo gore a dire tlolo-molao eo;
le i neelano ka tshedimosetso nngwe le nngwe e e mabapi le ngwana e modiredi wa tsamaisoeesa letleleleng ngwana go ya kwa kgolegelong, a ka e tsayang gorekeeekafadikgatlhegelongtsedimolemotsangwanakgotsakeeeka 35
Go tshola mo sephiring ga tshedimosetso e e bonweng kwa tshekatshekong
 Tshedimosetso nngwe le nngwe e e bonweng kwa tshekatshekong e tsholwa mo sephiring mme-
a e ka dirisiwa fela mo mabakeng a Molao ono, go akaretswa le kwa lefelong le 40
go dirwang dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko; mme b ga e amogelesege jaaka bopaki mo nakong ya kopo ya beili, go ikarabela mo tatofatsong, mo tshekong kgotsa ka nako ya katlholo, fa ngwana a tlhagelela kwa kgotlatshekelo.
ka tlolo-molao, mme fa a bonwe molato, a ka atlholelwa faene kgotsa kwa kgolegelong lobaka lo lo sa feteng dikgwedi di le tharo.
Lefelo le tshekatsheko e tshwanetsweng go dirwa kwa go lona
 Tshekatsheko ya ngwana e ka dirwa kwa lefelong lengwe le lengwe le le tlhaotsweng ke modiredi wa tsamaisoeesa letleleleng motlola-molao go ya kwa 50
kgolegelong,mmeekaakaretsakamorekwaseteis.enengsamapodisi,kgotlatshekeloya magiseterata, dikantoro tsa Lefapha la Katlaatlelo loago kgotsa Lefelo la Bosiamisi la
Ngwana.
Lefelo le le tlhophilweng go ya ka karolo ya molawana wa 1, le tshwanetse go siamela go se kgorelediwe. 55
Batho ba ba ka nnang teng kwa tshekatshekong
 Ngwana o tshwanetse go nna teng fa go dirwa tshekatsheko ya gagwe go ya ka
Molao ono.
Motsadi wa ngwana kgotsa mogolo yo o tshwanetseng kgotsa motlhokomedi wa ngwana wa semolao, o tshwanetse go nna teng mo tshekatshekong ya ngwana, kwa ntle 5
ga fa a-
a boleletswe ke modiredi wa tsamaisoeesa letleleleng motlola-molao go ya kwa lgolegelong, gore a se ke a nna teng; kgotsa b sa akarediwa ke modiredi wa tsamaisoeesa letleleleng motlola-molao go ya kwa kgolegelong, go nna teng ka ntlha ya fa a tlhakatlhakantse, a nyaditse 10
kgotsa a kgoreleditse tshekatsheko kgotsa go le ka fa dikgatlhegelong tse di molemo tsa ngwana kgotsa tsamaiso ya bosiamisi, gore a se ke a nna teng.
Modiredi wa tsamaisoeesa letleleleng motlola-molao go ya kwa kgolegelong, a ka dumelela batho ba ba lateng go nna teng mo tshekatshekong:
a Moneelana ka tirelo ya phaposo ya kgetse mo tshekong; 15
b mmatlisisi wa mabaka le tshedimosetso;
c mongwe le mongwe yo go nneng teng ga gagwe go tlhokagalang mo lobakeng lwa tshekatsheko.
Modiredi wa tsamaisoeesa letleleleng motlola-molao go ya kwa kgolegelong a ka kopa gore lepodisi le nne teng fa tshekatshekong, fa go na le kotsi ya gore ngwana a 20
ka tshaba kgotsa a nna kotsi mo go modiredi wa tsamaisoeesa letleleleng motlola-molao go ya kwa kgolegelong.
Modiredi wa tsamaisoeesa letleleleng motlola-molao go ya kwa kgolegelong, fa go le matshwanedi, a ka rata go utlwa maikutlo a ngwana mo sephiring, mabapi le go nna teng ga motho mongwe fa tshekatshekong. 25
a Modiredi wa tsamaisoeesa letleleleng motlola-molao, o tshwanetse go leka ka gotlhe go batla kwa motsadi, mogolo yo o tshwanetseng kgotsa motlhokomedi wa ngwana wa semolao a leng kwa teng gore a tle a kgone go konosetsa tshekatsheko ya ngwana mme a ka kopa lepodisi go mo thusa go batla motho yoo.
b Modiredi wa tsamaisoeesa letleleleng motlola-molao go ya kwa kgolegelong, a 30
ka konosetsa tshekatsheko ya ngwana fa motsadi, mogolo yo o tshwanetseng kgotsa motlhokomedi wa ngwana wa semolao a se teng, fa sengwe le sengwe se dirilwe go leka gobatlamothoyoommeapaletswekego.tlhela,kgotsafamothoyooaitsisitsweka ga tshekatsheko mme a se ka a tla.
kwa kgolegelong kwa tshekatshekong
 Modiredi wa tsamaisoeesa letleleleng motlola-molao go ya kwa kgolegelong o tshwanetse go-
a tlhalosetsa ngwana maikaelelo a tshekatsheko;
b itsise ngwana ka ga ditshwanelo tsa gagwe ka tsela e e tlhalosiwang; 40
c tlhalosetsa ngwana ka ga ditsamaiso tsa ka bonako tse di tshwanetsweng go latelwa go ka Molao ono; le d botsa ngwana gore a o ikaelela go amogela maikarabelo a tlolo-molao eo.
Modiredi wa tsamaisoeesa letleleleng motlola-molao go ya kwa kgolegelong, ka nako nngwe le nngwe ya tshekatsheko ya ngwana, a ka buisana le motho mongwe le 45
Modiredi wa tsamaisoeesa letleleleng motlola-molao go ya kwa kgolegelong, ka nako nngwe le nngwe ya tshekatsheko, a ka buisana mo sephiring le motho mongwe le 50
mongwe yo o leng teng.
Modiredi wa tsamaisoeesa letleleleng motlola-molao go ya kwa kgolegelong, a ka ya go buisana le motho mongwe le mongwe yo a seng fa lefelong la tshekatsheko, yo o nang le tshedimosetso e e mabapi le tshekatsheko, mme fa go na le tshedimosetso nngwe e e bonweng, ngwana o tshwanetse go itsisiwe ka ga yona. 55
Fa ngwana a latofadiwa mmogo le ngwana mongwe kgotsa bana bangwe, modiredi wa tsamaisoeesa letleleleng motlola-molao go ya kwa kgolegelong, a ka dira tshekatsheko ya bana ka nako e le nngwe fa e le gore seno se mo dikgatlhegelong tsa bana bao botlhe.
Modiredi wa tsamaisoeesa letleleleng motlola-molao go ya kwa kgolegelong, o tshwanetse go rotloetsa bana go tsaya karolo ka nako ya tshekatsheko.
Ripoto ya tshekatsheko ya modiredi wa tsamaiso e e sa letleleleng motlola-molao go kwa kgolegelong
 Modiredi wa tsamaisoeesa letleleleng motlola-molao go ya kwa kgolegelong, o tshwanetse go kwala ripoto ya tshekatsheko ka mokgwa o o tshwanetseng mme e na le dikgakololo mo dintlheng tse di latelang, fa go le matshwanedi:
Kgonagalo ya go fetisetsa kgetse kwa kgotlatshekelo ya bana go ya ka molawana wa 50 kgotsa wa 64;
matshwanedi a phaposo ya kgetse mo tshekong, go akaretsa moneelana ka tirelo ya phaposo ya kgetse mo tshekong yo o rileng, kgotsa mofuta kgotsa mefuta ya phaposo ya kgetse mo tshekong, jaaka go umakiwa jalo mo go molawana wa 53;
kgonagalo ya go gololela ngwana mo tlhokomelong ya motsadi, mogolo yo o matshwanedi kgotsa motlhokomedi wa ngwana wa semolao kgotsa go golola ngwana ka boena, go ya ka molawana wa 24;
fa ngwana a le ka fa tlase ga dingwaga di le 10, go tlhotlhomisa gore ke magato a fe a a tshwanetsweng go tsewa go ya ka molawana wa 9;
kgonagalo ya kitso ya bosenyi ya ngwana fa ngwana a na le dingwaga di le 10 kgotsa go feta mme a le ka fa tlase ga dingwaga di le 14, jaaka go tlhalosiwa mo go molawana wa 10, mmogo le dikgato tse di tshwanetsweng go tsewa go kgona go ka supa kitso ya bosenyi;
gore a go tlhokagala tshekatsheko ya ngwana e e nang le dintlha tsotlhe go kgona go ka akanya mabaka a a umakiwang mo karolong ya molawana wa ; le tekanyetso ya dingwaga tsa ngwana, fa di sa netefadiwa, jaaka go tlhalosiwa mo go molawana wa 13.
go nna teng ga bonno jwa ngwana yo go buisanwang ka ga ene; le boleng jwa tshireletso, mekgabiso le dikarolo tse di botlhokwa tsa lefelo.
Kgonagalo ya gore ngwana a ka nna kotsi mo go ene;
lebaka la gore ngwana ke makgetlho a le mantsi a dira ditlolo-molao kgotsa a tshaba;
famokgwaongwanakagaleaitshotsengkaonamosets.habengoletlagoregodirwetshekatshekogape;le kgonagalo ya gore ngwana a ka romelwa kwa porogrameng ya batlola-molao ba thobalano, tiriso-botlhaswa ya diritibatsi kgotsa porograma nngwe ya kala. e e tseneletseng.
Modiredi wa tsamaiso e e sa letleleleng motlola-molao gore a ye kwa kgolegelong, o tshwanetse go supa fa ripotong gore a ngwana o na le maikaelelo a go amogela maikarabelo a tlolo-molao e a latofadiwang ka yona.
KGAOLO YA 6
goremabakaaaumakilwengmogomolawanawa52 (a)go.tlhago(d)adiragaditswe;mme mo lebakeng la ngwana yo o nang le dingwaga di le 10 kgotsa go feta mme a le ka fa tlase ga dingwaga di le 14, gore kitso ya bosenyi e ka kgona go ka supetswa go ya ka molawana wa 11.
Phaposo ya kgetse mo tshekong e e umakiwang mo karolong ya molawana wa e tshwanetswe go dirwa-
go ya ka karolo ya molawana wa , morago ga tshekatsheko ya ngwana go ya ka Kgaolo ya 5; le pele ga dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko, jaaka go tlhalosiwa jalo mo Kgaolo ya 7
Mofuta wa phaposo ya kgetse mo tshekong e e tshwanetsweng go dirwa ke kgotlatshekelo
Molawana wa 58 o a diragadiwa ka diphetogo tse di tlhokagalang go ya ka ona, mo go ngwanaoasa lateleng taelo nngwe le nngwe e e tlhalosiwang mo karolong ya molawana wa 1.
KGAOLO YA 7
Tlholego le maikaelelo a dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko
 Dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko-
ke tsamaiso ya pele ga tsheko ya melaoeesa gagamalang e go botswang dipotso mo go yona; mme e ka tshwarelwa kwa kgotlatshekelo kgotsa kwa lefelong lengwe le lengwe le le siametseng.
Maikaelelo a dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko ke go-
akanya ka ga ripoto ya tshekatsheko ya modiredi wa tsamaisoeesa letleleleng motlola-molao go ya kwa kgolegelong, mme e tlhalosa-
tekanyetso ya dingwaga tsa ngwana, fa dingwaga di sa itsiwe;
tlhotlhomisa gore a kgetse e ka faposiwa mo tshekong pele ga go ikarabelo mo tatofatsong;
supa mofuta o o tshwanetseng wa phaposo ya kgetse mo tshekong, fa go tlhokegang gona;
go netefatsa gore tshedimosetso yotlhe e e leng teng mabapi le ngwana, maemo a gagwe le tlolo-molao, di a akanngwa gore go dirwe tshweetso ya phaposo ya kgetse mo tshekong le go bewa ga ngwana mo lefelong le le rileng;
go netefatsa gore dikakanyo tsa batho botlhe ba ba leng teng di tsewa tsia pele tshweetso e tsewa;
go rotloetsa go tsaya karolo ga ngwana le motsadi wa gagwe, mogolo yo o tshwanetseng kgotsa motlhokomedi wa ngwana wa semolao; le go akanya ka kgololo kgotsa go bewa ga ngwana mo lefelong le le rileng, fa go sa ntse go letilwe-
go konosediwa ga dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko;
ii go tlhagelela ga ngwana kwa kgotlatshekelo ya bosiamisi ya ngwana; kgotsa iii go fetisediwa ga kgetse kwa kgotlatshekelo ya bana, fa go leng matshwanedi gona.
a Dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko di tshwanetswe go dirwa mo lebakeng la ngwana mongwe le mongwe yo o latofadiwang ka tlolo-molao, kwa ntle le fa-
ii ngwana a le ka fa tlase ga dingwaga di le 10; kgotsa iii kgetse e tsholotswe.
Dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko, tse di umakiwang mo temaneng ya (a), di tshwanetswe go dirwa-
mo nakong ya diura di le 48 morago ga go tshwarwa ga ngwana, mme e nna a tlhatlhetswe, jaaka go tlhalosiwa jalo mo go molawana wa 20 ; kgotsa ii mo dinakong tse di tlhalosiwang mo lekwalong la kitsiso go ya ka molawana wa 18 kgotsa tagafara go ya ka molawana wa 19.
Batho ba ba tshwanetseng go nna teng kwa lefelong la dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko
Ngwana;
motsadi wa ngwana, mogolo yo o tshwanetseng kgotsa motlhokomedi wa ngwana wa semolao; le modiredi wa tsamaisoeesa letleleleng motlola-molao go ya kwa kgolegelong.
Fa go na le kgonagalo ya gore taelo ya phaposo ya kgetse mo tshekong e ka dirwa, moneelana ka tirelo ya phaposo ya kgetse mo tshekong, yo o supilweng ke modiredi wa tsamaisoeesa letleleleng motlola-molao go ya kwa kgolegelong,, o tshwanetse go nna teng kwa lefelong la dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko.
Magiseterata yo o reetsang tsheko ya dipatlisiso, go ya ka molawana wa 81, a ka laela motho mongwe le mongwe gore a se ke a tsenela tsheko ya dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko, fa e le gore go nna teng ga motho yo o jalo ga go ka dikgatlhegelong tse di molemo tsa ngwana kgotsa fa a nyatsa mokgwa wa dipotsolotso le maikaelelo a dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko.
a Dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko di ka tswela pele fa motsadi, mogolo yo o tshwanetseng, motlhokomedi wa ngwana wa semolao kgotsa modiredi wa tsamaiso e e sa letleleleng motlola-molao go ya kwa kgolegelong, a se teng, fa magiseterata yo o reetsang tsheko ya dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko, a kgotsofetse gore go dira jalo go ka fa dikgatlhegelong tse di molemo tsa ngwana.
Fa magiseterata yo o dirang dipatlisiso a tswela pele kwa ntle ga motsadi wa ngwana, mogolo yo o tshwanetseng, motlhokomedi wa ngwana wa semolao kgotsa modiredi wa tsamaisoeesa letleleleng motlola-molao go ya kwa kgolegelong, go ya ka temana ya (a), o tshwanetse go kwala mabaka a tshweetso e e jalo ka fa rekotong ya tsheko.
Magiseterata yo o dirang dipatlisiso a ka dumelela motho mongwe le mongwe yo o nang le kgatlhego kgotsa yo o ka nnang le seabe mo tshekong, go nna teng.
Magiseterata wa dipatlisiso a ka kwalela kgotsa a laela gore motho mongwe le mongwe yo go nneng teng ga gagwe go ka tlhokagalang mo lefelong la dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko, a nne teng.
Go tshola mo sephiring ga tshedimisetso e go neelanweng ka yona kwa lefelong la dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko
Tshedimosetso e e neetsweng ke motho mongwe le mongwe kgatlhanong le ngwana kwa lefelong la dipatlisiso tse dirwang pele ga tsheko, ga e a tshwanelwa go dirisiwa mo kopong nngwe le nngwe ya beili, go ikarabela mo tatofatsong, tsheko kgotsa mo ditsamaisong tsa katlholo.
Go sa tlhagelele kwa lefelong la dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko
Ngwana kgotsa motsadi wa gagwe, mogolo yo o tshwanetseng kgotsa motlhokomedi wa ngwana wa semolao yo o laetsweng go tlhagelela kwa lefelong la dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko ka-
lekwalo la kitsiso go ya ka molawana wa 18;
tagafara go ya ka molawana wa 19;
lekwalo sa kitsiso le a le neilweng ke lepodisi go ya ka molawana wa 22, o buisiwa le molawana wa 23;
Tsamaiso ya go tshwara ga dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko
 Magiseterata yo o dirang dipatlisiso o tshwanetse go tsamaisa dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko ka tselaeese nang melao e e gagametseng, ka go botsa dipotso, go buisana le batho ba ba tlileng kwa dipatlisisong ka maikaelelo a go bona dikarabo ka ga sengwe le go bona tshedimosetso, mme o tshwanetse go nna le rekoto ya tsamaiso e e jalo.
Kwa tshimologong ya dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko, magiseterata yo o dirang dipatlisiso o tshwanetse gore-
ka tsela e e tshwanetseng-
go tlhalosetsa ngwana maikaelelo le mokgwa wa go botsa dipotso mo dipatlisisong tse di dirwang pele ga tsheko;
ii go itsise ngwana ka ga mofuta wa tatofatso kgatlhanong le ena;
iii itsise ngwana ka ga ditshwanelo tsa gagwe; le iv go tlhalosetsa ngwana ka ga ditsamaiso tse di tshwanetsweng go latelwa morago fela ga foo, go ya ka Molao ono;
go akanya ka ga phaposo ya kgetse mo tshekong, a tlhotlhomise mo ngwanang gore a o dumela maikarabelo a tlolo-molao, mme fa ngwana-
a sa dumele maikarabelo, ga a tshwanelwa go botswa dipotso mabapi le tlolo-molao e a latofadiwang ka yona ebile ga go na tshedimosetso mabapi le phaposo ya kgetse mo tshekong kgotsa go bonwa molato mo nakong e e fetileng kgotsa tatofatso e e iseng e sekiwe kgatlhanong le ngwana, tse di tshwanetsweng go tlhalosiwa mo dipatlisisong tse di dirwang pele ga tsheko, mme karolo ya molawana wa (c) mmogo le diphetogo tse di tsamaisanang le ona, o a diragadiwa; kgotsa ii fa a sa dumele maikarabelo, dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko di tswela pele go ya ka Kgaolo eno; le go tlhotlhomisa dingwaga tsa ngwana go ya ka molawana wa 14, fa go tlhokagala.
Tshedimosetso e e latelang e tshwanetswe go tlisiwa fa pele ga magiseterata yo o dirang dipatlisiso:
Ripoto ya modiredi wa tsamaisoeesa letleleleng motlola-molao go ya kwa kgolegelong, fa e le teng;
lokwalo lengwe le lengwe le le mabapi le go bonwa molato mo nakong e e fetileng, phaposo ya kgetse mo tshekong le tatofatso e e iseng e sekiwe;
ripoto e e mabapi le go tlhatlhelwa ga ngwana kwa lefelong la mapodisi, e e tswang mo lepodising le le batlisisang kgetse go ya ka molawana wa 22 , fa e tlhokagala; le tshedimosetso nngwe le nngweeeka tlhokagalang mo tshekong.
Mo go akanyeng ka tshedimosetso e e umakiwang mo karolong ya molawana wa , magiseterata yo o dirang dipatlisiso a ka-
kopa go newa makwalo mangweaaka tlhokagalang mo tshekong;
batla tshedimosetso go tswa mo mothong mongwe le mongwe yo o tsenelang dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko, go e dirisa mo boemong jwa tshedimosetso e a nang le yona kgotsa go utlwisisa sentle tshedimosetso e a nang le yona; le tsaya dikgato tse di tlhokagalang go tlhotlhomisa bonnete jwa setatamente sengwe le sengwe le go siama ga sengwe le sengwe se se builweng.
a Fa go ise go dirwe tshekatsheko ya ngwana, magiseterata yo o dirang dipatlisiso a ka nna a se ke a dirisa tshekatsheko fa go le ka fa dikgatlhegelong tsa ngwana go dira jalo.
Magiseterata yo a sa diriseng tshekatsheko go ya ka temana ya (a), o tshwanetse go kwala mabaka a go tsaya tshweetso e e ntseng jalo mo rekotong ya tsheko.
Go netefatsa gore dikakanyo tsa batho botlhe ba ba leng teng di tsewa tsia pele go dirwa tshweetso ka ga ngwana, magiseterata yo o dirang dipatlisiso o tshwanetse go-
rotloetsa ngwana le motsadi wa gagwe, mogolo yo o tshwanetseng le motlhokomedi wa ngwana wa semolao, go tsaya karolo;
go dumelela ngwana, motsadi wa ngwana, mogolo yo o tshwanetseng kgotsa motlhokomedi wa ngwana wa semolao kgotsa motho mongwe le mongwe yo o leng teng go botsa dipotso le go tlhagisa dintlha, tse go ya ka magiseterata wa dipatlisiso, di leng tshwanetseng mo lebakeng la dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko.
a Fa ngwana a latofadiwa le ngwana yo mongwe kgotsa bana ba bangwe, go ka tshwarwa dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko, ka nako e le nngwe fa magiseterata yo o dirang dipatlisiso a kgotsofetse gore seo se tla nna ka fa dikgatlhegelong tse di molemo tsa bana bao.
b fa go dirwa dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko tsa motlhakanelwa go ya ka 5
temana ya (a), go ka dirwa ditshweetso tse di farologaneng mo lebakeng la ngwana mongwe le mongwe.
kgetse, a a nang le ona, mme morago ga go akanya ka mabaka mangwe a a matshwanedi, go na le bopaki jo bo lekaneng kgotsa lebaka le le dirang gore motho a dumele gore dipatlisiso di ka dire gore go bonwe bopaki jo bo tlhokagalang, gore tsheko e kgone go tsewela pele;
c itsise ngwana gore kgetse e fetiseditswe kwa kgotlatshekelo ya bosiamisi ya ngwana gore e tle e reetse kgetse go ya ka Kgaolo ya 9.
Fa magiseterata wa dipatlisiso a ne a reeditse tsheko ya dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko mme a utlwile tshedimosetso nngwe le nngwe e e nang le ditlamorago tse di sa siamang mo go tseeng karoloeese nang letlhakore go ka tsaya tshweetso ka ga 20
kgetse, magiseterata ga a tshwanela go reetsa ditsheko dingwe tse di latelang, tsamaiso kgotsa tsheko e e leng ka ga mabaka a a jalo.
Go busediwa morago ga tsheko ya dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko
 Magiseterata yo o dirang dipatlisiso, go ya ka karolo ya molawana wa le wa
, a ka busetsa tsheko ya dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko morago lobaka lwa 25
diura di le 48-
afangwanaatlhatlhetswemmemots.huts.hisiatlhalosagoreoakanyakaga phaposo ya kgetse mo tshekong mme fela tshekatsheko ga e ise e dirwe mme e a tlhokega;
b fa go le botlhokwa go dira taelo ya go- 30
i dira gore motho yo o leng botlhokwa a nne teng mo go konosediweng ga dipatlisiso, a tlhagelele kwa dipatlisisong;
ii bona tshedimosetso e e botlhokwa gore dipatlisiso di konosediwe;
iii tlhotlhomisa ka ga kakanyo ya motswa-setlhabelo le ka ga go akanya ka ga phaposo ya kgetse mo tshekong; 35
iv dira dithulaganyo mabapi le mofuta wa phaposo ya kgetse mo tshekong;
v bona se se ka dirwang go fapoga tlhatlhelo; kgotsa vi go dira tshekatsheko ya ngwana , fa e le gore e ne e sa dirwa mo nakong e e fetileng; kgotsa c mo lebakeng la go dira dipatlisiso dingwe tsa kgetse. 40
Tsheko ya dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko e ka busediwa morago gape lobaka lo lo sa feteng diura di le 48, mo godimo ga lobaka lo lo umakiwang mo karolong ya molawana wa fa e le gore go busediwa morago ga tsheko go ka nna le karolo e tona ya kgonagalo ya phaposo ya kgetse mo tshekong, mme e re fa dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko, di ise di konosediwe, kgetse e tshwanetswe go tswalwa go ya ka 45
Fa tsheko ya dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko di busediwa morago go ya kakaroloyamolawanawa (c),goregotlegotswewesetatamentesagodumela molato kgotsa go dumela ntlha e e rileng ya molato kgotsa go tshwara phareiti ya go 50
supa motho yo o latofadiwang ka gore ke ene a dirileng molato kgotsa go supa dilo tse di tserweng ka nako e molato o neng o dirwa ka yona, magiseterata yo o dirang dipatlisiso o tshwanetse go itsise ngwana gore o na le tshwanelo ya gore motsadi wa gagwe, mogolo yo o tshwanetseng, motlhokomedi wa ngwana wa semolao kgotsa mmueledi wa semolao, a ka nna teng mo tshekong eo. 55
Magiseterata yo o dirang dipatlisiso a ka busetsa tsheko ya dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko morago lobaka se se sa feteng malatsi a le 14-
a fa modiredi wa tsamaisoeesa letleleleng motlola-molao go ya kwa kgolegelong,goyamolawanawa40 (g),akanayakgakololoyagorego dirwe gape tshekatsheko ya ngwana e e nang le dintlha tse di feletseng kgotsa 60
fa a ka naya kgakololo e e jalo ka nako e go tshwarwang dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko ka yona, mme magiseterata yo o dirang dipatlisiso a kgotsofetse gore go na la mabaka a a dirang gore go dirwe tshekatsheko e e jalo; kgotsa goreaamogelelekwaloleletswangkwagoMolaodiwaBots.huts.hisijwaSets.habayoonanglethatayagofaposakgetsemotshekong,goyakamolawanawa52 .
Tsheko ya dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko e ka busediwa morago sebaka se se ka bewang ke magiseterata yo o dirang dipatlisiso, fa-
ngwana a tlhoka kala. ya sengaka ya bolwetse, kgobalo kgotsa a na le letshogo le le tona mo tlhaloganyong, le le bakilweng ke maitemogelo a gagwe mo se se rileng; kgotsa ngwanaarometswegoyagodirwatshweetsoyabolwetsejwatlhaloganyokgotsagosadirengsentlegetlhaloganyo,goyakamolawanawa77kgotsawa78wa''CriminalProcedureAct''.
Ditaelo tse di dirwang kwa lefelong la dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko
 (a) Magiseterata yo o dirang dipatlisiso, go ya ka temana ya (b), a ka dira taelo ya gore kgetse e faposiwe mo tshekong go ya ka molawana wa 52 .
Magiseterata yo o dirang dipatlisiso, mo lobakeng lwa ngwana yo o nang le dingwaga di le 10 kgotsa go feta, mme a le ka fa tlase ga dingwaga di le 14, a ka dira fela taelo ya gore kgetse e faposiwe mo tshekong, go ya ka temana ya (a), fa a kgotsofetse gore ngwana o na le kitso ya bosenyi.
fa ngwana a sena mmueledi wa semolao, magisetera yo o dirang dipatlisiso o tshwanetse a tlhalosetse ngwana le motsadi, mogolo yo o tshwanetseng kgotsa motlhokomedi wa ngwana wa semolao, ka ga tiragatso ya molawana wa 82 , mabapi le go nna le mmueledi;
fa ngwana a tlhatlhetswe, magiseterata yo o dirang dipatlisiso o tshwanetse gore morago ga go akanya ka ga se se umakiwang mo go Kgaolo ya 4, a tlhalosetse ngwana ka ga tatofatso e a latofadiwang ka yona letlha, nako le lefelo tsa kgotlatshekelo ya bosiamisi ya ngwana kwa a tla tlhagelelang teng, mme o tshwanetse go laela motsadi wa ngwana, mogolo yo o tshwanetseng kgotsa motlhokomedi wa ngwana wa semolao go nna teng kwa tshekong ka letlha, nako le lefelo tse di beilweng; mme fa ngwana a sa tlhatlhelwa, magiseterata yo o dirang dipatlisiso-
a ka fetola kgotsa a oketsa taelo e e dirilweng go ya ka molawana wa 24 ; mme ii a laele ngwana le motsadi wa gagwe, mogolo yo o tshwanetseng kgotsa motlhokomedi wa ngwana wa semolao, go nna teng kwa kgotlatshekelo ya bosiamisi ya ngwana ka letlha, nako le lefelo tse di beilweng.
Go isiwa ga bana ba ba tlhokang tlhokomelo le tshireletso kwa kgotlatshekelo ya bana
Fa magiseterata yo o reetsang tsheko ya dipatlisiso, a ka lemoga ka nako ya dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko gore-
ngwana o tlhoka tlhokomelo le thuso tse di umakiwang mo go molawana wa 150 kgotsa wa wa ''Children's Act'' , le gore go a tlhokagala gore ngwana a sekisiwe go ya ka molawana wa 155 le wa 156 wa Molao oo; kgotsa ngwana ga a nne kwa legaeng la gagwe kgotsa kwa lefelong lengwe le le tshwanetseng; kgotsa ngwanaolatofadiwakatlolo-molaoennyekgotsaditlolo-molaotsemaikaeleloatsonaelenggo.tlheleladitlhokegotsangwanatsadijolebothito,magiseteratayoodirangdipatlisisoakaemisatshekommealaelagorengwanaaisiwekwakgotlatshekeloyabanaeeumakiwangmogomolawanawa42waMolaooo,legorengwanaasekisiwegoyakamolawanawa155lewa156.
KGAOLO YA 8
PHAPOSO YA KGETSE MO TSHEKONG
Maikaelelo a phaposo ya kgetse mo tshekong
Maikaelelo a phaposo ya kgetse mo tshekong ke go-
sekisa ngwana, e seng go ya tsela e e tlwaelegileng ya tsamaiso ya bosiamisi kgatlhanong le bosinyi, mo dikgetseng tse di matshwanedi;
rotloetsa ngwana go nna le maikarabelo mo tshenyong kgotsa kutlo-botlhoko e e tlhodilweng ke ena;
tlhotlheletsa neelano ya motswa-setlhabelo ka sesupo sa sengwe se se tla mo tswelang mosola kgotsa go mo neela sengwe jaaka sesupo sa go mo tlhatswa diatla ka ntlha ya tshenyegelo kgotsa botlhoko jo a bo utlwileng;
thibela go tsholwa ga ngwana ka tsela e e supang gore ke motho yo o sa siamang le go thibela ditlamorago tse di sa siamang ka ntlha ya go sekisiwa ka fa mokgweng wa tsamaiso ya bosiamisi kgatlhanong le bosenyi;
fokotsa kgonagalo ya go boeletsa tlolo-molao;
Kakanyo ka ga phaposo ya kgetse mo tshekong
 Morago ga go akanya ka ga tshedimosetso yotlhe e e maleba e go neelanweng ka yona kwa lefelong la dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko, kgotsa ka nako ya tsheko, go akaretsa gore a ngwana o na rekoto ya dikgetse tse di kileng tsa faposiwa mo tshekong, kgetse e ka akangwa go faposiwa mo tshekong fa-
ngwana a dumela maikarabelo a tlolo-molao;
ngwana a sa tlhotlhelediwa ka tselaeesa siamang gore a dumele maikarabelo;
go na le bopaki jo bo popota kgatlhanong le ngwana;
akantse ka ga dikakanyo tsa motswa-setlhabelo kgotsa motho mongwe le mongwe yo o nang le dikgatlhegelo mo maemong a motswa-setlhabelo, gore a kgetse e ka faposiwa mo tshekong kgotsa nnyaya, kwa ntle ga fa go sa kgonagale gotlhelele go dira jalo; mme a buisane le lepodisi le le dirang dipatlisiso tsa kgetse mme le supa gore kgetse e ka faposiwa mo tshekong.
Sesupo sa lekwalo se se umakiwang mo karolong ya molawana wa , se tshwanetse go newa moreetsa kgetse kwa lefelong la dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko kgotsa kgotlatshekelo ya bosiamisi ya ngwana mme se tshwanetse go nna karolo ya rekoto ya tsheko.
Fa moreetsa-kgetse a sa fapose kgetse mo tshekong jaaka go kaiwa mo karolong ya molawana wa , o tshwanetse go fetisetsa kgetse kwa kgotlatshekelo ya bosiamisi ya ngwana gore e reediwe go ya Kgaolo ya 9.
Mefuta ya diphaposo kgetse mo tshekong
 Go ya ka molawana ono-
taelo ya kgapeletso ya go tsena sekolo'' go tewa taelo e e ntshitsweng go ya ka mokgwa o o beilweng, gore ngwana a tsene sekolo letsatsi lengwe le lengwe mo lobakeng lwa paka e e beilweng, mme go nne le motho yo o tlhomile seno leitlho;
taelo ya nako ya balelapa'' go tewa taelo e e ntshitsweng ka mokgwa o o beilweng, gore ngwana a nne le balelapa la gagwe diura tse di beilweng;
taelo ya maitsholo a mantle'' go tewa taelo e e ntshitsweng ka mokgwa o o beilweng, gore ngwana a latele tumalano e e dirilweng fa gare ga gagwe le balelapa la gagwe gore a diragatse maemo a a rileng a maitsholo;
taelo ya ikgolaganyo le dithaka'' go tewa taelo e e ntshitsweng ka mokgwa o o beilweng, gore ngwana a ikgolaganye le batho ba e leng dithaka tsa gagwe, ba ba ka nnang le seabe mo maitsholong a mantle a ngwana kgotsa gore ngwana a se ke a ikgolaganya le batho ba ba umakiwang kgotsa dithaka tsa gagwe tse di umakilweng;
taelo ya pego'' go tewa taelo e e ntshitsweng ka mokgwa o o beilweng, gore ngwana a ye go ipega kwa mothong yo o tlhalosiwang ka nako kgotsa dinako tse di beilweng go kgontsha motho yoo go ela tlhoko maitsholo a ngwana; mme taelo ya tlhokomelo le kaelo'' go tewa taelo e e ntshitsweng ka mokgwa o o beilweng, go baya ngwana ka fa tlase ga tlhokomelo le kaelo ya motho yo o nang le kitso mme a neelana ka kaelo kgotsa thaka ya gagwe gore e tlhokomele le go kaela ngwana ka maitsholo a gagwe.
Mo go molawana ono, mefuta ya phaposo e ka go ya ka maemo a le mabedi, mme-
maemo a ntlha ke a a dirisiwang mo go ditlolo-molao tse di umakiwang mo go Setlhopha sa 1 sa ditlolo-molao; mme maemo a bobedi ke a a dirisiwang mo go ditlolo-molao tse di umakiwang mo go Setlhopha sa 2 le sa 3 sa ditlolo-molao.
Mofuta wa maemo a ntlha a phaposo mo tshekong a akaretsa-
go kopa maitswarelo go go dirwang ka molomo kgotsa ka lekwalo mme go lebisitswe kwa go motho yo o rileng kgotsa batho ba ba rileng kgotsa mokgatlho o o rileng;
kgalemo ya semolao, e na le ditaelo kgotsa e sena tsona;
go bewa ka fa tlase ga taelo ya tlhokomelo kgotsa kaelo; 5
go bewa ka fa tlase ga taelo ya go ipega;
taelo ya go tsena sekolo ka kgapeletso;
taelo ya go nna le balelapa;
taelo ya go ikgolaganya le dithaka;
taelo ya maitsholo a mantle; 10
taelo ya go thibela ngwana go eta, kgotsa go ya kwa lefelong le le tlhalositsweng;
go gapeletsega go ya kwa lefelong la dithuto kgotsa lefelo le le tlhalosiwang le e leng la thupello ya tiro e e rileng, thuto kgotsa go ya go alafelwa bolwetse 15 kgotsa kgobalo ya mo mmeleng;
tueloyamothomongwe,batho,setlhophasabathokgotsasets.haba,mokgatlhoooneelanangkathusokantlhayatatlhegeloeaeboneng go busediwa ga sengwe se se rileng mo go motswa-setlhabelo yo o rileng kapa batswa-setlhabelo ba ba rileng ka ntlha ya tlolo-molao, fa e leng gore selo seo 20 se ka busediwa kgotsa sa neelwa mong wa sona;
ketleetso ya tiro nngwe kgotsa sengwe se se mosola se se dirwang ke ngwana mme a se direla motswa-setlhabelo yo o rileng kgotsa batswa-setlhabelo ba ba rileng;
Mofuta wa maemo a bobedi a phaposo ya kgetse mo tshekong o akaretsa-
kgapeletso ya go ya kwa lefelong le le rileng la thuto kgotsa lefelo thupello ya 40 tiro e e rileng, thuto kgotsa kala. ya bolwetse jo bo rileng kgotsa kgobalo ya mo mmeleng,eeka akaretsang paka kgotsa dipaka tsa go nna kwa teng nakwana;
go romelwa go ya go newa kala. e e tseneletseng ya bolwetse kgotsa kgobalo ya mo mmeleng kgotsa go kgona go rarabolola mathata a a tlhalositsweng e le 45 ona a a dirang gore ngwana a iphitlhele a tlotse molao, mme go ka akaretsa paka kgotsa dipaka tsa go nna kwa teng nakwana; le gobewakafatlasegatlhokomeloyamodirediwatsamaisoeesaletlelelengmotlola-molaogoyakwakgolegelong,motlasegamabakaaakaakaretsanggothibelangwanagoetelamafeloaalengkakwantlegatikologoya50magiseterataengwanaannangmogoyonakatlwaelo,kwantlegagobonapeletumeleloeekwadilwengyamodirediwatsamaisoeesaletlelelengmotlola-molaogoyakwakgolegelong.
a Fa go tlhophiwa mofuta wa phaposo mo tshekong go tswa mo maemong a ntlha jaaka go umakiwa mo karolong ya molawana wa 3 mabapi le ngwana yo o- 55
ka fa tlase ga dingwaga di le 14, taelo ga e a tshwanela go feta lobaka lwa dikgwedi di le 12, fa go na le nako e e beilweng;
Taelo e e fetang paka e e umakilweng mo temaneng ya (a) e ka dirwa, mme fa go 60 le jalo, mabaka a go feta paka e e umakilweng a tshwanetswe go kwalwa mo rekotong ya tsheko.
a Fa go tlhophiwa phaposo ya kgetse mo tshekong go tswa mo maemong a bobedi jaaka go umakiwa mo karolong ya molawana wa 4 mabapi le ngwana yo o-
ka fa tlase ga dingwaga di le 14, taelo ga e a tshwanela go feta lobaka lwa dikgwedi di le 24, fa go na le nako e e beilweng;
Taelo e e fetang lobaka le le umakiwang mo go temana ya (a) e ka dirwa, mme fa go le jalo, mabaka a go feta paka e e umakilweng a tshwanetswe go kwala mo rekotong ya tsheko.
Magiseterata yo o umakiwang mo go molawana wa 42, magiseterata yo o dirang dipatlisiso kgotsa kgotlatshekelo ya bosiamisi ya ngwana e ka laela ngwana go tlhagelela kwa kopanong ya setlhopha sa balelapa, go ya ka molawana wa 61 kgotsa mo botsereganying jwa motswa-setlhabelo le motlola-molao, go ya ka molawana wa 62, ka letsatsi, nako le lefelo tse di beilweng, kgotsa go laelo mofuta mongwe le mongwe wa go diragatsa bosiamisi mo mabakeng a a tshwanetseng mo boemong jwa mefuta ya phaposo ya kgetse mo tshekong e e umakiwang mo karolong ya molawana wa kgotsa wa , kgotsa mmogo le nngwe ya mefuta ya phaposo ya kgetse mo tshekong e e umakilweng mo karolong ya molawana wa le wa .
Tlhopho ya mofuta wa phaposo ya kgetse mo tshekong
 Mabaka a a latelang a tshwanetswe go akanngwa fa go tlhophiwa mofuta wa phaposo ya kgetse mo tshekong:
Tlhopho ya phaposo ya kgetse mo tshekong e tshwanetse go nna mo maemong a a tshwanetseng go ya ka molawana wa 53;
setso, bodumedi le puo tse ngwana a tsaletsweng mo go tsona;
maemo a thuto, bokgoni jwa go kgona go tlhaloganya le mabaka a ka fa gae le a tikologo;
a Mo lobakeng lwa tlolo-molao e e umakiwang mo go Setlhopha sa 1 sa ditlolo-molao, mefuta ya diphaposo tsa kgetse mo tshekong jaaka di tlhagelela mo go molawana wa 533, di a dira mme di ka dirisiwa mmogo.
Mo lobakeng lwa tlolo-molao e e umakiwang mo go Setlhopha sa 2 sa ditlolo-molao le sa 3, mefuta ya phaposo ya kgetse mo tshekong e e tlhagelelang mo go molawana wa 53 , e a dira mme e ka dirisiwa mmogo, mmogo le nngwe le nngwe kgotsa e le dintsi ya mofuta ya ntlha, fa go tshwanetseng.
Tekanyetso ya maemo a boleng e e dirisiwang mo phaposong ya tsheko
e nne e e matshwanedi mo dingwageng le mo mokgweng wa ngwana wa go akanya jaaka mogolo;
e seke ya kgoreletsa go ya sekolong ga ngwana;
e seke ya bopega ka tselaeesa akaretseng bana ba bangwe ka ntlha ya tlhokego ya didiriswa, matlole kgotsa ka tsela e nngwe; mme e lemoge le go tlhaloganya maikutlo a maemo a motswa-setlhabelo.
Diporograma tsa phaposo ya kgetse mo tshekong di tshwanetse gore, mo go tlhokagalang teng, di-
a neela tshedimosetso e e mosola ka ga bokgoni jwa go dira tiro sentle;
b akaretse ntlha ya go diragatsa gape bosiamisi, e maikaelelo a yona e leng go busetsa dikgolagano mo maemong a mantle morago ga se se diragetseng, go 5
akaretsa kgolagano le motswa-setlhabelo;
c akaretse ntlha e maikaelelo a yona e leng go netefatsa gore ngwana o tlhaloganya gore maitsholo a gagwe a ama batho ba bangwe jang, go akaretsa batswa-setlhabelo ba tlolo-molao, mme e ka akaretsa tuelo ya tshenyegelo kgotsa tatlhegelo; 10
e bopiwe ka tsela e di tla tshwanelwang ke go dirisiwa mo mabakeng a a farologaneng le mo go ditlolo-molao tse di farologaneng;
f bopiwe ka tsela e e tla dirang gore go dira ga tsona go kgone go lekanyediwa;
g rotloediwe le go dirisiwa ka maikaelelo a go di dirisa ka go lekana le go 15
tlhelelwamonagengyotlhe,gontsegoakangwakaditlhokegotsedi itlhaotseng le maemo a bana mo dinageng-selegae le ditlhopha tse di bokoa mme di utlwisiwa botlhoko bonolo mo mmeleng le mo tlhaloganyong; le h go akaretsa, fa go tlhokega, batsadi, bagolo ba ba tshwanetseng kgotsa batlhokomedi ba bana ba semolao. 20
Neelano le tetlelelo ya semmuso ya diporograma tsa phaposo ya kgetse mo tshekong le baneelana ka tirelo ya phaposo ya kgetse mo tshekong
kgetse mo tshekong, le kwa go moneelana-ka-tirelo ya phaposo ya kgetse mo tshekong, e e setseng e neilwe tetlelelo ya semmuso go ya ka molawana ono mme e na le seti.kheitisannetesatetlelelo,seseumakilwengmokarolongyamolawanawa (e).
a Leloko la Kabinete le le nang le maikarabelo a tsa katlaatlelo loago, mmogo le maloko a Kabinete a a nang le maikarabelo a tsamaiso ya bosiamisi, thuto, ditirelo tsa 30
tshiamiso, polokego le tshireletso mmogo le maphelo, ba tshwanetse go-
i dira togamaano ya melao ya bokgoni jwa go tlhaloganya le go dira mo dikarolong tsotlhe tsa Puso le mo mekgatlhong e e seng ya puso, go tlhoma, go tshola mo maemong a le mangwe le ntshetso-pele ya diporograma tse di dirisiwang mo phaposong ya kgetse mo tshekong; 35
ii go tlhoma le go tshola mo maemong a le mangwe tsamaiso ya tetlelelo ya semmuso, jaaka e beilwe, ya diporograma tse di dirisetswang phaposo ya kgetse mo tshekong le baneelana-ka-tirelo ya phaposo ya kgetse mo tshekong; le iii go netefatsa go nna teng ga didiriswa go kgona go tsenya mo tirisong diporograma tsa phaposo ya kgetse mo tshekong, jaaka ka fa go tshwanetseng ga 40
nnaka teng.
bTsamaisoyatetleleloyasemmusoeeumakiwangmotemanengyaaii,e tshwanetse go nna le-
i mokgwa o o dirisiwang wa go sekaseka diporograma tsa phaposo ya kgetse mo tshekong go netefatsa gore di ka go ya ka fa maemong a bonnye jo bo 45
umakiwang mo go molawana wa 55;
ii mokgwa o o dirisiwang wa go sekaseka diteng tsa diporograma tsa phaposo ya kgetse mo tshekong, go netefatsa gore di supa kgato e e nang le bokao ebile e e lekanetseng mo tshenyegelong kgotsa kutlobotlhoko e e tlisitsweng ke ditlolo-molaotsedidirilwengkebana,go.tlhelelamaikaeleloaphaposoya 50
kgetse mo tshekong;
iii didiriswa tsa go ela tlhoko diporograma tsa phaposo ya kgetse mo tshekong le baneelana-ka-tirelo ya phaposo ya kgetse mo tshekong, mabapi le bokgoni jwa bonagoneelanakatireloeenanglebolenggo.tlhelelamaikaeleloaphaposo ya kgetse mo tshekong le bokgoni jwa bona go rotloetsa kobamelo ya ditaelo tsa 55
phaposo ya kgetse mo tshekong;
iv dikgato tsa go tlosa, mo melaong ya tsamaiso, diporograma tsa phaposo ya kgetse mo tshekong le baneelana-ka-tirelo ya phaposo ya kgetse mo tshekong, fa go leng matshwanedi gona.
c Leloko la Kabinete le le nang le maikarabelo a katlaatlelo loago le tshwanetse 60
gore-
i pele Molao ono o tsengwa tirisong, le kwale togamaano ya melao le tsamaiso ya melao e e tla dirisiwang mo tetlelelong ya semmuso jaaka go umakiwa mo temanengya(a)(i)le(ii)kwaPalamenteng;
ii dikgwedi di le tharo morago ga go kwala togamaano ya melao le tsamaiso ya melao e e tla dirisetswang tetlelelo ya semmuso kwa Palamenteng, a phasalatse 5
kitsiso mo kuranteng e go kwalwang Melao mo go yona, a laletsa go dikopo tsa tetleleo ya semmuso ya diporograma tsa phaposo ya kgetse mo tshekong le baneelana-ka-tirelo ya phaposo ya kgetse mo tshekong, jaaka go tlhalosiwa ka fa go tshwanetseng ga diragala ka teng mo togamaanong ya melao le tsamaiso ya melao tse di dirisetswang tetla ya semmuso jaaka go umakiwa mo temaneng ya 10
i, mme dikopo di tshwanetse go tlisiwa mo lobakeng la dikgwedi di le nne go tloga ga letlha leno la phasalatso;
iii mo lobakeng la dikgwedi di le nne go tloga ka letlha la go tswalelwa ga dikopo tse di umakiwang mo karolong ya temana ya (ii), go netefatsa gore dikopo tsotlhe tse di amogetsweng di a akanngwa le go tsaya tshweetso ka ga tsona, 15
mme se se lebeletsweng segolo thata e le go fetsa ka dikopo mabapi le diporograma tsa phaposo ya kgetse mo tshekong le baneelana-ka-tirelo ya phaposo ya kgetse mo tshekong tse di neng di le teng ka nako ya tshimilogo ya
Molao ono.
d Morago ga go fela ga dinako tse beilweng, tse di umakiwang mo temaneng ya c, 20
dikopo tsotlhe tsa tetlelelo ya semmuso, tshwanetse go dirwe ka tsona ka mokgwa le mo dinakong tsa khutliso,tse di beilweng mo togamaanong ya melao le melao ya tsamaiso, tse di dirisetswang tetlelelo ya semmuso.
e Leloko la Kabinete le le nang le maikarabelo mo go tsa tlhabololo ya katlaatlelo loago,letshwanetselantshaseti.kheitisatetleleloyasemmusokafagotshwanetseng 25
ka teng, mo go porograma nngwe le nngwe le mo go moneelana-ka-tirelo mongwe le mongwe wa phaposo ya kgetse mo tshekong yo o letleletsweng semmuso go ya ka molawana ono.
semmuso.
g Tsamaiso ya boleng jwa tiisetso e tshwanetswe go dirwa ka mokgwa o o beilweng mabapi le porograma e e letleletsweng semmuso ya phaposo ya kgetse mo tshekong le moneelana ka tirelo ya phaposo ya kgetse mo tshekong.
a Leloko la Kabinete le le nang le maikarabelo mo go tsa tlhabololo ya 35
katlaatlelo loago, le tshwanetse go phasalatsa dintlha tsa porograma nngwe le nngwe le tsa moneelana ka tirelo mongwe le mongwe yo a letleletsweng kgotsa yo o ntshitsweng mo melaong ya tsamaiso, go ya ka molawana ono mo Kuranteng e e kwalang Melao mo lobakeng lwa malatsi a le 30 morago ga go newa tetlelelo ya semmuso kgotsa go ntshiwa mo melaong ya tsamaiso. 40
b Molaodi-Kakaretso: Tlhabololo ya Katlaatlelo loago, o tshwanetse gore morago fela ga phasalatso nngwe le nngwe e e umakiwang mo temaneng ya (e), a neela khopi ya phasalatso-
i batsayakarolo ba ba tshwanetseng, ba ba welang ka fa tlase ga tikologo e a nang le dithata mo go yona; le 45
ii Molaodi-Kakaretso: Bosiamisi le Tlhabololo ya Molaotheo, yo o tshwanetseng go phatlalatsa phasalatso mo go batsaya-karolo ba ba tshwanetseng, ba ba tsayang karolo mo tsamaisong ya Molao ono.
Go ela tlhoko gore taelo ya phaposo ya kgetse mo tshekong e a latelwa
 Fa go dirwa taelo ya phaposo ya kgetse mo tshekong, magiseterata yo o 50
umakiwang mo go molawana wa 42, magiseterata yo o dirang dipatlisiso kgotsa kgotlatshekelo ya bosiamisi ya ngwana, e tshwanetse go tlhopha modiredi wa tsamaiso e e sa letleleleng motlola-molao go ya kwa kgolegelong kgotsa motho mongwe yo o matshwanedi, go ela tlhoko gore ngwana o latela taelo ya phaposo ya kgetse mo tshekong. 55
Fa ngwana a sa latele taelo ya phaposo ya kgetse mo tshekong, modiredi wa tsamaiso e e sa letleleleng motlola-molao go ya kwa kgolegelong kgotsa motho yo o tlhophilweng go ya ka karolo ya molawana wa , o tshwanetse go itsise, ka tsela e e tshwanetseng, magiseterata, magiseterata yo o dirang dipatlisiso kgotsa kgotlatshekelo ya bosiamisi ya ngwana, ka lekwalo gore ngwana ga a latela taelo ya phaposo ya kgetse 60
mo tshekong.
Fa magiseterata, magiseterata yo o dirang dipatlisiso kgotsa kgotlatshekelo ya bosiamisi ya ngwana, a lemoga gore, modiredi wa tsamaisoeesa letleleleng motlola-molao go ya kwa kgolegelong kgotsa motho yo tlhophilweng go ya ka karolo ya molawana wa ga a dira tiro ya go ela tlhoko gore ngwana o latela taelo ya phaposo ya kgetse mo tshekong, kgotsa ga a ka a istise magiseterata, magiseterata yo o dirang 5
dipatlisiso kgotsa kgotlatshekelo ya bosiamisi ya ngwana gore ngwana ga a latela taelo ya phaposo ya kgetse mo tshekong, magiseterata, magisetera yo o dirang dipatlisiso kgotsa kgotlatshekelo ya bosiamisi ya ngwana, e tshwanetse go batlisisa gore ke ka ntlha ya eng modiredi wa tsamaisoeesa letleleleng motlola-molao go ya kwa kgolegelong kgotsa motho yo o tlhophilweng, a sa dira ka fa a neng a tshwanetse go dira ka teng, 10
mmefago.tlhelwagorephosokeyamodirediwatsamaisoyaeesaletleleleng motlolamolao go ya kwa kgolegelong kgotsa ke ya motho yo o tlhophilweng-
a mo lobakeng lwa modiredi wa tsamaisoeesa letleleleng motlola-molao go ya kwa kgolegelong kgotsa motho mongwe yo o thapilweng ke Puso, magiseterata, magiseterata yo dirang dipatlisiso kgotsa kgotlatshekelo ya 15
bosiamisi ya ngwana, e tshwanetse go itsise botsamaisi ka ga phitlhelelo ya gagwe, gore bo tle bo tseye dikgato tse di tlhokegang; kgotsa b mo lobakeng lwa motho yo o sa thapiwang ke Puso, magiseterata, magiseterata yo o dirang dipatlisiso kgotsa kgotlatshekelo ya bosiamisi ya ngwana, e tshwanetse go itsise Molaodi-Kakaretso: Tlhabololo ya Katlaatlelo 20
Loago.
Tsamaiso e e tlhalosiwang mo go molawana wa 3 ga e thibele tharabololo nngwe mo molaong mongwe.
Modiredi wa tsamaisoeesa letleleleng motlola-molao go ya kwa kgolegelong kgotsa motho yo o matshwanedi yo o umakiwang mo karolong ya molawana wa , o 25
tshwanetse gore fa ngwana a latetse ditaelo tsa phaposo ya kgetse mo tshekong, sentle, aneelemots.huts.hisiyootshwanetsengripotoeejalo.
Go se latele taelo ya phaposo ya kgetse mo tshekong
 Fa ngwana a sa latele taelo nngwe le nngwe ya phaposo ya kgetse mo tshekong, magiseterata yo o umakiwang mo go molawana wa 42, magiseterata yo o 30
dirang dipatlisiso kgotsa kgotlatshekelo ya bosiamisi ya ngwana, morago ga go itsisiwe ka seno, ka mokgwa o o beilweng, ba ka ntsha lekwalo la tshwaro ya ngwana kgotsa ngwana a ka ntshetswa tagafara go ya ka molawana wa 19, gore a tlhagelele fa pele ga magiseterata, magiseterata yo o dirang dipatlisiso kgotsa kgotlatshekelo ya bosiamisi ya ngwana. 35
Fa ngwana a tlhagelela fa pele ga magiseterata, magiseterata yo o dirang dipatlisiso kgotsa kgotlatshekelo ya bosiamisi ya ngwana mabapi le lekwalo la tshwaro le le ntshitsweng kgotsa tagafara, magiseterata, magiseterata yo o dirang dipatlisiso kgotsa kgotlatshekelo ya bosiamisi ya ngwana, ba tshwanetse go batlisisa mabaka a a dirileng gore ngwana a seke a latela taelo ya phaposo ya kgetse mo tshekong mme ba 40
dire tshweetso ya gore go sa lateleng taelo ke phoso ya ngwana kgotsa nnyaya.
Fago.tlhelwaelegoregosalatelenggataelogasephosoyangwana, magiseterata, magiseterata yo o dirang dipatlisiso kgotsa kgotlatshekelo ya bosiamisi ya ngwana, ba ka-
a tswela pele ka mofuta o o jalo wa phaposo ya kgetse mo tshekong kgotsa go 45
se na mabaka a a fetotsweng;
b oketsa kgotsa go diragatsa mofuta mongwe wa phaposo ya kgetse mo tshekong; kgotsa c dira taelo e e matshwanedi e e tla thusang ngwana le balelapa la gagwe go latela mofuta wa phaposo ya kgetse mo tshekong o o neng o dirisiwa mo 50
tshimologong, mme go na le mabaka a a fetotsweng kgotsa a a okeditsweng, kgotsa a se yo.
tshekong kwa lefelong la dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko go ya ka molawana wa 49 , a ka tsaya tshweetso ya go tswela pele ka kgetse, mme go tla diragadiwa molawana wa 49 le dipohetogo tse di tlhokagalang go ya ka bokao;
b kgotlatshekelo ya bosiamisi ya ngwana, mo lobakeng la fa kgetse e ne e 60
Ditlamorago tsa semolao tsa phaposo ya kgetse mo tshekong
Rejisetara ya bana e go dirilweng taelo ya phaposo ya kgetse mo tshekong
dintlha tsa ngwana mongwe le mongwe;
dintlha tsa tlolo-molao e go dirilweng taelo ya phaposo ya kgetse mo tshekong ka ga yona;
mofuta wa phaposo kgotsa mefuta ya phaposo ya kgetse mo tshekong jaaka e tlhalosiwa mo taelong ya phaposo ya kgetse mo tshekong; le dintlha tsa ngwana tse di ka ga go latela taelo ya phaposo ya kgetse mo tshekong.
Maikaelelo a rejisetara ke go tshola rekoto ya dintlha tse di umakilweng mo karolong ya molawana wa mabapi le dikgetse tsa bana tse di fapositsweng mo tshekong ya semolao ya tsamaiso ya bosiamisi kgatlhanong le bosinyi go ya ka Molao ono-
modiredi wa tsamaisoeesa letleleleng motlola-molao go ya kwa kgolegelong fa a dira tshekatsheko ya ngwana go ya ka Kgaolo ya 5;
Rejisetara e tshwanetswe go lebelelwa fela ke batho kgotsa mekgatlo e e tlhokang tshedimosetso e maikaelelo a yona a tlhalosiwang mo karolong ya molawana wa , jaaka go kailwe.
Kopano ya setlhopha sa balelapa
 (a) Kopano ya setlhopha sa balelapa ke tsamaiso e e seng ya semmuso e maikaelelo a yona e leng go kopantsha nngwana yo o latofadiwang ka tlolomolao le motswa-setlhabelo, ba engwe nokeng ke bamalapa a bona le batho bangwe ba ba
tshwanetseng, kopano e e tsenetswe ka batho ba ba umakiwang mo karolong ya molawanawa (b),mmemogoyonagodirwatogamaanoyagorengwanaotla baakanya jang ditlamorago tse di tlhodilweng ke tlolomolao.
b Kopano ya setlhopha sa balelapa e dirwa fa fela motswa-setlhabelo mmogo le ngwana ba dumela gore e nne teng. 5
Fa ngwana a tswetswe ke taelo ya go tlhagelela kwa kopanong ya setlhopha sa balelapa, modiredi wa tsamaisoeesa letleleleng motlola-molao go ya kwa kgolegelong yo o tlhophilweng ke magiseterata yo o umakilweng mo go molawana 42, magiseterata yo o dirang dipatlisiso kgotsa kgotlatshekelo ya bosiamisi ya ngwana, tshwanetse gore mo malatsing a le 21 morago ga go dirwa ga taelo, go bitswe kopano ka go- 10
a ka go baya letlha, nako le lefelo le kopano e tla tshwarelwang kwa go lona; le b go tsaya dikgato go netefatsa gore batho botlhe ba ba ka tsenelang kopano, ba itsisiwe go sa le nako ka ga letlha, nako le lefelo la kopano.
a Kopano ya setlhopha sa balelapa e tshwanetswe go tsereganngwa ke motsereganyi wa kopano ya lelapa, mme e ka nna modiredi wa tsamaisoeesa 15
letleleleng motlola-molao go ya kwa kgolegelong kgotsa moneelana-ka-tirelo ya phaposo ya kgetse mo tshekong yo a umakilweng mo go molawana wa 56 .
b Kopano ya setlhopha sa balelapa e ka tsenelwa ke batho ba ba latelang:
i Ngwana le motsadi wa gagwe, mogolo yo o tshwanetseng kgotsa motlhokomedi wa ngwana wa semolao; 20
ii motho mongwe le mongwe yo o kopilweng ke ngwana;
iii motswa-setlhabelo wa tlolo-molao e go tweng e dirilwe, motsadi wa gagwe, mogolo yo o tshwanetseng kgotsa motlhokomedi wa ngwana wa semolao, fa go tlhokagala, le motho mongwe le mongwe yo o tlhophiwang ke motswa-
setlhabelo go ka mo tshegetsa; 25
iv modiredi wa tsamaisoeesa letleleleng motlola-molao go ya kwa kgolegelong, fa e le gore ga se ene motsereganyi wa kopano ya setlhopha sa balelapa;
vi lepodisi lengwe le lengwe;
kopano ya setlhopha sa balelapa a ka bonang go le matshwanedi gore a nne teng;
le viii mongwe le mongwe yo o letleletsweng ke motsereganyi wa setlhopha sa balelapa go tsenela kopano.
Fa kopano ya setlhopha sa balelapa e ka se ke ya kgona go tshwarwa ke letlha, 35
nako le lefelo kwa e neng e beetswe go nna kwa teng, modiredi wa tsamaisoeesa letleleleng motlola-molao go ya kwa kgolegelong, o tshwanetse go bitsa kopano nngwe, mo malatsing a le 21 go tloga ka letlha le kopano e neng e tshwanetswe go tshwarwa ka lona, jaaka go tlhalosiwa mo go molawana ono.
Batsaya-karolo mo kopanaong ya setlhopha sa balelapa ba tshwanetse go sala 40
morago tsamaisoeeba dumalaneng ka yona le gona ba ka dumalana le togamaano mabapi le ngwana, go ya ka karolo ya molawana wa .
Togamaano e e umakiwang mo karolong ya molawana wa 5-
a e ka akaretsa-
i tiriso ya mofuta mongwe le mongwe o o leng mo go molawana wa 533; 45
kgotsa ii kgato nngwe le nngwe e e leng matshwanedi mo go ngwana, balelapa la gagwe, mabaka a a tlwaelegileng, a a tsamaisanang le melawana e e leng mo go Molao ono; mme b e tshwanetse- 50
i ya tlhalosetsa ngwana ka ga maikaelelo le lobaka le a tshwanetseng go tlhelelwakalona;
ii go nna le dintlha tsa ditirelo le thuso e e tshwanetseng ya newa ngwana le motsadi, mogolo yo o tshwanetseng kgotsa motlhokomedi wa ngwana wa semolao; 55
iii e tlhalose ka ga batho kgotsa mekgatlo e e tshwanetseng go neelana ka ditirelo le thuso;
iv e tlhalose maikarabelo a ngwana le a motsadi wa ngwana, mogolo yo o tshwanetseng kgotsa motlhokomedi wa ngwana wa semolao;
v e tlhalose maikaelelo a a leng ka ga ngwana le ka ga motsadi wa ngwana, 60
mogolo yo o tshwanetseng kgotsa motlhokomedi wa ngwana wa semolao;
vi e akaretse mabaka mangwe a a leng ka ga thuto, tiro, boitapoloso le tsa maphelo a ngwana jaaka di tlhokagala; mme vii a akaretse mokgwa wa go ela tlhoko togamaano.
a Motsereganyi wa setlhopha sa balelapa oi tshwanetse go kwala dintlha le mabaka a togamaano nngwe le nngwe e go dumalanweng ka yona kwa kopanang ya setlhopha sa balelapa mme a neye ngwana, modiredi wa tsamaisoeesa letleleleng motlola-molao go ya kwa kgolegelong kgotsa motho yo a umakiwang mo go molawana wa 571, khophi ya rekoto.
Fa kopano e sa diragale kgotsa fa ngwana a sa latele togamaano e go dumalanweng ka yona kwa kopanong ya setlhopha sa balelapa, modiredi wa tsamaiso e e sa letleleleng motlola-molao kgotsa motho, o tshwanetse go itsise magiseterata, magiseterata yo o dirang dipatlisiso kgotsa kgotlatshekelo ya bosiamisi ya ngwana ka lekwalo, mme molawana wa 58 o tla diragadiwa.
 (a) Botsereganyi jwa motswa-setlhabelo le motlola-molao go tewa tsamaiso e e seng ya semmuso e maikaelelo a yona e leng go kopanya ngwana yo o latofadiwang ka tlolo-molao le motswa-setlhabelo, mo go dirwang gona togamaano ya gore ngwana o tla baakanya jang ditlamorago tsa tlolo-molao.
Botsereganyi jwa motswa-setlhabelo le motlola-molao bo ka dirwa fa fela motswa-setlhabelo le ngwana ba dumela gore bo dirwe.
Fa ngwana a laetswe gore a tlhagelele kwa botsereganying jwa motswa-setlhabelo le motlola-molao, molawana wa 61 , , , , , le o a diragadiwa mmogo le diphetogo tse di leng ka fa tlhalosong ya ona.
Modiredi wa tsamaisoeesa letleleleng motlola-molao go ya kwa kgolegelong, yo o tlhophilweng ke magiseterata yo o umakilweng mo go molawana wa 42, magiseterata yo o dirang dipatlisiso kgotsa kgotlatshekelo ya bosiamisi ya ngwana, e tshwanetse go bitsa botsereganyi jwa motswa-setlhabelo le motlola-molao.
Botsereganyi jwa motswa-setlhabelo le motlola-molao, bo tshwanetse jwa tseregangwa ke modiredi wa tsamaisoeesa letleleleng motlola-molao go ya kwa kgolegelong kgotsa moneelana-ka-tirelo ya phaposo ya kgetse mo tshekong yo o umakiwang mo go molawana wa 56 , o a tla etelelang pele tsamaiso e e tshwanetseng go latelwa kwa botsereganying.
KGAOLO YA 9
Dikgotlatshekelo tsa ngwana le tsheko tse di akaretsang bana
 (a) Ngwana mongwe le mongwe yo kgetse ya gagwe e rometsweng kwa kgotlatshekelo ya ngwana go ya ka molawana wa 49 , o tshwanetse go tlhagelela kwa kgotlatshekelo e e nang le dithata tsa go reetsa kgetse e e jalo go ya ka Kgaolo eno.
Molao ono mo lobakeng la ngwana; le
Pele ga maikarabelo mo tatofatsong kwa kgotlatshekelo ya bosiamisi ya ngwana, moreetsa-kgetse o tshwanetse gore, go ya ka mokgwa o o tshwanetseng a-
itsise ngwana ka ga mofuta wa ditatofatso tse a latofadiwang ka tsona;
itsise ngwana ka ga ditshwanelo tsa gagwe; mme a tlhalosetse ngwana ka ga ditsamaiso tse di tshwanetsweng go latelwa go ya ka Molao ono.
e ka bona tshedimosetso go tswa mo go motho mongwe le mongwe yo a amegang mo tshekong;
e tshwanetse gore mo dikgatong tsotlhe tsa tsheko, segolo-bogolo ka nako ya go ganetsa ngwana ka dipotso, e netefatse gore tsheko e matshwanedi mme ga e mafega le gona e siametse dingwaga le go tlhaloganya ga ngwana.
Ga go motho yo a tshwanetseng go nna teng ka nako nngwe le nngwe ya tsheko kwa kgotlatshekelo ya bosiamisi ya ngwana, kwa ntle fela fa go nna teng ga gagwe go tlhokagala mabapi le tsheko ya kwa kgotlatshekelo ya bosiamisi ya ngwana kgotsa fa moreetsa-kgetse a mo neile tetla ya gore a nne teng.
Molawana wa 154 wa ''Criminal Procedure Act'' o a diragadiwa mmogo le diphetogo tse di tlhokegang go ya ka tlhaloso mabapi le phasalatso ya tshedimosetso.
Fa moreetsa-kgetse kwa kgotlatsheko ya bosiamisi ya ngwana, ka nako ya tsheko, a lemoga gore ngwana ke ngwana yo o tlhokang tlhokomelo le tshireletso tse di umakilweng mo go molawana wa 50, kgotlatshekelo e tshwanetse go dira go ya ka fa se molawana o se rayang.
Thuso ya batsadi
 Go ya ka karolo ya molawana wa le wa , ngwana o tshwanetswe go engwa nokeng ke motsadi, mogolo yo o tshwanetseng kgotsa motlhokomedi wa ngwana wa semolao, mo tshekong kwa kgotlatshekelo ya bosiamisi ya ngwana.
Fa motsadi, mogolo yo o tshwanetseng kgotsa motlhokomedi wa ngwana wa semolao a sa kgone go bonwa morago ga go tsaya matsapa a a leng matshwanedi, mme tiego nngwe gape e ka kgoreletsa dikgatlhegelo tse di molemo tsa ngwana kgotsa tsamaiso ya bosiamisi, kgotlatshekelo ya bosiamisi ya ngwana, kgotlatshekelo ya bosiamisi ya ngwana e ka ntsha taelo ya gore ngwana a se thusiwe ke motsadi, mogolo yo o tshwanetseng kgotsa motlhokomedi wa ngwana wa semolao.
Motsadi wa ngwana, mogolo yo o tshwanetseng kgotsa motlhokomedi wa ngwana wa semolao yo o laetsweng ke magiseterata go ya ka molawana wa 49 , gore a nne teng kwa tshekong, o tshwanetse go nna teng kwa tshekong, kwa ntle fela ga fa a boleletswe gore a se ke a nna teng go ya ka karolo ya molawana wa .
Fa motsadi, mogolo yo o tshwanetseng kgotsa motlhokomedi wa ngwana wa semolao a sa itsisiwe gore a nne teng jaaka go umakiwa mo karolong ya molawana wa , kgotlatshekelo ya ngwana, ka nako nngwe le nngwe ya tsheko, e ka kwalela kgotsa ya laela gore motsadi, mogolo yo o tshwanetsng kgotsa motlhokomedi wa ngwana wa semolao, a kwalelwe gore a nne teng mo tshekong.
Motsadi, mogolo yo o tshwanetseng kgotsa motlhokomedi wa ngwana wa semolao, yo a laetsweng go nna teng jaaka go umakiwa mo karolong ya molawana wa kgotsa yo o kwaletsweng lekwalo go ya ka karolo ya molawana wa , a ka dira kopo kwa kgotlatshekelo ya bosiamisi ya ngwana gore e letlelelwe gore a se ke nna teng kwa tshekong, mme fa moreetsa-kgetse wa kgotlatshekelo ya bosiamisi ya ngwana a letlelela motsadi, mogolo yo o tshwanetseng kgotsa motlhokomedi wa ngwana wa semolao, o tshwanetse go dira jalo ka lekwalo.
Fa ngwana a sa thusiwe ke motsadi, mogolo yo o tshwanetseng kgotsa motlhokomedi wa ngwana wa semolao mme ngwana a kopa thuso, moreetsa-kgetse a ka tlhopha moela-tlhoko yo o ikemetseng, ka mokgwa o o tshwanetseng, gore a thuse ngwana.
Nako e e letleletsweng ya go busetsa tsheko kwa morago
 Kgotlatshekelo ya bosiamisi ya ngwana e tshwanetse go konosetsa ditsheko tsotlhe tsa bana ka bonako jo bo ka kgonagalang mme e netefatse gore tsheko ga e busediwe kwa morago makgetlho a le mantsi go ya ka Molao ono.
Fa ngwana- 5
a a tlhatlhetswe kwa kgolegelong, kgotlatshekelo ya bosiamisi ya ngwana, pele tsheko e simolola, ga e a tshwanela go busetsa tsheko morago lobaka lo lo fetang malatsi a le 14 ka nako e le nngwe;
batlhatlhetswekwalefelonglatlhokomeloyangwanalemos.a,kgotlatshekelo ya bosiamisi ya ngwana, pele ga tshimilogo ya tsheko, ga e a tshwanelwa go 10
busetsa tsheko morago lobaka lo lo fetang malatsi a le 30 ka nako;
c golotswe, kgotlatshekelo ya bosiamisi ya ngwana, pele ga tshimilogo ya tsheko, ga e a tshwanela go busetsa tsheko morago lobaka lo lo fetang malatsi a le 60 ka nako e le nngwe.
yo kopo ya gagwe ya beili e iseng e konosediwe.
Kgotlatshekelo ya bosiamisi ya ngwana e ka faposa kgetse mo tshekong
 (a) Kgotla-tshekeloKgotlatshekelo ya bosiamisi ya ngwana, nako nngwe le nngwepelekgetsekafaletlhakorenglamots.huts.hisiekonosediwa,ekadirataeloya phaposo ya kgetse mo tshekong kgatlhanong le ngwana, go ya ka molawana wa 52 . 20
b Kgotlatshekelo ya bosiamisi ya ngwana e e dirang taelo ya phaposo ya kgetse mo tshekong, e tshwanetse go busetsa tsheko eo kwa morago, fa go santse go letilwe go bona gore ngwana o latela taelo ya phaposo ya kgetse mo tshekong mme e tla laela ngwana gore fa a sa latele taelo ya phaposo ya kgetse mo tshekong, seo se ka dira gore go kwalwe gore o dumela go tsaya maikarabelo fa tsheko e tswela pele jaaka go 25
Kgotlatshekelo ya bosiamisi ya ngwana, morago ga go amogela ripoto go tswa go modiredi wa tsamaisoeesa letleleleng motlola-molao go ya kwa kgolegelong, e e tlholosang fa ngwana a latetse taelo ya phaposo ya kgetse mo tshekong sentle, mme fa kgotlatshekelo ya bosiamisi ya ngwana e kgotsofetse gore ngwana o latetse taelo, e ka 30
dira taelo ya gore tsheko e emisiwe.
KGAOLO YA 10
GO NTSHIWA GA KATLHOLO
KAROLO YA 1: KAKARETSO
Ngwana yo o tshwanetsweng go atlholwa go ya ka kgaolo eno 35
Kgotlatshekelo ya bosiamisi ya ngwana e tshwanetse gore morago ga go bona ngwana molato, e ntshe katlholo go ya ka Kgaolo eno.
Maikaelelo a katlholo le mabaka a a tshwanetsweng go elwa tlhoko
 Mo godimo ga mabaka mangwe le mangwe a katlholo, maikaelelo a katlholo, go ya ka Molao ono, ke go- 40
a rotloetsa ngwana go tlhaloganya ditlamorago le go nna le maikarabelo a tshenyo kgotsa kutlobotlokoeae tlhodileng;
d netefatsa gore tlhokego nngwe le nngwe ya tlhokomelo, kaelo, maitsholo kgotsa ditirelo tsa di leng karolo ya katlholo, di thusa ngwana mo tsamaisong ya kamogelo; mme e go romelwa kwa kgolegelong e le yona tsela ya bofeloeeka dirisiwang mme e le fela lobaka lo lo khutshwane le le matshwanedi. 50
Go rotloetsa maikaelelo a katlholo a a umakiwang mo karolong ya molawana wa le go rotloetsa pusetso ya bosiamisi, dikatlholo di ka dirisiwa ka go kopanngwa.
Gore a tlolo-molao ke e e masisi fa e supang gore ngwana o na le setlwaedi sa mediro e e tlholang tshenyegelo kgotsa kutlobotlhoko;
tshenyegelo kgotsa kutlobotlhoko e e tlhodilweng ke tlolomolao, e ka arogangwa go ya ka fa go se tlhokomeleng ga ngwana mo go tlholeng tshenyegelo kgotsa kutlobotlhoko; le goreangwanaotlhokatireloegoneelanwangkayonakwalefelonglatlhokomeloyangwanalemos.a.
Fa go akangwa ka ga go neelana ka katlholo e e akaretsang go romelwa kwa kgolegelong go ya ka molawana wa 77, kgotlatshekelo ya bosiamisi ya ngwana e tshwanetse go ela tlhoko mabaka a a latelang:
bogolo jwa go amega ga motswa-setlhabelo ka ntlha ya tlolomolao;
goselatelegamekgwamengweeesengyagonnamolefelonglatlhokomeloyangwanalemos.a;faeleteng;le keletso ya go tshola ngwana a le ka kwa ntle ga kgolegelo.
Go amiwa ga motswa-setlhabelo ke tlolo-molao
Mo lobakeng lwa molawana ono,setatamente sa kamego ya motswa-setlhabelo go raya setatamente se se ikanisitsweng se se dirilweng ke motswa-setlhabelo kgotsa motho yo a letleletsweng ke motswa-setlhabelo go dira setatamente mo boemong jwa gagwe, mme se supa ditlamorago tsa mmele, tlhaloganyo, go tshela mmog le batho kgotsa maemo a tsa madi, tse di dirilweng ke tlolomolao mo go motswa-setlhabelo.
Fa diteng tsa setatamente sa motswa-setlhabelo sa ditlamorago di sa ganediwe, setatamente sa motswa-setlhabelo sa ditlamorago se amogelwa jaaka bopaki fa go neelanwa ka sona.
Diripoto tsa pele ga katlholo
Modiredi wa tsamaisoeesa letleleleng motlola-molao go ya kwa kgolegelong, o tshwanetse go konosetsa ripoto ka bonako jo bo ka kgonegang mme e seng morago ga dibeke di le thataro morago ga letlha le ripoto e kopilweng ka lona.
Fa modiredi wa tsamaisoeesa letleleleng motlola-molao go ya kwa kgolegelong, a naya kgakololo ya gore ngwana a atlholelwe go romelwa kwa lefelong la tlhokomelo yangwanalemos.aeeneelanangkaporogramaeeumakiwangmogomolawanawa
letleleleng motlolamolao go ya kwa kgolegelong, go tswa mo mothong yo o tlhokometseng lefelo leo, mabapi le go nna teng ga bonno jwa ngwana yoo.
Kgotlatshekelo ya bosiamisi ya ngwana e ka ntsha katlholo nngwe kwa ntle ga e go dirilweng kgakololo ka ga yona mo ripotong ya pele ga katlholo, mme fa seo se diragala, e tshwanetse go kwala mabaka mo rekotong ya tsheko, gore ke ka ntlha ya eng 10
e ntsha katlholo e sele.
KAROLO YA 2:
MEFUTA YA KATLHOLO
mosets.habengmmeeakaretsanngwelenngweyamefutaeeumakiwangmogo molawana wa 53, jaaka mefuta ya katlholo, kgotsa kopanyo ya tsona le katlholo e e akaretsang go nna ka fa tlase ga tlhokomelo ya ba tshiamiso, e e umakiwang mo go molawana wa 75.
Kgotlatshekelo ya bosiamisi ya ngwana e e ntshitseng katlholo e e ikaegileng mo 20
a kopa modiredi wa tsamaisoeesa letleleleng motlola-molao go ya kwa kgolegelong yoo go ela tlhoko gore a ngwana o latela taeloeae neilweng le go naya kgotlatshekelo ripoto, ka mokgwa o o tshwanetseng, ya gore o dira jang, le go supa gore o latela taelo; le 25
b go lemosa ngwana gore fa a sa latele taelo ya katlholo, seo se ka dira gore a tliswe gape kwa kgotlatshekelo ya bosiamisi ya ngwana gore go tle go dirwe dipatlisiso go ya ka molawana wa 79.
Dikatlholo tse di supang go diragadiwa ga bosiamisi
 Kgotlatshekelo ya ngwana e e boneng ngwana molato ka tlolomolao, e ka 30
fetisetsa kgetse kwa-
a kopanong ya setlhopha sa balelalapa go ya ka molawana wa 61;
b botsereganying jwa motswa-setlhabelo le motlola-molao go ya ka molawana wa 62; kgotsa c tsamaisong nngwe le nngwe ya go busetsa bosiamisi, e e leng go ya ka 35
tlhaloso ya go busediwa ga bosiamisi.
Fa e amogela dikgakololo go tswa kwa kopanong ya setlhopha sa balelapa, botsereganyi jwa motswa-setlhabelo le motlola-molao kgotsa tsamaiso nngwe le nngwe ya go busediwa ga bosiamisi, kgotlatshekelo ya bosiamisi ya ngwana, e ka ntsha katlholo, ka go netefatsa, go fetola kgotsa go tsenya mo boemong jwa dikgakololo. 40
Fa kgotlatshekelo ya bosiamisi ya ngwana e sa dumalane le mabaka a togamaano e e dirilweng kwa kopanong ya setlhopha sa balelapa, botsereganyi jwa motswa-
setlhabelo le motlola-molao, kgotsa tsamaiso nngwe ya go busediwa ga bosiamisi, kgotlatshekelo e ka ntsha katlholo nngwe e e leng go ya Kgaolo eno mme e bo e kwala mabaka mo rekotong ya tsheko gore ke ka ntlha ya eng e ntshitse katlholo eo mo 45
boemong jwa togamaano.
Kgotlatshekelo ya bosiamisi ya ngwana e e ntshitseng katlholo go ya ka karolo ya molawana wa , e tshwanetse go-
kgolegelong, go tlhokomela gore ngwana o latela taelo ya katlholo e e umakilweng mo karolong ya molawana wa , le go naya kgotlatshekelo ripoto ya kgatelo-pele, ka mokgwa o o tshwanetseng, mme e supa gore taelo e a latelwa; le b laela ngwana gore fa a sa latele taelo ya katlholo, a ka tlisiwa gape fa pele ga 55
kgotlatshekelo ya bosiamisi ya ngwana gore go dirwe dipatlisiso go ya ka molawana wa 79.
Faene kgotsa dikatlholo dingwe boemong jwa faene
 Kgotlatshekelo ya bosiamisi ya ngwana e e boneng ngwana molato o o tshwanetsweng ke faene, e tshwanetse gore pele e ntsha faene e-
a batlisise ka ga bokgoni jwa ngwana, batsadi ba gagwe, mogolo yo o tshwanetseng kgotsa motlhokomedi wa ngwana wa semolao, go kgona go 5
duela faene, e ka nna ka gangwe fela kgotsa ka dipaka tse di farologaneng; le b akanye ka gore a fa ngwana a ka palelwa ke go duela faene, seno se ka dira gore ngwana a romelwe kwa kgolegelong.
Kgotlatshekelo ya bosiamisi ya ngwana e ka akanya ka go ntsha nngwe ya dikatlholo tse di latelang mo boemong jwa faene: 10
a Letshwao la tuelo ya tshenyegelo mo go motho yo o rileng, batho, setlhopha sabathokgotsasets.habakgotsamokgatlhoooneelanangkadithuso;
c maikarabelo a ngwana a go neelana ka tirelo e e rileng kgotsa sengwe se se ka 15
tswelangmothoyoorilengmosola,batho,setlhophasabathokgotsasets.haba kgotsa mokgatlho o o neelanang ka dithuso: Fa fela e le gore maikarabelo a go neelana ka tirelo e e rileng, e ka nna katlholo e e newang ngwana yo o nang le dingwaga di le 15 kgotsa go feta; kgotsa d mofuta mongwe le mongwe wa katlholo o kgotlatshekelo ya bosiamisi ya 20
ngwana e akanyang gore o matshwanedi mo mabakeng ao.
Kgotlatshekelo ya bosiamisi ya ngwana e e ntshitseng katlholo go ya ka molawana ono, e tshwanetse go-
a kopa modiredi wa tsamaisoeesa letleleleng motlola-moalo go ya kwa kgolegelong, go tlhokomela gore ngwana o latela taelo ya katlholo le go naya 25
kgotlatshekelo ripoto ya kgatelopele, ka mokgwa o o tshwanetseng, le go supa fa ngwana a latela taelo; le b go laela ngwana gore fa a sa latele taelo ya katlholo, go ka dira gore ngwana a tlisiwe gape fa pele ga kgotlatshekelo ya bosiamisi ya ngwana gore go tle go dirwe dipatlisiso go ya ka molawana wa 79. 30
Kgotlatshekelo ya bosiamisi ya ngwana e e boneng ngwana molato, e ka ntsha katlholo e e akaretsang go nna ka fa tlase ga tlhokomelo ya baditshiamiso-
a mo lobakeng lwa ngwana yo o nang le dingwaga di le 14 kgotsa go feta, go ya kamolawanawa276 (h)kgotsa(i)wa''CriminalProcedureAct'';kgotsa 35
b mo lobakeng lwa ngwana yo o nang le dingwaga tse di ka fa tlase ga 14, goya kamolawanawa276 (h)wa''CriminalProcedureAct''.
 Kgotlatshekelo ya bosiamisi ya ngwana e e boneng ngwana molato ka tlolo-molao, e ka mo atlholela ngwana go nna kwa lefelong la tlhokomelo ya ngwana le 40
Katlholo e e umakiwang mo karolong ya molawana wa 1, go ya ka karolo ya molawana wa , e ka ntshiwa lobaka lo lo sa feteng dingwaga di le tlhano kgotsa lobaka lo lo sa feteng letlha le ka lona ngwana yo a tshwarang dingwaga di le 21, go tla 45
ya ka letlha le le leng gau. mo go ona.
a Kgotlatshekelo ya bosiamisi ya ngwana e e boneng ngwana molato ka tlolomolao-
i e e umakiwang mo Setlhopheng sa 3 sa ditlolo-molao; le ii o e reng fa o dirilwe ke mogolo, go ne go ka tshwanela go mo naya katlholo ya 50
go ya kwa kgolegelong lobaka lo lo sa feteng dingwaga di le lesome, fa go na le mabaka a a utlwagalang ebile a gapeletsa, mo godimo ga katlholo e e leng go ya ka karolo ya molawana wa , e ka atlholela ngwana katlholo ya go ya kgolegelong mme katlholo e e jalo ngwana a ka e dira morago ga go konosetsa lobaka lo lo leng go ya ka karolo ya molawana wa . 55
bYoelengtlhogoyalefelolatlhokomeloyangwanalemos.akwangwanaa atlholetsweng go ya kwa go lona go ya ka karolo ya molawana wa , fa ngwana a konosetsa katlholo eo, o tshwanetse go neelana ka ripoto e e leng go ya ka mokgwa o o
tshwanetseng, kwa kgotlatshekelo ya bosiamisi ya ngwana e e ntshitseng katlholo kwa teng, mme a na le dikakanyo tsa gagwe mabapi le maikaelelo a a leng matshwanedi a katlholoeeumakiwangmogomolawanawa69,aa.tlheletswengmmogolekgonagalo yagobusetsangwanamosets.habengkwantlegagoreayekwakgolegelonglobakale lengwe gape. 5
c Kgotlatshekelo ya bosiamisi ya ngwana, morago ga go akanya ka ga ripoto le mabaka mangwe a a matshwanedi, fa e kgotsofetse gore go ka fa dikgatlhegelong tsa bosiamisi go dira jalo, e ka-
i netefatsa katlholo le lobaka lwa go nna kwa kgolegelong le le ntshitsweng kwa tshimologong, mme e re morago fela ga foo, ngwana a tlosiwe kwa lefelong la 10
ii tsenye katlholo nngwe mo boemong jwa katlholo eo, e kgotlatshekelo e akanyang gore e matshwanedi mo tlase ga mabaka ao; kgotsa iii laela gore ngwana a gololwe, mo tlase ga ditaelo kgotsa kwa ntle ga ditaelo. 15
a Ngwana yo o atlhotsweng go ya ka molawana ono, o tshwanetswe go isiwa 20
kwalefelonglatlhokomeloyangwanalemos.aleleumakiwangmotaelong,kamokgwa o o tshwanetseng, mme e se ke ya nna morago ga kgwedi e le nngwe morago ga go dirwa ga taelo.
b Fa go dirwa taelo e e umakiwang mo karolong ya molawana wa 1, kgotlatshekelo ya bosiamisi ya ngwana e tshwanetse go- 25
i tlhalosa lefelo le ngwana a tshwanetsweng go amogelwa kwa go lona, mme go ntse go akangwa ka tshedimosetso e e bonweng ke modiredi wa tsamaisoeesa letleleleng motlola-malao go ya kwa kgolegelong, yo a umakiwang mo go molawana wa 71 ;
ii dira gore taelo e itsisiwe ba ba tshwanetseng, ka mokgwa o o tshwanetseng; 30
iii naya ditaelo tsa kwa ngwana na tshwanetsweng go bewa gona lobaka lo lo rileng peleaamogelwakwalefelonglatlhokomeloyangwanalemos.a,lele tlhalosiwang go ya ka taelo, mme gona e nne kwa lefelong lengwe la tlhokomelo yangwanalemos.a,leleumakiwangmogomolawanawa191 (h)wa
lefelong la tlhatlhelo; le iv go laela modiredi wa tsamaisoeesa letleleleng motlola-molao go ya kwa kgolegelong, go tlhokomela motsamao wa ngwana go ya kwa lefelong le le tlhalosiwang go ya ka taelo, go ya ka go latela taelo, mme le go begela kgotlatshekelo ka lekwalo fa ngwana a amogetswe kwa lefelong la tlhokomelo 40
c Fa tshedimosetso e e umakiwang mo go molawana wa 713, e se teng, ka ntlha ya lebaka lengwe le lengwe, moreetsa-kgetse a ka kopa modiri o o nang le maemo a
Molaodi kgotsa a a kwa godimo kwa Lefapheng la Tlhabololo le katlaatlelo loago le le dirang ka mabaka a bana mo lefelong la tlhokomelo ya bana, go neelana ka 45
tshedimosetso e e jalo, mabapi le go nna teng ga bonno jwa ngwana yoo.
d Fa moreetsa-kgetse a atlhotse ngwana go ya ka molawana ono, o tshwanetse go dira gore kgetse e nne kwa kgotlatshekelo lobaka lwa kgwedi e le nngwe, mme o tshwanetse gore fa kgetse e tlhagelela gape, a dire dipatlisiso gore a ngwana o ne a amogetswekwalefelonglatlhokomeloyangwanalemos.a. 50
eFangwanaaiseaamogelwekwalefelonglatlhokomeloyangwanalemos.a, moretsa-kgetse o tshwanetse go dira dipatlisiso mme a tseye kgato e e matshwanedi, e e ka reng morago ga go akanya ka bopaki jo bo kwadilweng, a akaretse go neelana ka katlholo nngwe mo boemong jwa e e neng e ntshitswe, kwa ntle ga fa ngwana a atlhotswe go ya ka karolo ya molawana wa . 55
fFamoreetsa-tshekoa.tlhelaelegoregoseamogelwenggangwanakekantlhaya phoso ya modiredi mongwe wa puso, o tshwanetse go fetisetsa khophi ya diphitlhelelo tsa gagwe kwa go batsamaisi ba lefapha leo gore ba tseye dikgato tse di tlhokegang.
Katlholo ya go ya kwa kgolegelong
 Kgotlatshekelo ya bosiamisi ya ngwana- 60
ga e a tshwanela go ntsha katlholo ya go ya kwa kgolegelong mo ngwaneng yo o ka fa tlase ga dingwaga di le 14, ka nako e a newang katlholo ka yona ka ntlha ya tlolomolao; mme fa e atlhola ngwana yo o nang le dingwaga di 14 kgotsa go feta, ka nako e a atlholelwang tlolomolao, e tshwanetse go dira jalo fela fa katlholo ya kwa kgolegelong e le yona fela e e leng matshwanedi mme e nne nako e khutshwanyane fela.
E ka ne molao mongwe o tlhalosa ka tsela e nngwe, fela ngwana yo o neng a le dingwaga di le 16 kgotsa go feta, ka nako e a neng a dira tlolo-molao e e umakiwang mo Setlhopheng sa 2 sa ditlolo-molao tse di leng mo go ''Criminal Law Amendment Act'' wa 1997 (Molao wa 105 wa 1997), o tshwanetse gore fa a bonwa molato, a atlholwe go ya ka molawana wa 51 wa Molao o o jalo.
Ngwana yo o nang le dingwaga di le 14 kgotsa go feta, ka nako e a newang katlholo ka yona ka ntlha ya tlolo-molao, mme yo a ka se keng a atlholwa go ya ka fa karolong ya molawana wa , a ka newa fela katlholo ya go ya kwa kgolegelong fa a bonwe molato ka tlolo-molao e e umakiwang mo go-
Setlhopha sa 2, fa go na le mabaka a le mantsinyana ebile a a gapeletsang gore go newe katlholo ya go ya kwa kgolegelong; kgotsa
Setlhopha sa 1, fa ngwana a na le rekoto ya ditlolo-molao tse a kileng a bonwa molato ka tsona mme go na le mabaka a le mantsinyana ebile a gapeletsa gore go newe katlholo ya go ya kwa kgolegelong.
Ngwana yo a umakiwang mo karolong ya molawana wa a ka newa katlholo ya go ya kwa kgolegelong lobaka lo lo sa feteng dingwaga di le 25.
Go busetswa morago kgotsa go fegiwa ga go ntshiwa ga katlholo
Godiragatsakgotsagolatelamofutamongwelemongweooumakiwangmogomolawawa53 (a)go.tlhago(m),(q)le yaMolaoono;le tlhokego ya gore ngwana kgotsa motho mongwe yo o neilweng dithata ke kgotlatshekelo ya bosiamisi ya ngwana, gore o tshwanetse go tlhagelela gape kwa kgotlatshekelo ya bosiamisi ya ngwana, ka letsatsi kgotsa matsatsiaatla bewang ke kgotlatshekelo ya bosiamisi ya ngwana, gore go tle go lebelelwa ripoto ya tswelopele nako le nako.
Kgotlatshekelo ya bosiamisi ya ngwana e e buseditseng morago go ntshiwa ga katlholo go ya ka molawana wa ka lengwe kgotsa mangwe a mabaka, e tshwanetse go kopa modiredi wa tsamaisoeesa letleleleng motlola-molao yo o dirang ka kgetse e, gore a tlhokomele go bona gore ngwana o latela ditaelo tse a di neilweng mme a neele kgotlatshekelo ripoto ya tswelopele e e supang gore ngwana o latela ditaelo.
Go se latele dikatlholo dingwe
KGAOLO YA 11
KEMEDI YA SEMOLAO
Ditlhokego tse baemedi ba semolao ba tshwanetseng go di diragatsa
 Moemedi wa semolao yo a emelang ngwana o tshwanetse go-
go letlelela ngwana, ka fa go kgonegang ka teng, gore a mmolelele ka boena se se diragetseng mabapi le kgetse;
tlhalosetsa ngwana ditshwanelo tsa gagwe le se a tshwanetseng go se dira mo tsamaisong e e leng go ya ka Molao ono, ka tsela e e tshwanetseng dingwaga le go gola ga tlhaloganyo, tsa ngwana;
rotloetsa phaposo ya kgetse mo tshekong, fa go tlhokagalang teng, mme a se ke a tlhotlheletsa ngwana go dumela maikarabelo;
netefatsa gore tshekatsheko, dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko, tsheko kgotsa ditsamaiso dingwe le dingwe tse ngwana a amegang mo go tsona, di konosediwa kwa ntle ga tiego le go seka kgetse ka mokgwa o o netefatsang gore dikgatlhegelo tse di molemo tsa ngwana ke tse di leng botlhokwa thata ka dinako tsotlhe; le supamaitsholoamaemoaakwagodimoaasiamengleaseporofes.enale.
a Fa moreetsa-kgetse, ka nako nngwe le nngwe ya tsheko go ya ka Molao ono, a ka akanya gore moemedi wa semolao o dirile sengwe se se leng kgatlhanong le karolo ya molao wa 1, o tshwanetse gore a kwale ka se se sa mo itumediseng ka tsela ya go dira taelo e e akaretsang kgato yaeeka tsewang e le ya go siamisa taelo ya semmuso e e ka dirang gore sengwe se siamisiwe.
Moreetsa-kgetse yo o dirileng taelo nngwe le nngwe e e umakiwang mo temaneng ya (a), o tshwanetse go bolelela tlereke ya kgotlatshekelo go itsise-
mokgatlho wa babueledi ba semolao o o umakiwang mo go molawana wa 56 wa ''Attorneys Act'' wa 1979 (Molao wa 53 wa 1979);
ii fa moemedi wa semolao a thapilwe ke Mokgatlho o o neelanang ka Thuso ya Semolao, Boto; kgotsa iii fa e le mmueledi-motona wa semolao, mokgatlho o mmoeledi-motona wa semolao yo a leng leloko la ona.
Kemedi ya semolao kwa dipatlisisong tse di dirwang pele ga tsheko
Ga go na sepe mo Molaong ono se se thibelang ngwana go nna le moemedi wa semolao kwa dipatlisisong tse di dirwang pele ga tsheko.
Mo mabakeng mangwe, ngwana o tshwanetswe go newa moemedi wa semolao yo o duelwang ke Puso
Ngwana ga a tshwanela gore ga a batle moemedi wa semolao mo mabakeng mangwe
 Ga go na ngwana yo a tlhagelelang kwa kgotla-tshekelokgotlatshekelo ya bosiamisi ya ngwana, yo o tshwanetseng gore ene ga a batle moemedi wa semolao.
Fa ngwna yo a umakiwang mo karolong ya molawana wa 1a sa batle go nna le moemedi wa semolao kgotsa a gana go tlhalosetsa moemedi wa semolao yo a mo neilweng, ka ga kgetse, kgotlatshekelo e tshwanetse go kwala jalo mo rekotong ya tsheko mme moemedi wa semolao o tshwanetse go tlhophelwa ngwana, go ya ka Kaedi ya Thuso ya Semolao e e umakiwang mo go molawana wa 3A wa ''Legal Aid Act'' wa 1969, Molao wa 22 wa 1969, yo o ka thusang ngwana ka mokgwa o o tshwanetseng.
KGAOLO YA 12
ka fa tlase ga dingwaga di le 16; kgotsa dingwaga di le 16 kgotsa go feta mme a le ka fa tlase ga dingwaga di le 18 mme a atlholetswe mofuta mongwe le mongwe wa katlholo ya go ya kwa kgolegelong mme katlholo e sa fegiwa yotlhe, akakwalaaphilikwantlegagodirakopoyagodiraaphiligoyakamolawanawa309BwaMolaooojalofaaphiliedirilwekwakgotlatshekeloennyeebileelegoyakamolawanawa316waMolaooojalomolobakenglwaaphilieedirwangkwaKgotlatshekeloKgolo:Fafelagapeelegoremolawanawa302 (b)waMolaooojalowadiragadiwamabapilengwanayoodirangaphilikgatlhanonglegobonwamolato,katlholokgotsataelojaakagotlhalosiwamogomolawanawa302 (a)waMolaooojalo.
Ngwana yo a umakiwang mo karolong ya molawana wa 1, o tshwanetse go itsisiwe ke moreetsa-kgetse ka ga ditshwanelo tsa gagwe mabapi le go dira aphili le ka ga kemedi ya semolao le ka ga tsamaiso e e siameng ya go diragatsa ditshwanelo tseno.
Go romelwa ga kgetse go ya go tlholwa ka nako ya fa go na le sengwe se se sa siamang se se diragetseng ka nako ya tsheko
 Se se tlhalosiwang ke Kgaolo ya 30 ya ''Criminal Procedure Act'' fa go dirwa ka ga go tlholwa ga tsamaiso ya kgetse ya bosenyi kwa dikgotlatshekelo tse di nnye mabapi le bana ba ba bonweng molato go ya ka Molao ono: Fa e le gore ka nako ya go dirwa ga tlolo-molao, ngwana o ne a le-
ka fa tlase ga dingwaga di le 16; kgotsa dingwaga di le 16 kgotsa go feta mme a le ka fa tlase ga dingwaga di le 18, mme a atlholetswe katlholo ya mofuta mongwe le mongwe wa go ya kwa kgolegelong e e neng e sa fegiwa yotlhe, kgotsakatlholonngwelenngweyakgapeletsoyagonnakwalefelonglatlhokomeloyangwanalemos.a,leleneelanangkaporogramaeetlhalosiwangmogomolawanawa191 (j)wa''Children'sAct'',katlholoetshwanetsegoromelwagoyagotlholwakeMoatlhodiwaKgotlatshekeloKgoloeenangledithatatsagodirajalo,goyakamolawanawa304wa''CriminalProcedureAct'',lefakatlholoekannaekanakang.
karolo ya molawana wa 1 ga e dirisiwe fa aphili e kwadilwe go ya ka molawana wa 84.
Kgololo ka beili fa go santse go letilwe aphili kgotsa gore kgetse e ye go tlholwa
Nako le nako fa go akangwa ka ga go gololwa ga ngwana, fa go santse go letilwe-
KGAOLO YA 13
Go tlosiwa ga direkoto tsa ditaelo tsa go bonwa molato le tsa diphaposo ya kgetse mo tshekong
 (a) Fa kgotlatshekelo e bona ngwana molato ka tlolo-molao e e umakiwang mo 5
Setlhopheng sa 1 kgotsa sa 2 sa ditlolomolao, go bonwa molato le katlholo di wela kwa thoko mme ga e nne rekoto ya go bonwa molato ya ngwana yo, mme rekoto ya bosenyi ya ngwana yo, e tshwanetse gore, go ya ka karolo ya molawana wa , le , ka kopo e e kwadilweng ke ngwana, motsadi wa gagwe, mogolo yo o matshwanedi kgotsa motlhokomedi wa ngwana wa semolao (yo a bitswang fano gore ke modirakopo), ka 10
tsela e e tshwanetseng, e tshwanetse go tlosiwa morago ga lobaka lwa-
i dingwaga di le tlhano di se na go feta, morago ga letlha la go bonwa molato mo lobakeng lwa tlolomolao e e umakiwang mo Setlhopheng sa 1 sa ditlolomolao;
kgotsa ii dingwaga di le 10 di se na go feta, morago ga letlha la go bonwa molato mo 15
lobakeng lwa Setlhopha sa 2 sa ditlolomolao, kwa ntle ga gore e re mo lobakeng loo, ngwana a bo a bonwa molato ka tlolomolao e e tshwanang le yona kgotsa e e masisi go feta yona.
b Fa go na le ngangisano kgotsa pelaelo gore tlolomolao nngwe e ngwana a bonweng molato mo go yona mo nakong eo e tshwana le yona kgotsa e masisi go feta 20
e go nang le rekoto ya yona, go tla dirisiwa kakanyo ya leloko la Kabinete le le nang le maikarabelo a tsamaiso ya bosiamisi.
Molaodi-Kakaretso: Bosiamisi le Tlhabololo ya Molaotheo, fa a sena go amogela lekwalo la kopo ya modirakopo yo o umakilweng mo ya molawana wa , o tshwanetse gontshaseti.kheitisatloso,alaelagoregobonwamolatolekatlholoyangwanadi 25
tloswe, fa ene Molaodi-Kakaretso a kgotsofetse gore ngwana o latela mofuta wa taelo e e tlhalosiwang mo karolong ya molawana wa .
Le fa go ya ka karolo ya molawana wa 1, leloko la Kabinete le le nang le maikarabelo a tsamaiso ya bosiamisi, morago ga go amogela lekwalo la kopo ka foromo eetshwanetseng,lekantshaseti.kheitisesetshwanetsengsatloso,golaelagorego 30
bonwa molato le katlholo ya ngwana di tloswe, kgotsa fa a kgotsofetse gore go na le mabakaaasa tlwaelegang, a a letlang tloso, fa, mo lebakeng la ngwana-
a lobaka lwa dingwaga di le tlhano, le le umakiwang mo karolong ya molawana wa (a)(i);kgotsa blobakalwadingwagadile10,leleumakiwangmokarolongya1aii,le 35
ise le fele, fa leloko la Kabinete le le nang le maikarabelo a tsamaiso ya bosiamisi le kgotsofetse gore ngwana o latela mofuta wa taelo e e tlhalosiwang mo karolong ya molawana wa .
Modira-kopoyoantsheditswengseti.kheitisatlosojaakagotlhalosiwamo karolong ya molawana wa kgotsa wa , o tshwanetse gore, ka tsela e e 40
matshwanedi, a neele moeteledipele wa Lefelo la Rekoto ya Bosenyi ya Tirelo ya
Sepodisi sa Aforika Borwa, gore go dirwe ka yona go ya ka karolo ya molawana wa .
a Moeteledipele wa Lefelo la Rekoto ya Bosinyi la Tirelo ya Sepodisi sa Aforika
Borwa kgotsa yo mogolo kgotsa batho ba ba mo maemong a Molaodi kgotsa go feta, ba ba thapilweng kwa lefelong leo, ba tshwanetse go tlosa rekoto ya bosinyi ya ngwana fa 45
b Moeteledipele wa Lefelo la Rekoto ya Bosenyi la Tirelo ya Sepodisi sa Aforika
Borwa, o tshwanetse gore, go ya ka kopo ya modira-kopo, ka lekwalo, a netefatse gore rekoto ya bosinyi ya ngwana e tlositswe. 50
c Motho mongwe le mongwe yo-
ikwantlegatetlayaseti.kheitisatlosojaakagotlhalosiwamogo molawana ono; kgotsa ii ka maikemisetso kgotsa ka go se tlhokomele sentle, a tlosa rekoto ya bosinyi ya ngwana mongwe le mongwe, o molato ka tlolo-molao, mme fa 55
a bonwe molato, a ka duedisiwa faene kgotsa a romelwa kwa kgolegelong lobaka lo lo sa feteng dingwaga di le 10 kgotsa tsona faene mmogo le go isiwa kgolegelong.
Molaodi-Kakaretso:Tlhabololo ya Katlaatlelo Loago, o tshwanetse gore, ka mokgwa o o tshwanetseng, e tlose rekoto ya taelo ya phaposo nngwe le nngwe mo 60
tshekong e e dirilweng mabapi le ngwana go ya ka Molao ono, ka letlha le ngwana a tshwarang dingwaga di le 21, kwa ntle ga fa ngwana a bonwe molato ka tlolomolao nngwe pele ga letlha leo kgotsa fa a sa latela taelo eno ya phaposo ya kgetse mo tshekong.
KGAOLO YA 14
TSE DI TLHALOSIWANG KA KAKARETSO
Melao ya kgotlatshekelo
 Leloko la Kabinete le le nang le maikarabelo a tsamaiso ya bosiamisi, morago ga go akanya ka ga ditshitshinyo tse di dirilweng ke Boto ya Melao ka ga Melao ya Dikgotlatshekelo, e e tlhamilweng ke molawana wa 2 wa Boto ya Melao ka ga Melao ya Dikgotlatshekelo, 1985 (Molao wa 107 of 1985), a ka dira le go tsenya tirisong melao mabapi le lebaka lengwe le lengwe la Molao ono.
Molao mongwe le mongwe o o dirilweng go ya ka karolo ya molawana wa 1, pele o phasaladiwa mo Kuranteng ya Melao, o tshwanetse go letlelelwa ke Palamente.
Go tlhomiwa ga mafelo a bosiamisi la ngwana le dithata tsa ona
 Leloko la Kabinete le le nang le maikarabelo a tsamaiso ya bosiamisi, mmogo le maloko a Kabinete a a nang le maikarabelo mo go tsa tlhabololo ya katlaatlelo loago, polokego le tshireletso le ditirelo tsa tshiamiso, ba ka tlhoma mafelo a a tla bidiwang Mafelo a Bosiamisi a Ngwana.
Leloko lengwe le lengwe la Kabinete le le umakiwang mo karolong ya molawana wa , le na le maikarabelo a go neelana ka didiriswa le ditirelo mo mafapheng a bona ka go farologana jaaka ba dumalane, go kgontsha Lefelo la Bosiamisi la Ngwana go dira sentle.
Lefelo la Bosiamisi la Ngwana le tshwanetse go nna le kgotlatshekelo ya bosiamisi ya ngwana mme e ka akaretsa-
dikantoro tse di tla dirisiwang ke Tirelo ya Sepodisi sa Aforika Borwa;
dikantoro tse di tla dirisiwang ke badiredi ba tsamaisoeesa letleleleng motlolamolao go ya kwa kgolegelong;
didiriswa go ka kgona go baya bana nakwana, fa go santse go letilwe go konosediwa ga dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko;
dikantoro tse di tla dirisiwang ke moemedi wa semolao wa ngwana;
dikantoro tse di tla dirisiwang ke batho ba ba kgonang go neelana ka ditirelo tsa phaposo le thibelo ya kgetse mo tshekong;
dikantoro tse di tla dirisiwang ke batho ba ba letleletsweng go batla balelapa la ngwana;
dikantoro tse di tla dirisiwang ke batho ba ba kgonang go neelana ka tlhokomelo ya tsa tshiamiso;
kgotlatshekelo ya bana; le sediriswa sengwe le sengwe.
a Lefelo lengwe le lengwe la Bosiamisi la Ngwana le tshwanetse go tlhoma komiti ya tsamaiso, e e nang le badiri ba maemo a a kwa godimo ba Lefapha la Bosiamisi le Ntshetsopele ya Molaotheo, Ntshetsopele ya Katlaatlelo loago le Ditirelo tsa Tshiamiso mmogo le Ditirelo tsa Sepodisi sa Aforika Borwa, Boto ya Neelano ya Thuso ya Semolao le mafapha mangwe a a tsamaisanang le ona a puso.
Komiti-tsamaiso e ka laletsa batho kwa dikopanong tsa yona, fa go tlhokega, go tla go thusa ka tsa setegeniki, tshegetso le kgakololo.
Komiti-tsamaiso e e umakilweng mo temaneng ya (a), e tshwanetse go kopana gangwe mo dikgweding di le tharo.
Mabapi le karolo ya molawana wa , leloko la Kabinete le le nang le maikarabelo a tsamaiso ya bosiamisi, ka kitsiso mo Kuranteng ya Molao, e ka-
tlhalosa ditikologo tse Lefelo la Bosiamisi la Ngwana le dirang mo go tsona, mme eka nna le palo e e rileng ya ditilogo, dika-ditikologo kgotsa ditikologo dingwe le dingwe tse di tlhomilweng go ya ka molawana wa 2 wa ''Magistrates' Courts Act'' wa 1944 (Molao wa 32 wa 1944);
oketsa kgotsa ya fokotsa ditikologo tsa Lefelo lengwe le lengwe la Bosiamisi jwa Ngwana; le gogela morago kgotsa go fetola kitsiso ka fa tlase ga karolo ya molawana.
Go fediswa ga tshedimosetso mabapi le dingwaga kwa Lefapheng la Ditirelo tsa Selegae
Lefapha la Ditirelo tsa Selegae, le tshwanetse go begela gape magiseterata yo o dirang dipatlisiso kgotsa kgotlatshekelo ya bosiamisi ya ngwana, modiredi wa tsamaiso e e sa letleleleng motlola-molao go ya kwa kgolegelong, ngwana le motsadi wa gagwe, mogolo yo o tshwanetseng kgotsa motlhokomedi wa ngwana wa semolao, ka mokgwa o o beilweng ke leloko la Kabinete le le nang le maikarabelo a tsamaiso ya bosiamisi, mmogo le leloko la Kabinete le le nang le maikarabelo a tsa kwa lefapheng la ditirelo tsa selegae, gore dingwaga di kwadisitswe.
Maikarabelo a go latlhegelwa ke lefa ka ntlha ya go latela ditaelo tsa phaposo ya kgetse mo tshekong
Bana ba ba dirisiwang ke bagolo go dira bosinyi
nne le tsela e e tshwanang, e e dirisiwang mme e le ya kutlwano, go tswa mo mafapheng otlhe a puso, ditokololo tsa puso le makala, ka go dira ka dikgetse tse di leng ka bosiamisi jwa ngwana;
kaela tiriso le tsamaiso ya Molao ono;
rotloetsatirisano-mmogolepuisanolemafaphaaesengapusolesets.haba,gonetefatsagoregonneletirisano-mmogomogonatlafatsengtsamaisoyabosiamisiyangwana;le tlhabolola tirelo mo bathong jaaka e bonelwa kwa pele mo go Molao ono ka go tlhabolola togamaano ka didiriswa tse di leng teng.
Leloko la Kabinete le le nang le maikarabelo mo go tsa tsamaiso ya bosiamisi, letshwanetse gore-
mo dikgweding di le pedi morago ga tshimologo ya Molao ono, le simolole go dirisa le go kwala dintlha tse di botlhokwa tsa togamaano ya melao kwa Palamenteng;
phasalatsa togamaano ya molao mo Kuranteng ya Molao gore batho ba ntshe dikakanyo tsa bona ka ga yona mo dikgweding di le pedi morago ga fa e sena go tshitshingwa kwa Palamenteng;
tlhola togamaano ya molao mo dingwageng di le tharo morago ga phasaladiwa mo Kuranteng ya Molao, le bonnye, gangwe fela morago ga dingwaga di le tlhano morago ga foo; le go tlisa diphetogo mo togamaanong ya molao fa di tlhokega, mme fa go le jalo, diphetogo tseo di tshwanetswe go tshitshingwa kwa Palamenteng mme di phasaladiwe mo Kuranteng ya Molao gore batho ba ntshe dikakanyo tsa bona, jaaka go tlhalosiwa mo go temana ya (b).
Tlhomo ya Komiti ya Motlhakanelwa
 Go tlhomiwa fano Komiti e e bediwang Komiti ya Motlhakanelwa ya Bosiamisi ya Ngwana.
Komiti ya Motlhakanelwa e tshwanetse go nna le-
Molaodi-Kakaretso: Bosiamisi le Tlhabololo ya Molaotheo, yo e leng modula-setulo wa Komiti;
Molaodi-Kakaretso: Tlhabololo ya Katlaatlelo Loago;
Molaodi-Kakaretso: Thuto; le
Molaodi-Kakaretso: Pholo
Leloko la Komiti ya Motlhakanelwa, le ka tlhopha modiri wa maemo a kwa godimo ka fa Lefapheng la lona go nna moemedi go tsenela kopano ya Komiti mo boemeng jwa gagwe.
a Komiti ya Motlhakanelwa e tshwanetse go tlhopha mongwe wa maloko a yona jaaka motlatsa modulasetulo wa Komiti ya Motlhakanelwa, mme fa modula-setulo a se teng, motlatsa modulasetulo o tsena mo legatong la modulasetulo.
Fa modula-setulo le motlatsa modulasetulo ba se teng, maloko a a leng teng mo kopanong a tshwanetse go tlhopha motho mo go bona yo o tla tsamaisang kopano.
Kopano ya Motlhakanelwa e ka laletsa-
baemedigotswamomekgatlhongeesengyapusolemosets.habengmodikopanongtsayonakamaikaeleloagotlisatirisanommogomagarengapusolesets.habamogotsenyengtirisonggaMolaoono;le batho mo dikopanong tsa yona, fa go tlhokagala, ka thuso ya setegeniki, tshegetso le kgakololo.
Dikopano tsa Komiti ya Motlhakanelwa
Komiti ya Motlhakanelwa e tshwanetse go-
kopana bonnye gabedi mo ngwageng mongwe le mongwe, ka letlha le nako le kwa lefelong le le tlhophilweng ke modulasetulo; le begela leloko la Kabinete le le nang le maikarabelo mo tsamaisong ya bosiamisi, ka lekwalo, mo lobakeng la kgwedi e le nngwe morago ga kopano nngwe le nngwe.
Maikarabelo le ditiro tsa Komiti ya Motlhakanelwa
go tlhomiwa ga mokgwa wa tsamaiso e e tlhakanetsweng ya tshedimosetso, go kgontsha go elwa tlhoko sentle, tshekatsheko ya letlhakore le maemo a fetogelang kwa go lona le go tsaya karolo mo mabakeng a mangwe, go neela tshedimosetso ka ga go tlisiwa ga bana mo tsamaisong ya bosiamisi ya ngwana le go neelana ka dingwe tse di tsamaisanang le bontsi mmogo le boleng jwa dilo tse di tsamaisanang le mabaka kgotsa tshedimosetso, gareng ga tse dingwe, go-
tshwarwa kgotsa mekgwa ya go tlisa motho kwa tshekong ya bosinyi;
iii dipatlisiso tse di dirwang pele ga tsheko;
phaposo ya kgetse mo tshekong;
bana ba ba letileng tsheko;
ix diaphili le go tlholwa ga kgetse;
ditlolomolao tsa thobalano tse di dirilweng ke bana;
xi bana ba ba se nang kitso ya bosenyi jaaka go tlhalosiwa mo go molawana wa 7 ; le xii lebaka lengwe le lengwe le le tsamaisanang le tse di jalo.
Leloko la Kabinete le le nang le maikarabelo mo tsamaisong ya bosiamisi, le tshwanetse gore, morago ga go buisana le maloko a Kabinete a a nang le maikarabelo mo go tsa pabalesego le tshireletso, ditirelo tsa tshiamiso, tlhabololo ya katlaatlelo loago, thuto le maphelo-
mo lobakeng la ngwaga morago ga tshimilogo ya Molao ono, a neele Palamente diripoto tse di tswang mo Lefapheng kgotsa mo mokgatlhong mongwe le mongwe, o o umakilweng mo go molawana wa 94 , fa Molao ono o tsengwa tirisong; mme ngwaga mongwe le mongwe morago ga foo, a neele Palamente diripoto tseo.
Gore Palamente e tlhole bonnye jwa dingwaga tsa kitso ya bosinyi, jaaka go tlhalosiwa mo go molawana wa 8, Komiti ya Motlhakanelwa e tshwanetse gore, mo lobakeng lo lo sa feteng dingwaga di le tlhano morago ga tshimilogo ya Molao ono, e neele leloko la Kabinete le le nang le maikarabelo mo tsamaisong ya bosiamisi, ripoto, e e tlhalosang tse di latelang:
Dipalopalo tsa mefutafuta ya bana ba ba latofadiwang ka tlolomolao le ditlolomolao tse ba di dirileng:
Bana ba ba nang le dingwaga di le 10 ka nako e ba neng ba dira tlolomolao;
ii bana ba ba nang le dingwaga di le 12 ka nako e ba neng ba dira tlolomolao;
iii bana ba ba nang le dingwaga di le 12 ka nako e ba neng ba dira tlolomolao;
iv bana ba ba nang le dingwaga di le 13 ka nako e ba neng ba dira tlolomolao;
dikatlholo tse di atlholetsweng bana mo mefutafuteng e e umakilweng mo taelong ya (a), fa ba ne ba bonwe molato;
palo ya bana ba ba umakiwang mo temaneng ya (a), ba dikgetse tsa bona di reediwang go ya ka molawana wa 11, go ka ne go reeditswe bopaki jwa moitseanape, le ditlamorago tsa kgetse nngwe le nngwe mabapi le patlisiso ya kitso ya bosenyi;
tshekatshekoyadipalopalotsediumkiwangmoditemanengtsa(a)go.tlhago(d);le kgakololo e e ikaegileng mo tshekatshekong ya gore a bonnye jwa dingwaga tsa kitso ya bosenyi, di tshwanetse go sala e ntse e le dingwaga di le 10 jaaka
go tlhalosiwa mo go molawana wa 7 kgotsa gore a bonnye jwa dingwaga tsa kitso ya bosenyi di tshwanetse go tlhatlosiwa.
Leloko la Kabinete le le nang le maikarabelo a tsamaiso ya bosiamisi, fa le amogela ripoto e e umakilweng mo karolong ya molawana wa , le tshwanetse go neeela Kabinete ripoto gore e e dumelele, mme morago ga foo, e e neele Palamente go 5
akanya ka ga yona.
 Leloko la Kabinete le le nang le maikarabelo mo go tsa tsamaiso ya bosiamisi, morago ga dipuisano, fa go leng matshwanedi gona, le maloko a Kabinete a a nang le maikarabelo mo go tsa tlhabololo ya katlaatlelo loago, polokego le tshireletso, thuto, 10
ditirelo tsa tshiamiso le maphelo, le ka dira melawana mabapi le lebaka lenngwe le lenngwe le le leng go ya ka fa tlhokegong kgotsa ka fa tetlelelong ya Molao ono, go tlhalosiwa ke molawana kgotsa lebaka lengwe le lengwe le le tlhokegang kgotsa le le bonakogotlhalosa,goregotlego.tlhelelwemaikaeleloaMoloaoono.
Melawana e e umakiwang mo karolong ya molawana wa 1, e tshwanetse go 15
bewa fa pele ga Palamente gore e tle e e letlelele.
Leloko la Kabinete le le nang le maikarabelo mo go tsa tsamaiso ya bosiamisi, le tshwanetse gore ka kitsiso mo Kuranteng ya Molao, le-
a tlhotlhomise batho kgotsa mofuta kgotsa maemo a batho ba ba nang le bokgoni go dira tshekatsheko ya kitso ya bosenyi ya ngwana e e umakiwang 20
mo go molawana wa 11 ; mme b mmogo le leloko la Kabinete le le nang le maikarabelo mo go tsa matlotlo, le tlhotlhomise ditulelo tsa tshegetso le megolo ya batho bao.
tshwanetse go ntsha ditaelo-
i mabapi le mabaka otlhe a a leng botlhokwa kgotsa bonako go ka neelana ka ona gorego.tlhelelwemaikaeleloaMolaoono,goakaretsaphaposoyakgetsemo tshekong, bonnye jwa selekanyo se se dirisiwang fao le mabaka a a tshwanetseng go akangwa fa go tlhophiwa mofuta wa phaposo ya kgetse mo tshekong, mme 30
segolobogolo tse di latelang:
aa Dikgetse tsa phaposo mo ditshekong tsa balatofadiwa, ba, go ya ka nako eeumakiwangmogomolawanawa4 (b),banebaledingwagadile kgotsa go feta mme ba le ka fa tlase ga dingwaga di le 21, jaaka go tlhalosiwa mo go molawana wa 4 ; le 35
bbphaposoyadikgetsemotshekongkagamots.huts.hisi,mabapile ditlolomolao tse di nnye pele go dirwa dipatlisiso tsa pele ga tsheko go ya ka Kgaolo ya 6;
ii mabapi le tsela e dikgetse di tshwanetsweng go dirwa ka tsona fa go lemogilwe phoso ka ga dingwaga morago ga fa kgetse e fapositswe mo tshekong jaaka go 40
umakiwa mo go molawana wa 16; le iiitlhotlhomisoyamabakaaasatlwaelegangmokgetsengeekafaposiwangmo tshekong, jaaka go tlhalosiwa mo go molawana wa 52 .
b Leloko la Kabinete le le nang le maikarabelo mo go tsa tsamaiso ya bosiamisi, le tshwanetse go neela Palamente ditaelo tse di ntshitsweng go ya ka molawana ono gore 45
e di letlelele, pele di phasaladiwa mo Kuranteng ya Molao.
c Ditaelo tse di ntshitsweng lwa ntlha, di tshwanetse go isiwa kwa Palamenteng pele
Molao ono o similola go dira.
d Taelo nngwe le nngwe e e ntshitsweng go ya ka molawana ono, e ka fetolwa kgotsa ya gogelwa morago. 50
i akaretsa katiso mo ditaelong tse di umakiwang mo karolong ya molawana ono;
ii akaretsa katiso ya bathoeeba thusang go tlhaloganya ka ga bosiamisi jwa ngwana; le 55
iii go dira kgonagalo le go rotloetsa tiriso ya maitsholo a a tshwanang a a solofetsweng,maemoleditsamaiso,gonetefatsagorebats.huts.hisibotlheba kgona go dira ka dikgetse tsa bosiamisi jwa ngwana, ka tsela e e matshwanedi, go dira sentle kwa ntle ga go senya nako le ka kelotlhoko le go tlhaloganya maikutlo a batho ba bangwe. 60
aMokomisenarawaBosets.habawaTireloyaSepodisisaAforikaBorwa, morago ga puisano le Balaodi-Kakaretso: Tlhabololo ya Katlaatlelo Loago, Bosiamisi le
go nna teng le thuso ya motsadi, mogolo yo o tshwanetseng kgotsa motlhokomedi wa ngwana wa semolao, fa ngwana a dira setatamente sa go dumela molato fa pele ga magiseterata, a dumela ntlha nngwe ya molato, ka nako e go supiwang dilo tse di rileng kgotsa batho ba ba rileng;
vii mabaka otlheaakagago batla motsadi wa ngwana, mogolo yo o matshwanedi kgotsa motlhokomedi wa ngwana go tla go nna teng kwa go dirwang gona tshekatsheko, jaaka go tlhalosiwa mo go molawana wa 386, gore molawana oo, o kgone go dira sentle;
viii mokgwa o mapodisi a tshwanetseng go neelana ka ripoto jaaka go tlhalosiwa mo go molawana wa 222; le ix gontshiwagaseti.kheitisesetlosangrekotoyabosenyiyangwana,eeumakiwangmogomolawanawa87 (b).
Leloko la Kabinete le le nang le maikarabelo a pabalesego le tshireletso le tshwanetse go-
Ditaelo tsa ntlha tse di ntshiwang, di tshwanetswe go neelwa Palamente pele Molao ono o tsengwa tirisong.
Ditaelo dingwe le dingwe tse di ntshiwang go ya ka fa karolong ya molawana ono, di ka fetolwa kgotsa tsa gogelwa morago.
ii akaretsa katiso ya bathoeeba thusang mabapi le bosiamisi jwa ngwana; le iii go dira kgonagalo le go rotloetsa tiriso e e tshwanang ya mokgwa wa maitsholo, maemo le ditsamaiso, go netefatsa gore mapodisi otlhe a kgona go dira ka dikgetse tsa bosiamisi jwa ngwana ka tsela e e matshwanedi, e e dirang sentle kwa ntle ga go senya nako le kelotlhoko, le go naganela maikutlo a batho ba bangwe.
a Molaodi-Kakaretso: Tlhabololo ya Katlaatlelo Loago kgotsa motho mongwe le mongwe yo o neilweng dithata ke ene, o tshwanetse go kwala rejisetara jaaka e tlhalosiwa, ya bana ba go dirilweng tshweetso ebile e kwadilwe ke modiredi wa tsamaisoeesa letleleleng motlolamolao go ya kwa kgolegelong, go ya ka molawana wa 96.
Rejisetara e e umakilweng mo temaneng ya (a) e tshwanetse go akaretsa tse di latelang:
dintlha tsa ngwana mongwe le mongwe (ii) dintlha tsa tlolomolao mabapi le tshweetso e e dirilweng;
iii tshweetso e e neng e dirilwe mabapi le ngwana; le iv dintlha tsa ngwana tsa go latela tshweetso, fa go tlhokega.
Ga se batho botlhe ba ba tshwanetseng go bona rejisetara, jaaka go tlhalosiwa, mme e tshwanetse ya nna fela batho kgotsa mekgatlho e e batlang tshedimosetso gore ba nne le rekoto, go ela tlhoko le go dira dipatlisiso.
mekgabiso le ditebego tsa lefelo lengwe le lengwe; le maemo a tshireletso a a leng mo lefelong lengwe le lengwe.
Akaretse katiso mo dintlheng tse di tlhokagalang jaaka go tlhalosiwa mo go Molao ono;
ii akaretse katiso e e dirang gore batho ba dire se se kgonagalang mabapi le bosiamisi jwa ngwana; le iii neelano le thotloetso ya tiriso ya maitsholo a a tshwanang ebile a a solofetsweng, maemo le ditsamaiso, go netefatsa gore badiri botlhe mo mafapheng a bona, ba kgona go dira ka dikgetse tsa bosiamisi jwa ngwana ka tsela e e matshwanedi, e e dirang sentle kwa ntle ga go senya nako le ka kelotlhoko le go tlhaloganya maikutlo a batho ba bangwe.
Dithulaganyo tsa diphetogo
 Ditsheko tsotlhe tse mo go tsona bana ba latofadiwang ka tlolomolao, tse di neng di tlhatlhetswe pele ga go simolola ga Molao ono, mme di sa konosediwa pele ga go simolola ga Molao ono, di tshwanetse go tswela pele mme di konosediwe ka gotlhe e kete Molao ono ga o ise o letlelelwe.
Melawana ya ntlha e e umakiwang mo go molawana wa 97 , e tshwanetse go kwalwa ka tatelano kwa Palamenteng gore e tle e e letlelelwe pele ga letlha la 1 Sedimonthole 2009, mme e tshwanetse go letlelelwa pele Molao ono o simolola, mme fa go sa nne jalo, e tla tsewa gore e letleletswe ke Palamente.
Go phimola kgotsa go fetola melao
a Leloko la Kabinete le le nang le maikarabelo a tsa tsamaiso ya bosiamisi, le ka fetola ditlhwatlhwa tse di tlhotlhomisitsweng mo go Setlhopha sa 1, 2 le 3 sa Molao ono mo Kuranteng ya Molao.
Tlhwatlhwa nngwe le nngwe e e fetotsweng e tlhalosiwa mo temaneng ya (a), pele ga phasalatso mo Kuranteng ya Molao, e tshwanetswe go newa le go letlelelwa ke Palamente.
Setlhogo se se khutshwane le tshimilogo
Melawana6 (a),10 (a)(i),18 ,20 ,21 (a),21 (b)le(b)le (b),22 ,24 (b),27(a)(ii),30 (a),41 ,52 ,53 (a),54 (a),71 (b),77 (b), ai,92le992a
Bogodu, e ka ne e le ka fa molaongoosa kwalwang kgotsa go ya ka molao o 5
o kwadilweng, go amogela thoto e e utswitsweng o itse gore e utswitswe kgotsa bogodu ka tsela ya maaka, mo madi a a akarediwang a sa fete R2 500.
Go senyetsa motho thoto ya gagwe ka swele, mo madi a a akrediwang a s fete R1 500.
Go tlhasela motho mme a sa ntshiwa kotsi e e masisi. 15
Go dira setatamente sa maaka.
Go nyatsa taelo ya kgotlatshekelo.
Maitsholo kgotsa puo e e utlwisang motho botlhoko kgotsa e e supang go tlhoka tlhompho mo Modimong kgotsa bodumeding.
Go dira sengwe se se sa siamang go nna se se sa siamang thata. 20
Go utlwisa maikutlo a mongwe botlhoko.
Go bua kgotsa go kwala sengwe se se sa siamang ka motho mme se utlwisa motho yo o jalo botlhoko
Go tsena mo lefelong kwa ntle ga tetla
Maitsholo a go akangwang gore a tlhola ketsaetsego mo go tsa thobalano mme 25 a sa amogelesege mo mothong mongwe.
Tlolo-molao nngwe le nngwe e e leng ka ga go tshola diritibatsi tse di sa 40 dumelelwang ke molao, kwa ntle ga tlolomolao e e umakiwang mo go Item ya 17 ya Setlhopha seno, mo bontsi jo bo akarediwang bo sa feteng R500 ka tlhwatlhwa.
Tlolo-molao nngwe le nngwe e e kwadilweng mo molaong, e bogolo jwa kotlhao jo bo beilweng ke molao, e le go romolwa kwa kgolegelong lobaka lo 45 lo sa feteng dikgwedi di le tharo kgotsa faene ya lobaka loo, e e badilweng go ya ka ''Adjustment of Fines Act'' wa 1991, (Molao wa 101 wa 1991).
Morero wa go dira tlolo-molao, go tlhotlheletsa motho go dira tlolo-molao kgotsa maiteko a go dira tlolo-molao nngwe le nngwe e e umakiwang mo Setlhopheng seno. 50
Bogodu, e ka ne e le go ya ka molaooosa kwalwang kgotsa molao o o kwadilweng, go amogela thoto e e utswitsweng ka kitso ya gore e utswitswe, 5 bogodu ka tsela ya go bua maaka, mo madi a a akarediwang a feta R2 500.
Go kgothosa, e seng ka go dirisa sebolai.
Go senyetsa motho thoto ya gagwe ka swele, mo madi a a akarediwang a sa feteng R1 500.
Go tlhasela motho, mo go akaretsang go ntsha dikgobalo tse di kotsi. 15
Tiriso-dikgoka ya fa phatlhalatseng.
Go bolaya e se ka maikemisetso.
Go thuba mo tlung, e ka ne e le go ya ka molaongoosa kwadiwang kgotsa o o kwadilweng, ka maikemisetso a go dira tlolo-molao. 20
Go tshelela motho botlhole.
Go baya ngwana mo maemongaaka dirang gore a dire tlolomolao.
Go gapa motho ka dikgoka.
Tshwenya setopo sa motho yo o tlhokafetseng kgotla go tshwenya lebitla.
Go kgoreletsa tsamaiso ya bosiamisi.
Tlolo-molao nngwe le nngwe e e umakilweng mo go molawana wa 1 kgotsa 1A wa ''Intimidation Act'' wa 1982 (Molao wa 72 wa 1982). 50
Sengwe le sengwe se se kgatlhanong le molawana wa 2 wa ''Animals Protection Act'' wa 1962 (Molao wa 71 wa 1962). 55
Tlolo-molao nngwe le nngwe e e leng ka ga go tshola diritibatsi tse di sa letlelelwang ke molao, tse di bakang tlwaelo mo mmeleng wa motho fa a di dirisa, kwa ntle ga tlolo-molao nngwe le nngwe e e umakiwang mo go Item 24 ya Setlhopha, tse di akarediwang mme di feta R500 fela di sa fete R5 000 ka tlhwatlhwa. 60
Tlolo-molao nngwe le nngwe ya molao o o kwadilweng, mo bogolo jwa kotlo jo bo beilweng ke molao e le go romelwa kwa kgolegelong lobaka lo lo sa feteng dikgwedi di le tharo mme ka fa tlase ga dingwaga di le tlhano kgotsa faene mo lobakeng leo, e badilwe go ya ka ''Adjustment of Fines Act'' wa 1991 (Molao wa 101 wa 1991).
Morero mongwe le mongwe wa go dira tlolo-molao, go tlhotlheletsa motho go dira tlolo-molao nngwe le nngwe e e umakiwang mo Setlhopheng seno.
Tlolo-molaoeeka nnang kotsi go Naga.
Go dirisa mantsweaaka dirang gore batho ba tsogele puso kgatlhanong. 5
Polao
Go tshosetsa motho gore a go neya sengwe.
Go gapa motho ka dikgoka.
Go kgothosa-
mo go sa dirisiwang sebolai teng; kgotsa 10
mo go akaretsang go tsaya mmotokara
Tlolo-molao nngwe le nngweeekaga-
go dira madi ka tsela e e seng ka fa molaong, jaaka go tlhalosiwa mo go 60 Kgaolo ya 2; kgotsa madiaabonwangkatselaeesengkafamolaong,eetlhalosiwangmogoKgaoloya3,ya''PreventionofOrganisedCrimeAct''wa1998(Molaowa121wa1998).
Tlolo-molao nngwe le nngwe ya molaoookaga-
go gweba kgotsa go tsenya dikolo, dithunya, dithuthupi kgotsa dibolai dingwe ka bonweenwee mo nageng; 10
go tshola dithunya, dithuthupi kgotsa dibolai tse di seng mo molaong.
Tlolo-molao nngwe le nngwe e e leng go ya ka molao mongwe le mongwe o o leng ka ga go tshola, go se ka fa molaong, diritibatsi tse di bakang tlwaelo mo mmeleng fa di dirisiwa, kwa ntle ga tlolomolao e e umakiwang mo go Item 21. 20
Tlolo-molao nngwe le nngwe e e kwadilweng mo molaong, fa bogolo jwa kotlo jo bo beilweng go ya ka molao e leng go romela kwa kgolegelong lobaka lo lo fetang dingwaga di le tlhano kgotsa faene mo boiemong jwa lobaka loo, e badilwe go ya ka ''Adjustment of Fines Act'' wa 1991 (Molalo wa 101 wa 1991). 25
Morero mongwe le mongwe wa go dira tlolo-molao, go tlhotlheletsa motho kgotsa batho go nna kgatlhanong le puso kgotsa maiteko a go dira tlolomolao e e umakilweng mo Setlhopheng seno.
SETLHOPHA SA 4 SA DITLOLOMOLAO
Molawana wa 991
Nomoro le ngwaga wa molao Setlhogo se se khutshwane Boleng jwa tloso le phetolo
b Phetolo ya molawana wa 38 mo go molawana o o latelang:
c Go fetolwa ga molawana wa 50 ke go phimolwa ga karolo ya molawana wa 25
le 5.
d Go fetolwa ga molawana wa 55-
i ka go tsenya mo boemeng jwa 30
karolo ya molawana wa wa karolo ya molawana o o latelang:
voorgeskryf.''; le ii ka go tsenya karolo e e latelang ya molawana wa karolo ya : 50
e Go phimolwa ga molawana wa 71.
f Go fetolwa ga molawana wa 72-
i ka go tsenya mo boemong jwa ona karolo ya matseno ya karolo 5
ya molawana wa ya matseno a karolo e e latelang:
ii ka go tlosa temana ya b ya karolo ya molawana wa le temana ya (b) ya karolo ya molawana wa . 30
g Go fetolwa ga molawana wa 73 ka go tsenya molawana o o latelang mo boemong jwa karolo ya molawana wa
h Go tloswa ga molawana wa 74.
i Go fetolwa ga molawana wa 153-
i ka go tsenya karolo ya molawana o o latelang mo boemong jwa karolo ya molawana wa :
j Go tsenya mo boemong jwa molawana wa 211, molawana o o latelang:
k Go tloswa ga molawana wa 254.
l Go fetolwa ga molawana wa 276A ka go tsengwa ga karolo ya molawana wa le wa 2 e e latelang mo boemong jwa yona:
m Go phimolwa ga molawana wa 290.
n Go phimolwa ga molawana wa 291. 25
Go fetolwa ga molawana wa 297-
i ka go tlosa karolo ya molawana wa (1A); le 30
ii ka go tsenya mafoko a a latelang mo boemong jwa mafoko a a latelang karolo ya temana ya (ii)
ya temana ya (a) ya karolo ya molawana wa : 35
p Go fetolwa ga molawana wa 302 ka go tsenya mo boemeng jwa temana (i)
q Go fetolwa ga molawana wa 309 ka go tsenya mo boemeng jwa temana (a)
ya karolo ya molawana wa ya temana e e latelang:
r Go fetolwa ga molawana wa 309B ka go tsenya mo boemeng jwa temana ya a, karolo ya molawana wa 1 ya temana e e latelang: 20
s Go fetolwa ga molawana wa 309D ka 35
go o tsenya mo boemong jwa temana ya a ya karolo ya molawana wa 1 ya temana e e latelang:
t Go fetolwa ga molawana wa 316-
i ka go tsenya mo boemong jwa temana ya (a), temana e e latelang ya karolo ya molawana wa :
ii ka go tlosa temana ya c ya karolo ya molawana wa .
u Go tsengwa molawana o o latelang mo boemong jwa molawana wa 337: 20
Molao wa 116 wa Wet op (a) Go fetolwa ga molawana wa 1 wa
b Go fetolwa ga molawana wa 1 ka go tsengwa tlhaloso ya ''afwending'' ka 15
tlhaloso e e latelang:
c Go fetolwa ga molawana wa 1 ka go tsenya mo boemong jwa tlhaloso ya 25
d Go fetolwa ga molawna wa 1 ka go tsenya mo boemong jwa ona tlhaloso ya familiegroepkonferering'', tlhaloso e e latelang:
Go fetolwa ga molawana wa 4 ka go tsenya mo boemong jwa ona, karolo ya molawana wa wa karolo e e latelang:
g Go tloswa ga molawana 4B.
Molao wa 13 wa
Go fetolwa ga molawana wa 43 wa 1998
Dienste, 1998 sekwalwa ka go tsenya mo karolo ya molawana o o latelang mo boemong jwa karolo ya molawana wa :
Go fetolwa ga-
Go fetolwa ga molawana wa 51 ka go tsenya mo boemong jwa temana ya ya karolo ya molawana wa , wa temana e e latelang:
Molao wa 38 wa Children's Act, a Go fetolwa ga molawana wa 167 ka 2005
go tsenya mo boemong jwa temana ya (b), karolo ya molawana wa wa temana e e latelang:
SETLHOPHA SA 5 SA DITLOLOMOLAO
TLHATLHOBO YA SEMMUSO YA MAEMO A MOLAO WA TSAMAISO YA TSHEKOTSHENYO LE KGOLAGANO YA YONA LE THE MOLAOKAKANYWA WA BOSIAMISI WA BANA 5
Ditlhaloso tsa mafoko
Ditlhaloso
Maatla a go gogela kgetse morago kgotsa go emisa tshekiso
Ditshenyegelo malebana le tsamaiso
Ditshenyegelo tsa lekgetho
Tshomarelo go ya ka dithata tse di rileng tse di rebolwang ke melao e mengwe
Puso e ka tsaya dilwana tse di rileng
Dilwana tse di ka tsewang ka fa tlase ga tetla ya phuruphutso
Mabaka a sengwe se ka tsewang ntle le tetla ya phuruphutso
Go phuruphutswa ga batho ba ba tshwerweng le go tseelwa dilo
Go phuruphutswa ga mafelo
Maatla a sepodisi go tsena mo mafelong go malebana le tshireletso ya Puso kgotsa tlolomolao efe fela
Go tsena mo lefelong ka maikaelelo a go bona bopaki
Go kganela go tsena kgotsa go gana go phuruputswa
Phuruphutso e e fosagetseng ke tlolomolao, le go duelelwa ditshenyegelo
Phuruphutso e tshwanetse go dirwa ka mokgwa o o botho le ka tolamo
Go latlhwa ke mapodisi ga sengwe se se neng se tserwe
Go latlhwa ga sengwe fa go se kgetse ya bosenyi e e tsweleditsweng kgotsa fa se sa tlhokege mo tsamaisong ya tsa bosenyi
Go latlhwa ga sengwe fa kgetse ya bosenyi e tsweleditswe mme go duetswe faene ya go ipona molato
Selwana se se tshwanetseng go fetisediwa kwa kgotlatshekelo mo lebakeng la tsheko
Go latlhwa ga sengwe morago ga tshimololo ya kgetse ya bosenyi
Go latlhegelwa ke selwana go Puso
Go latlhwa ga sengwe se se maleba mo tlolomolaong e e dirilweng ka kwa ntle ga Rephaboliki
Dithata malebana le dikgatiso le tebego ya mmele wa molatofadiwa
Mokgwa le tsamaiso ya go tshwarwa
Go tshwarwa ke motlhankedi wa kagiso ntle le lekwalo
Leina le aterese ya batho ba ba rileng le thata ya go tshwarwa ke motlhankedi wa kagiso ntle le lekwalo
Go tshwarwa ke motho wa poraefete ntle le lekwalo
Lekwalo la tshwaro le ka rebolwa ke magiseterata kgotsa moatlhodi E buisiwe le karolo 20 CJA
Go tshwarwa ka thata thelekerafa
Go se rwale maikarabelo a tshwaro e e fosagetseng
Batho ba poraefete ba thusa mo go tshwareng fa ba biditswe
Go roba mo lefelong ka maikaelelo a go tshwara
Tiriso ya maatla go tshwarwa
Tsamaiso morago ga tshwaro
Go inaya naga le go thusa go inaya naga pele ga go tlhatlhelwa, le dikotlhao tsa teng
Go bolokwa ga dithata tse dingwe tsa tshwaro
Go bolokwa ga dithata tsa molao wa selegae le maikarabelo
Disamonse jaaka mokgwa wa go netefatsa go nna teng ga molatofadiwa kwa kgotlatshekelo ya magiseterata E buisiwe le karolo 19 CJA
Go palelwa ga molatofadiwa go tlhagelela ka disamonse Karolwana e tokafaditswe ka Setlhopha4 CJA (ntlha (d) ka fa tlase ga ditokafatso tsa CPA)
Kitsiso e e kwadilweng jaaka mokgwa wa go netefatsa go nna teng ga molatofadiwa kwa kgotlatshekelo ya magiseterata E buisiwe le karolo 18 le CJA
Go ipona molato le go duela faeno ntle le go tlhagelela kwa kgotlatshekelo E buisiwe le karolo 18 CJA
Tiragatso ya beili E buisiwe le karolo 25 CJA
Beili pele ga go tlhagelela lwa ntlha ga molatofadiwa kwa kgotlatshekeloeekwa tlase E buisiwe le karolo 25 CJA
A Mmueledi-kakaretso a ka letla go ntsha ka beili Ebuisiwelekarolo21 (b)le25 CJA
Kopo ya beili ya molatofadiwa kwa kgotlatshekelo E buisiwe le karolo25 CJA
Kgotlatshekelo e ka tsenya dipeelo tse dingwe tsa beili
Tokafatso ya dipeelo tsa beili
A Kgololo kgotsa tokafatso ya dipeelo tsa beili ya molatofadiwa ka ntlha ya maemo a kgolegelo
Ditsamaiso malebana le beili le dipeelo di tshwanetse go kwadiwa ka botlalo
Boikuelo kwa kgotlatshekelongeekwa godimo tebang le beili
A Boikuelo ka mmueledi-kakaretso kgatlhanong le tshwetso ya kgotlatshekelo ya go golola molatofadiwa ka beili
Go palelwa ga molatofadiwa go ikobela dipeelo tsa beili
Go palelwa ga molatofadiwa go tlhagelela
A Maikarabelo a bosenyi a motho yo o leng mo beiling ka ntlha ya go retelelwa go tlhagelela kgotsa go ikobela dipeelo tsa beili
Go phimolwa ga beili
A Go phimolwa ga beili ka kopo ya molatofadiwa
Go duelwa ga madi a beili ke motho wa boraro
Go busiwa ga madi a beili
Bana ba ka bewa mo kgolegelong e e babalesegileng kgotsa ka fa tlase ga tlhokomelo fa ba golotswe ka beili kgotsa go tsholwa mo kgolegelong
Molatofadiwa a ka gololwa ka tsiboso mo lebakeng la beili Dikarolo le Di tokafaditswe ke Setlhopha 4 CJA (ntlha (f) ka fa tlase ga ditokafatso tsa CPA) Ditemana 22 le 24 CJA di a dira
A Go phimolwa ga go gololwa ka tsiboso
Molatofadiwa o tshwanelwa ke thuso morago ga go tshwarwa le mo ditsamaisong tsa bosenyi Karolwana e tokafaditswe ke Setlhopha 4 CJA (ntlha (g) ka fa tlase ga ditokafatso tsa CPA)
Motsadi kgotsa motlhokomedi wa molatofadiwa yo o ka fa tlase ga dingwaga tse somerobedi a ka tsenela ditsamaiso
Tshosobanyo ya tsheko le kgotlatshekelo ya tsheko
Letlhare la ditatofatso le bopaki jwa rekoto ya kgetse ya bosenyi
Bokgoni jwa molatofadiwa jwa go ka tlhaloganya ditsamaiso Gokailwemokarolong48 (b)CJA
Bolwetse jwa tlhaloganyo kgotsa bogole jwa tlhaloganyo le maikarabelo a bosenyi Gokailwemokarolong48 (b)CJA
Setlhopha sa ditlhotlhomiso le pegelo ka fa tlase ga dikarolo 77 le 78
Molatofadiwa a ka sekaseka tatofatso
Momagano ya ditatofatso E buisiwe le karolo 6 le CJA
Ditatofatso di le mmalwa tse di tshwanetseng go fediswa ke kgotlatshekelo e le nngwe
Tatofatso fa go seng bonnete jwa mofuta wa tlolomolao e e dirilweng
Diteng tsa tatofatso
Go gana ditatofatso
Kgotlatshekelo e ka laela gore tatofatso e tokafadiwe
Kgotlatshekelo e ka laela go isiwa ga dintlha
Tlhaelo ya tatofatso e fediswa ke bopaki
Katlholo e e fetileng e se go kaiwe mo tatofatsong
Tatofatso e se tsepame, kgotsa go nna tlogelo e e sa siamang, go se akarediwe, tlamelo, maipato kgotsa tlhaloso
Tatofatso ga e a tshwanela go tlhalosa mokgwa kgotsa tsela ya tiragalo
Ditlogelo kgotsa dilo tse dingwe tse di seng botlalo ga di a tshwanela go koafatsa tatofatso
Alibi le letlha la tiragalo kgotsa tlolomolao
Tatofatso e ka tshitshinya tiragatso ya tlolomolao mo mabakeng a a farologaneng
Melao e e dirang mo ditatofatsong tse di rileng
Go bolelwa ga leina la setlamo, bodirelo kgotsa semphato mo tatofatsong
Go bolelwa ga maina a beng ba thoto mo tatofatsong
Tatofatso ya polao kgotsa polao e se ka maikaelelo fa e kaya ntlha ya polao
Tatofatso e e amanang le setlankana e lekane fa e kaya setlankana seo ka leina
Tatofatso e e kayang bogodu e ka kaya tlhaelo ka kakaretso
Tatofatso e e amanang le bopaki jwa maaka
Tatofatso e e amanang le go wa ga setlamo
Tatofatso e e kayang maikaelelo a tsietso ga e a tshwanela go kaya kgotsa go supa maikaelelo ao malebana le motho yo o rileng kgotsa go tlhagisa mong wa thoto kgotsa go tlhalosa dintlha tsa tsietso
Go kaiwa mo tatofatsong ga ntlha e e ganwang ga go botlhokwa
Molatofadiwa go ikopela mo tatofatsong
A Ditumalano tsa go kopa le dikatlholo
Dikopo
Dintlha tse di tlhagisitsweng ke kopo ya go tshekiso
Molatofadiwa a gana go kopa
Molatofadiwa a tliswa fa pele ga kgotlatshekeloeese nang taolo
Tona a ka ntsha tsheko go e isa kwa taolong ya mmueledi-kakaretso yo mongwe
Go ipona molato
Tshiamiso ya go ipona molato
Go romelwa ga molatofadiwa ke kgotlatshekelo ya magiseterata go atlholwa ke kgotlatshekelo ya sedika morago ga go ipona molato
Go se ipone molato le tsamiso malebana le dintlha
A Go romelwa ga molatofadiwa go seka kwa kgotlatshekelo ya sedika
Go romelwa ga molatofadiwa go atlholwa ke kgotlatshekelo ya sedika morago ga tsheko kwa kgotlatshekelong ya magiseterata
Go romelwa kwa kgotlatshekeloeekwa godingwana mo kgetseng e e kgethegileng
Go se nne teng ga motlhankedi wa boatlhodi morago ga go se ipone molato
Molatofadiwa go ikopela kwa kgotlatshekelo ya magiseterata ka taelo ya mmueledi-kakaretso
Letlhare la ditatofatso le bopaki jwa rekoto
Go ipona molato
Go se ipone molato
A Molatofadiwa go kopa kwa kgotlatshekelo ya magiseterata mo tatofatsongeetla sekelwang kwa kgotlatshekelo ya sedika
B Letlhare la ditatofatso le bopaki jwa rekoto
C Go ipona molato
D Go se ipone molato
Mmueledi-kakaretso a ka laela gore tlhatlhobo ya paakanyo e dirwe
Ditsamaiso tse di tlang pele ga tlhatlhobo ya paakanyo go nna karolo ya rekoto ya tlhatlhobo ya paakanyo
Mmueledi-kakaretso a ka laela gore tlhatlhobo ya paakanyo e dirwe kwa lefelong le le rileng
Tsela e e tshwanetseng go latelwa ke magiseterata kwa tlhatlhobong ya paakanyo
Go bidiwa gape ga dipaki morago ga fetolwa ga tsheko go nna tlhatlhobo ya paakanyo
Tatofatso go bewa kwa bokhutlong jwa bopaki jwa tshekiso
Molatofadiwa go ikuela mo tatofatsong
Tsamaiso morago ga boikuelo
Molatofadiwa a ka neela bopaki kwa tlhatlhobong ya paakanyo
Molatofadiwa a ka bitsa dipaki kwa tlhatlhobong ya paakanyo
Go gololwa ga molatofadiwa morago ga go konosetsa tlhatlhobo ya paakanyo
Tsamaiso malebana le bopaki kwa tlhatlhobong ya paakanyo
Magiseterata go fetisetsa rekoto ya tlhatlhobo ya paakanyo go mmueledi-kakaretso
Tlhatlhobo ya paakanyo e ka tswelediwa fa pele ga batlhankedi ba ba farologaneng ba boatlhodi
Tsamaiso fa molatofadiwa a tlile go atlholwa
Tsamaiso fa molatofadiwa a tlile go sekisiwa
Tsamaiso fa mmueledi-kakaretso a ganang go sekisa
Molatofadiwa a ka sekaseka tlhatlhobo ya paakanyo mme o tshwanetse go newa khopi ya yona
Mabaka a tshwetso ya kgotlatshekeloeekwa godingwana mo tshekisong ya bosenyi
Loso kgotsa go retelelwa ga mosekaseki
Go fetolwa ga manno mo kgotlatshekelo e e kwa godingwana morago ga tatofatso-semmuso e sena go tlhatlhelwa
Molatofadiwa a bua le kgotlatshekelo le go tlhagisa bopaki
Ditsamaiso tsa bosenyi di dirwe mo kgotlatshekelo e e bulegetseng botlhe
Mabaka a mo go ona ditsamaiso tsa bosenyi di ka direlweng mo kgotlatshekelong e e bulegetseng botlhe
Kganelo ya phasalatso ya tshedimosetso e e rileng e e amanang le ditsamiso tsa bosenyi Kailweng mo dikarolong 45 le 63 CJA
batho ba ba golaganngwang le tlolomolao e e tshwanang ba ka sekiwa mmogo
Batho ba ba dirieng ditlolomolao tse di farologaneng ka nako e le nngwe mo lefelong le le lengwe ba ka sekisiwa mmogo Kailweng mo karolong63 CJA
Kgolagano ya balatofadiwa le pharologano ya ditsheko Kailweng mo karolong 63 CJA
Ditsamaiso tsa bosenyi go tswelela molatofadiwa a le teng
Mabaka a mo go ona ditsamaiso tsa bosenyi di ka tswelelang pele molatofadiwa a se teng
Paki go naya bopaki ka molomo
Paki go tlhatlhobiwa ka fa tlase ga maikano
Tumelo ka fa tlase ga maikano
Bopaki jo seng ka fa tlase ga maikano bo amogelega leng
Maikano, tumelo kgotsa tsiboso e ka dirwa ke kgotsa ka moranodi kgotsa motsereganyi
Go bodiwa le go botsolotswa ga dipaki
Kgotlatshekelo e ka botsolotsa paki kgotsa motho yo o leng teng
Kgotlatshekelo e ka sutisetsa ditsamaiso go letlha le lengwe
Kgotlatshekelo e ka sutisetsa ditsamaiso go lefelo le lengwe
Go retelelwa ga molatofadiwa go tlhagelela morago ga go fetisiwa kgotsa go nna a le teng
A Bopaki ka batsereganyi
Bopaki ka go laelwa
Matlhakore a ka botsolotsa dipaki
Bopaki ka go laelwa ke karolo ya rekoto ya kgotlatshekelo
Molatofadiwa a ka gololwa fa kgetse e tswalelwa tsheko
Katlholo e ka siamisiwa
Kgotlatshekelo e ka fetisa tshwetso ya bofelo
Go tshwarwa ga motho yo o dirang tlolomolao mo kgotlatshekelo le go ntshiwa ga motho yo o kgoreletsang ditsamaiso mo kgotlatshekelo
Tsamaiso ya go dira gore dipaki di tle
Tuelelopele ya ditshenyegelo tsa dipaki
Paki go tswa kgolegelong
Paki go tswelela go itsise sepodisi gore e kwa kae
Paki e e tla se tlhageleleng le paki e e ikgatholosand disamonse
Go tshwarwa ga paki
Kgotlatshekelo e ka romelela paki subpoena
Paki go tsenela ditsamaiso le go nna e le teng
Go retelelwa ga paki go tla le go nna e le teng
Dithata tsa kgotlatshekelo malebana le paki e e sa ikobeleng ditaelo
Tatofatso kgotsa tshegetso ya go ikanyega ga dipaki
Tuelo ya ditshenyegelo tsa dipaki
Paki nngwe le nngwe e na le bokgoni e bile e patelesega ntle le fa e tlogetswe
Kgotlatshekelo e tla swetsa ka bokgoni jwa dipaki
Go se kgone ka ntlha ya maemo a tlhaloganyo
Bopaki jwa tsheko ka monna kgotsa mosadi wa molatofadiwa
Bopaki jwa molatofadiwa le monna kgotsa mosadi boemong jwa molatofadiwa
Ditshwanelo tsa molatofadiwa fa a ya go naya bopaki
Ditshwanelo tse di tlhagelelang ka ntlha ya kemo ya lenyalo
Ga go paki e e patelediwang go araba potso e monna kgotsa mosadi wa paki a ka e ganang
Paki ga e sirelediwe kgatlhanong le go ka araba potso e e tlhagisang maikarabelo a selegae a yona
Thata ya modiri wa tsa molao
Thata ya tshenolo ka ntlha ya pholisi ya botlhe kgotsa kgatlhegelo ya botlhe
Bopaki jo bo ka golaganyang ka paki mo tshekong
Moatlhodi, magiseterata wa kgotlatshekelo ya sedika kgotsa magiseterata a ka tsaya bopaki jwa tlolomolao e e kaiwang
Molao mo dikgetseng di sa tlhaloswang
Go boloka ditlamelo tse di rileng mo melaong e mengwe
Katlholo e ka latelang mo bopaking jwa paki e le nngwe
Katlholo e ka latela boipolelo jwa molatofadiwa
Bopaki jo bo seng maleba ga bo amogelege
B Bopaki jwa dintlha tse di sa ganweng
Bopaki jwa setatamente se se kwadilweng ka tumelelo
Bopaki jo bo rekotilweng kwa tlhatlhobong ya paakanyo jo bo amogelegang kwa tshekong mo mabakeng a a rileng
Bopaki jo bo rekotilweng kwa tshekong e e fetileng bo amogelega kwa tshekong ya morago mo mabakeng a a rileng
Go amogelega ga boipolelo jwa molatofadiwa
Go amogelega ga dintlha tse di ribolotsweng ka boipolelo jo bo amogelegang
Boipolelo ga bo amogelege kgatlhanong le jo bongwe
A Go amogelega ga kamogelo ka molatofadiwa
Kamogelego ya direkoto dingwe tsa kgwebisano kgotsa kgwebo
Kitsiso ya melao le dintlha tse dingwe tse di phasaladitsweng
Bopaki jwa matshwao kgotsa tebego ya mmele wa molatofadiwa
Bopaki jwa go nne le thobalano magareng ga balekane bo a amogelegA
Bopaki jwa semelo
Bopaki jwa mokwalo o o ganwang
Bopaki jwa dinako tsa tlhabo ya letsatsi le go phirima ga letsatsi
Bopaki jwa tshaeno ya motlhankedi wa tirelopuso
Sengwe se ka netefadiwa mo bopaking ka mokgwa wa setshwantsho sa sona
Bopaki jwa ditlankana tsa botlhe
Bopaki jwa ditlankana tsa semmuso
Bopaki jwa ditsamaiso tsa boatlhodi
Bopaki jwa go tsenngwa ga dilo mo direkotong tsa dibuka le ditlankana tsa dibanka
A Bopaki jwa go tsenngwa ga dilo mo direkotong tsa dibuka le ditlankana tsa dibanka kwa dinageng tse di kwa ntle ga Rephaboleki
Bopaki mo tatofatsong ya go nyala o ntse o le mo nyalong e nngwe
Bopaki jwa kamano mo tatofatsong ya thobalano le wa losika
Bopaki mo tatofatsong ya go amogela dithoto tse di utswitsweng
Bopaki jwa katlholo e e fetileng mo tatofatsong ya go amogela dithoto tse di utswitsweng
Bopaki mo tatofatsong ya lenyatso
Bopaki jwa go amogela madi kgotsa thoto le tlhaelo ka kakaretso mo tatofatsong ya bogodu
Bopaki mo tatofatsong ya e e amanang le dikano le ditempe
Bopaki mo tatofatsong e e nang le kemedi e e fosagetseng
Dikakanyo malebana le ditlankana tse di rileng
Dikakanyo malebana le go tlhokega ga batho bangwe mo Rephaboleking
Kakanyo ya gore molatofadiwa o na le thutego e e rileng kgotsa o dirile mo maemong a a rileng
Kakanyo ya go retelelwa ke go duela lekgetho kgotsa go romela tshedimosetso e e malebana le lekgetho
Kakanyo ya go tlhoka thata
Sediriswa se se sa tlanngwang setempe se se amogelwang mo ditsamisong tsa bosenyi
Molao mo dikgetseng tse di tlhageleleng
A Thata ya go dirisa dirai le ditiro tsa go iphitlha le go amogelega ga bopakijo bo bonweng jalo
Go bolokwa ga ditlamelo tse di kgethegileng mo melaong e mengwe
Kgotlatshekelo e ka romela balatofadiwa ba bana kwa kgotlatshekelo ya bana
E phimolwe ke Setlhopha 4 CJA ntlha k ka fa tlase ga ditokafatso tsa CPA
Dikarolo 50 le 64 CJA di a dira
Maiteko
Phitlhelelo morago ga dintlha
Polao le maiteko a polao
Polao e se ka maikaelelo
Kgothoso
Petelelo le maitsholoaasa amogelegeng a thobalano
Go thuba mo ntlong ka maikaelelo a dira tlolomolao
Tlolomolao ya go thuba le go tsena mo lefelong
Bogodu
Go amogela thoto e e utswitsweng ka kitso ya gore e utswitswe
Petso ka maikaelelo a go gobatsa mmele
Petso
Thobalano ya kanala e e seng mo molaong
Ditlolomolao tse di sa tlhageleleng mo Kgaolong e
Dikatlholo tse di fetilweng di ka supiwa
A Dikatlholo tse dingwe di nna dikatlholo tse di fetileng morago ga go feta dingwaga tse 10
Rekoto ya dikgatiso tsa menwana tsa ntlha jaaka bopaki jwa katlholo
Bopaki jwa dintlha tse dingwe tse di amanang le dikatlholo tse di fetileng
Bopaki mo katlholong E buisiwe le dikarolo 70 71 CJA
Katlholo ka motlhankedi wa boatlhodi kgotsa moatlhodi ntle le motlhankedi wa boatlhodi kgotsa moatlhodi yo o atlhotseng molatofadiwa
Mofuta wa dikotlhao Kgaolo 10 CJA e a dira
A Go tsenngwa ga kaelo ya kgopololo, le go fetolwa ga go golegwa go nna kaelo ya kgopololo le ka go refosana Dikarolwana le Di tokafaditswe ke Setlhopha 4 CJA (ntlha (l) ka fa tlase ga ditokafatso tsa CPA) E buisiwe le karolo 75 CJA
Dikatlholo tse di tsamayang ka nako e le nngwe
Thanolo ya ditlamelo tse dingwe tsa molao tse di amanang le go golegwa le difaene
Go busediwa morago ga katlholo ya go golegwa E buisiwe le karolo 77 CJA
Thata ya kgotlatshekelo malebana le kotlhao
Paka e nnye ya go golegwa ke matsatsi a le mane
Go golegwa ka dipaka
Go kaiwa ga batho ba ba rileng jaaka disenyi ka tlwaelo
A Go kaiwa ga batho ba ba rileng jaaka disenyi tse di kotsi
Go golegwa ka ntlha ya go se duele faene Dikarolo 74 le 79 CJA
Go bonwa ga faene Dikarolo 74 le 79 CJA di a dira
Kgotla e pateletsa tuelo ya faene Karolo 79 CJA e a dira
Mokgwa wa go samagana le bana ba ba atlhotsweng
E phimolwe ke Setlhopha 4 CJA (ntlha (m) ka fa tlase ga ditokafatso tsa CPA)
Dikarolo 72 le 76 CJA di a dira
Paka ya ditaelo ka fa tlase ga karolo 290 Go phimolwa ke Setlhopha 4 CJA (ntlha (n) ka fa tlase ga ditokafatso tsa CPA)
Go romelwa lefelong la kala. Kgaolo 9 CJA e a dira
Go busediwa morago ka mabaka kgotsa ntle le mabaka kgotsa go sekegiwa ga katlholo, le tsiboso kgotsa kotlhao
B Tumalano mo tiragatsong ya dikatlholo tse di sekegilweng
Katlholo e ka siamisiwa
Lekwalo la tiragatso y a katlholo
Kgotlatshekelo e ka rebola tuelo fa tlolomolao e baka go tshenyo kgotsa tatlhegelo ya thoto
Go duelwa ga moreki yo o se nang molato wa thotoeesa bonwang semolao
Dikatlholo di tshwanetse go boelediwa mo tsamaong e e tlwaelegileng
Phetisetso ya rekoto Kailwe mo dikarolong 16 le 85 CJA
A Poeletso ya ditsamaiso pele ga katlholo E buisiwe le Kgaolo12 CJA
Molatofadiwa a ka dira kgetse ya dingangisano E buisiwe le Kgaolo 12 CJA
Tiragatso ya kotlhao ga e beelwe thoko ntle le fa go neetswe beili Kailwemokarolong86(a)CJA
A Bokaedi jwa kgopololo ga bo beelwe thoko ntle le fa go neetswe beili
Boikuelo go tswa kgotlatshekeloeekwa tlase ka motho yo o atlhotsweng
A Boikuelo kgatlhanong le katlholo le kotlhao ya dikgotsi, dikgosana le bathusa-dikgosi
B Kopo ya tetla ya boikuelo
C Tsamaiso ya boikuelo
D Tlhaloso ya ditshwanelo tse di rileng go molatofadiwa yo o sa emelwang
A Boikuelo ka mmueledi-kakaretso kgatlhanong le katlholo ya kgotlatshekelo e e kwa tlase
Poeletso kgotsa boikuelo le go retelelwa ke go ikobela karolwang (b) kgotsa ya karolo 112
Go nna teng ga motho yo o atlhotsweng mo kgotlatshekelo e e kwa tlase morago ga go beela thoko katlholo kgotsa taelo
Kgotlatshekelo ya boikuelo malebana le dikatlholo tsa kgotlatshekeloeekwa godingwana
Dikopo tsa phetiso, ya tetla ya boikuelo le tetla ya go ngoka bopaki jo bongwe
B Boikuelo ka mmueledi-kakaretso kgatlhanong le katlholo ya kgotlatshekelo e e kwa godingwana
Go tsena go go kgethegileng ga go se lolame kgotsa go go seng ga semolao
Boikuelo ka go tsena go go kgethegileng ka fa tlase ga karolo 317
Tshekego ya molao
Pegelo ya moatlhodi wa tsheko e romelwe fa go na le boikuelo
Fa tiragatso ya katlholo e ka sekegiwang
Dithata tsa kgotlatshekelo ya boikuelo
Go bolokwa ga maatla a Moporesitente wa Naga go anamisa kutlwelobotlhoko
Bopaki jo bongwe le boitshwarelo kgotsa go fetolwa ga katlholo ka Moporesitente wa naga
Kgatelelo ya tsamaiso
Tsamaiso ya kgotlatshekelo e ka dirwa kgotsa go diragatswa ke motlhankedi wa sepodisi
Go fetiswa ga tsamaiso ya kgotlatshekelo ka thelekerafa kgotsa kgokagano nngwe e e tshwanang nayo
Tona a ka lopa tshwetso go tswa go Appellate Division ka ntlha ya molao
Tona a ka kaya batho ba ba rileng go nna batlhankedi ba kagiso mo mabakeng a a rileng
Motho yo o dirang setatamente o tshwanetse go newa khopi ya sona
A Kgano ya phasalatso ya maina a batho ba ditlolomolao tse di rileng di dirilweng kgatlhanong nabo
B Tlhatlhobo ya boitekanelo ya bana ba ditlolomolao tse dingwe di dirilweng kgatlhanong nabo
Go tlhagisiwa ga setlankana ke molatofadiwa mo ditsamaisong tsa bosenyi
Go ntshiwa ga mogolegwa go tloga kgolegelong e nngwe go ya go e nngwe go tsenela ditsamaiso tsa bosenyi
Lenane la kgolegelo la bagolegwa ba ba sa atlholwang le dipaki tse di tshwerweng
Go okediwa ga ditlolomolao tse dingwe tse dinnye
Bonwa molato kgotsa go se bonwe molato ga go thibele dikgato tsa semmuso malebana le ditshenyegelo
A Ditiegiso tse di sa tlhokegeng tsa ditsheko
Go phimolwa ga melao
Setlhogo se se khutshwafaditsweng le letlha la tshimololo
Setlhopha 1
Setlhopha 2
Setlhopha 3
Setlhopha 4
Setlhopha 5
Setlhopha 6
Setlhopha 7
