LEFAPHA LA SAENSE LE THEKENOLOJI
DITHULAGANYO TSA KITSO YA TLHOLEGO
SERALWA SA PHOLISI
Mopitlwe 2004
LENANE LA DITENG
Tshobokanyo
KGAOLO 1
Matseno
Tumelelo ya mesola ya setso sa seaforika tebang le bogotlhe
Tlhabololo ya Ditirelo tse di Tlamelwang ke Dingaka tsa Setso
Tshwaelo ya Kitso ya Tlholego mo ikonoming
Dikamano le dithulaganyo tse dingwe tsa kitso
KGAOLO 2
IKS le Ditsela tsa Bosetšhaba tsa Thuto le Tlhamo
Matseno
Tshwaraganyo ya IKS mo Thutong le Letlhomeso la Borutegi la Bosetšhaba
Tshwaraganyo ya IKS mo Tseleng ya Bosetšhaba ya Tlhamo ya Aforika Borwa
Dipatlisiso tsa Bosetšhaba le Tsela ya Tsweletso
Mokgatlho wa Poraefete
Baeteledipele ba Setso
Basadi
KGAOLO 3
Puso le Tsamaiso
Karolo ya IKS mo Mmusong
Matlhomeso a Molao le Tsamaiso
Go Lemogwa ga Batshodi ba IKS
KGAOLO 4
Letlhomeso la Setheo
Kakanyo ya Letlhomeso la Setheo
Tlhamo ya Ofisi ya Bosetšhaba mo go IKS
Tlhamo ya Khansele ya Bosetšhaba ya Kgakololo mo go IKS
Tlhamo ya Terasete ya Letlole la IKS
Dikamano tsa IKS le Mekgatlho e mengwe
Karolo ya Ditheo tsa dipatlisiso
KGAOLO 5
Melawana ya go Abela IKS Madi
KGAOLO 6
Letlhomeso la Taolo ya Pholisi ya Peomolao le Taolo: Ditaolelo tsa Boditšhabatšhaba le tsa Bosetšhaba
Tshwaraganyo ya Pholisi ya IKS le Dipholisi tse dingwe tsa Bosetšhaba le Peomolao
Tshireletso ya IKS
Dithulaganyetso tsa Bogotlhe tsa IPR
KGAOLO 7
Tsweletso ya Didiriswa tsa Setho le Kago ya Bokgoni
Didiriswa tsa setho tsa IKS jaaka Letlotlo la Bosetšhaba
Tsweletso ya Bokgoni jwa Didiriswa tsa Setho tsa IKS
Go nna mo Molaong ga Baitseanape ba IKS
Dikamano le Tsela ya Bosetšhaba ya Tlhamo
Tekatekanyo ka Paakanyo
Kutlwisiso ya Botlhe ya Kitso ya IKS
KGAOLO 8
Dithulaganyetso tsa Tshedimosetso le Dipatlisiso tsa IKS
Dipolokelo-Tshedimosetso
Dilaeborari
Dimusiamo
Mekgwa ya puo ya IKS
Dilaboratori tsa IKS
Mafelo a IKS
Bokhutlo
TSHOBOKANYO
Tshobokanyo ya Pholisi ya Ditsela tsa Kitso ya Tlholego (IKS) ke letlhomeso le le kgontshang go phaphamisa le go maatlafatsa seabe sa kitso ya tlholego tlhabololong ya loago le ikonomi mo Aforika Borwa. Ditsibosi tse kgolo tsa Pholisi ya IKS mo thulaganyong ya Aforika Borwa di akaretsa:
Netefaletso ya mesola ya setso sa SeAforika mo bojotlheng - ntlha e e lolameng tebang le botlhokwa jwa go rotloetsa boitebo jo bo siameng jwa SeAforika;
Dikgato tse di diregang tebang le tlhabololo ya mesola ya ditirelo tsa ikonomi tse di tlamelwang ke batshodi ba kitso ya tlholego ba ba amegang gareng ga tse dingwe ke, melemo ya setso, thekenoloji, semowa, le dipuo tsa tlholego;
Kgatelelo ya seabe sa kitso ya tlholego mo ikonoming - mosola wa kitso ya tlholego mo go tlholeng ga ditiro le khumo, ka boitlhamedi; le
Dikamano le dithulaganyo tse dingwe tsa kitso, sekai kitso ya tlholego e dirisiwa le bayothekenoloji ya sešweng mo difamasing le makala mangwe go oketsa seelo sa boitlhamedi.
Go tsenya pholisi e tirisong, go tla tlhokega ditiro, ditheo le ditshiamelo tsa peomolao tse di latelang:
Khansele ya Keletso ya Bosetšhaba ka ga Dithulaganyo tsa Kitso ya Tlholego, re e ikarabelang go Tona ya Botsweretshi, Setso, Saense le Thekenoloji;
Tiro ya tlhabololo, e e akaretsang, thutego le dipatlisiso tsa tiragatso, tlhabololo le boitlhamedi tebang le Dithulaganyo tsa kitso ya Tlholego (IKS),
Thulaganyo ya tsholo direkhoto tsa kitso ya tlholego le batshodi ba kitso ya tlholego, fa go maleba, go tlhomamisa ditshwanelo tsa bone tsa semolao, le
Tlhatloso mafaratlhatlha a dikamano magareng ga badirisi, go nna kwa Lefapheng la Saense le Thekenoloji;
Peomolao go sireletsa thoto ya matlhale e e golaganngwang le kitso ya tlholego, go tsamaisiwa keLefapha la Kgwebisano le Intaseteri;
Terasete ya Bosetšhaba ya IKS, go dira jaaka motlhokomedi wa thoto ya matlhale, fa go maleba, le jaaka motlamedi wa tsamaiso ya semolao wa bofelo tebang le ditšhaba tsa tlholego le, le ditlhopha tse dingwe tse di nang le kitso,
PONELOPELE LE MAIKEMISETSO A PHOLISI YA DITSELA TSA KITSO YA SETSO TSA AFORIKA BORWA
Ketapele
Mmuso wa Rephaboliki ya Aforika Borwa o gatelela boineelo jwa one mo kamogelong, tsweletso, tlhabololo, tshireletso le netefaletso ya IKS. Pholisi e kuno ya ditherisano tse di tseneletseng, tshupo ya borutegi, dingangisano le go nna le seabe ga beng ka go farologana. Go nna le seabe ga badirisi le batshodi ba Kitso ya Tlholego (KT) e nnile ntlha ya botlhokwa tota. E rotloediwa ke ditheo tsa lefatshe tsa ditshwanelo tsa botho, mme e tsenyeletsa boleng jwa SeAforika jaaka ubuntu le batho-pele. Boleng jo bo thusitse mo kgaratlhong kgatlhanong le kgethololo mme bo tshwanetse go tswelela go sireletsa tokologo ya dithulaganyo tsa kitso ya rona mo nyelelong le go fitlhega.
KGAOLO 1
MATSENO
Dithulaganyo tsa kitso ya tlholego tse di simolotsweng le go tshegediwa ke batho ba ba tlholegileng mo Aforika Borwa baakanya matshelo le dithulaganyo tsa tumelo tsa karolo e kgolo ya setšhaba sa naga. Thulaganyo ya go nna jaana ya kitso ya tlholego e itshenola mo dikgaolong tse di simololang ka setso le meletlo ya bodumedi go ya go ditiro tsa temothuo le dithuso tsa boitekanelo. "Kitso ya Tlholego" (KT) e dirisiwa jaaka makaelagongwe kitso ya "setso" le "selegae" go farolognya kitso e e tlhotsweng ke le magareng ga merafe e e farologaneng go tswa go dithulaganyo tsa kitso ya "boditšhabatšhaba" e e tlhodilweng ke diyunibesithi, ditikwatikwe tsa patlisiso tsa mmuso le intaseteri ya poraefete, e nako nngwe e sa bidiweng sentle jaaka dithulaganyo tsa kitso ya "Bophirima".
Ka fa tlase ga tlhaolele, Dithulaganyo tsa Kitso ya Tlholego (DKT) mo Aforika Borwa, gammogo le badiri mo dithulaganyong tsa go nna jalo, di ne di kgaphetswe kwa thoko, di gateletswe le go sotliwa. Se se nnile le ditlamorago tse di sa itumediseng mo tlhabololong ya ikonomi le setšhaba sa Aforika Borwa, se tlhodileng tshokamiso ya loago, setso le tlhabololo ya ikonomi ya batho ba teng ba bantsi. Go ralala maemo otlhe a loago le ikonomi le katlaatlelo, le go kgabaganya ditlhopha tsa dingwaga tsotlhe, maemo a loago le bong ka bobedi, batho ba ba tlholegileng mo nageng e ba sotlegile thata. Tshotlego e ba lebaneng nayo e na le bokgoni jwa go oketsa le go atolosa go tlhoka tekatekano magareng ga ditlhopha tsa tlholego le tse dingwe tsa loago mo dingwagakgolong tse di tlang, ntle le fa go ka dirwa maiteko a magolo a go baakanya go tlhoka tekatekano go go tsweletseng gone jaanong, go go tebang le dithulaganyo tsa kitso ya tlholego ya ditlhopha tsa setso le kitso e e rileng ya tlholego gareng ga dintlha tse, jaaka mekgatlho ya dingaka tsa setso le kitso e e rileng, sekai jaaka kitso ya tlholego e e tshotsweng ke basadi mo setšhabeng.
Tshwaraganyo le go keteka diponagalo tsa dithulaganyo tsa kitso ya SeAforika mo Aforika Borwa ga se fela ntlha ya paakanyo. Go ka tlhola ditshekamelo tse ntšhwa tsa patlisiso le dimmapa tsa tlhaloganyo, gammogo le go oketsa tse di leng teng. Fa go bapisiwa kgatlhanong le kwelotlase mo dingwageng tsa kgatelelo, go na le letlotlo le le ka se ganediweng la IK le le phologileng mo mabakeng mangwe, le bile le oketsegile mo tshireletsegong ya setšhaba le merafe ya SeAforika. Bontsi jwa IK jo bo tsweletseng bo bopile le go aga Aforika e e kanayang mo mabakeng a a jaaka botsweretshi, mmino, bodumedi le thutobodimo, bobusi, tshiamiso, boitekanelo le temothuo. Go tshwana ga botho le setso, go akaretsa dithulaganyo tsa loago tsa tumelo, go nnile ga maatlafala le go nna matlhagatlhaga mo tsamaong ya ditiro tsa IK , le mo tikologong e e matshosetsi a bokoloniale le tlhaolele. Gangwe le gape basadi e ne ele bona basireletsi ba kitso e.
Phenyo ya demokerasi mo tlhaoleleng e re gwetlha go tlhama letlhomeso la bosetšhaba tebang le go tswelela ga tlhabololo ya dithulaganyo tsa kitso ya tlholego. Letlhomeso le le kgontshang le, le tla netefatsa gore batho ba kgona go fitlhelela bokgoni jwa bone ka botlalo mo setšhabeng, mme bo dira karolo e e botlhokwa ya go aga diphitlhelelo tsa tswelelopele ya maikemisetso le dikeletso tsotlhe tse dingwe tsa bosetšhaba. Dirotloetsi tse kgolo tsa Pholisi ya mo seemong sa Aforika Borwa di akaretsa:
Kamogelo ya mesola ya setso sa SeAforika mo bogotlheng - taolelo e e tlhamaletseng ka ntlha ya botlhokwa jwa tsweletso e e siameng ya SeAforika;
Dikgato tse di kgonagalang tsa tlhabololo ya ditirelo tse di mosola tsa ikonomi e e tlamelwang ke batshodi ba kitso ya tlholego le badirisi ba ba nang le seabe, gareng ga tse dingwe mo melemong ya tlhago, botegeniki, semowa, le dipuo tsa tlholego;
Botlhokwa jwa seabe sa kitso ya tlholego mo ikonoming - mosola wa kitso ya tlholego mo go tlholeng ditiro le go tlhama khumo, ka boitlhamedi le;
Dikamano le dithulaganyo tse dingwe tsa kitso, sekai, kitso ya tlholego e dirisiwa le thekenoloji ya sešweng mo difamasing le dikarolo tse dingwe go oketsa lobelo lwa boitlhamedi.
Pholisi e e tsenyeletsa Mafapha a Mmuso a a farologaneng, a go ikgolagantsweng nao ka ga maikarabelo go kgontsha tlhagiso mo dipholising le manane mo mefameng e e farologaneng. Palo e e rileng ya mefama ya boitlhamelo (sekai, mo Lefapheng la Boitekanelo, kgotsa tebang le dipatlisiso ka ga IKS, ka NRF) di setse di diragaditswe. Botlhokwa jwa letlhomeso la pholisi le le akaretsang gotlhe bo lemogilwe, mme go tsewa dikgato tse di kgonagalang ka thuso ya komiti ya Mafapha ka bodulasetilo jwa Lefapha la Saense le Thekenoloji (DST).
Ka jalo, pholisi e, e tswelela ka ntlha ya gore dithulaganyo tsa kitso ya tlholego, ka ona mokgwa o di tlhokwa mokgwa wa "kitlano". Boitlhamedi jwa tshwaragano le boitlhamelo mo mefameng e mengwe di mo tlhabologong e e matlhagatlhaga, mme e tshwanetse go neelana ka setshwantsho se se tletseng sa tikologo ya IKS tsa Aforika Borwa.
Pholisi ya bosetšhaba ya puo jaanong e teng, mme jaanong go tlhamiwa peomolao. Tsweletso ya tetlokhopi ya mmino wa setso le le mefuta ya botsweretshi di sa ntse di emela tiro e e tswelelang. Molaotlhomo wa Badirisi ba Boitekanelo jwa Tlholego o tlhamilwe, mme o tshisinya gore go tlhamiwa ga mokgatlho wa taolo o o tla itsegeng jaaka khansele ya Badirisi ba Boitekanelo jwa Tlholego, e e tla tlhokomelang ditiro tse di ka nnang 200 000 tsa dingaka tsa setso tsa Aforika Borwa.
Sentle-sentle ga go kitla go kgonagala mo tirisong ya pholisi e go laolela badiri ba pholisi mo mefameng e e nang le diponagalo tse di tshwanang di le nosi. Le go ntse jalo, go tla nna botlhokwa go tlhama ditiro di le mmalwa tse ntšhwa go gatelela tiro ya IKS mo Aforika Borwa.
Ntlha e e botlhokwa e ya letlhomeso la pholisi le tlhoka go tlhomiwa ga ditheo mo Aforika Borwa tse di tla dumelelang, tsweletsang le ngangisano ya IKS, le go tlhola moono wa setšhaba go ralala badirisi ba ba farologaneng. Go tla nna botlhokwa go tlhola ditiro tse di mmalwa tse dintšhwa go gatelela tiro ya IKS ka botlalo mo Aforika Borwa:
Ntlhakgolo ya tiro ya Mmuso mo mabakeng a pegelo ya IKS go Tona ya Botsweretshi, Setso, Saense le Thekenoloji;
Tiro ya tlhabololo ya IKS, go akaretsa madi a go ithuta, tlhabololo ya dipatlisiso, tlhokomelo ya thulaganyo ya direkhoto tsa kitso ya tlholego le tsweletso ya manane a tlhaeletsano magareng ga badirisi, go nna kwa Lefapheng la Saense le Thekenoloji;
Peomolao le bokgoni jwa tsamaiso go sireletsa thoto ya kitso e e amanang le kitso ya tlholego, go tsamaisiwa ke Lefapha la Kgwebisano le Intaseteri;
boemedi jo bo nang le mosola wa tshegetso, ka kgonagalo ya mokgwa wa boikanyego, go thusa setšhaba go bona, go sireletsa le go abelana dikatso tse di bonweng go tswa kitsong ya thoto ya setšhaba le ditshwanelo dingwe tse di kopanetsweng ke setšhaba godimo ga Kitso ya Tlholego. Mo mabakeng mangwe, merafe kgotsa ditlhotshwana di ka itlhophela go tlhoma terasete ya sone tebang le maikemisetso a, fa dikgatlhegelo tse di rileng kgotsa dipoelo di tshwanelwang ke se.
Ntlhakgolo ya pholisi e tla nna go tlhola thulaganyo e e tlhamaletseng ya go rekhota dithulaganyo tsa IK. E ka tswa Aforika Borwa a itlhophela go baya IK mo setšhabeng kgotsa a leka go bona mokgwa wa tshireletso o o bolokesegileng, thulaganyo ya go rekhota ke ya botlhokwa tota.
TUMELELO YA MESOLA YA SETSO SA SEAFORIKA TEBANG LE BOGOTLHE
Go na le botlhokwa jwa kamogelo le tshireletso ya kitso ya tlhago le IKS mo Aforika Borwa ka ntlha ya mabaka a setso. Mabaka a mabedi a a bokowa a na le tshekamelo ya go kganela kamogelo ya go nna jalo. Lebaka la ntlha ke le le tlwaelegileng la histori ya dipolotiki tsa Aforika Borwa, mme le tlholwa ke kgatelelo ya ditshwanelo tsa botho go ikaegilwe ka bosemorafe le setso. Kitso e e bakilweng ke ditheo ka motsi wa paka eo le pele ga yone e sa ntse e le mo thulaganyong ya go fetolwa le go tlhagisa botlhale jwa botho jwa BoAforika. Lebaka la bobedi le tswa mo go itlhaganediseng bogotlhe, mme le ama dithulaganyo tsa kitso ya setso mo lefatsheng ka bophara.
Lefapha la Botsweretshi le Setso le tla tshwanela ke go tlamela ketapele ya botlhale jo bo lolameng tebang le mabaka a ka bobedi.
Paakanyo
Aforika Borwa o ipela ka kgololosego le boipuso jo e bo boneng ka kgaratlho go tswa mo dingwageng tsa kgatelelo tse di neng di ikaegile ka tlhakolothoto ya metswedi ya didiriswa tsa batho ba ba tlholegileng mo nageng. Ke ka lebaka le gobo dithulaganyo tsa bosetšhaba tsa tokologo di dirilweng ka ponelopele e e itshetlegileng ka ditheo tsa botlhokwa tsa botlhokwa le mesola ya demokerasi. Gareng ga tse ke seriti sa botho, phitlhelelo ya tekatekano, tsweletso ya ditshwanelo tsa botho le kgololosego, le kgaratlhelo ya bosiamisi jwa loago, go se kgetholole ka bomorafe le bong. Megopolo ya ya bosimisi jwa loago le tekatekano mo mo gare ga Aforika Borwa ga se dintlha tse di mosola le dikakanyo fela; di patilwe ke ditlamego tsa go tsaya dikgato tsa paakanyo, ka kakaretso le ka tlhamalalo. Go botlhokwa go lepa le go kgontsha didiriswa tsa pholisi go kgontsha dikaelo tsa Molaotheo tebang le ditshwanelo tsa go nna jalo.
Karolo 185 ya Molaotheo e tlhoka go tlhomiwa ga Khomišene ya Tsweletso le Tshireletso ya Ditshwanelo tsa Setso, Bodumedi le Puo ya Setšhaba. Molawana o o o maleba o o neelang Khomišene dithata o saenetswe go nna molao ka 2002. Nngwe ya maikemisetsomagolo a Khomišene ke "go tsweletsa tlotlo ya ditshwanelo tsa setso, bodumedi le puo ya setšhaba." Gape Khomišene e na le dithata tsa go "tlhokomela, tlhotlhomisa, batlisisa, ruta, ngoka, eletsa le bega ka ga dintlha tse di amanang le ditshwanelo tsa setso, bodumedi le puo ya setšhaba." Sentlesentle mokgatlho o o tsweletsang kgotsa o o eletsang ka ga IKS o tla tshwanela ke go dirisana le Khomišene. Pholisi e e ikaeletse go tsweletsa maitlhomo a IKS mo gare ga ditshwanelo tsa ikonomi, loago le setso le kgololosego.
Go tsena mo lefatsheng lotlhe
Go tsena gape ga Aforika Borwa mo seraleng sa lefatshe lotlhe, go na le dikgwetlho le ditšhono mo tsamaisong ya IKS. Go tlhatlogela ga Aforika Borwa mo thulaganyong ya ga jaana ya loago le dipolotiki mo sekaleng sa lefatshe lotlhe ga go kitla go tlhoka mathata ka ntlha ya gore moono wa bolefatshe lotlhe ka bo one ke lefelo le le gaisanelwang.
Go ya ka maemo a ikonomi, go tsena gape mo lefatsheng lotlhe go kaya go atologa le go go tsenelela ga kgwebisano ya boditšhabatšhaba, matlole le tshedimosetso mo mmarakeng o le mongwe, o o golaganeng lefatshe lotlhe. Ditlamorago tsa thulaganyo e ke nolofatso le phokotso ya maparego a a tlhomamisitsweng bosetšhaba, katoloso ya kelelo ya matlole le tlhatlogo ya phetisetso ya thekenoloji. Segatlha sa bolefatshe mo dinageng se na le ditlamorago tebang le boikemelo jwa tsone le bokgoni jwa go itlhamela dipholisi jwa tsone. Moono o o fekeetsang ke gore "ditopo go golola, go lekanyetsa taolo ya puso mo ikonoming le go e dira ya poraefete" go lebisa kwa go ngotlegeng ga go nna le seabe ga mmuso mo botshelong jwa bosetšhaba.
Dikaelo tsa setso di amana le kamano, mme gangwe le gape le tlhagiso ya dikakanyo tse di farologaneng le mesola go tlhagisa setso se se tshwanang sa lefatshe ka bophara "naga yotlhe." Dintlha tse di botlhokwa mo thulaganyong e ke dikamano tsa ikonomi, bobegakgang ka bontsi le dintlha dingwe tsa tshedimosetso ya thekenoloji ya sešweng tse sekai, di sekamelang kwa go itlhaganediseng ga tlhomo ya ditlwaelo tsa ditso tsa go nna jalo tse di tshwanang tse di tlhagisiwang ka go ja, kopelo, mmino, puo, mokwalo, j.j., tse di dirang go tshwana ga "naga yotlhe".
Pontshi ya bolefatshe jo bo tseneletseng ke pharologano ya go ngotlega ga dipuo go ralala lefatshe lotlhe. Go fopholediwa gore go ka tswa go na le dipuo tse di buiwang di ka nna 5000 go ya go 7000, tse bokana ka 100 di nyelelang ngwaga mongwe le mongwe. Bokana ka 2500 jwa dipuo tse di setseng jaanong di mo kotsing, diperesente di le 32 tsa tsona e le tsa seAforika. Bolefatshe e le jona bo tsewang bon a le seabe se segolo mo go nyeleleng ga tsone, mme bone bo sa fetoge..
Ditšhaba tse di mo kotsing go ralalala lefatshe di tsibogetse go nyelela ga gikagi tsa ditso tsa tsona ka mekgwa e e farologaneng. Nngwe ya ditsibogo tse e nnile kgolo ya boditšhabatšhaba ya motsamao wa IK o o nnileng le tlholtlheletso mo ditumalanong tsa dikamano tse dikgolo go tswa mo ditshwanelong tsa botho. Dikao tsa ditumalano1 tsa go nna jalo di akaretsa Kopano malebana le Ditshedi tse di farologaneng le Lenane la Tiro tse go dumalanweng ka tsona kwa a Kopanong ya Lefatshe ka ga Ntshetsopele ya Tlhabololo kwa Gauteng. Molebo o mongwe e nnile go netefatsa gore batho ba selegae ba lefatshe ban a le tshwanelo ya boitlhophelo jwa tswelelopele le go diragatsa tshwanelo eo, mme mo go diragatseng tshwanelo eo, ba tshwanetse go amogelwa jaaka beng ba setso seo sa bone le le thoto ya botlhalelo joo, sekai jaaka mo Mataatua Declaration ya 1993. Tsosoloso ya Aforika le NEPAD (mo tokomaneng ya yona ya tshimologo) ka bobedi di lemogile fa kitso ya tlholego e le sengwe sa botlhokwa mo lefatsheng.
Go tla gatelelwa tsweletso ya dikamano tsa boditšhabatšhaba mo IKS go tswa mo tshekamelong ya karogano ya ditlwaelo tse di botlhokwa le boineelo mo maikemisesto a a tshwanang le balekane ba dikgatlhegelo tsa bone di tshwanang le tsa rona.
Tlhabololo ya Ditirelo tse di Tlamelwang ke Dingaka tsa Setso
Go ya ka Togamaano ya Melemo ya Tlhago ya Mokgatlho wa Boitekanelo wa Lefatshe (WHO), "Melemo ya Tlhago e dirisiwa ka bophara, mo thulaganyong e e golang ya boitekanelo ka botlhokwa jwa ikonomi". Mo Aforika, go ya go 80% ya setšhaba e dirisa melemo ya tlhago go fitlhela ditlhokego tsa bone tsa boitekanelo. Kwa Asia le Latin America, ditšhaba di tswelela go dirisamelemo a tlhalogego ka ntlha ya mabaka a histori le ditumelo tsa setso. Kwa China, melemo ya tlhago e dira bokana ka 40% ya ditirelo tsotlhe tsa tlhokomelo ya ditirelo tsa boitekanelo.
Mo dinageng tse di tlhabologang, tiriso e e anamemng ya melemo ya tlholego ke ka ntlha ya go fitlhelelwa le go bonwa bonolo ga yona. Kwa Uganda, sekai, kelo ya baalafi ka melemo ya tlholego mo setšhabeng e magareng ga 1:200 le 1:400. Se se kgatlhanong thata le go nna teng ga baalafi ba alophatiki, ba kelo ya bone ka tlwaelo e leng 1:20 000 kgotsa kwa tlase Go feta mo kanamo ya badiri ba go nna jalo e ka nna ya se lekalekane ka bontsi bo fitlhelwa ka ditiropokgolong le kwa dikgaolong dingwe tsa metsesetoropo, mme ka jalo go le thata go fitlhelelwa ke batho ba ba nnang kwa metseng ya selegae. Ka dinako dingwe melemo ya tlholego key one fela metswedi ya tlhokomelo ya boitekanelo e e fitlhelelwang bonolo- segolo setona ke bontsintsi jwa balwetse ba ba humanegileng mo lefatsheng.
Go ya ka WHO, dintlha tse di botlhokwa thata tse di amang tiriso ya melemo ya tlholego di wela mo matlhakoreng a mane:
Pholisi ya Bosetšhaba matlhomesotiro a a botlhokwa thata mo tlhagisong;
Pabalesego, bokgoni le boleng - tse di leng botlhokwa thata mo katolosong le taolong ya tlhokomelo ya melemo ya tlhago;
Phitlhelelo - go dira gore melemo ya tlhago e fitlhelelwe le go nna tlhwatlhwatlase; le
Tiriso ya botlhokwa -netefaletso ya go nna maleba le go nna tlhwatlhwatlase.
Mo kamogelong ya mosola o o botlhokwa wa melemo ya tlholego mo Aforika Borwa, Lefapha la Boitekanelo le kwadile Molaotlhomo wa Boitekanelo. Molotlhomo o, o itapatepanya le maphata a a kailweng fa godimo, mme o tshisnya go tlhomiwa ga lekgotla la taolo.
Go botlhokwa jwa go tiisa tiro ya Dipatlisiso le Tlhabololo mo lephateng le, thatathata jaaka e amana le go rekhota le go tshegetsa dingaka tsa setso tebang le pabalesego le phitlhelelo, gareng ga tse dingwe.
Tshwaelo ya Kitso ya Tlholego mo ikonoming
Nako go ngangisanwa ka gore go tlhokega ga tlaleletso mo boitlhameding mo IKS go raya gore kitso e na e le kwa tlase, mme ga e ka ke ya tlhagisa kgolo ya ikonomi. Tlhaloso ya ya mokgwa o o tsepameng wa IK ke tlhokego ya mekgwa le dithotloetso tsa karogano fa gare ga IKS2. Mo lephateng la baamogedi ba lotseno lo lo kwa tlase mo temothuong, baitlhamedi "gab a kgathale," mo tlhokegong ya thotloetso le tshireletso ya setšhaba go dira gore kitso ya bone e itsege mo setšhabeng. Mo lephateng le le amogelang lotseno lo lo kwa godimo, ba na le "sephiri". Ka kakaretso, dinaga tsa Aforika go di ise di tsenye tirisong dipholisi tsa thotloetso tse di ka thusang go fitlhelela "boitlhamelo jo bo tswelelang le jo bo tlaleletsang" mo IKS. Mekgatlho ya setso e bonala le yona e sa baakanye se ka boyona. Ka jalo, ditlamorago tsa kgodiso ya IKS di nna di le kwa tlase, di tshegetsa mogopolo o o fosagetseng wa gore IK e nna e eme felo go le gong. Ka jalo go tlholwa ga mekgwa ya tlhotlholetso go tlhoka go nna maitshetlego a pholisi ya Aforika Borwa ya IKS.
Le gale, le fa go na le tlhaelo ya dithotloetso tse di rulaganeng, segolo thata tebang le melemo ya setso le temothuo ya setso, e e emelang tiro e e botlhokwa ya temothuo mo aforika Borwa, kitso ya tlholego e na le seabe se segolo mo tswelelong ya matshelo a bontsi jwa setšhaba sa Aforika Borwa. Nako nngwe go na le mogopolo o o ganediwang, o o reng temothuo ya setso ke thulaganyo e e itshokelwang ya ekholoji le tlhagiso ya dikuno tsa dithoro e e bontshitseng maitsetsepelo mo dipakeng tse ditelele. E oketsa tshireletso ya tlhagiso ka tlwaelo ya tikologo ya selegae. Tshireletso ya dijalo e netefadiwe ka tlhabololo ya thulaganyo e e matswakabele e e tsenyeletsang dintlha tse di tshwanang le mefutafuta ya dijalo, katoloso ya dijalo, didiriswa tsa dijenetiki tsa tlhago, go tlhagola go go lekanetseng, thefosano ya ikhutsiso ya masimo, gammogo le kgaogano ya dijo le badiri. Mekgwa e e ntseng jaana e na le go nna ditsibogelo tse di siameng tsa maemo a selegae mme ke ditlwaelo tse di maleba tsa matshosetsi.
Mo Aforika Borwa, Ditsweletso tsa Kitso ya Tlholego di "tshotswe" ke le go tlamela ditirelo go batho ba ba tlhokang le ba ba tlhokang ditiro. Ka jalo go botlhokwa go sekaseka mosola wa IKS go ka thusa mo go tlholeng ditiro. Lenane le le akanyeditsweng la thapo la IKS le ka thusa kgotsa la nna fa teng ga Lenane la Ditiro tsa Setšhaba le le tlhodilweng ke Mmuso. Seno e tla nna nngwe ya diporojeke tse dintsi tse di ikaeletseng go dirisa IKS go fedisa botlhoki.
Mo go anamiseng bokgoni jwa ikonomi ya IKS, re tshwanetse go tlhokomela mabaka a magolo a mararo a:
Go tlholwa ga mekgwa ya thotloetso go tsweletsa boitlhamelo jwa IKS;
Tsweletso ya IKS ka mokgwa wa tlhabololo e e ikemetseng; le
Tsweletso ya IKSjaaka motlhami wa ditiro.
Dikamano le dithulaganyo tse dingwe tsa kitso
Dikamano le dithulaganyo tse dingwe tsa kitso di tlamela ditšhono tse di botlhokwa tsa dikuno le ditirelo tse ntšhwa tse di ka se nyadiweng. Kgwebisno ya boditšhabatšhaba ya ka didiriswa tsa dire go tsenyeletsa dintlha tse di botlhokwa tsa ikonomi gompieno. Thekiso ya diritibatsi tse di ikaegileng ka melemo ya setso fela e tsa maela go feta dibilione tse di US$ 32 ka ngwaga. Go fopholediwa gore ka go ikamanya le batho ba tlholego, batlhotlhomisi ba ka oketsa selekano sa tsweletso ya ditekelelo go tswa go sampole e le nngwe ya 10,000 go ya go di le pedi, le gore kitso ya "tlholego" e oketsa bokgoni jwa tshekatsheko ya dijalo tebang le dire tsa melemo go feta bokana ka diperesente3 di le 4000. Kwa ntle ga seabe sa kitso ya tlholego, dikuno tse dintsi tsa botlhokwa tsa melemo tse di dirisiwang thata gompieno, di kabo di se teng. Pele ga 1992, Kitso ya Tlholego le didiriswa din e di tsewa jaaka boswa jo bo tlwaelegileng jwa motho. Go ne go se na melao ya boditšhabatšhaba (le mo dinageng tse dintsi boditšhaba) e e laolang phitlhelelo ya didiriswa. Go tswa mo letlhakoreng la dikgaisano boditšhabatšhaba, mo lefatsheng le le dirang ka thata ka kitso, dithulaganyo tsa kitso tse di sa fitlhelelweng bonolo go tse dingwe di neelana ka bokgoni jwa kgaisano. Jaaka naga ga re ka e ra kgona go ikgatholosa IKS mo lebakeng le.
Mokgwa wa boitebo ka nosi mebuso ya thoto e baka mathata a a mmalwa, fa go e dirisiwa mo bathing ba selegae. Ba retelelwa ke go tlhokomela gore batho ba ba, ba leba tikologo ya bone ka bogotlhe, mme gab a arogaloganye didiriswa mo botshelo jwa bone bo ikaegileng mo ikonoming e e riling le dithoto tsa loago. Godimo ga moo, motho o tlhalosa jang boitlhamedi le go tswelwa mosola mo bathing ba selegae, go na le botlhokwa jwa go supa botlhokwa le se e seng setlwaedi? Mo mabakeng mangwe, go na le ditlhotshwana mo ditšhabeng, tse di jaaka dingaka tsa setso le babetli ba ba gokaganyang le go tlhabolola IK magareng ga bone ka nosi, go na le magareng ga setšhaba ka bophara. Go ya pele bothata bo tlhakatlhana mo mabakeng a e leng gore kitso yone eo kgotsa kitso e e tshwanang nayo e dirisiwa ke ditšhaba tse di farologaneng go ralala lefatshe.
Mabaka a ka baakanngwa ka go dira mo letlhomesong la TRIPS ka tiriso ya mekgwa e e farologaneng ya ditshwanelo tsa thoto. Tsona di akaretsa dipontshi tsa loago, mogopolo wa ditshwanelo tsa setšhaba le mekgwa ya sui generis ya tshireletso go thusa mokgwa wag a jaana wa Thoto ya Kitso.
Mokgwa o o maleba o o amanang le thulaganyo ya ga jaana ya kitso ya Thoto ya mekgwa ya tlholego e botlhokwa go e kwala. Go kgona go thibela Kitso ya Tlholego e e setseng e le mo setšhabeng go tshwaiwa jaaka boitlhamelo bongwe jo bošwa mo nageng, go botlhokwa that a go neela ka bopaki jo bo kwadilweng jwa mekgwa ya go nna jalo. Ka mokgwa o, batho ba selegae ba ka gwetlha Kutso ya Botlhale e e neelwang bangwe ka ditiro tse e leng tsa bone ka tlholego. Laeborai ya Dijitale ya Kitso ya Tlholego (TKDL) (India) ya Ayurveda e ne ya tlhamiwa go thibela go neelwa ga ditshireletso tsa boitlhamelo jo bo sa amogelesegeng go TK ya India, go tlhatlhamolola dikgoreletsi tsa puo, gammogo le tsa sebopego, mme go tlhamiwe thulaganyo ya sešweng, dipatlisiso le didiriswa tsa pusetso tsa TK. Godimo ga mo, go tlholwa ga dikwadiso tsa Kitso ya Tlholego bosetšhaba, ka dikgaolo le boditšhabtašhaba go ka tshegetsa karoganyo ya poelo magareng ga intaseteri le setšhaba sa kgaolo, jaaka go simolotswe kwa India. Sešweng jaana mo Aforika Borwa, CSIR e fitlheletse tumalano ya botlhokwa le le setšhaba sa ma- San ka ga go arogana kgonagalo ya dipolelo tse di ka tswang mo seretibatsing se se gatelelang keletso ya dijo se se tla dirwang go tswa mo sejalong sa Hoodia . re tla dira letlhomeso le le laolang ditumalano tsa go nna jalo go fitlhelelwa ka tumalano go na le go tlogelela ntlha e tlholego le boikanyego.
Go netefatsa tshireletso ya ditshwanelo tsa kitso e, go tla tshwanela ke go dirwa thulaganyo ya go rekhota mo setšhaba, mekgatlho le beng ba IK ba ka rekhotang go nna beng ba kitso ya bone go thusa mo dikgatlhegelo tsa bone mo dipoelong tsa isago le mo molemong wa loago, go ikaegilwe ka IK.
Dielemente tsa botlhokwa tsa thulaganyo tse di tla tlholang nyalelano e e siameng magareng ga IKS ya Aforika Borwa ledithulaganyo tsa bosetšhaba tsa Aforika Borwa tsa boitlhamelo ka jalo mo:
Tlhamong ya letlhomeso la semolao la karoganyo ya dipoelo;
Peomolao go netefatsa maemo a mannye tebang le Ditumalano tsa Tshedimosetso le Phetisetso ya Materiale tebang le patlisiso ya IK;
Tsweletso ya dikamano tsa IK le maitshetlego a saense ka thuso ya didiriswa tse di kobilweng; le
Ditlhabololo tsa Letlhomeso la Aforika Borwa la Tetla go diragatsa IK.
Molao wa Dipatenete wa Aforika Borwa o tshwanetse go tlhabololwa go batla tshenolo ya tiriso ya IK kgotsa phetisetso ya didiriswa tse di tswang mo tirisong ya didiriswa tseo tebang le dipheitente le mediriso. Go retelelwa ke go dira tshenolo ya go nna jalo go ka tlhola tatlhegelo ke tshireletso ya pheitente. Go ya ka mogopolo wa DST, ditlhagisos tsa go nna jalo di ka dirwa go tswa kwa moargo ka sebaka se se amogelesegang. Godimo ga se, tiriso ya Ditumalano tsa Tshedimosetso le Phetisetso ya Materiale (ITAs and MTAs) tse di dumalanang le bonnyane jwa maemo di tshwanetse go batlega mo batlisising botlhe mo lephateng la IK go netefatsa mokgwa karogano ya dipoelo mo isagong fa go se na thulaganyo ya go rekhota.
Lefapha la Saene le Thekenoloji le tla rwala maikarabelo a IKS jaaka e amana le boitlhamedi le dikamano le dithulaganyo tse dingwe tsa kitso go akaretsa patlisiso, mme Lefapha la Kgwebisano le Intaseteri le tla dirana le mabaka a a ka ga thoto ya kitso le tlhabololo ya IK SMME.
KGAOLO 2
IKS LE DITSELA TSA BOSETŠHABA TSA THUTO LE TLHAMO
MATSENO
Kgolagano magareng ga IKS, Tsela ya Bosetšhaba ya Tlhamo (NSI) le Thulaganyo ya Thuto ya Bosetšhaba ke e e botsalano le e e kitlaneng. IKS e ka gola le go tswelela mo puisanong le tirisano le dithulaganyo tse dingwe tsa kitso. Ka tshwanelo, ga go epe ya dithulaganyo tse pedi e e ka atlegang le go tswelela ntle le fa di tlhametswe mo tshireletsong le tsweletso ya IKS.
TSHWARAGANYO YA IKS MO THUTONG LE LETLHOMESO LA BORUTEGI LA BOSETŠHABA
Ditheo tsa Theomolao ya demokerasi, bosiamisi jwa loago le tekatekano, botlhokatlhaolele le bong, ditshwanelo tsa botho le seritisa botho di gatelela mesola e thulaganyo ya thuto ya bosetšhaba e teilweng mo go yona. Manifesto wa Bosetšhaba wa Mesola ya Thuto o gatelela mesola e e fa godimo ka go theya mesola ya maikarabelo, molao, tlotlo, setšhaba se se phuthologileng le poelano jaaka dipilara tse dingwe tse thulaganyo ya thuto ya bosetšhaba e theilweng mo godimo ga tsone.
Pampiritshweu ka ga Thuto le Katiso e tlhalosa botlhokwa jwa pholisi ya thuto ya bosetšhaba le katiso jaaka tse di botlhokwa "go kgontsha batho botlhe go bona mosola, go fitlheela, le go tswelela mo thutong le katiso ya botshelo jotlhe jwa boleng jo bo siameng." Ntlhakgolo ya thekenoloji e e tswelelang e e bokgoni e bonwa le e e batlang thulaganyo ya thuto e e tlhabolotsweng, e e matlhagatlhaga le e bokgoni. Mogopolo o, o ageletswe mo Pampiringtshweu ka ga Saense le Thekenoloji . Pampiritshweu ka ga Botsweretshi, Setso, le Boswa e bona thuto jaaka karolo ya setso, mme e amogela gore setso ka bosone se fetisediwa ka thuto.
Go na le tekatekano e e botlhokwa magareng ga mesola e e kailweng fa godimo le le eo e laolang dithulaganyo tsa kitso ya tlholegot, tse di dirwang ke batho, mafelo a thuto le mekgwa le dithekenoloji tse di tlholtheletsang kitso. Ka jalo go botlhokwa go netefatsa gore thualaganyo ya thuto ya bosetšhaba e dumalana le tlhokomelo ya IK. Mo tlhabololong ya Dipolelo tsa Kharikhulamo e Ntšhwa, go nnile le tshusumetso e e tiileng mo kamogelong le go netefatsa seabe se se botlhokwa sa IK, segolo tebang le thuto ya saense le thekenoloji.
Tebang le moono wa go akgola le go baa mo molaong netefatso ya gore IK ga ya tlhabololwa mo kitsong ya dithulaganyong tsa kitso ya Bophirima. Ke karolo e e botlhokwa ya paakanyo le poelano fa ditiragatso tse di jalo di amogelwa, di tlhaselwa e bile di fetolwa. Pholisi e e batla go simolola tlhatlhoso le kemonokeng ya ditshimololo go netefatsa tetla le kakgolo ya IK ka go tsenya tiro e mo ditirong tsa setheo tse di leng teng go netefatsa tetla le go akgola kitso, segolo the Letlhomeso la Bosetšhaba la Dikwalo.
IK e thata ka tlhago, e bile e fetola semelo sa yona go ya ka ditlhokego tsa batho. E bona matlhagatlhaga a yona mo go tseneleleng mo matshelong a batho. Phetolo ya mananethuto go tloga mo mokgweng wa go lebelela diteng go ya kwa go wa tharabololo ya mathata o tlisa kamogelo ya IK Se se tla tlhoka gore go batliwe le go dirisiwa mekgwa e e maleba mo tirisong ya kitso ya setso mo ditenyeng tsa dirutwa tse di farologaneng.
Letlhomeso la Bosetšhaba la Dikwalo (NQF) le amogela molao wa go ithuta botshelo jotlhe, e bile le lemoga gore ga se fela kwa dikolong, dikholejeng le ditheong kwa o ka ithutang wa bo wa bona le dikwalo. Tetla go tswa go NQF le ditheo tse dingwe tse le tsalanang le tsona e ka neelwa ka ditsela tse di farologaneneg tsa go ithuta, e tshwanetse go akaretsa netefato ya kitso e e bonweng le go dirisiwa kwa magaeng, kitso e gantsi e bonwang ka go bua. Se se tla tlhola gore go nne le pholisi go boloka le go tlhokomela khumo ya kitso (segolo mo dikarolong tsa ditshedi tse di farologaneng) ya metse e ka tlhago e bonwang jaaka magae e bile a humanegile.
TSHWARAGANYO YA IKS MO TSELENG YA BOSETŠHABA YA TLHAMO YA AFORIKA BORWA
Ponelopele ya saense le thekenoloji ya Aforika Borwa ke eo e kgontshang tlhabololo ya loago le ikonomi ka "kopanya ditogamaano tsa rona tsa S&T fa gare ga kgwetlho e kgolo go ya kwa phitlhelelong ya "Tsela ya Bosetšhaba ya Tlhamo" mme e tlhalosiwa mo Pampirintshweu ka ga Saense & Thekenoloji e e phasaladitsweng ka 1996. NSI e amogela gore boitlhamedi bo ka tswa mo bathong le mo mekgatlhong e e nang le boitlhamedi fa gare ga tikologo e e kgontshang e e rotloetsang boitshemololedi mo go rarabololeng mathata. Ka jalo ditheo, mekgatlho le dipholisi di patelesega go dirisana sentle go kgona go tlhagisa kitso e ntšhwa le go fetisetsa dithekenoloji. Ditlamorago tsa dithulaganyo tsa go nna jalo tsa boitlhamedi di akaretsa tokafatso ya boleng jwa botshelo, thotloetso ya kgaisano le tlhabololo ya didiriswa tsa setho.
Tlhago ya ditheo tsa IK e tshitshinya gore e tla nna mmu o nonneng wa go simolola, ke gore, ditheo tsa IK di ikaegile mo bothong, di mefutafuta, di dirisa thekenoloji ya selegae le dikamano tse dingwe tse di thata. Gona le dikai di se mmalwa tsa bogotlhe tse IK e nnileng le seabe mo go tsona, jaaka Japane, India, Singapore, Malyasia le Korea Borwa. Mo bontsing jwa dikai tsotlhe tse, IK e dirile jaaka setheo se se farologaneng sa kitso se se sa kopantshwang le kitso ya setlwaedi. In almost all these cases however, Go ka nna maleba fa IKS e ka kopangwa gotlhelele le Ditsela tsa Bosetšhaba tsa Tlhamo.
Tshimololo mo IKS ya Aforika Borwa ke tirego e e tswelelang go ya ka ditlhokego le maemo a a fetogang a setšhaba. Tiragatso ya kitso kgotsa neelano ya thekenoloji mo nakong e ya diphetogo e ka nna tshimololo ka boyona. Tsereganyo e e nonofileng ya puso e botlhokwa mo go bolokeng lebelo la diphetogo tsa IKS ya bosetšhaba. Tsamaiso ya go tsayakarolo ga setheo se se maleba sa poraefete mo go direng dikungo tsa ikonomi gotswa go IK e botlhokwa mo hisitoring ya Aforika Borwa ya dithulano tsa tirisobotlhaswa magareng ga merafe le mmuso wa Ttlhaolele.
TOGAMAANO YA BOSETŠHABA YA DIPATLISISO LE TLHABOLOLO
Togamaano ya Bosetšhaba ya R &D e rebotswe ke Kabinete ka Seetebosigo 2002. Fa gare ga Togamaano e go na le botlhokwa jwa go tlhabolola lenane la dipatlisiso le tlhalositsweng sentle tebang le IK, go ikaegilwe ka dipatlisiso tse di tlhokegang le dipoelo. Gape go na le tlhokego ya go tlhama letlhomeso le le tlhamaletseng la tekanyetso le le tshwaelang mo thulaganyong ya thuto.
Tekanyetso ya patlisiso ya bosetšhaba le ditshenyegelo tsa tlhabololo bonnyane di ka nna kana ka 0,7% ya GDP, bonnyane halofo ya peeletso e e tswa mo sekgwameng sa setšhaba. Tlamelo ya dipatlisiso tsa IK ka matlole e tlhagisa tšhono e e tshwanang e le nosi tebang le dipatlisiso tsa kgabaganyetso, tirisano-bontsi le patlisiso ya tshwaragano go humisa thulaganyo ya bosetšhaba boitlhamelo. Go setse go na le manane a botlhokwa mo Dikhanseleng tsa Dipatlisiso tse di farologaneng, segolo thata kwa Khanseleng ya dipatlisiso ya Temothuo, Khansele ya Saense le Dipatlisiso tsa Intaseteri, Khansele ya Dipatlisiso tsa Disaense tsa Setho (HSRC) le Khansele ya Dipatlisiso tsa Melemo (MRC). Setheo sa Bosetšhaba sa Dipatlisiso le sona se setse se simolotse go tlhotlheletsa dipatlisiso mo thulaganyong ya thuto e kgolwane ka mokgwa wa thulaganyo ya lenane la R10 ka ngwaga le le tlhametsweng lebaka le.
MOKGATLHO WA PORAEFETE
Dikamano magareng ga mokgatlho wa poraefete le IKS di sa ntsane di ise di utololwe. Seabe sa mokgatlho wa poraefete mo IKS ke sa botlhokwa thata mo mabakeng a a latelang:
go tlholwa ga dikgwebo tse di ikaegileng mo ditirelong tsa IK tse di bakang ditiro tsa nako e telele tse di nang le maungo kwa magaeng, mme di thusa mo go fediseng lehuma;
tlhamo ya dikamano le batho ba kwa magaeng e ikaegile ka dikumo tsa IK, sekai di-intaseteri tsa dikhemese le tsa mmino.
BAETELEDIPELE BA SETSO
Baeteledipele ba setso ke bona batlhokomedi ba ditso tsa ditshaba, tse ba di neetsweng ka setso le ka semolao. Go nna teng ga Boeteledipele ba Setso mo tsweletsong ya IK go botlhokwa. Nnete ke gore ga gona IKS e e ka dirang fa batho ba kwa magaeng le baeteledipele ba bona ba sa akarediwa go tsaya karolo. Mo dinageng tse dintsi tsa Aforika, go lemogilwe morago ga go retelelwa gantsi, gore baeteledipele ba setso le babusi ba setso ba botlhokwa thata mo tiregong ya tsweletso.
Go tla tshwanelwa go simololwa mokgwa wa tumalano o o akaretsang Baeteledipele ba Setso le Ofisi ya Bosetšhaba mo IKS go netefatsa gore babatlisisi ba kgona go tsena kwa Magaeng ka maitseo ka dinako tsotlhe. Go ya ka IK go tshwanetse go nna le dipuisano le baeteledipele ba setso go bona tletla ya go ka tsena mo motseng.
BASADI
Mo e e sa tswang go feta, go ntse go na le kgatlhegelo e kgolo go IKS le karolo e basadi ba e tsayang mo tsweletsong le tlhokomelong ya kitso Babatlisisi le badiri ba ba kwa tlase ba tswelela go lemoga ka go tshwana, gore mo ditšhabeng di le dintsi basadi ka tlhago ke batsamaisi ba didiriswa, le gore ba na le kitso e e botlhokwa ya tikologo. Dithuto di le dintsi tse di gorologaneng di bontshitse gore mo mabakeng a phetogo ya ka bonako jaaka mathata a tikologo, ditiragatso tse di fetogang tsa ikonomi, le botsereganyi jwa puso, basadi ba tsaya karolo e e botlhokwa ya go tsweletsa ditiro, setso le kgolagano ya setšhaba.
Kamogelo ya kitso ya basadi e tla tlhola tshwetso ya gore basadi ba tshwanetse go tsaya karolo ya botlhokwa jaaka batsaya-ditshwetso mo go simololeng tsela le lenane la dipatlisiso. Go tsaya karolo ga basadi go tloga kwa tshimologong le mo maemong otlhe go botlhokwa. Go tsaya karolo go akaretsa maikarabelo, botshepegi le tirisanommogo, e seng fela go senka thuso ya go diragatsa tshimololo ya kwa ntle sentle. Se se kaya go neya bomme thata, boikemelanosi le thata ya go tsaya-ditshwetso mo matshelong le mo mabakeng a bona.
Kabelo e e dirilweng ke bomme jaaka dipolokelo tsa karolo e kgolo ya IK di tla lemogiwa. Gape go botlhokwa gore go lemogiwe karolo e e tserweng ke bomme ya go diragatsa kumo ya dijo, tlhokomelo ya pholo, tshwaragano ya malapa le dikarolo dingwe tsa IKS mme go dirwe matsapa a go tiisa go tlhaloganya ga bona ga dikarolo tse.
KGAOLO 3
PUSO LE TSAMAISO
KAROLO YA IKS MO MMUSONG
IK ke karolo ya botlhokwa e mafapha mangwe a mmuso a e lebeletseng. Mangwe a Mafapha a ke: Temothuo; Botsweretshi le Setso; Saense le Thekenoloji; Thuto; Merero ya Tikologo le Bojanala; Boitekanelo; Kgebisano le Intaseteri; Diporofense le Pusoselegae; Merero ya Mafatshe; Merero ya Metsi le Dikgwa; le Merero ya Dinaga di Sele. Karolo ya DST e ntse e le go golaganya mafapha a a farologaneng go netefatsa gore go na le mokgwa wa tshwaragano mo mabakeng a a amanang le IKS. Se se dirilwe ka go simololwa ga komiti ya mafapha mo go IKS. Go tshitsintswe gore komiti e dirise DG wa DST go tlisa dipegelo go lekoko la ikonomi la FOSAD. Lenane la mafapha a Mmuso a a rebotsweng fa godimo ga le a felela; mafapha mangwe a tla tsenngwa mo komiting fa dikarolo tsa ona mo go IK di sena go tlhalosiwa.
MATLHOMESO A MOLAO LE A TSAMAISO
Ditshimololo tse di botlhokwa tse di tlhokang molao le/ kgotsa bokao jwa popego:
Go simololwa ga Ofisi ya Bosetšhaba mo go IKS le tiro ya yona gareng ga DST (Karolo 4.2).
Go simololwa ga Khansele ya Maele ya Bosetšhaba mo go IKS, e e tla eletsang Tona (Karolo 4.3);
Go simolowa ga Terasete ya Matlole ya Bosetšhaba ya IKS e e tla eletsang Tona mo mererong e e mabapi le Terasete ya IKS le matlole a yona. (Karolo 4.4);
Kitsiso ya molao wa go boloka IK gareng ga molao wa mofuta wa ona wa botlhale wa thoto o o tla tsamaisiwang ke DTI (Karolo 4.5).
GO LEMOGWA GA BATSHODI BA IKS
Go ka tswa go na le ditšhono mo gare ga the Letlhomeso la Bosetšhaba la Dikwalo (NQF) tsa go lemogwa ga batshodi ba IK. Ofisi ya Bosetšhaba mo go IKS gareng ga e tshwanetse go tlhokomela dintlha tsa IK tse di sa akarediwang gareng ga NQF. Matsapa otlhe a tshwanetse go dirwa go tlisa kagiso magareng ga tsela ya bosetšhaba ya go lemoga le tsela ya boditšhabatšhaba. Ditiro tse di tla dirwa mmogo ke DST LE DOE.
KGAOLO 4
LETLHOMESO LA SETHEO
KAKANYO YA LETLHOMESO LA SETHEO
Ka temogo ya gore IKS e tlhoka tirisano e e matlhagatlhaga le gore ditsela tsa tsamaiso di gasagantswe go kgabaganya mmuso, go tshitsintswe gore:
Go simololwe Ofisi ya Bosetšhaba ya IK mo go DST. Makala a a botlhokwa a tiro ya setheo seo a tshwanetse go tsenyeletsa temogo le tlhatloso ya IK le ditsela tsa kitso: Ofisi e e tla abelana ka bakwaledi ba Komiti ya Mafapha a a golaganeng.
Go simololwe Khansele ya Bosetšhaba ya Kgakololo mo go IKS ka taolelo ya go gakolola Mmuso mo mabakeng otlhe a a amanang le temogo, tlhatloso, tsweletso, tshireletso le netefatso ya IK le ditsela tsa kitso; ba ipega go Tona ya ACST mme ba tsamaiswa ke DST.
Go simololwa ga Terasete mo go DST jaaka tsela ya go tshegetsa ditiro tsa go tsweletsa IKS le tiriso ya IK ke batshodi ba IK.
CIPRO e neelwe maatla a go tsamaisa le go kwadisa ga kitso ya batshodi ba IK mmogo le go fetola molao wa jaanong kgotsa go simolola molao wa tshireletso ya IK sekao tsela ya tshireletso ya mofuta wa yona. Melao e e tla thusa molao o o leng teng o o laolang makwalotetla, matshwaokgwebo, moakanyetso, ditetlokhophi, ditshupo tsa thutafatshe, ditshiamelo tsa batsadisi ba dimela ka go abelana ka tshireletso e ntshwa go batshodi ba IK.
TLHAMO YA OFISI YA BOSETŠHABA MO GO IKS
Go na le tlhokego ya go simolola Ofisi ya Bosetšhaba mo go IKS. Ditiro tsa Ofisi e ya Bosetšhaba di tshwanetse go akaretsa:
Go tlamela ka didiriswa tsa botlhe go ya ka ditlapele tse di tlhaotsweng;
Go simolola tiragatso ya dithulaganyetso tsa manane a a amanang le ditiro tse;
Go simolola ditiro tsa mokgwa le katoloso ya dikamano magareng ga batshodi ba IK le setšhaba ka dipatlisiso le tsamaiso ya maemo a tshedimosetso le ditumalano tsa tshutiso ya materiale tse di amanang le IK;
Go sekaseka kopo ya maikaelelo a go kgona go tsena mo go IK le mo go IKS le maemo a go arologana dipoelo ka go lekalekana;
Go tsweletsa kgolagano le Mafapha mangwe a Mmuso, mebuso ya kwa ntle, batshodi ba IK ba dinaga dingwe, baitseanape ba setekeniki ba ba emetseng badiredi ba kwa ntle, le maloko a lephata la botlhe le la poraefete a a amanang le tshireletso ya IKS;
Go tlisa mosola wa ditšhelete go dilaboratori le mafelo le baitseanape/batshodi ba IKS ka maikaelelo a dipatlisiso le tsweletso;
Go tsweletsa le go tsamaisa tshedimosetso ya IKS;
Go gakolola morafe/baagi ba selegae/motho yo o leng mo mabakeng a dikganetsano. Se se tla dirwa mmogo le baeteledipele ba setso la baamegi bangwe ba IKS.
Fa go bewa ditshupetso tsa Ofisi ya Bosetšhaba, go diragatswa taolelo, ditiragalo tse di latelang, gareng ga tse dingwe, di tshwanetse go bona ditlapele fa di:
Simolola katoloso ya IK le IKS e e tshotsweng ke batshodi ba tlhago, boitshupo ba yona le dibopego tsa thulaganyo ya loago go akaretswa le tiro ya basadi, le mabaka a a amanang le tlholego ya tsela e e rekotegang ya IK le IKS le rejisetara e e rileng ya bosetšhaba fa go kgonagala.
Dirwa dioditi tsa ditlwaelo tsa setso tse di dumalanang kgotsa di ganetsana le dineo tsa molaotheo;
Tlhaola tshedimosetso tsa botlhe, ditheo tsa thuto le tsa dipatlisiso le tlhatlhoso ya tiriso ya tekatekano ya IK e e jalo; le
Batlisisa le go tlhaola ka go botsa baagi mefuta e e farologaneng ya go nna le sa gago mo go IK, ditsela tse di leng teng tsa go sireletsa IK le IKS go ya ka ditlwaelo tsa setso le melao ya baagi bao; le ditsela tsa moakanyetso tse di tlhokegang go lemoga le go sireletsa tsela nngwe le nngwe ya go nna le sa gago le melawana ya go arologana dipoelo le dikaelo.
TLHAMO YA KHANSELE YA BOSETŠHABA YA KGAKOLOLO MO GO IKS
Tiro ya Khansele ya Kgakololo e tla nna go dira jaaka setheo sa go gakolola le dikgatlhegelo tsa baemedi ba batsholaseabe ba ditheo, baagi, batshodi ba IKS le baitseanape. Batho ba ba tlhophilweng go nna mo Khanseleng e ba tshwanetse go nna baeteledipele mo makaleng a bona, ba ba batlang go neela mmuso dikgakololo ka mabaka a a botlhokwa a IKS. Khansele e tla nna le maikarabelo a go tsaya dipotso, dithuto le ditherisano ka tiro ya bosetšhaba ya IKS.
Khansele e ka:
Tsamaisa dipotso, dithuto le ditherisano tse di tsamaisanang le taolelo ya yona ya semolao e e simolotsweng ka kopo ya mmuso;
Tsaya dikgato go netefatsa gore dintlha le ditsela tsa tshupetso tsa ditiragatso tsa yona di diriwa phatlhalatsa;
Newa bokwaledi le madi a go dira ditiragatso tse di maleba, go akaretsa dipatlisiso tsa pholisi, go tshegetsa manane a yona; le
Neela kgakololo ya pholisi go Tona ya Botsweretsihi, Setso le Saense le Thekenoloji yo o tla tsamaisang tshedimosetso magareng ga balekane ba gagwe ba ba nang le kgatlhego mo go IKS.
TLHAMO YA TERASETE YA LETLOLE LA IKS
Terasete ya Letlole la IKS le tshwanetse go simololwa jaaka tsela ya go gokelela matseno ka porotokolo ya go arogana dipoelo mo tirong tsa ikonomi tse di tswang go IK mo boemong jwa baagi ba tlholego ba Aforika Borwa mo go tlhokegang. Madi otlhe a a duetsweng mo Teraseteng ya Letlole la IK ke madi a terasete go ya ka bokao jwa karolo 13 (f) ya Molao wa Tsamaiso ya Ditšhelete wa botlhe. Maikaelelo a Terasete ke go buisana le go tsamaisa dikatso tse di bonweng go tswa go kitso ya tlhago e e tshotsweng ke baagi ba Aforika Borwa, fela fa baagi ba ba tlhoka tirelo e e jalo. Fa dipoele di kokotlegelela baagi ba ba rileng, baagi bao ba tla simolola Terasete ya bona ya selegae. Ba tla nna le maatla a go batla matlole go tshegetsa tsweletso ya matlole a IKS.
Go lebeletswe gore Terasete e tla nolofatsa dikamano le phitlhelelo ya manane a a leng teng a a tla atolosang ditlhamo tsa kwa tlase ka go abelana ka ditšhono tsa go lekelela, go godisa, go tsweletsa le go tlhama dithulaganyetso tse di maleba jaaka manane a GODISA, Tshumisana, NAMAC le DTI.
Ga go ne go tlhokagala madi mo go simololeng Terasete, fela fa go tlhokega tlaleletso ya badiri go laola le go tsamaisa Terasete, se se tla tsamaisiwa ke Lefapha la Saense la Thekenoloji.
Batshodi ba kitso ya tlhago le batsholaseabe ba tshwanetse go tlhama ka go ikemela, ditheo tse di tla tlhokomelang fela ditlhoko tsa batsholaseabe ba ba rileng (sekao Terasete ya SA ya IKS le Terasete ya go Arogana Dipoelo ya San Hoodia). Ditheo tse di ka dira dikopo tsa matlole kgotsa tshegetso kwa Diteraseteng kgotsa kwa Ofising ya Bosetšhaba.
DIKAMANO TSA IKS LE MEKGATLHO E MENGWE
Go tshwanetse, gareng ga tse dingwe, ga nna le ditsela tsa kgolagano le maikarabelo magareng ga Ofisi ya Bosetšhaba ya IKS, Khansele ya Kgakololo ya Bosetšhaba ya IK, Khansele ya Bosetšhaba ya Tlhamo le CIPRO (Pta). Go feta mmo go lebeletswe gore dithulaganyetso tse di tshitshintsweng di tla nna le kamano e ntle ya tirisano le mekgatlho e mengwe e e setseng e le teng.
Mekgatlho ya IKS e tla dirisana le mekgatlho ya bosetšhaba e e maleba, di NGO, ditheo, badiredi le baitseanape mo kamanong, kgwebisanong kgotsa tirisanong ka maikaelelo a go fitlhelela ditiro tsa yona tsa botlhokwa.
KAROLO YA DITHEO TSA DIPATLISISO
Le fa dikgato dingwe di tserwe ke ditheo tse kgolo tsa dipatlisiso jaaka Dikhansele tsa Saense go amogela dipatlisiso tsa IK, go na le tshwenyego mabapi le tlhokego e e bonagalang ya botlhokwa jwa IK mo dikgwebong tsa yona. Dipatlisiso tsa IK di dira ka mo tlase ga thata ya Motheo wa Bosetšhaba wa Dipatlisiso (NRF). Gape go tla dirwa tshekatsheko ya lenane la NRF mo bogautshwaneng.
Bokgoni jwa dipatlisiso tsa ditheo go tsweletsa go tlatswa ga mosola wa IK bo bogolo. Jaaka go diragetse ka CSIR le Terasete ya kabelano ya dipoelo ya San Hoodia Benefit Sharing Trust, dithulaganyetso tsa semolao tse di diragatsang maikaelelo a bosetšhaba le a setšhaba mmogo di ka fitlhelelwa.
KGAOLO 5
MELAWANA YA GO ABELA IKS MADI
Jaaka ditheo tsotlhe tsa thuto, IKS e tlhoka kabelo ya madi ya botlhe e e ineetseng. Gape e lemogile gore dikumo tsa setheo sa IK le maikaelelo a pholisi ya IK a tsamaisiwa ka didiriswa tsa kabo ya madi tse di maleba.
Dilo tse di botlhokwa tsa go tsamaisa IKS jaaka di tlhalositswe mo Kgaolo 1 di kaya gore go tshwanetse ga nna le kgolagano le tirisanommogo ya batsholaseabe le didiriswa mo setheong sa IK. Ka jalo go tshwanetse ga nna le meedi ya go abela madi e e maleba ya IKS e e emang dilo tse di latelang nokeng:
Tsweletso ya kharikhulamo;
Tsweletso ya kgwebo potlana e ikaegile ka IK;
Kutlwisiso ya botlhe ya IKS;
Katiso le temogo ya IK;
Patlisiso le tsweletso;
Mafelo a IKS.
Go solofetswe gore Mmuso le makala a yona a tla nna motswedi wa botlhokwa wa go abela ditiro tse di fa godimo tse madi, segolo mo tshimologong ya go tsweletsa le go thatafatsa setheo sa IK. Le fa go ntse jalo, metswedi mengwe ya go aba madi e tla nna botlhokwa, ya bosetšhaba le ya boditšhabatšhaba mmogo.
KGAOLO 6
LETLHOMESO LA TAOLO YA PHOLISI YA PEOMOLAO LE TAOLO: DITAOLELO TSA BODITŠHABATŠHABA LE BOSETŠHABA
Aforika Borwa o batla go netefatsa gore dipoelo tsa boitlhamelo jo bo tswelelang tse di amangwang le di kokoanela batshodi le badirisi ba yone fa di tsweletse go tokafatsa tlhabololo ya loago le ikonomi.
TSHWARAGANYO YA PHOLOISI YA IKS LE DIPHOLISI TSE DINGWE TSA BOSETŠHABA LE PEOMOLAO
Pholisis e ya IKS e thusiwa ke dipholisis tse dingwe, gareng ga tse dingwe, diphoisis tse di amanang le thoto ya matlhale, phetisetso ya thekenoloji, bayothekenloji, didiriswa tsa bayoloji le le tsa jenetikiki, pabalesego ya dijo, setso, boswa, thuto, jj. Ka katoloso, peomolao yotlhe ya IKS l e tla kaelwa gareng ga tse dingwe ke peomolao ka ga ditshwanelo tsa matlhale a thoto, bayothekenoloji, bayotaebesithi,didiriswa tsa jenetiki le bayoloji.
Mafapha a mmuso a botlhokwa a DST e tla gokaganyang pholisis le one ke:
Kgwebisano le Intaseteri (DTI);
Merero ya Tikologo le Bojanala (DEAT);
Merero ya Dinaga di Sele (DFA);
Merero ya Metsi le Dikgwa (DWaF);le
Makala otlhe a mafapha otlhe a one a a maleba.
Palo e e riling e e golaganeng le manane a peomolao a dira tebang le IKS mme a tla tsamaisiwa ke Mafapha a a mmalwa. DEAT e mo thulaganyong ya go diragatsa Molaotlhomo wa Bayotaebesithi. Molaotlhomo wa Bayotaebesithi o tlhokomela Bolaodi jwa Bosetšhaba jo bo tla nayang tumelelo ya phitlhelelo le kokoanyo le tiriso ya didiriswa tsa baeloji. Lefapha la tsa Kgwebisano le Intaseteri (DTI) (bona karolo 4.5) fa le tlhama molao le tla lebelela makala otlhe a tshireletso ya ditshwanelo tsa batshodi ba IK go akaretsa molao wa sui generis wa tshireletso mo go tlhokegang. Lefapha la Boitekanelo (DoH) le tlhamile Molaotlhomo wa Baitseanape ba Boitekanelo ba Setso le Molaotlhomo wa Taolo ya Ditlhare ka bobedi. Molaotlhomo wa Baitseanape ba Boitekanelo ba Setso o tlamela tshimololo ya Khansele ya Sebakanyana ya Rephaboliki ya Aforika Borwa ya Baitseanape ba Boitekanelo ba Setso, letlhomeso la go netefatsa tsamaiso e e siameng, polokego le tekatekanyo ya ditirelo tsa boitekanelo ba setso; go tlamela taolo ya boikwadiso, katiso le tiragatso ya Baitseanape ba Boitekanelo ba Setso. Go ya ka Molao wa Didiriswa tsa Boswa jwa Bosetšhaba Lefapha la Botsweretshi le Setso (DAC) le ka tsamaisa tsweletso ya IK jaaka karolo ya boswa jo bo sa tshwaregeng le jo bo tshwaregang mo Setso sa molomo se golagantsweng le boswa jo bo tshelang. DST e tla tsamaisa molao o o kgontshang wa Ofisi ya IKS ya Bosetšhaba, Khansele ya Kgakololo ya Bosetšhaba ya IK le Matlole a Terasete a IK mme e tla nna le maikarabelo a kgolagano le kemonokeng ya IKS
TSHIRELETSO YA IKS
Mo sešeng, Aforika Borwa e na le tsela e e tlhalosegang sentle ya ditshwanelo tsa thoto, e e akaretsang dikarolo tse di latelang:
Matshwaokgwebo
Makwalotetla
Tetlokhopi, le ditshwanelo tsa boagisanyi
Meakanyetso le didiko tse di lotaneng
Ditshupetso tsa thutafatshe
Ditshwanelo batsadisi ba dimela
Aforika Borwa ke mosaeni wa TRIPS, mme polokego ya dintlha tsa IKS gareng ga bokao jwa matshwaokgwebo e a kgonagala mo letlhomesong le. Polokego ya IKS e a kgonagala mo molaong wa mofuta wa ona go ya ka ditshwanelo tsa batshodi ba kitso ya tlholego.
Lefa thuo ya kopanelo e ka bolokega gareng ga letlhomeso la TRIPS, polokego e e tswelelang yona ga e yo. Dintlha tsa go abelana maungo, le thuo e e tlhakanetsweng ya batsholaseabe le tsupetso ya naga ya tlholego kwa materiale e bonwang teng ga ya sekwasekwa ka botlalo. Polokego ya IKS e kgonagala ka fa tlase ga Tumalano ya TRIPS, mme go tlhokega tlaleletso ya polokego ya mofuta wa yona godimo ga Tumalano e.
Tshireletso ya matshwaokgwebo, diphiri tsa kgwebo, didiriswa tsa tlhago le baeloji, dintlha tsa setso le boswa di kgonagala mo tlase ga molao wa ditshupetso tsa thutafatshe. Dintlha tsa melelwane e e kgabaganyanang e ka fiwa tšhono ka go dirisa dikgolagano tsa maphata a le mabedi kgotsa a le mantsi go tsamaisa dintlha tse.
Maano a a farologaneng a kgonagala go ya ka polokego le tirisobotlhaswa ya IK:
India a kgakotse polokelotshedimosetso ya Kitso ya Tlholego e lebeletse setlhare se se bitswang Ayurvedic ka Sanskrit, ka go baya kitso e mo karolong ya botlhe. Se ke maiteko a go thibela ditlamo tsa kwa ntle go bona makwalotetla a ditlhare tsa tlhago le dijo tsa setso tse di dirisiwang ke ditšhaba tsa India. Laeborari ya Dijitale e na le rekoto ya go fitlha ka 4,500 ya dimela tsa ditlhare, mo polokelotshedimosetsong e e tlhatlhobegang bonolo go kgontsha bao ba ikwadisetsang makwalotetla go tlhola gore 'ditlhamo' tsa bona ga di bone tetla 'pele ga botsweretshi'. Tsela e e fokotsa maungo a batshodi ba IK le fa polokelotshedimosetso e ka tlisa letseno ka boyona.
Go le gale, Khansele ya Ditlhotlhomiso tsa Saense le Intaseteri (CSIR) mo Aforika Borwa le Setšhaba sa SAN kwa Kalahari e weditse Tumalano ya Terasete (the San Hoodia Benefit Sharing Trust) go arologanya maungo a a solofetsweng go tswa mo tswelopeleng ya kgwebo ya lekwalotletla le le lateletseng patlisiso le tsweletso ya thekenoloji e ntšhwa e e amanang le semela sa setlhare. Mo lebakeng le, kitso e bonwa jaaka letlotlo la setšhaba se se maleba, mme e tsewe e isiwe kwa ditheong go tsweletswa pele.
Tsela ya polokelotshedimosetso e ka abelana ka tshegetso mo setšhabeng go dirisa IK mo tsweletsong ya intaseteri ya selegae ya dikhemese e e ikaeletseng go dira diritibatsi tse di tlhwatlhwa godimo. Le fa go ntse jalo, ga e fe setšhaba thata gonne kitso ya sona e le mo karolong ya botlhe. Kwa India go nna teng ga "lekwalo" la Sanskrit go IK le dira baagi ba polokelotshedimosetso eo go tlhamalala. Aforika Borwa, le fa go ntse jalo, ga e kgone go tsena mo mefuteng e ya ditsela.
Aforika Borwa e tshwanetse go tsweletsa ditsela tsa go:
Kemo ya minimamo ya karoganyo ya maungo;
Tumalano ya karolo ya botlhe ya kgoeletso ya kitso; le
Tumalano ya go abela batshodi ba IK ditifikeiti le ditshwanelo tsa bona tsa IK
DITHULAGANYETSO TSA BOGOTLHE TSA IPR
Mokgatlho wa Lefatshe wa Setlhamiwa (WIPO) ke tsela ya bogotlhe ya poloko ya botlhale ba thoto. Maikaelelo magolo a WIPO ke go boloka le go tsweletsa botlhale ba thoto (IP), le go aga bokgoni jwa dinaga maloko gore di bone maungo a ikonomi gotswa botlhale thotong jwa tsona.
Mo Aforika, Ofisi ya Aforika ya Kgaolo ya Setlhamiwa (ARIPO) e tlhokomela mafelo a a fetotsweng ke Maesemane, Mozambique le Angola di ikgolagantse le ona, fa Mokgatlho wa Aforika wa Setlhamiwa (OAPI) yona e tlhokomela mafelo a a fetotsweng ke Mafora. Ditheo ka bobedi di boloka ditshwanelo tsa baagi e bile di ikaeletse go aga thata ya polokego ya IP mo dinaga malokong.
Poloko ya IKS le gore "thoto" go ya ka pono ya IK e tlholwa ke eng ga e ise e tlhotlheletse popego le tiro ya ditheo tse di fa godimo.
Go mo pepeneneng gore ditshupetso tsa pholisi ya sepolotiki le ikonomi tse di tlhokagalang go tsamaisa tiragatso ya polokego ya IP (e akaretsa polokego ya IK) ga di a tshwanela go tlosiwa mo go ARIPO le OAPI. Motlhala, kwa Yuropa, the Mokgatlho wa Yuropa (EU) o abelana ka tshupetso ya pholisi e e botlhokwa ya tiragatso ya Ofisi ya Thoto ya Yuropa (EPO).
Kwa bokhutlong, Aforika Borwa, mo kamanong ya yona le dinaga dingwe tsa Aforika, e tshwanetse go tlhomamisa kgonagalo ya go simolola ditheo tsa kontinente kgotsa tsa kgaolo tse di sa eng go lebelela fela polokego le ditshwanelo tsa Thulaganyo ya Setlhamiwa, fela di dire go feta mo ka go tsweletsa didiriswa tse dingwe tse di maleba tsa polokego ya IK.
KGAOLO 7
TSWELETSO YA DIDIRISWA TSA SETHO LE KAGO YA BOKGONI
IKS e bonwa jaaka sediriswa sa bosetšhaba sa botlhokwa, ka jalo e tshwanetse go tsenyelediwa mo Tseleng ya Tsweletso ya Didiriswa tsa Setho sa Boditšhaba (HRD), Tsela ya Tsweletso ya Bokgoni ya Bosetšhaba le Tsela ya Tsenyeletso ya Magae ya Bosetšhaba. Tsenyeletso e e tla kgontsha go baakanya go se lekalekaneng ga nako e e fetileng.
Mmuso o tla dira tsela ya go itsise batho le gore ba tlhaloganye mosola wa IKS.
DIDIRISWA TSA SETHO TSA IKS JAAKA LETLOTLO LA BOSETŠHABA
IKS e na le kitso e e anameng e e ntseng e fitlhetswe thuto ya botlhe, tlhamo, intaseteri le kgwebo. Batshodi ba IK, jaaka batlhokomedi ba yona, ba na le bokgoni jo bo tona jwa go tlhama le go rekisa kitso ya tlholego.
Tsweletso ya Bokgoni jwa Didiriswa tsa Setho tsa IKS
Go ya ka Ditsela tsa HRD le melawana ya RDP, tsweletso ya didiriswa tsa setho tsa IKS e tla tswelediwa ka tsela ya go dirisa batho kwa maemong a selegae, porofense, le a bosetšhaba go dirisa le go agelela mo godimo ga dithulaganyetso tse di ntseng di le teng.
Motshodi wa IK - Tsela ya Tsweletso e e Magareng: Batshodi ba IK ba tshwanetse go tsaya karolo mo maemong otlhe a lenane segolo mo go tseyeng ditshwetso. Ba tshwanetse go nna ba ipaakantse ka go ithuta le go ikatisetsa dikarolo tse di tla tlhagelelang, go loga maano, go tsaya ditshwetso, tiragatso, tsweletso ya bokgoni, go tsibogela ditšhono tse dintšhwa tsa ditiro le go tsamaisa le go laola IKS. Thuto le katiso di tshwanetse go nnela teng ruri kwa ditheong tse di farologaneng le kwa mafelong a tiro.
Kgotsofatso ya ditlhoko tsa thuto: Pholisi ya IKS e lemoga botlhokwa jwa go naya baitseanape ba IKS maemo. Lefapha la Saense le Thekenoloji le tla tlhoka go simolola kgwebisano le Mafapha a Thuto le a Badiri go tlamela batshodi ba IK ka ditsela tsa go bona thuto le katiso tse di rileng. Paka yotlhe e ya kitso e tshwanetse go akaretswa ka tsela e e tsepameng go tsweletso ya Didiriswa tsa Setho mo Saenseng, Boenjeniri le Thekenoloji, Ikonomi le Disaense tsa Botsamaisi.
Tsweletso le kgolo ya Ikonomi ka tshimololo ya di SMME tse di lebisitsweng go IKS: Tshimololo ya di SMME, segolo kwa magaeng, tse di lebisitsweng mo tsweletsong ya dipatlisiso, tlhamo le thekiso ya IKS di tla tswelela go baya batshodi ba IK mo tsweletsong ya Didiriswa tsa Setho. Ka gonne bontsi jwa batshodi ba IK bo nna kwa magaeng, tsela e e tla nna le seabe mo kagong ya ikonomi ya kwa magaeng.
Mo Aforika Borwa tlhoko ya meriana le ditirelo tsa yona e kwa godingwana fa e bapisiwa le tlhoko ya ditirelo tsa boitekanelo tsa sekgoa, e bile e godisiwa ke kgolo ya baagi, lehuma le ditumelo.
Jaaka China le India, ditshegetso di le dintsi tsa dipatlisiso le tsweletso go tswa kwa pusong le mo kgwebong mo Aforika Borwa di ntse di lebisitswe mo ditlhotlhomisong tsa ponelopele ya botshelo le mo tirong ya ditlhare, ka tsweletso ya dikumo tse di setsweng morago ke dikhampani tse kgolo tsa dikhemese. Go na le matsapa a se makae a a lebisitsweng mo mebarakeng ya jaanong, dikumo tse di amanang le yona, dithulaganyetso le batsaakarolo mo mebarakeng. Go na le goselekalekaneng mo tshegetsong ya meriana, ka dipeeletso di le dintsi di lebisitswe mo go batleng thekiso ya dikhemikale tse di mosola mo gare ga dimela tsa ditlhare, fa go na le dipeeletso di le dinnye kgotsa go se na dipeeletso tse di lebisitsweng go tsweletsa kgotsa go oketsa dipoelo tse mmaraka wa jaanong o setseng o di abela setšhaba. Mmaraka wa meriana wa Aforika Borwa o ka phophoma jaaka wa China le wa India e dirile, go lebeletswe tlhokego e e anameng ya tiroso ya ona ke loago ka kakaretso. Go feta moo, go na le ditšhono tsa go ntsha dikumo tse di botoka mo go IKS le makala a yona a thekenoloji a a amanang le dijo le ditlhare jaaka ditiro mo merafeng ya Aforika.
Tlhokomelo e e maleba e tshwanetse go nna teng mo go tsenyelediweng ga batshodi ba IK, basadi le bašwa mo mananeong a a tsenyeletsang tsweletso ya dikgwebopotlana le dikgwebo. Mo tlaleletsong, lenaneo le tshwanetse go tsenyeletsa tsweletso ya kelelo ya babatlisisi ba ba nang le bokgoni jo bogolo le batsamasi ba IK ba ba tlhaloganyang dipatlisiso le tsweletso ya IK le tlhamo, tshutiso ya thekenoloji le go tloga mo ponong ya intaseteri, mmuso le akatemi. Dipopo tse di botlhokwa tse di farologanyang tsweletso ya Didiriswa tsa Setho tsa IK, ke maikaelelo a go abelana ka thuto le katiso ka botlalo; le maitemogelo a kgwebopotlana le dipatlisiso tse di lotaneng, tsweletso ya tlhamo le thekiso. Maitemogelo a a ka bonwa ka mmuso wa-setheo-sa intaseteri o o kgethegileng le maiteko a tirisanommogo a di NGO.
GO NNA MO MOLAONG GA BAITSEANAPE BA IKS
Tlhaolele e sentse le go se tsweletse IKS, eo e apesitsweng ke dimaka e bile e bonwa jaaka e se mo molaong ke Maaforika le bao eseng Maaforika ka go tshwana. Mathata a magolo a, a tlhoka ditsela tse di rulaganeng go a baakanya.
DIKAMANO LE TSELA YA BOSETŠHABA YA TLHAMO
Tlhamo le phatlhalatso ya thekenoloji, didiriswa le kitso, segolo ka seelo se se nnye, e neelana ka bokgoni jo bogolo jwa go rarabolola mathata a tsweletso ya kwa magaeng le a kwa ditoropong mmogo, le phokotso ya lehuma. Kwa magaeng, thekenoloji e e maleba e ka thusa go oketsa go tlisa letseno le e seng la polase, dikgwebo tsa seelo se sennye le go thusa dikumo tsa temothuo. Le fa go ntse jalo, go na le matshosetsi mo dikarolong tse. Ditlhamo tsa thekenoloji tsa dikgwebo tsa seemo se se kwa tlase tsa kwa magaeng di ka nna le ditlamorago tse di maswe tsa kgotlhelego ya tikologo, ntsho e e bokete ya didiriswa tsa tlhago le bokao jo bo sa netefatswang jwa go se lekalekaneng kwa magaeng le phokotso ya lehuma.
Go tlhatlhoswa ga ditiro tsa tsweletso e e tswelelang, tiriso e e tswelelang le tsamaiso ya didiriswa tsa tlhago (metsi, lefatshe, maatla, lewatle,jj), go thibela matlhotlhapelo a tlhago le go fokotsa tshenyo, go sireletsa ditlhaketlhake tse di bokoa le diekhosesetimo tsa kwa mabopong, go lwantsha kgogolo ya mmu, go sireletsa baotaebesithi, jj, jaaka tsela e e maleba ya go tlisa phokotso ya lehuma le go thusa ditiro tsa kwa magaeng le kwa ditoropong; tlhatlhoso ya thuto ya saense le thekenoloji, dithekenoloji tsa botsalano tsa tikologo le tiriso ya kitso e e lebisitsweng mo go IK e e leng maleba le ditlhokwa tsa bahumanegi ba kwa magaeng le ba kwa ditoropong; tlhatlhoso ya dipatlisiso tse di dirisitsweng, tshutiso le phatlhalatso ya ditlhamo mo thekenolojing e e matshwanedi; tshimololo ya dipuisano tsa bogotlhe tse di tletseng kitso e bile di tsepame ka kgonego ya mosola le matshosetsi a a tliswang ke dikgato mo matlhakoreng mangwe a dikao tsa biothekenoloji ya saense le thekenoloji.
TEKATEKANYO KA PAAKANYO
Tsweletso ya IKS ke tšhono e e sa tlwaelegang e e lemogang le go baakanya go selekalekaneng go go tlhodilweng ke dipholisi tse di fetileng tsa Aforika Borwa. Dikabelo tse di rileng tsa maikaelelo a bosetšhaba di tla bonwa ka:
Go ruta palo e e oketsegileng ya bantsho le basadi go latelela boiphediso mo makaleng a a farologaneng a IKS;
Tlhatlhoso ya kago ya bokgoni jwa dipatlisiso kwa diunibesithing. Se se tla agelela mo maitemogelong a a bonweng go tswa go Komiti ya Potefolio ya Dioditi tsa Thekenoloji ya Tlhago ya ACST a a dirilweng bogareng jwa dingwaga tsa bo 1990.
Maitemogelo a le mantsi a go dira mmogo le intaseteri go dira Diyunibesithi tsa Thekenoloji go nna molekane yo o mosola mo tsweletsong ya IKS; le
Tshegetso ya ditshimologo tsa thuto ya dikolo le ya bagodi e lebisitswe kwa tsamaisong ya kitso ya tlhago mo boithuting jwa ditsoditso.
KUTLWISISO YA BOTLHE LE KITSO YA IKS
Boswa le boikgantsho jwa setso ke matshwenyego a mebuso lefatshe ka bophara. Nako e e bogalaka ya Aforika Borwa e e fetileng le ditlamorago tse di senyegileng tsa setso tsa bogotlhe di dira gore go nne matshwanedi go tlhotlheletsa IK e e tokafetseng le temogo ya IKS mo setšhabeng sotlhe. Se se tla kgontsha baagi go tlhaloganya ka botlalo le go itumelela go utlwagala ga IKS mo matshelong a bona a ka metlha.
KGAOLO 8
DITHULAGANYETSO TSA TSHEDIMOSETSO LE DIPATLISISO TSA IKS
Aforika Borwa e tshwanetse go simolola ditsela tsa tsamaiso tse di maleba, tse di ka tsweletsang diporotokolo le melawana ya boitshwaro mo kwalong le tiriso ya didiriswa tsa IKS. IK e ka kwalwa, ya tsholwa mo metšhining mme ya bewa mo go tshwanetseng mo polokelotshedimosetsong ya Karologanyo ya Boditšhabatšhaba ya Makwalotetla (IPC), gore e kgone go batlisiswa, go buswa le go sireletswa bonolo.
DIPOLOKELO-TSHEDIMOSETSO
Thutatsela le maemo a a dirisitsweng mo go tlhangweng ga dipolokelo-tshedimosetso tsa IK di tshwanetse gore di utlwane le ditsela dingwe tsa bosetšhabatšhaba gore go nne le kgonagalo ya tshupetso-kgabaganyo. Tlhamo ya dipolokelo-tshedimosetso tsa IK, kwa bokhutlong, e tla nna le maikaelelo a magolo mo go tlameleng le go tlhatlosa bokgoni jwa yona jwa tlhamo, go sa lebalwe ditsela tsa tshireletso tsa IK tse di tlhalosiwang mo go Karolo 6.2. Maemo a a tshwanang a tla kgontsha kopano ya ditshupo tsa IKS tse di phatlhaletseng ka tsela ya go busetsa morago. Se se tla dira jaaka borogo gareng ga ditsela tsa setso le tse dingwe.
DILAEBORARI
Dilaeborari di tshameka karolo e e botlhokwa mo go IKS. Dilaeborari tsa setekeniki ke didiriswa tse di botlhokwa thata go babatlisisi le borathekenoloji, mme di tshwanetse go tlhokomelwa le go nna mo dinakong. Dilaeborari tsa diunibesithi di ka abelana ka ditirelo tse di botlhokwa tse di tlisang tlhatlosa ya kutlwisiso ya dilo tsa tlhago ka go tlamela le go tlhatlosa dipontsho tse di maleba, ditshupetso le maeto, ka go nna le tsela ya kamogelo ya ditso le go bona dilo tse di ke batho le ka batho ba kgale.
Sebopego se seswa sa tirelo ya laeborari se a tlhokega ka ntlha ya go:
Tsamaisa phitlhelelo ya tshedimosetso ya baagi ba tlhago e lebisitswe mo ditlhokong tsa bona tse di tlhalositsweng;
Go neela baagi ba tlhago ditšhono gore ba kwale le go abelana ka ditiragalo tsa bona, setso le puo le batho ba eleng baagi le ba e seng baagi; le
Go dirisa thekenoloji e ntshwa go tshegetsa tsweletso ya baagi batlhago.
Go tshwanetse ga dirwa maano a kabelano ya didiriswa ke dikgaolo le tshegetso ya dilaeborari tse di kgethegileng mo dirutweng tse di rileng, di lebisitswe mo ditheong tsa kgaiso tsa dirutwa tseo. Dilaeborari tsa kakaretso di ka tshameka karolo e e botlhokwa mo thutong ya kakaretso ya bagodi le mo kutlwisisong ya botlhe ya IK. Go botlhokwa go netefatsa gore badiragatsi ba ba maleba mo lebakeng le ba bona tshegetso go neelana ka thulaganyetso tse maikaelelo a tsona e leng go tsweletsa kitso le dikwalo tse di amanang le yona.
DIMUSIAMO
Gona le dimusiamo tse di fetang 400 tse di bonang madi a botlhe mo Aforika Borwa. Bomasepala ba diporofense ba tshegetsa bontsi jwa tsona. Le fa go ntse jalo, dingwe, segolo jang tse kgolo, di bona madi a bosetšhaba. Dimusiamo tsa Aforika Borwa di diragatsa dipatlisiso tse di sa tshwaneng le tse dingwe le ditirelo, segolo mo disaenseng tsa baeloji le tsa molao.
Go ya ka boditšhabatšhaba, dimusiamo ke batsaakarolo ba batlhokwa mo dipatlisisong tsa IKS. Mo Aforika Borwa, tiro ya dipatlisiso e tshwanetse go tlhalosiwa le go rotloetswa. Dimusiamo di ka tshameka karolo e e siameng e bile e bonala mo tsweletsong ya kitsiso ya botlhe ya IKS. Mo lebakeng le, kgonego ya go simolola musiamo wa IKS o o ikaegileng ka kitsiso ya botlhe e tshwanetse go tlhotlhomisiwa.
MEKGWA YA PUO YA IK
Mekgwa ya puo ya IK e e fetiswang go tswa losikeng go ya losikeng e mo tlase ga matshosetsi a go nyelediwa ka ntlha ya tsweletso ya sekgoa le thekenoloji. Go tshwanetse ga nna le ditsela tsa go busa le go boloka mekgwa ya IK go nna le seabe mo materialeng wa diakhaefe wa boditšhaba. Se se tla diragala ka go rerisana le Porojeke ya Hisitori ya Puo le Diakhaefe tsa Bosetšhaba.
Go ya ka DAC, mabaka a a amanang le mekgwa ya puo ya IKS a tla batlisiswa, a tsweletswe a bo a tlhatloswe jaaka karolo ya boswa jo bo sa tshwaregeng jwa Aforika Borwa.
IKS DILABORATORI TSA IKS
Nngwe ya ditiro tse di botlhokwa tsa Lefapha la Saense le Thekenoloji e ntse e le go tlhatlosa boelamotlhaje le dikarolo tsa botlapele tsa Dipatlisiso le Tsweletso (R & D) mo makaleng a saense le a thekenoloji. Ka go lemoga karolo e e botlhokwa e e tshamekwang ke thekenoloji mo tsweletsong ya setšhaba, dilaboratori di tshwanetse go simololwa ka maikaelelo a a maphatamabedi, e leng maikaelelo magolo a go tsweletsa thekenoloji ya setso le netefatso ya go tsuntsunyetsa le go tlwaela thekenoloji e e tswang kwa ntle ka go bapisa, go golaganya, le go lomaganya kitso ya batshodi.
Dilaboratori tse di kgethegileng di tshwanetse go simololwa go tsweletsa IK, go tlaleletsa go tsenyeletsa dipatlisiso tsa IK mo ditheong tsa dipatlisiso tse di leng teng. Dilaboratori tsa tlhago di ka dira jaaka dintlha tsa go tsena mo patlong ya dikgetho tsa ditsela tsa katoloso mo tlhamong ya dithekenoloji le tsamaiso ya didiriswa tsa tlhago. Dilaboratori tsa IK di tshwanetse go tshegetsa ditiro tsa baagi tse di thusang go boloka le go sireletsa kitso ya selegae, go kgobokanya temogo le tuelo ya ditlhamo tsa baagi le dikabelo tsa bona tse di botlhale. Dilaboratori tse di tla abela mo ditirong tsa mmatota mo setšhabeng go tlhatlosa tsweletso e e tswelelang ya baagi, dipatlisiso ka baagi, le kago ya bokgoni go simolola ditlapele tsa ditlhogo tsa dipatlisiso le go tsamaisa ditiro tsa dipatlisiso. Mo go direng ditiro tsa yona, dilaboratori tsa IKS di tla gatelela maleba a kitso ya tlhago le ditlhamo tse di tsalanang le puso ya didiriswa le tsamaiso mo setšhabeng gape di tla:
Tsala kitso ka dikgalemotlhakanelo le tiro ya patlisiso ya go tsayakarolo, dipotso le tlhatloso ya tsweletso ya maitemogelo a baagi;
Tsamaisa mekgwa jaaka tsweletso ya thekenoloji ya go tsayakararolo (PTD), tsamaiso ya didiriswa tsa baagi le tsa setso (CCBRM) le makala a tsamaiso a thulaganyo (AMP);
Tsweletsa didiriswa tsa setho ka go katisa le go ithuta ka go tlhatlosa bokgoni jwa barutegi ba dipatlisiso, boratekeniki ba selegae, batsamaisi ba didiriswa le borapolase, bogolo baagi ba selegae, mo tshomarelong ya baotaebesithi, tsweletso ya baagi, botsamaisi jwa go arola le setso sa tsoseletso.
MAFELO A IKS
Go tshitshintswe gore tshimololo ya Mafelo a IKS mo ditheong tse di ntseng di le teng jaaka diunibesithi, mafelo a baagi jj. a tla dira jaaka ditsela tsa go tsamaisa le go kgontsha, mme ditirelo tsa ona, mananeo, le diporojeke di tshwanetse go tsenyeletsa go tsayakarolo go go anameng le tirisano mmogo ya maloko a baagi. Mafelo a Kitso ya Tlhago a tla lebisa ditiro tsa ona mo go somareleng le go diriseng kitso ya selegae ya baagi mo melelwaneng ya Aforika Borwa. Mafelo a IKS a a dirisanang le baagi a tla ineela mo go tsamaiseng tirisanommogo magareng ga ditheo tsa thuto tse di kwa godimo, di NGO le batshodi le baitseanape ba IKS ba ba dirang mo tsweletsong le mo tlhatlosong ya IKS. Go tshitshintswe gore makala a ditiro a Mafelo a IKS e tla nna a a latelang:
Go kokoanya, go kwala, le go tsamaisa tshedimosetso ka dikarolo dingwe tsa kitso ya tlhago;
Go tsweletsa mekgwa ya go tlisa dipoelo tsa tšhelete le e e tshepagalang ya go kwala kitso ya tlhago;
Go tsamaisa mananeo a katiso le go dira moakanyetso wa materiale ka kitso ya tlhago go tsweletsa badiri mo go IKS; baitseanape le batshodi;
Go tsamaisa dipatlisiso tsa kgalemotlhakanelo mo ditseleng tsa kitso ya tlhago;
Go tlhatlosa tshimololo ya mafelo a didiriswa tsa kitso ya tlhago tsa kgaolo le tsa bosetšhaba; le
Go thusa mo go direng dipholisi le go dira moakanyetso wa mananeo a thuso ya setekeniki a lebisitswe mo kitsong ya tlhago.
BOKHUTLO
Pholisi e ya IKS e na le hisetori ka gonne e tlatsa botlhokwa jwa ditso tsa Aforika mo tebong ya bogotlhe. Dikabelo tsa yona di ikaeletse go tlatsa, go lemoga, go sireletsa, go tlhatlosa le go tsweletsa kitso ya tlhago e e tshotsweng ke baagi ba selegae ka maikaelelo a go godisa ikonomi le tsweletso ya loago. E tshegetswa ke bakganni ba ba botlhokwa jaaka baabedi ba kitso ya tlhago mo ikonoming le kgolagano ya IKS le ditsela dingwe tsa kitso.
Pholisi e e tsweleditswe mo bokaong jwa Tsela ya Bosetšhaba ya Tlhamo. E tshitshinya tshimololo ya ditheo tse di farologaneng go tlatsa, go lemoga, go tlhatlosa, go sireletsa, le go tsweletsa ditsela tsa kitso ya tlhago. Sekao, Ofisi ya Bosetšhaba ya IKS e tla tsamaisa tirisanommogo magareng ga batsholaseabe ba ba farologaneng le letlole la dipatlisiso le tiro ya tlhatloso go IKS. Terasete ya Bosetšhaba ya Tsweletso e tla nna le maikarabelo a go tshegetsa, go sireletsa, go tlhatlosa le go tsweletsa IKS, le go tlhaola diporojeke tse di maleba. Khansele ya Kgakololo e tla dira jaaka setheo sa ditherisano mme e tla tsweletsa kgolagano le ditheo tse difarologaneng, baagi le batshodi le baitseanape ba IKS.
Fa go lebeletswe tshimologo ya ditheo tse di fa godimo le tsela ya kgabaganyo ya IKS, pholisi e e totobatsa dikarolo tse di farologaneng tse mafapha a bosetshaba a a dirang le IKS a tla kgonang go di tshameka. Sekao, DTI (IPRs), DoH (dintlha tsa taolo mabapi le baitseanape ba pholo ya setso), DEAT (baotaebesithi, phitlhelelo, kabelano ya dipoelo), Thuto (tsenyeletso mo kharikhulamong), le DAC (dintlha tsa setso le boswa tse di amanang le IKS), le DST (tlhamo le tsenyeletso mo ditseleng dingwe tsa kitso), le mafapha mangwe a mmuso a a dirang mo makaleng a ditsela tsa kitso ya tlhago.
DIKHUTSHWAFATSO
DAC LEFAPHA LA BOTSWERETSHI LE SETSO
DEAT LEFAPHA LA MERERO YA TIKOLOGO LE BOJANALA
DST LEFAPHA LA SAENSE LE THEKENOLOJI
DTI LEFAPHA LA KGWEBISANO LE INTASETERI
IKS DITSELA TSA KITSO YA TLHOLEGO
NSI TSELA YA BOSETŠHABA YA TLHAMO
NQF LETLHOMESO LA BORUTEGI LA BOSETŠHABA
