KHOLETŠHE YA BOSIAMISI
LETSHWAO LA KHOLETŠHE
Kholetšhe ya Bosiamisi, Kgetsi ya Poraefete X659, Pretoria, 0001, Aforika Borwa
Mogala 012 334 7700 Nomoro ya Fekese 012 326 4288
DITENG Tsebe
TAOLO YA DIKGOTLATSHEKELOT SA DIKGOSI LE DIKGOSANA
Matseno
MEGOPOLO YA NTLHA LE DINTLHATHEO TSA TAOLO
Tumelo ya nonofo
Mogopolo wa tikologo
Tswelelopele
TAOLO E KA LEKANYEDIWA KA MO MABAKENG A LE MARARO
TATELANO YA DIKGOTLATSHEKELO MO AFORIKA BORWA
Kgotlatshekelo ya Molaotheo
Kgotlatshekelo Kgolo ya Boikuelo
Kgotlatshekelo Kgolo
Dikgotlatshekelo tsa Bomagiseterata
Dikgotlatshekelo tse dingwe tse di tlhamilweng gongwe di lemogwa go ya ka Molao wa Palamente
TAOLELO YA DIKGOSI LE DIKGOSANA GO REETSA DIKGETSE TSA SELEGAE
Matseno
Tona a ka laolela Dikgosi, Dikgosana le Bathusi go reetsa dikgetse tsa selegae
Ditlhokego tse di tshwanetseng go fitlhelelwa pele ga Kgosi, Kgosana gongwe Mothusi wa Kgosi a ka diragatsa taolo
Taolelo ka Tona
Kgotlhang e tshwanetse go nna magareng ga bantsho fela
Bonno
Ditleleimi tsa selegae tse di tlhagelelang go tswa mo Molaong wa setso le setso
Merero e Kgotlatshekelo ya Kgosi le Kgosana di senang taolo ya yona
Dikgotlatshekelo tsa Makgotla a Baagi
TSAMAISO MO KGOTLATSHEKELO YA SETSO
TSAMAISO
Setheo sa Ditsamaiso
Go tlhagisa Bosupi
Go tsaya Ditshwetso
KATLHOLO LE TIRAGATSO
Katlholo
Tiragatso
Boikuelo le Tshekatsheko gape
Tsamaiso ya Boikuelo mo Mererong ya Selegae
Boikuelo mo Dinageng tse di Ipusang
TAOLELO YA DIKGOSI LE DIKGOSANA GO REETSA DIKGETSE TSA BOSENYI
DIKGOSI LE DIKGOSANA TSE DI SENANG TAOLELO
SEEMO MO DINAGENG TSA TBVC
Matseno
Bophuthatswana
Go Tlhamiwa le Molaotheo wa Dikgotlatshekelo tsa Setso
Taolo ya Dikgotlatshekelo tsa Setso
Merero e Dikgotlatshekelo tsa Setso di nang le taolo ya yona
Matseno
Taolo ya Selegae le Tsamaiso
Taolo ya Bosenyi le Tsamaiso
Dikgotlatshekelo tsa Bothati jwa Kgaolo
DIKGOTLATSHEKELO TSA SETSO LE MOLAOTHEO
Maemo a Kgotlatshekelo ya Magiseterata
Maemo a Kgotlatshekelo ya Setso
GO DIRA, TAOLO LE TSAMAISO YA DIKGOTLATSHEKELO TSA SETSO
TAOLO YA DIKGOTLATSHEKELO TSA DIKGOSI LE DIKGOSANA
MATSENO
Fa e sale bogologolo tala Baeteledipele ba Setso dira ditiro tse di farologaneng tsa botlhokwa mo merafeng ya bona e e farologaneng. Ditlhaloso tse di mo lekwalong leno di lebeletse nngwe ya ditiro tseo: e leng tiro ya boatlhodi ya Baeteledipele ba Setso. Gompieno bontsi jwa tsamaiso ya bosiamisi kwa metsememagaeng bo dirwa ke dikgotlatshekelo tsa Baeteledipele ba Setso gongwe Dikgotlatshekelo tsa Setso. Tseno ke dikgotlatshekelo tsa Dikgosi le Dikgosana mme di tsamaisa bosiamisi di ikaegile thata ka molao wa setso. Go ya ka karolo ya 211 ya Molao wa Molaotheo wa Rephaboliki ya Aforika Borwa, molao wa setso jaanong o lemogwa jaaka tsamaiso ya molao gammogo le molao wa boagisanyi. Seno se kaya gore dikgotlatshekelo ga di a tshwanela go lemoga bosiamisi1 jwa molao wa setso jaaka go ne go dirwa pele ga go tsenngwa tirisong ga Molao wa Molaotheo fela di tshwanetse go o dirisa fa go leng maleba le go ya ka molao o o gona le Molao wa Molaotheo. Dikgotlatshekelo tse di gona tsa setso di lemogwa go ya ka ntlha ya 16 ya sejule ya bo6 ya Molao wa Molaotheo e e dirang tlamelo ya gore kgotlatshekelo nngwe le nngwe, go akarediwa Dikgotlatshekelo tsa Setso tse di neng di ntse di le gona fa Molao wa Molaotheo o simolola go dira di tla tswelela go dira le go dirisa taolo ya ditikologo go ya ka molao o o dirang mo go tsona. Go dira ga dikgotlatshekelo tseno go laolwa ka melao e le mmalwa. Melao eno e akaretsa melao e e tserweng go tswa mo go Aforika Borwa wa pele ga Molaotheo2, dinagamagae tsa maloba le dinaga tse di ipusang3. Go tswelediwa ga melao eno ya Aforika Borwa wa maloba le o Montšhwa go laolwa ke sejule ya bo6 ya Molao wa Molaotheo wa Aforika Borwa wa bo108 wa 1996. Moporesidente wa Naga o reboletse diporofense tse di farologaneng melao eno ka kgoeletso go ya ka ntlha ya bo14 ya sejule ya bo6 ya Molao wa Molaotheo. Lebelela: Report On Traditional Courts & Judicial Functions of Traditional Leaders: letlha la 21 Ferikgong 2003: Khomišene ya Molao ya Aforika Borwa mo tsebeng ya 1.
MEGOPOLO YA MOTHEO LE DINTLHATHEO TSA TAOLO
Taolo e ka tlhalosiwa jaaka dithata le bokgoni jwa kgotlatshekelo go ka reetsa le go swetsa ka dikgotlhang magareng ga maphata a a fa pele ga yona. Graafreinet Municipality v Van Ryneveld's Pass Irrigation Board 1950 SA 420 (A). Ka jalo taolo e re bolelela ka dithata le ditekanyetso tse kgotatshekeo e nang natso. Katlholo e e dirilweng mo kgetseng e mo go yona kgotlhatshekelo e neng e sena taolo ga se ya boammaaruri mme ga e isiwe tlhogong. Go ya ka molao wa boagisanyi, mogopolo wa taolo o theilwe mo dintlhatheong le melawana e le mmalwa. MElawana eno e simologa mo molaong wa boagisanyi mme gape e ka rulaganngwa mo molaong. Sekai sa thulaganyo eo ke Molao wa Kgotlatshekelo ya Bomagiseterata.4 Taolo e theilwe mo melawaneng e e latelang:
Tumelo ya nonofo:
Molawana ono ke wa botlhokwa mo melawaneng e le mmalwa e e amanang le taolo. Go ya ka molawana ono, gore kgotlhatshekelo e nne le taolo e tshwanetse go maatlafadiwa go diragatsa ditaelo tsa yona: Eckards 17. Kgotlatshekelo e tshwanetse go nna le dithata mo mothong wa moiphemedi le dithoto tsa gagwe.
Mogopolo wa tikologo
Mogopolo wa tikologo o amana le tumelo ya nonofo. Taolo e lekanyeditswe go ya ka tikologo. Lebelela Polak 2. Taolo ya kgotlatshekelo e lekanyeditswe go ya ka lefelo le le rileng le le tlhalositsweng.
Fa puo eno e ranolwa ka tlhamalalo e kaya gore mongongoregi o latelelela moiphemedi go ya kwa foramong ya gagwe. Fa mongongoregi a leletsa go tsaya dikgato tsa semolao kgatlhanong le moiphemedi, mongongoregi o tshwanetse go dira jalo kwa kgotlatshekelo e e nang le taolo mo mothong wa moiphedi le dithoto tsa gagwe. Le gale go na le diphapogo mo molawaneng ono, go naya sekai: kgotlatshekelo e ka nna le taolo gone se se bakileng kgato se tlhageletse mo lefelong le le mo taolong ya yona. Malebana le Dikgotlatshekelo tsa Bomagiseterata, karolo ya 28(d) ya Molao wa Dikgotlatshekelo tsa Bomagiseterata wa bo32 wa 1944, e dira tlamelo ya gore kgotlatshekelo e nne le taolo ka ntlha ya mabaka ao, se se bakang kgato se tshwanetse go tlhagelela ka botlalo mo lefelong le kgotlatshekelo e nang le taolo mo go lona.
Ka ntlha ya melawana e e gaisanang ya taolo go na le kgonagalo ya gore dikgotlatshekelo tse di fetang bongwe di nne le taolo mo morerong o le mongwe fela. Ka ntlha ya fa mongongoregi e le dominis litis, go tewa gore o na le taolo mo kgetseng ya gagwe, o gololesegile go tlhopha gore a tseye dikgato kwa kgotlatshekelo efe. Gantsi mongongoregi o tlhopha foramo e e mo siametseng go na le e e siametseng moiphemedi.
Tsweletsopele
Go swediwa ka taolo ka nako ya fa motho a neelwa tagafara mme e seng fa go ntshiwa tagafara. Fa fela kgotlatshekelo e sena go newa taolo e nna mo go yona go fitlha kgato eo e konosediwa. Standard Credit Corporation Ltd V Bester and Others 1987 SA 812(W) kwa 819. Fa kgotlatshekelo e ne e na le taolo ka nako ya fa motho a ne a neelwa tagafara gongwe ya tsamaiso ya kgotlatshekelo e go simolotsweng dikgato ka yona, go fetoga ga maemo morago ga moo go ka seke ga tseel kgotlatshekelo taolo ya yona. Sekai; kgotlatshekelo e e nang le taolo ka ntlha ya gore moiphemedi a nna mo lefelong le le mo taolong ya yona ka nako ya fa a neelwa tagafara e tla tswelela go nna le taolo mo morerong oo le fa fa e kare morago ga go neelwa tagafara, moiphemedi a seke a tlhola a nna mo lefelong leo la kgotlatshekelo.
TAOLO E KA LEKANYEDIWA MO MABAKENG A LE MARARO
Gore go kgone go tlhaloganngwa sentle, tlhaloso e e latelang e ikaegile ka sekao sa kgotlatshekelo ya Bomagiseterata
Mofuta wa tleleimi
Boleng jwa tleleimi
Lefelo la taolo (tikologo)
Ke maikarabelo a motlhankedi mongwe le mongwe wa sebaka go netefatsa gore kgotlatshekelo ya gagwe e na le taolo ya go reetsa morero o o fa pele ga yona. Seno se dira bogolo segolo malebana le ditekanyatso malebana le mofuta le boleng jwa tleleimi. Go tshwanetse ga elwa tlhoko gore fa go tliwa mo dikgotlatshekelong tsa setso gona ga jaana ga go a bewa tekanyetso ya madi. Legale Porojeke e e Kgethegileng e e ka ga Molao wa Setso ya Khomišene ya Molao e atlenegisa gore go itsisiwe tekanyetso ya kobamelo e e nang le bo seng fomale le bonolo jwa Molao wa Setso.5 Mo mabakeng a mo go ona moiphemedi a tlhagelelang mo kgotlatshekelo e e senang taolo mo go ena mme a sena bothata le taolo ya kgotlatshekelo, kgotlatshekelo e tla nna le taolo ya go reetsa morero. Ka tsela eno, moiphemedi o amogetse taolo ya kgotlatshekelo. Karolo ya 281f ya Molao wa Dikgotlatshekelo tsa Bomagiseterata wa bo32 wa 1944 jaaka o tlhabolotswe. Le gale fa go sena moiphemedi yo o tlhagelelang, motlhankedi wa sebaka o na le maikarabelo wa gore ka bo ena mero motu, a ka tlhagisa ntlha ya taolo ya tikologo. Ke ka moo mo mabakeng a mo go ona moiphemedi a tlhagelelang, motlhankedi wa sebaka ga a tshwanela gore ka bo ena mero motu a tlhagise ntlha ya taolo ya tikologo. Mo mabakeng a mo go ona ntlha ya gore ga gona taolo e tlhagisiwang, gantsi maikarabelo a nna mo magetleng a mongongoregi go supa gore a mme kgotlatshekelo e na le taolo Lebelela Malherbe v Britstown Municipality 1949 1 SA 281 c, fela tsela e moiphemedi a ikuelang ka yona malebana le gore ga gona taolo ya tikologo e ka rolela maikarabelo mo moiphemeding.
TATELANO YA DIKGOTLATSHEKELO MO AFORIKA BORWA
Mogopolo wa taolo gape o amana le tatelano ya dikgotlatshekelo tsa Aforika Borwa ka ntlha ya gore o re itsise gore kgotlatshekelo e e riling e na le dithata le ditekanyetso dif e. Go ya fela ka taolo/dithata, kgotlatshekelo ya molao e ka nna jaaka kgotlatshekelo ya ntlha gongwe jaaka kgotlatshekelo ya boikuelo. Go ya ka kgaolo ya 8 ya Molao wa Molaotheo wa bo108 wa 1996, dikgotlatshekelo ke:
Kgotlatshekelo ya Molaotheo
Kgotlatshekelo ya Molaotheo ke kgotlatshekelo e kgolo go gaisa mo nageng mo mererong yotlhe e e amanang le molaotheo S 166 & 167.
Kgotlatshekelo Kgolo ya Boikuelo
Kgotlatshekelo Kgolo ya Boikuelo ke kgotlatshekelo e kgolo go gaisa ya boikuelo mo mererong e e seng merero e e amanang le molaotheo S166 & 168.
Kgotlatshekelo Kgolo
Kgotlatshekelo Kgolo e akaretsa Kgotlatshekelo Kgolo ya Boikuelo e e tlhamilweng ka Molao wa palamente go reetsa boikuelo go tswa kwa Dikgotlatshekelong Kgolo. Di tsaya ditshwetso ka merero mengwe le mengwe fela kwa ntle ga e e beetsweng thoko go lebelelwa ke kgotlatshekelo ya molaotheo S166 & 169. Kgotlatshekelo Kgolo e tsewa e na le taolo ya leruri (go tewa gore e bona taolo ya yona go tswa mo molaong wa boagisanyi)
Dikgotlatshekelo tsa Bomagiseterata
Dikgotlatshekelo tsa Bomagiseterata di ka swetsa ka morero mongwe le mongwe fela o o laowlang ke Molao wa palamente. Dikgotlatshekelo tseno di ka seke tsa batlisisa gongwe go dira taelo malebana le gore a molao mongwe o ikamanya le molaotheo gongwe maitsholo a moporesidente - S166 & 170. Dikgotlatshekelo tsa Bomagiseterata: di tsewa jaaka dibopiwa tsa molao (go tewa gore di bona dithata tsa tsona go tswa mo molaong o o di theileng, Molao wa Dikgotlatshekelo tsa Bomagiseterata wa bo32 wa 1944.) Dikgotlatshekelo tseno gape di bona dithata go tswa mo melaong e mengwe kwa ntle ga Molao wa Dikgotlatshekelo tsa Bomagiseterata. Ka jalo, kgotlatshekelo ya magiseterata ga ena dithata tse dingwe kwa ntle ga tse e di bonang go tswa mo Molaong wa Dikgotlatshekelo tsa Bomagiseterata le melao e mengwe.
Dikgotlatshekelo tse dingwe tse di tlhamilweng gongwe di lemogwa go ya ka Molao wa palamente
Dikgotlatshekelo tsa setso di wela mo setlhopheng seno. Dikgotlatshekelo tsa Dikgosi le dikgosana di tlhamilwe le/gongwe go lemogwa go ya ka melao e e neng e ntse e le gona pele ga go tsenngwa tirisong ga Molaotheo. Sekai sa melao eo ke Molao wa Tsamaiso ya Bantsho wa bo38 wa 1927. Go ya ka ntlha ya bo2 ya sejule ya 6 ya Molao wa Molaotheo, melao yotlhe e e neng e dira pele ga go tsenngwa tirisong ga Molao wa Molaotheo, go ntse go lebeletswe Molao wa Molaotheo, e tla tswelela go dira go fitlha e tlhabololwa gongwe e phimolwa. Go ya ka Molao wa Tsamaiso ya Bantsho ga gona tatelano e e rebotsweng ya dikgotlatshekelo tsa setso. Gape ga gona tlamelo ya boikuelo go tswa kwa dikgotlatshekelo tsa Dikgosana go ya kwa dikgotlatshekelong tsa Dikgosi. Mo mererong ya bosenyi le ya selegae, boikuelo ke maikarabelo a Dikgotlatshekelo tsa Bomagiseterata. Lebelela Report On Traditional Courts & Judicial Functions of Traditional Leaders: letlha la 21 Ferikgong 2003: Khomišene ya Molao ya Aforika Borwa mo tsebeng ya 4, le karolo 12 & 20 ya Molao wa Tsamaiso ya Bantsho. Mo merafeng mengwe, go sa ntse go dirisiwa mokgwa wa gore dingongorego le ditleleimi di simolole kwa lekgotleng la selegae mme e re fa go sena tharabololo di fetele kwa kgosaneng mme la bofelo di fetele kwa Kgosing. Go tswa kwa Kgosing, boikuelo bo fetela kwa Kgotlatshekelo ya ga Magiseterata.
DITHATA TSA DIKGOSI LE DIKGOSANA GO REETSA DIKGETSE TSA SELEGAE
Matseno
Pele ga go tsenngwa tirisong ga Molao wa Molaotheo wa Rephaboliki ya Aforika Borwa wa bo108 wa 1996, molaotheo le taolo ya dikgotlatshekelo tse di kgethegileng tsa bantsho mo Aforika Borwa di ne di tsamaisiwa go ya ka Molao wa Tsamaiso ya Bantsho wa bo38 wa 1927 - Seymour's Customary law In Southern Africa ka JC Bekker 7.
Dikgotlatshekelo tsa Dikgosi le Dikgosana, dikgotlatshekelo tsa Bokomisinara le Dikgotlatshekelo tsa Boikuelo jwa Dikgotlatshekelo tsa Bokomisinara e ne e le dikgotlatshekelo tse di kgethegileng tsa bantsho. Ka ngwaga wa 1986, go latela dikatlenegiso tsa Khomišene ya ga Hoexter ya Dipatlisiso tsa Popegotheo le tiro ya dikgotlatshekelo kwa Dikgotlatshekelo tsa Bokomisinara le Dikgotlatshekelo tsa Boikuelo jwa Dikgotlatshekelo tsa Bokomisinara di ne tsa khutlisiwa.6 Taolo ya dikgotlatshekelo tseno e ne ya fetisediwa kwa dikgotlatshekelong tsa bomagiseterata. Go tloga ka nako eo, dikgetse tse di magareng ga bantsho di ne tsa reediwa ke dikgotlatshekelo tsa bomagiseterata go ya ka taolo ya tsona e e tlwaelegileng. Dikgotlatshekelo tsa Bomagiseterata jaanong di ne di ka dirisa molao wa setso mo dikgotlhannyeng magareng ga bantsho. Go ya ka karolo 1 ya Molao o o Tlhabolotsweng wa Bosupi wa 1988, Dikgotlatshekelo tsa Bomagiseterata din e di ka lemoga bosiamisi jwa molao wa setso. Ka nako eo molao wa setso o ne o ise o lemogwe jaaka tsamaiso ya molao e e ka dirisediwang gongwe le e mengwe mo Rephaboliking ya Aforika Borwa. Molao wa naga o ne o sa tseye tsia dikgato tse di neng di tlhagelela go tswa mo ditirisanong tsa molao wa setso. (Seymour 7) Mo dikgatong tse din eng di akaretsa montsho le motho yo e seng montsho go ne go dirisiwa fela molao wa boagisanyi. Sekai ke moo Sipho, yo e leng monna wa montsho yo o nyetseng mosadi wa gagwe Sibongile ka lenyalo la setso, a neng a tsaya kgato kgatlhanong le Kobus yo e seng montsho ka ntlha ya boaka. Go ne go tla dirisiwa molao wa boagisanyi ka ntlha ya gore Kobus yo e seng montsho o teng moo jaaka molatofadiwa. Fa go ne go dirisiwa molao wa boagisanyi, Sipho o ne a tla bo a tsewa jaaka motho yo o sa nyalang mme ka jalo a sena lebaka la boammaaruri la go tsaya kgato gonne lenyalo la setso le ne le sa tsewe e le lenyalo. (Lebelela Seymour 7)
Tona e ka laolela Dikgosi, Dikgosana le Bathusi go reetsa dikgetse tsa selegae
Go ya ka karolo 12 ya Molao wa Tsamaiso ya Bantsho wa 1927 Tona e ka naya Dikgosi, Dikgosana le Bathusi ba Dikgosi taolelo ya go reetsa dikgetse tsa selegae. S12 E BUISEGA JAANA "Tona e ka - (a) Laolela kgosi gongwe kgosana nngwe le nngwe e e lemogwang gongwe e thapilwe ka fa tlase ga karolwana ya gongwe ya karolo ya bobedi go reetsa le go swetsa ka ditleleimi tsa selegae tse di tlhagelelang mo molaong le setsong sa Bantsho tse di tlisitsweng fa pele ga gagwe ke Bantsho kgatlhanong le bantsho ba ba nnang mo lefelong le a nang le taolo ya lona (b) Ka kopo ya kgosi nngwe le nngwe fela gongwe kgosana e e neilweng taolo go ya ka temana ya (a), e ka laolela mothusi wa kgosi eo go reetsa le go swetsa ka ditleleimi tsa selegae tse di tlhagelelang mo molaong le setso sa Bantsho tse di tlisitsweng fa pele ga gagwe ke moagi wa montsho kgatlhanong le moagi yo mongwe wa montsho mo lefelong le le mo taolong ya kgosi eo, FA FELA E LE GORE kgosi ya Montsho, kgosana gongwe mothusi wa kgosi a ka seke a nne le dithata ka fa tlase ga karolo eno gongwe molao mongwe fela, tsa go swetsa ka go seng boammaaruri, tlhalo le karogano e e tlhagelelang mo lenyalong". Ditlamelo tse di tshwanang le tseo di fitlhelwa kwa melaong ya Transkei (Melao ya bo13/1982 le 6/1983), Ciskei (Molao wa bo37 wa 1984), Bophuthatswana (Molao wa bo29 wa 1979), Kwandebele (Molao wa bo3 wa 1984) - Lebelela Bennett 76 ka dipaakanyo dingwe mo ntlheng ya taolo le tsamaiso.
Melawana ya dikgotlatshekelo tsa setso e fitlhelwa mo go GN R2082 ya letlha la 29 Sedimonthole 1967.
Ditlhokego tse di tshwanetseng go fitlhelelwa pele ga Kgosi, Kgosana gongwe Mothusi a ka diragatsa taolo ya selegae
Go ya ka karolo ya 12 (a) le (b) pele ga kgosi, kgosana gongwe mothusi a ka nna le dithata tsa go reetsa le go swetsa ka dikgotlhang tsa selegae, go tshwanetse go fitlhelelwa ditlhokego tse di latelang.
Taolelo ka Tona Karolo ya 12 . Lebelela 1.5.2 fa godimo
Kgotlhang e tshwanetse go nna magareng ga Bantsho
Kgosi, kgosana gongwe mothusi a ka reetsa dikgotlhang magareng ga bantsho fela. Montsho o tlhalosiwa mo K35 ya Molao wa Tsamaiso ya Bantsho wa bo38 wa 1927 jaana: "Fa go buiwa ka montsho go tla akarediwa motho mongwe le mongwe fela yo e leng tokololo ya Morafe wa tlholego mo Aforika". Lotso ke ntlha ya botlhokwa tota mo go swetseng ka taolo ya dikgotlatshekelo tsa setso.
Fa go lebelelwa ditlamelo tsa tekatekano mo Molaotlhomong wa Ditshwanelo, potso e nna gore a mme seno ga se go tlhaola. Go ya ka TW Bennet 77 seno ke tekanyetso e e amogelesegang le e e ka tlhalosegang mo tshwanelong ya go se tlhaolwe. (Lebelela gape K 36 ya Molaotheo.) "Ga gona pelaelo epe gore dikgotlatshekelo tsa setso di na le mosola o o kgethegileng mo Bantshong, ba e leng gore ka ntlha ya mabaka a ditšhelete le thuto gab a kgone go fitlhelela dikgotlatshekelo tsa bomagiseterata gongwe dikgotlatshekelo kgolo", mme ka jalo e le kgato e e kgethegileng e e welang ka fa tlase ga Karolo ya 8 (a) Molao wa Molaotheo wa Nakwana. (Karolo ya 9 ya Molao wa Molaotheo o Montšhwa) TW Bennet 77. Mo Bangidawo & others v Head of the Nyanda Regional Authority & another 1998 SA 263 (Tk) go ne ga swediwa ka gore le fa ditlhokego tsa bosemorafe di gataka ditshwanelo tsa tekatekano fa pele ga molao, ke tekanyetso e e ka tlhalosegang. Kgotlatshekelo mo kgetseng ya Mlheka & Feni v Head of the Western Tembuland Regional Authority & another 2001 SA 574(Tk) ka dintlha tse di tshwanang le tseo, e fitlhetse gore kgatako eo ga se e e ka tlhalosegang. Le gale khomišene ya molao, mo Pampiri ya Dipuisano ka ga dikgotlatshekelo tsa Setso, mo temaneng ya 6.2.2, e atlenegisa gore go phimolwe ditlamelo tsotlhe tse di tlhaolang mo Molaong wa Tsamaiso ya Bantsho le gore taolo e tshwanetse go ikaega fela ka mofuta wa tleleimi, bonno le tirisego ya molao wa setso.
Bonno
Mafoko a a mo karolong ya 12 (a) le (b) "monni wa montsho kgatlhanong le montsho mo tikologong e e mo taolong ya kgosi eo" fa a ranolwa ka tlhamalalo e kete a kaya gore, gore kgosi e ka nna le taolo mo morerong wa selegae go tshwanetse gore mongongoregi le moiphemedi ba bo ba nna mo tikologong e e mo taolong ya kgosi. Go ya ka Seymour mo tsebeng ya 15, go nna fela ga moiphemedi mo tikologong e kgosi e nang le taolo ya yona go lekane go naya kgosi taolo ya go reetsa kgetse eo ya selegae. Mo Exparte Minister of Native Affairs go ne ga swediwa ka gore bonno ke lereo la setegeniki la molao wa boagisanyi mme le tshwanetse go ranolwa go ya ka molao wa boagisanyi. Bonno ga bo a tshwanela go akaretsa bonno jwa semmuso jwa motho mme go tshwanetse ga nna le pharologano magareng ga tse pedi tseno. Bonn obo kaya lefelo fela le motho a nnang kwa go lona. Motho a ka nna le mafelo a feta bongwe a a nnang kwa go ona. (Seymour 15) Mo mabakeng a a jalo o tsewa a nna kwa lefelong le a nnang kwa go lona ka nako ya fa go ntshiwa tagafara (Seymour 15). Ga go ise go laelwe gore go tlhokega gore motho a bo nna sebaka se se kae kwa lefelong gore le tsewe jaaka bonno. Le gale, go ka seke ga twe motho o nna kwa lefelong fa e le gore motho o etetse lefelo leo nakwana fela gonne go tlhokega gore a bo a nna sebakanyana. (Seymour 15) Bonno jwa semmuso jwa motho ke lefelo le go tsewang gore motho o teng le fa tota a seyo kwa go lona. DSP Cronje and J Heaton7 o tlhalosa bonno jwa semmuso jwa motho jaaka "...lefelo le motho a tsewang gore o teng kwa go lona gore go tswelediwe ditshwanelo tsa gagwe le gore a diragatse maikarabelo a gagwe le fa tota a ka ne a seyo". Motho a ka nna le bonno bo le bongwe fela jwa semmuso ka nako.8 Moiphemedi yo e seng moagi a ka fetisetsa taolelo mo kgotlatshekelong ka go dira tlhagiso mo taolong ya kgotlatshekelo.9
Tleleimi ya Selegae e tshwanetse go tlhagelela go tswa mo molaong wa setso le setso fela
Taolo ya kgosi gongwe kgosana e lekanyeditswe fela mo ditleleiming tse di tlhagelelang go tswa mo molaong wa setso gongwe setso. Kgosi gongwe kgosana ga e na dithata tsa go reetsa dikgetse tse di tlhagelelang go tswa mo molaong wa boagisanyi. Tlamelo ya Karolo 12 ya Molao wa Tsamaiso ya Bantsho o totobetse ka go se akaretse taolo ya kgosi, kgosana gongwe mothusi mo mererong e e akaretsang bo seng boammaaruri, tlhalo gongwe karogano ya mo lenyalong. Ka ntlha ya fa go ya ka Molao wa Temogo ya Manyalo a Setso, lenyalo la setso le newa maemo a a tshwanang le a lenyalo la molao wa selegae mme le ka khutlisiwa fela ka tlhalo, go khutlisiwa ga lenyalo la setso le gona go kwa ntle ga taolo ya dikgotlatshekelo tsa setso.10 Le gale Dikgotlatshekelo tsa Setso di sa ntse di ka nna tsa tseregany fa go na le dikgotlhang tsa manyalo pele ga tlhalo.11 Di tswelela go nna le taolo ya ditleleimi tse di amanang le lenyalo, sekai, tleleimi ya bo busediwa bogadi, ditleleimi tsa ditshenyegelo tsa boaka mo e leng gore molao wa boagisanyi ga o dire gona. Lebelela Pegelo ya Khomišene ya Molao ya Aforiak Borwa malebana le kgotlhang ya melao ya Lwetse 1999 (SA Law Commission report on conflict of laws September 1999) tsebe ya 2, Lebelela gape S211 ya Molao wa Molaotheo le K1 ya Molao o o Tlhabolotsweng wa Molao wa Bosupi wa bo45 wa 1988. Karolo 12 e thibela dikgotlatshekelo tsa setso mo go reetseng dikgetse tsa selegae tse di tlhagelelang go tswa mo molaong wa boagisanyi. Mo go Ngwenya v Mavana12 go ne ga swediwa gore ka ntlha ya fa molao wa boagisanyi o ne o dira mo tleleiming ya boaka, dikgotlatshekelo tsa setso ga din a taolo ya go reetsa kgetse. Mo kgetseng ya Nkosi v Mdhladhla13 e e neng e akaretsa tleleimi ya ditshenyegelo tsa petelelo, kgotlatshekelo ya boikuelo e sweditse ka gore ka ntlha ya fa molao wa boagisanyi o letlelela fela dikgato tsa bosenyi mo mabakeng a a jalo, kgotlatshekelo ya setso ga e na taolelo. Le gale, mo mabakeng a mo go ona ditsamaiso tsotlhe tsa molao di nang le tlamelo ya paakanyo, taolo ya kgotlatshekelo e ne ya tlhomamisiwa. Lebelela Cebekulu v Shandu.14 Lebelela Pegelo ya Khomišene ya Molao ya Aforiak Borwa malebana le kgotlhang ya melao ya Lwetse 1999 (SA Law Commission report on conflict of laws September 1999) mo tsebeng ya 47 fn27. Go tshwanetse ga elwa tlhoko gore ka fa tlase ga Karolo ya bo20 ya Molao wa Tsamaiso ya Bantsho,
Baeteledipele ba Setso ban a le bokgoni jwa go sekisetsa melatso mengwe ya molao wa boagisanyi gongwe molao wa setso, fa fela e le gore molatofadiwa le mongongoregi ke bantsho. Fa ba diragatsa taolo ya bona mo bosenying K 20 (a) e naya Dikgotlatshekelo tsa Setso dithata tsa go dirisa molao wa setso le molao wa boagisanyi. Lebelela Pegelo ya Khomišene ya Molao ya Aforiak Borwa malebana le kgotlhang ya melao ya Lwetse 1999 (SA Law Commission report on conflict of laws September 1999) mo tsebeng ya 44 & 48. Mo ditleleiming tsa thaelo taelo ya ditshenyegelo e tshwanetse go nna go ya ka setso sa morafe. Lebelela Mkombo v Mathungu15. Go ne ga swediwa gore ditleleimi tsa bogadi tse di duelwang malebana le lenyalo la selegae morago ga tlhalo, ke tleleimi e e tlhagelelang go tswa mo molaong wa setso le setso.
Merero e Kgotlatshekelo ya Kgosi gongwe Kgosana e senang Taolo ya yona
Kgotlatshekelo ya Kgosi gongwe Kgosana ga e na taolo mo mererong ya selegae e mo go yona:
Go tlhagelelang tleleimi go tswa mo molaong wa boagisanyi gongwe
Tleleimi e le magareng ga montsho le motho yo e seng montsho gongwe
Tleleimi e le magareng ga batho ba e seng bantsho gongwe
Tleleimi e akaretsa go seng boammaaruri ga lenyalo gongwe
Tleleimi gongwe kgato ya tlhalo gongwe
Karogano e e tswang mo lenyalong
Dikgotlatshekelo tsa Makgotla a Baagi
Go ya ka karolo 21A ya Molao wa Tsamaiso ya Bantsho, Tona o na le dithata tsa gore morago ga go batla maikutlo a lekgotla la baagi le le tlhamilweng go ya ka karolo 2 ya Molao wa Makgotla a Baagi wa bo125 wa 1977, a fetisetse taolo ya selegae gongwe bosenyi e e tshwanang le e e fetiseditsweng kwa kgosing gongwe kgosana go ya ka karolo 12 le 20 ya Molao wa bo38 wa 1927, go Montsho malebana le lefelo gongwe karolo ya lefelo la lekgotla le le amegang fela jaaka tona a ka swetsa. Go ya ka karolo ya 2 ya Molao wa Makgotla a Baagi wa bo125 wa 1977, mo mabakeng ao, ditlamelo tsa karolo 12 le 20 di tla dira mo Montshong oo ka dipaakanyo le diphetolo fela jaaka Tona o tla bo a sweditswe mo Kaseteng ya Puso. Le gale ditlamelo tseno ga di ise di ke di diragadiwe - (Lebelela Seymour ts.18 go bona mabaka).
TSAMAISO MO KGOTLATSHEKELONG YA SETSO
TSAMAISO
Go tsaya kgato
Kgato ya Ntlha
Mongongoregi yo o eletsang go tsaya kgato kgatlhanong le moiphemedi o ya kwa lefelong la moiphemedi a na le dipaki tsa gagwe, bagakolodi, batshegedi le mongwe fela yo mongongoregi a tsayang gore o a tlhokega. Fa ba goroga, sebueledi se tlhagisa kgetse ya mongongoregi mo moiphemeding. Moiphemedi yo o neng a sa ipaakanyetsa ketelo eo ga a patelesege go tsibogela tatofatso eo ka nako eo. A ka raya mongongoregi le lekoko la gagwe a re ba boe ka letsatsi le nako e e tla bewang. Mosola wa kgato ya ntlha mo moiphemeding ke gore o tla bo a na le kitso e e tletseng malebana le mofuta le maatla a kgetse ya mongongoregi.16
Kgato ya Bobedi
Ka letsatsi le le beilweng, mongongoregi o tlhagisa kgetse ya gagwe gape fa pele ga moiphemedi le bagakolodi ba gagwe. Go bidiwa dipaki go tswa mo maphateng otlhe. Le fa go sena motsereganyi mo morerong ono, morero ono o na le bosiamisinyana (quasi-judicial) mme go samaganwa le dintlha tsotlhe go tswa dintlheng tse di farologaneng.17 Tsamaiso eno e bidiwa go "tsaya kgato" mme e tsewa e le kgato ya ntlha ya go tsaya kgato ya semolao. Mo legatong leno, fa moiphemedi a sena go lemoga maatla a kgetse ya mongongoregi a ka amogela molato mme mo mabakeng ao, go tsewa gore ngongorego ya mongongoregi e netefaditswe. Jaanong go ka lebelelwa ntlha ya go duelwa. Mongongoregi le ena e kare fa a lemoga maatla a phemelo ya moiphemedi, a swetsa gore go tla bo go se mosola ope go tswelela ka kgetse eo go ya pele. Legato leno le tshwantshanngwan le le le bidiwang "litis contestation" (go tswalelwa ga boikuelo).18
Kgato ya Boraro
Moo moiphemedi a emeng ka la gagwe mme mongongoregi a eletsa go fetisetsa morero kwa pele, a ka gogela morago lephata la gagwe mme a fetisetsa morero oo ka boikuelo kwa kgosaneng e e laoletsweng gongwe e e sa laolelwang mo otong gongwe kgaolong.19 Kgosana e e senang taolelo ga e na dithata tsa go pateletsa moiphemedi go nna gona gongwe go diragatsa katlholo. Fa moiphemedi a amogela molato kwa foramong ya Kgosana e e senang taolelo mme a gana go duela, mongongoregi a ka tsaya dikgato kwa Kgotlatshekelo ya Kgosi mme moiphemedi o tla tlamiwa ke tumelo ya gagwe.20 Fa lephata lengwe le sa kgotsofadiwa ke tshwetso ya Kgosana le ka fetisetsa morero kwa Kgotlatshekelong ya Kgosi. Katlholo ya Kgotlatshekelo ya Kgosi gongwe Kgotlatshekelo ya Kgosana e e nang le taolelo e a tlama mme e tshwanetse go diragadiwa.21 Go na le go tsaya dikgato kwa Kgotlatshekelo ya Kgosana, lephata le ka tswelela go tsaya dikgato ka tlhamalalo kwa kgotlatshekelo e e nang le bokgoni le bokgoni, e leng kgotlatshekelo ya Kgosana e e nang le taolelo, Kgosi tota le Kgotlatshekelo ya Magiseterata.22 Kgosi e ka beela thoko katlholo ya Kgosana mme Kgosikgolo e ka beela thoko katlholo ya Kgosi.
Go tlhagisa bosupi
Mosupi o tlhagisa letlhakore la gagwe kwa ntle ga kgoreletso. Lephata gongwe tokololo nngwe fela ya Kgotla ya Kgosi gongwe tokololo ya Morafe e e gona e ka botsolotsa mosupi dipotso. Tsamaiso eno e diragadiwa ka tsela e e seriti le e e rulaganeng kwa ntle ga tekanyetso malebana le mokgwa wa go itlhalosa.
Go tsaya tshwetso
Morago ga go reetsa bosupi jotlhe le ditlhagiso tsa mongwe le mongwe yo o leng gona, Kgosi, ka thuso ya Balekgotla ba gagwe, o tsaya tshwetso go ya ka molao wa setso le tlhaloganyo ya gagwe. Fa e le gore tshwetso eo ga e ise e dirwe pele ga moo, jaanong e tla nna yona mosupatsela.23 Tsamaiso eno e akaretsa diphitlhelelo tsa dintlha le go dirisiwa ga molao mo dintlheng.
KATLHOLO LE TIRAGATSO
Katlholo
Kgosi gongwe Kgosana e e okameng kgotlatshekelo ya setso e thaya Kgotlatshekelo ya Setso. Katlholo ya motlhankedi yoo wa sebaka ke ya makgaolakgang go ntse go lebeletswe tshwanelo ya go ikuela mme ka jalo go nna le se se bidiwang res judicata - Tsautsi v Nene.24 Lefoko la 'katlholo' le kaya taelo ya kgotlatshekelo le mabaka a taelo eo. Le fa go sa tlhokege gore mabaka a tlhagisiwe ka nako e le nngwe fela le fa go dirwa taelo, tsamaiso ya mabaka a taelo eo e tshwanetse go sedifala mo mogopolong wa kgotlatshekelo pele ga taelo e ka dirwa. Fa katlholo e setse e rebotswe, Kgosi gongwe Kgosana gongwe Mothusi e nna functus officio. Katlholo ya Kgosi e ka nna ya tlogelwa. Bokao jwa tlogelo eo e nna e kete kgato eo e tsholotswe - Komani v Qabongwana25. Kgosi gongwe Kgosana e na le maikarabelo a taelo26 go kwadisa rekoto ya katlholo ya gagwe kwa Kantorong ya Magiseterata mo sebakeng sa dikgwedi di le pedi morago ga katlholo - Dikarolo tsa 6 & 7 GN R2082 ya 1967. Fa kgosi e sa dire gore katlholo e kwadisiwe mme e felelwa ke nako, ena ka sebele o rwala maikarabelo a ditshenyegelo tse di itemogetsweng ke maphata ao ka ntlha ya phoso ya gagwe. - Seymour 17 le Bhengu v Mpungose27. Katlholo ya kgosi gongwe kgosana jaaka e rekotilwe le go kwadisiwa, e tsewa e siame go fitlhelela e ka gwetlhiwa le go baakanngwa. Fa go siama ga rekoto go gwetlhiwa, lephata le lengwe le kgosi e e amegang, ba tshwanetse go newa kitsiso - Kunene v Mandoda28.
Tiragatso
Lereo la 'tiragatso' le kaya tsamaiso e mo go yona motseisamolato yo o atlholetsweng a batlang go kgotsofala malebana le molato o o atlholetsweng. Go tshwanetse ga latelwa tsamaiso ya tiragatso ya setso - Lebelela: K1 ya GN R2802 ya 1967. Katlholo ya kgotlatshekelo ya setso e diragadiwa ka go thopa dithoto tsa motsayamolato ke morongwa wa kgosi. Fa go thopiwa go dirwa go ya ka setso ga gona thoto epe e e sa akarediweng mo thopong.29 Fa morongwa wa kgosi a ka dipelwa, motseisamolato yo o atlholetsweng a ka bona namolo ya tsamaiso kwa kgotlatshekelong ya magiseterata, mme e rebole taelo ya tiragatso - Lebelela K8 ya GN 2802 ya 1967. Kgosi e e dumelang gore e dirile gore go nne le thopo e ntse e na le kitso ya gore thoto e e thopilweng ke ya motho wa boraro, o rwala maikarabelo a go busetsa dithoto tseo ka sebele - Khanyile v Khanyile30. Fa kgomo ya motho wa boraro fela e thopiwa ke Morongwa wa Kgosi, motho yoo o na le tshiamelo ya go e batla kwa e gona le fa e ka tswa e rekiseditswe mongwe fela - Hlatshwayo v Hlongwane31. Go ya ka Molawana wa 8 wa GN R2082 ya 1967, ditsamaiso tsa boikuelo (tleleimi ya motho wa boraro) di tshwanetse go reediwa ke Kgosi e e rebotseng katlholo gongwe motlhatlhami wa gagwe. Go tlhoka go obamela ditsamaiso tsa setso go ka baka gore go nne le ditleleimi tsa ditshenyegelo - Ndlovu v Thabethe & Others.32 Kgosi ga se moemedi wa ope, mme ka jalo, tuelo e e yang kwa Kgosing, kwa ntle ga fa e le ka taolelo ya motseisamolato yo o atlholetsweng, ga e phimole molato - Majozi v Majozi.33
Boikuelo le Tshekatsheko gape
Boikuelo le tshekatsheko gape ke ditsamaiso tse di ka dirisiwang go gwetlha katlholo ya kgotlatshekelo e e kwa tlase gore go baakanngwe katlholo gongwe e beelwe thoko.34 Le gale nngwe le nngwe ya ditsamaiso e maleba mo mabakeng a a rileng fela. Mabaka a ngongorego ke ona a laolang gore ke tsamaiso efe e e maleba.35 Fa ngongorego e ikaegile ka phoso ya botlhaswa jo bo boitshegang jwa thulaganyo gongwe go se nneng mo molaong mo tsamaong ya ditsamiso, tsamaiso ya tshekatsheko gape e nna maleba.36 Mabaka a botlhaswa jo bo boitshegang jwa thulaganyo a akaretsa go ikgatholosa melawana ya bosiamisi jwa tlholego. Go naya sekai, go retelelwa ke go obamela molao wa go reetsa matlhakore otlhe (audi alteram partem). Go ya ka molawana ono, kgotlatshekelo e tshwanetse go reetsa maphata otlhe pele ga e ka tsaya tshwetso. Go retelelwa ke go dira jalo go baka botlhaswa jo bo boitshegang jwa thulaganyo. Le gale mo mabakeng a mo go ona ngongorego e ikaegileng ka moo kgotlatshekelo e boneng mabaka ka gona gore e fitlhelele tshwetso, boikuelo bo maleba.37 Gantsi boikuelo bo akaretsa fela rekoto ya ditsamaiso fa tshekatsheko gape yona e ka thewa mo dingongoregong tse dingwe kwa ntle ga rekoto.38
Le gale go na le mabaka mangwe a mo go ona nngwe fela ya ditsamaiso tse pedi e ka nnang maleba. Sekai kef a motlhankedi wa sebaka a dumetse bosupi jo bo sa dumelesegeng mme bosupi jo bo sa dumelesegeng bo tlhagelela mo rekotong. Mo lebakeng leno tshekatsheko gape gongwe boikuelo di ka nna maleba tsotlhe.
Potso ya gore a dikgotlatshekelo tsa bomagiseterata di na le dithata tse di fetang tsa dikgotlatshekelo tsa setso. Dikgotlatshekelo tsa bokomisinara tse di emiseditsweng ke dikgotlatshekelo tsa bomagiseterata di ne din a le dithata tsa boikuelo fela tse di fetang tsa dikgotlatshekelo tsa setso - Latha v Latha & Another.39 Mo Bhulose v Bhulose40 go ne ga swediwa ka gore Kgotlatshekelo ya Komisinara e ne e sena dithata tsa tshekotsheko gape ya dikatlholo tsa Dikgotlatshekelo tsa Setso. Karolo 12 ya Molao wa Tsamaiso ya Bantsho le Karolo ya 29A ya Molao wa kgotlatshekelo ya Bomagiseterata o naya kgotlatshekelo ya bomagiseterata dithata tse di totobetseng tsa go reetsa boikuelo go tswa kwa dikgotlatshekelong tsa setso fela dikarolo ka bobedi ga di bue sepe ka tshekatsheko gape. Kgotlatshekelo ya Magiseterata ke sebopiwa sa molao se se se nang taolo epe e e fetang e e rebolwang ke Molao wa Kgotlatshekelo ya Bomagiseterata le melao e mengwe. Go lebega fa go sena tlamelo epe ya molao e e nayang kgotlatshekelo ya magiseterata dithata tsa go reetsa ditsheketsheko tsa selegae tse di tswang kwa Dikgotlatshekelong tsa Setso. Le gale go ya ka karolo ya 35 , molatofadiwa mongwe le mongwe o na le tshwanelo ya go nna le tsheko e e sa tseyeng letlhakore e e akaretsang tshwanelo ya go dira boikuelo gongwe tshekatsheko kwa Kgotlatshekelo Kgolo. Go lebega e kete karolo eno e naya Dikgotlatshekelo tsa Bomagiseterata dithata tsa go sekaseka gape dikatlholo tsa kgotlatshekelo ya setso. Le gale fa go buiwa ka "molatofadiwa mongwe le mongwe" mo karolong eno e kete karolo eno e maleba fela mo dikgetseng tsa bosenyi. Le gale go tshwanetse ga elwa tlhoko gore fa Kgotlatshekelo ya magiseterata e reetsa boikuelo go tswa kwa kgotlatshekelo ya setso e nna le dithata tse di atologile tsa go tlhomamisa, go baakanya gongwe go beela thoko tshwetso ya Kgotlatshekelo ya Setso morago ga go reetsa bosupi jo bo tlhagisitsweng mo boemong jwa maphata goongwe bosupi bongwe le bongwe fela jo kgotlatshekelo e bonang bo le botlhokwa. Gape Kgotlatshekelo ya Magiseterata e na le dithata tsa go atolosa dipeelo tsa nako tse di rebotsweng mo Melawaneng ya Kgotlatshekelo ya Dikgosi le Dikgosana ya R2082 ya 1967. Go lebega e kete boikuelo jwa kwa kgotlatshekelo ya magiseterata gab o felele fela ka rekoto mme ka jalo bosupi bongwe le bongwe jo bo malebana le go se latele thulaganyo, bo ka neb o tlhagelela mo rekotong gongwe nnyaa, bo ka reediwa. Seno se bonala e kete se dira gore go se nne botlhokwa go farologanya magareng ga boikuelo le tshekatsheko malebana le go bona tshiamiso go tswa mo katlholong ya Kgotlatshekelo ya Setso kwa Kgotlatshekelong ya Magiseterata. Ka ntlha ya fa theetso ya boikuelo e le tshekiso gape, tota ga go botlhokwa gore go akanngwe ka go lebelela tshekatsheko gape jaaka tsela e nngwe.
Tsamaiso ya Boikuelo mo Mererong ya Selegae
Katlholo ya Kgosi gongwe Kgosana e ka direlwa boikuelo kwa Kgotlatshekelo ya Magiseterata e e nang le taolo - karolo ya 12 e buisiwa le karolo ya 29A ya Molao wa Dikgotlatshekelo tsa Bomagiseterata wa bo32 wa 1944. Kgotlatshekelo ya Magiseterata e e nang le taolo ke Kgotlatshekelo ya Magiseterata e e neng e tla bo e na le taolo ya go reetsa kgetse kwa tshimologong. Seno se kaya Kgotlatshekelo ya Magiseterata e e nang le taolo e e tsamayang mmogo le Kgotlatshekelo ya Setso e e kaiwang.41 Go ka dirwa boikuelo kgatlhanong le katlholo ya Kgotlatshekelo ya Setso kwa Kgotlatshekelong ya Magiseterata le fa tota e sena bokao jwa katlholo ya makgaolakgang. - Ntshabala v Piti.42 Maphata a a mo temeng ya Boikuelo a tshwanetse go bidiwa mongongoregi le moiphemedi mme e seng moikuedi le motsibogi, - Dlamini v Sibisi.43 Boikuelo bo felela ka dintlha tse di tlhagisitsweng ke maphata mo rekotong. Katlholo ya Kgotlatshekelo ya Setso ke ya makgaolakgang (res judicata) fa fela e ka seke ya nna le boikuelo.44 Ka jalo mo mabakeng a mo go ona mongongoregi a dirileng tleleimi ya dikgomo di le 19 mme kgosi e rebotse katlholo ya dikgomo di le nne fela mme Mongongoregi a dira boikuelo kgatlhanong le katlholo, ga go letlelesege gore kgotlatshekelo ya boikuelo e tseye tshwetso e e siametseng moiphemedi (go tewa ka go tsholola kgetse ya mongongoregi) fa moiphemedi a sa tsenya boikuelo le ena. Mo mabakeng a mo go ona tshwetso e e siametseng moiphemedi e na le mabaka a a utlwalang, kgotlatshekelo ya boikuelo e ka tsholola boikuelo gore katlholo ya Kgotlatshekelo ya Setso e tswelele go dira. - Mthetwa v Mthetwa.45 Boikuelo bo tshwanetse go itsisiwe mo sebakeng sa dikgwedi di le pedi morago ga katlholo - Molawana 9 Melawana ya Dikgotlatshekelo tsa Dikgosi le Dikgosana R2082 wa 1967. Le gale paka eno e ka atolosiwa ke Magiseterata ka lebaka le le siameng le le bontshitsweng. - Molawana wa 9 . Fa fela go sena go itsisiwe boikuelo, tiragatso ya katlholo e beelwa thoko ka boitiriso go fitlhelela go sena go swediwa ka boikuelo gongwe bo felelwa ke nako gongwe bo gogelwa morago. - Molawana 8 . Lephata le e leng karolo ya tsamaiso ga le latlhegelwe ke tshwanelo ya lona ya go ikuela kwa Kgotlatshekelong ya Magiseterata ka ntlha ya go kgotsofatsa gongwe go ithaopa go kgotsofatsa katlholo ya Kgotlatshekelo ya Kgosi ka bontlhabongwe gongwe ka botlalo gongwe ka go amogela tshiamelo go ya ka katlholo eo. - Molawana wa 9 . Moiphemedi yo o dirang boikuelo a ka tlhagisa tleleimi e e ganetsang e nngwe le fa a ne a sa e tlhagisa kwa tshimologong ya tsamaiso. - Molawana wa 12 wa Melawana ya Dikgotlatshekelo tsa Dikgosi le Dikgosana R2082 wa 1967. Go tlhagisiwa gore molawana ono o ultra vires. Seymour 332 fn 166. Fa boikuelo bo itsisitswe bo felelwa ke nako ka boitiriso fa katlholo e go ikuelwang kgatlhanong nayo e felelwa ke nako go ya ka molawana wa 7 . Go ya ka 7 , katlholo ya Kgotlatshekelo ya Dikgosi e felelwa ke nako fa e sa kwadisiwe le tlelereke ya Kgotlatshekelo ya Magiseterata mo sebakeng sa dikgwedi di le pedi morago ga letlha la go rebola katlholo jaaka go tlhokega go ya ka molawana wa 7 . Katlholo e e feletsweng ke nako e tshwana fela le katlholo e e seyong mme e bile go ka seke ga ikuelwa kgatlhanong nayo - Sabelo v Njilo.46 Boikuelo ga bo a tshwanela go itsisiwe katlhanong le katlholo ya go se obamele taelo e e rebotsweng ke kgotlatshekelo ya setso go fitlhelela go ganelwa kopo ya go gogelwa morago ga katlholo - Molawana 9 . Melawana ya Dikgotlatshekelo tsa Dikgosi le Dikgosana wa R2082 wa 1967. Go bona ditsamaiso tsa go dira boikuelo, lebelela Molawna wa 10 - 13 wa Melawana ya Kgotlatshekelo ya Selegae ya Dikgosi le Batlotlegi (Kwazulu Natal GN 12 ya 1992). Go ya ka karolo ya 12 ya Molao wa bo38 wa 1927. Fa bo setse go itsisitswe boikuelo, motlhankedi wa sebaka wa Kgotlatshekelo ya Setso o patelesega go tlamela kgotlatshekelo e e reeditseng boikuelo ka mabaka a katlholo ya gagwe mo sebakeng sa malatsi a le somenne morago ga go itsisiwe ka boikuelo. Fa mabaka a sa kwalwa a tla fetolelwa mo mokwalong ke tlelereke ya kgotlatshekelo. Mabaka ao e tla nna karolo ya rekoto mo boikuelong. Fa go ka diragala gore motlhankedi wa sebaka wa Kgotlatshekelo ya Setso a retelelwe ke go tlamela ka mabaka, a ka laelwa ke kgotlatshekelo e e reetsang boikuelo go obamela nako e e beilweng. Kgotlatshekelo ya boikuelo e ka sutisetsa ditsamaiso kwa pele go letlelela motlhankedi wa sebaka wa Kgotlatshekelo ya Setso go e tlamela ka mabaka. Kgotlatshekelo ya boikuelo e ka nna ya re ka boitlhophelo jwa yona, ya phuaganya mabaka a katlholo. - Molawana wa 10() le 11 ya Melawana ya Dikgotlatshekelo ya Dikgosi le Dikgosana wa R2082 wa 1967. Fa go tlhakanyediwa palo ya malatsi a a rebotsweng go ya ka melawana47, letsatsi la Sontaga le letsatsi la boikhutso la setšhaba a ka seke a akarediwa. - Molawana wa 15 . Ga go a tshwanelwa go itsisiwe boikuelo fa boleng jwa tleleimi bo le kwa tlase ga R10,00 kwa ntle ga fa fela kgotlatshekelo ya boikuelo e tlhomamisitswe mo tshobokanyong ya patlisiso gore ntlhatheo ya botlhokwa ya molao e na le seabe mo boikuelong. Kgotlatshekelo ya Magiseterata e e reetsang boikuelo got swa kwa kgotlatshekelo ya setso e sekisa kgetse jaaka e kete ke tsheko ya ntlha mme ka jalo e dirisa katlholo ya yona go emisetsa ya Kgotlatshekelo ya Setso. - karolo ya 29A ya Molao wa Dikgotlatshekelo tsa Bomagiseterata. Ka ntlha ya fa taolo ya Dikgosi, Dikgosana le Bathusi e felela mo molaong wa setso, fa kgotlatshekelo e reetsa boikuelo e tlamega go dirisa molao wa setso - Yeni v Jaca NAC (N-E) 31. Le gale mo mabakeng a mo go ona go fitlhelwang gore kgotlatshekelo ya setso e sweditse ka morero o o tswang mo molaong wa boagisanyi, ditsamaiso di beelwa thoko ka ntlha ya mabaka a go tlhoka taolo. Cebekulu v Shandu NAC (N-E) 196. Boikuelo jo bongwe go tswa kwa kgotlatshekelo ya magiseterata bo mo magetleng a Kgotlatshekelo Kgolo.
Boikuelo mo dinageng tse di Ipusang
Kwa Qwaqwa, tiragatso le tsamaiso ya boikuelo go tswa kwa Dikgotlatshekelo tsa Dikgosi le Dikgosana go ya kwa Dikgotlatshekelong tsa Bomagiseterata gab o sa tlhole bo laolwa ke dikarolo tsa 12 , 12 , 20 , 20 le 20 ya Molao wa Tsamaiso ya Bantsho. Dikarolo tseno di phimotswe go ya ka karolo 6 ya Molao wa Qwaqwa wa Boikuelo go tswa kwa Dikgotlatshekelo tsa Dikgosi le Dikgosana wa bo7 wa 1988. Ga jaana tsamaiso e laolwa ke Molao wa Qwaqwa. Karolo 3 ya Molao wa Qwaqwa e ne e naya Tona ya Bosiamisi dithata tsa go dira melawana (go laola tiragatso le tsamaiso ya boikuelo) tse di emisetsang Melawana ya Dikgotlatshekelo tsa Dikgosi le Dikgosana ya R2082 ya 1967.
Dinaga tseno di fetisitse melao ya tsona e e ka ga Go Tlhangwa ga Dikgotlatshekelo tsa Bomagiseterata go ya ka karolo ya 2 ya melao yotlhe; Jaanong Dikgotlatshekelo tsa Bomagiseterata di mo taolong ya e e phimotsweng.48 Ka ntlha ya fa Dikgotlatshekelo tsa Bokomisinara di ne di kgona go reetsa boikuelo go tswa kwa Dikgotlatshekelo tsa Setso, dithata tseno gape di ne di le mo Dikgotlatshekelo tsa Bomagiseterata. Tiragatso le tsamaiso mo boikuelong go tswa kwa dikgotlatshekelo tsa Dikgosi e laolwa go ya ka Melawana ya Kgotlatshekelo ya Dikgosi le Dikgosana ya R2082 ya 196749.
TAOLELO YA DIKGOSI LE DIKGOSANA GO KA REETSA DIKGETSE TSA BOSENYI
Go ya ka karolo 20 ya Molao wa Tsamaiso ya Bantsho, Tona ka go kwala, e ka laolela dikgosi le dikgosana gongwe bathusi ba dikgosi go sekisa ditlolomolao tsa molao wa boagisanyi gongwe molao wa setso, kwa ntle gat se di totobaditsweng sejuleng ya bo3 ya Molao, O o dirilweng ke montsho kgatlhanong le montsho mo lefelong le le leng mo taolong ya kgosi.
Dikgotlatshekelo tsa setso ga di a tshwanela go rebola epe ya dikotlhao tse di latelang (K20 Molao wa Tsamaiso ya Bantsho): Loso, 50 Go retliwa dithwe, Go utlwisa mmele botlhoko thata, Go golegwa kwa kgolegelong, Tefiso e e fetang R100,00 gongwe ditlhogo di le pedi tsa dikgomo gongwe leruo le legolo gongwe dipodi/dinku di le lesome gongwe leruo le lennye, Go kgwathisa51. Tekanyetso e e malebana le kotlhao ya go kgwathisa e ikamanya le karolo ya 12 (e) ya Molao wa Molaotheo e e thibelang dikotlhano tse di setlhogo le tsa sephologolo. Go ya ka karolo ya 20 ya Molao wa Tsamaiso ya Bantsho, boikuelo jwa bosenyi go tswa kwa Kgotlatshekelo ya Sets obo tshwanetse go isiwa kwa Kgotlatshekelo ya Magiseterata e e nang le taolo mo sebakeng sa malatsi a le 30 morago ga go tshwarwa - Molawana 2 Molawana wa Boikuelo jwa Bosenyi R45 ya 1961.
Le gale go tshwanetse ga lemogwa gore molao wa setso ga o farologanye magareng ga merero ya selegae le ya bosenyi ka mokgwa o molao wa boagisanyi o dirang ka gona. Tota e bile ga se gore dikgetse tseno di reediwa ka go farologana.52 Go tshwanetse gape ga elwa tlhoko gore kgato ya motlolamolao e ka nna bosenyi le tlolomolao. Mo mabakeng a a jalo motlhankedi wa sebaka o tshwanetse go lemoga dipeelo tsa gagwe malebana le taolo mo mererong ya selegae le ya bosenyi.
DIKGOSI LE DIKGOSANA TSE DI SENANG TAOLELO
Dikgosi le Dikgosana tse di senang taolelo ke dikgosi le dikgosana tse di sa newang taolo ya selegae gongwe ya bosenyi ke Tona go ya ka karolo 12 gongwe 20 ya Molao wa Tsamaiso ya Bantsho. Seno le gale ga se kae gore bano ga se Dikgosi le Dikgosana tsa nnete. Dikgosi tseo le Dikgosana ga din a taolo ya selegae gongwe ya bosenyi fela di tswelela go lemogwa le go nna le tshusumetso mo merafeng ya tsona. Le gale go ya ka tlwaelo, bangongoregi ba ba mo merafeng e e farologaneng ba isa dingongorego tsa bona kwa Dikgosing le Dikgosaneng tse di kailweng. Kgosi e e jalo e reetsa kgang mme e rebole katlholo ya yona.53
Ka setegeniki katlholo e e rebotsweng ke Kgosi gongwe Kgosana e e senang taolelo ga e nne ya boammaruri mme ka jalo ke ya lefela54 mme ga e tlame maphata kwa ntle ga fa fela maphata a e amogela.55 Gape katlholo e ka seke ya be ya dirisiwa. Go thopiwa gongwe go tlosiwa ga sengwe fela go ya ka dikatlholo tseo e nna kgato ya tshenyo.56 Fa selo seo se ka neelwa motseisamolato yo o atlholetsweng, le ena o nna le molato wa tshenyo.57 Fa maphata a setse a amogetse katlholo, e a bat lama. Le gale mo mabakeng a mo go ona maphata a amogetseng katlholo mme moiphemedi a retelelwa ke go duela, mongongoregi o tshwanetse go tsaya dikgato tsa de novo kwa kgotlatshekelo e e nang le taolo e e bokgoni.58 Mo mabakeng a mo go ona morago ga gore mongongoregi a amogele katlholo, moiphemedi a bo a duela go ya ka katlholo le fa tota a sa duela tuelo e e lekaneng go ya ka katlholo mme Kgosi gongwe Kgosana gongwe Morongwa a bo a amogela tuelo, mongongoregi o tlamiwa ke seo mme moiphemedi ga a sa tlhole a na le maikarabelo ao.59 Moo e leng gore tuelo ya moiphemedi ga e amogelwe, tuelo eo e tsewa jaaka kamogelo ya molato le tumelo mo letlhakoreng la moiphemedi e e ka dirisiwang mo kgatong e e latelang ya semolao.60
Seemo sa tsamaiso ya bosenyi se farologane. Ke fela Dikgosi, Dikgosana le Bathusi ba ba nang le taolelo ba ba ka diragatsang tiro ya katlholo ya bosenyi. Mo mabakeng a mo go ona Kgosi gongwe Kgosana e e senang taolelo e rebolang tefiso gongwe kotlhalo, taelo eo ga se ya boammaaruri mme e nna ya lefela.61 Mo mabakeng a mo go ona kgotlatshekelo e tlolang dithata tsa yona mme e rebola kotlhao mo e senang taolo gona, kgotlatshekelo eo e dira molato gongwe tlolomolao. Lebelela Molawana wa 17 le 31 ya kgoeletso ya R110 ya 195762.
SEEMO MO DINAGENG TSA TVBC
Matseno
Dikgotlatshekelo tsa setso kwa Transkei, Bophuthatswana, Venda le Ciskei (dinagamagae tse di neng di ipusa maloba) din e di theilwe go ya ka melao e e neng e fetisitswe mo Dinageng tseo. Go tshwanetse ga elwa tlhoko gore le fa melao e e neng e thaya le go laola tiro ya dikgotlatshekelo tsa setso kwa dinageng tseno e ne e na le dintlha tse di tshwanang le tsa Molao wa Tsamaiso ya Bantsho, e ntse e na le dipharologano dingwe. Go ya ka Molao wa Molaotheo63 wa Dinaga tse di farologaneng dikgotlatshekelo tsotlhe tse di mo Dinageng tseo di ne di na le dithata tsa go dirisa molao wa Morafe mo ditsamaisong tse di malebana le setso sa Morafe se se latelwang mo merafeng e e farologaneng. (Lebelela Seymour 7-8)
BOPHUTHATSWANA
Go Tlhamiwa le go Thewa ga Dikgotlatshekelo tsa setso
Kwa Bophuthatswana wa maloba dikgotlatshekelo tsa setso din e di bidiwa Dikgotlatshekelo tsa Morafe. Go ya ka Molao wa Bothati jwa Setso wa Bophuthatswana wa bo23 wa 1978, [Molao] go thewa kgotlatshekelo ya Morafe ya Morafe mongwe le mongwe. Go ya ka Molao, dikgotlatshekelo tseno di teiwa ke kgosi, kgosana gongwe modulasetilo wa Morafe. Ditokololo tsa Morafe o o amegang ke ditokololo tsa kgotlatshekelo. Dikgotlatshekelo tsa Morafe di kailwe mo karolong 9 ya Molao jaaka dikgotlatshekelo tsa direkoto. Boikuelo le ditshekatsheko gape ke maikarabelo a kgotlatshekelo ya magiseterata - karolo 9 ya Molao, e e nang le dithata tsa go beela thoko, go fetola, go baakanya katlholo ya kgotlatshekelo ya Morafe gongwe go dira taelo malebana le katlholo eo go ya fela jaaka go tla bo go tlhokagala go ya ka bosiamisi - Karolo 9 ya Molao. Go swetsa ka boikuelo, kgotlatshekelo ya magiseterata e ka swetsa go reetsa kgetse ka tsela ya de novo gongwe go ikaega mo rekotong ya Kgotlatshekelo ya Morafe - Lebelela Karolo 9 . Fa kgotlatshekelo ya magiseterata e reetsa boikuelo, e tshwanetse go dirisa molao wa setso - karolo 10 ya Molao.
Taolo ya Dikgotlatshekelo tsa Setso
Karolo 3 ya Molao e naya moporesidente dithata tsa go naya taolo ya selegae kwa Bothating jwa Morafe malebana le dintlha tse di tlhagelelang go tswa mo molaong wa setso. Fa Bothati jwa Morafe bo dira kopo, moporesidente a ka fetisetsa taolo ya selegae kwa bothating jo bo botlana jwa bothati jwa Morafe ka ditekanyetso tsa lefelo, mabaka a dikgato le batho ba taolo e ka dirisiwang mo go bona. Mo dikgatong tse di amang setso, go tshwanetse ga dirisiwa molao wa setso kwa ntle ga fa fela e phimotswe, e baakantswe gongwe e sa dumelane le pholesi ya setšhaba gongwe dintlhatheo tsa bosiamisi jwa tlholego - Karolo 4 ya Molao. Dikgotlatshekelo tseno din a le bokgoni jwa go samagana le ditsheko tsa selegae le tsa bosenyi ka nako e le nngwe fela fa e le gore di ama dintlha le maphata a le mangwe fela - karolo 11 ya Molao.
Merero e Dikgotlatshekelo tsa Setso di senang taolo ya yona
Dikgotlatshekelo tsa Morafe ga di na taolo mo dikgatong tsa selegae:
tse di sa tlhageleleng go tswa mo molaong wa Morafe gongwe dikgato tse di sa amaneng le molao wa Morafe
Tse e leng gore di amana le boammaaruri gongwe thanolo ya lekwalo la boswa gongwe lekwalo lengwe fela la tesetamente
Tse e leng gore go tlhokagala maemo a motho malebana le bokgoni jwa tlhaloganyo ya gagwe.
Tse mo go tsona go tlhokagalang taelo ya tidimalo
Tse e leng gore go tlhokega go phimolwa ga boammaaruri, tlhalo gongwe karoganyo ya lenyalo
Mo morerong o mo lephata lengwe la ona e leng kgosi/kgosana gongwe bothati jwa Morafe.
Merero e Dikgotlatshekelo tsa Morafe di nang le Taolo mo go yona
Go ya ka Molao wa Dikgotlatshekelo tsa Setso wa Bophuthatshwana wa bo29 wa 1979, dikgotlatshekelo tsa Morafe mo Bophuthatswana wa maloba din a le taolo ya tshimologo le e e kgethegileng go swetsa ka dikgetse tsotlhe tsa selegae tse di tlhagelelang mo setsong le molao wa morafe. Ka ntlha ya mabaka ao dikgato tseo ga di a tshwanela go tsewa mo kgotlatshekelo ya magiseterata. Kgotlatshekelo ya Morafe e na le taolo ya selegae;
mo bathong ba morafe wa yona, mo moiphemeding gongwe motsibogi yo o nnang gongwe a na le kgwebo gongwe a thapilwe mo lefelong le kgotlatshekelo e nang le taolo ya lona, mo selekaneng fa dikago tsa sona tsa kgwebo di le mo lefelong la kgotlatshekelo gongwe mongwe wa balekane a nna mo tikologong e kgotlatshekelo e nang le taolo ya yona.
moo selo se se bakileng kgato se tlhageletseng ka botlalo mo tikologong e e mo taolong ya kgotlatshekelo mo moiphemeding/motsibogi yo o tlhagelelang mme a sa ngongoregele taolo ya kgotlatshekelo mong wa dithoto tse di sa sutisiweng tse di mo tikologong ya bothati jwa Morafe malebana le dikgato tse di amanang le thoto eo
Matseno
Morago ga Transkei e sena go bona boipuso, ditlamelo tsa Molao wa Tsamaiso ya Bantsho o o malebana le dikgosi le dikgosana di ne tsa amogelwa go ya ka Karolo 60 ya Molao wa Molaotheo wa Transkei wa bo15 wa 1976 o o neng o dira tlamelo ya go tswelela go dirisa melao e e ntseng e le gona go fitlhelela e phimolwa ke palamente ya Transkei. Ditlamelo tseo tse di neng di amogetswe din e tsa emisediwa ke Molao wa Dikgotlatshekelo tsa Dikgosi wa Transkei wa bo6 wa 1983 [Molao] le Melawana ya Dikgotlatshekelo tsa Dikgosi - GN 139 wa 1984 - lebelela gape Seymour 20. Kwa ntle ga Dikgotlatshekelo sa Dikgosi, Dikgotlatshekelo tsa Bothati jwa Dikgaolo le tsona di ne tsa theiwa go ya ka Molao wa Bothati jwa Dikgaolo wa bo13 wa 1982. Dikgosikgolo le bathusi ba tsona di na le taolo e e tshwanang le ya Dikgosi ka ntlha ya maemo a tsona mme ka jalo ga di tlhoke go rebolelwa taolo semmuso - Karolo 2 ya Molao.
Taolo ya Selegae le Tsamaiso
Go ya ka 2 (a) le 3 ya Molao, go dira ditlhokego tse di latelang malebana le gore kgotlatshekelo ya setso e kgone go diragatsa taolo ya selegae:
A Thata e tshwanetse go rebolwa ke Tona,
B Tleleimi e tshwanetse ya tswa mo molaong wa setso le setso,
C Moiphemedi o tshwanetse a bo a nna mo lefelong la Bothati jwa Morafe,
D Merero e e malebana le go seng boammaaruri, tlhalo gongwe karogano go tsw amo lenyalo e ka nna la selegae gongwe la setso ga e mo taolong ya Kgotlatshekelo ya Setso.
Tsamaiso e tshwanetse go nna go ya ka molao wa setso le setso fela tiragatso e fela jaaka go rebotswe ka molawana - karolo ya 4 le . Boikuelo bo mo maikarabelong a kgotlatshekelo ya Magiseterata gongwe Kgotlatshekelo ya Bothati jwa Kgaolo. - Karolo ya 4 ya Molao wa Dikgotlatshekelo tsa Dikgosi wa 1983 (Transkei). Go na le tshwanelo ya go dira boikuelo kwa ntle fela ga fa boleng jwa tleleimi bo le kwa tlase ga R25,00 ntle le fa Kgotlatshekelo Kgolo mo tshobokanyong ya patlisiso e tlhomamisitse gore morero o akaretsa ntlhatheo ya botlhokwa ya molao- karolo ya 4 . Boikuelo bo tshwana fela le tsheko ya de novo- karolo ya 4 .
Taolo ya Bosenyi le Tsamaiso
Pele ga go ka diragadiwa taolo ya bosenyi, go tshwanetse ga fitlhelelwa ditlhokego tse di latelang:
A Taolo e tshwanetse go rebolwa ke Tona ya Bosiamisi,
B Molatofadiwa, mongongoregi le mong wa thoto yo o amegang ba tshwanetse ba bo ba amiwa ke molao wa setso le setso,
C Molato o tshwanetse wa bo o diretswe mo lefelong le le mo tikologong ya taolo ya Kgosi,
D Molatofadiwa o tshwanetse go bonwa molato wa molao wa setso gongwe molao wa selegae kwa ntle ga e e mo lenaaneng le le mo sejuleng ya Molao gongwe melato ya molao e e totobaditsweng ke Tona ya bosiamisi,
E Ga go a tshwanelwa ga ntshiwa dikgotlhao tse di latelang Karolo ya 3 : Loso, go retliwa dithwe, go utlwisiwa botlhoko thata mo mmeleng, go tswalelwa kwa kgolegelong gongwe tefiso e e fetang dikgomo di le nne e e ka emelwang ke tefiso e e tlhakanyediwang ka seelo se se sa feteng R100,00 e le nngwe gongwe dinku/dipodi di le 20 tse di ka emelwang ke tefiso e e tlhakanyediwang ka seelo se se sa feteng R20,00 e le nngwe gongwe R400,00.
Tsamaiso ya Bosenyi e ya go ya ka molao wa setso le seto fela e ka beelwa melawana ke Tona ya Bosiamisi. Ga go a letlelelwa kemedi epe fela ya molao - karolo ya 10. Fa molatofadiwa a ka retelelwa ke go duela tefiso, kgosi a ka dira gore a golegwe mme a tlhagelele fa pele ga magiseterata gongwe tlhogo ya kgotlatshekeo ya kgaolo ya lefelo le tsheko e diragetseng mo go lona, mme yona e tla re fa e sena go kgotsofala gore tefiso e ne e rebotswe go ya ka molao, e ka laela gore go duelwe mme ga seo se sa kgonege e ka laela go tswalelwa kwa kgolegelong sebaka se se sa feteng dikgwedi di le tharo. Boikuelo ke maikarabelo a kgotlatshekelo ya Magiseterata gongwe Kgotlatshekelo ya Bothati jwa Kgaolo - karolo 5 . Boikuelo bo tshwana fela le tsheko ya de novo- karolo ya 5 .
Dikgotlatshekelo tsa Bothati jwa Kgaolo
Go ya ka karolo ya 73 ya Molao wa Molaotheo wa Transkei wa bo15 1976, go na le dikgaolo di le robongwe mo Transkei mme tsona di tlhametswe Dikgotlatshekelo tsa Bothati jwa Kgaolo - karolo ya 2 ya Molao wa Dikgotlatshekelo tsa Bothati jwa Kgaolo [Molao]. Go ya ka pegelo ya Olivier ya 199764, go ne go dira dikgotlatshekelo mo dikgaolong di le tlhano fela ka 1997. Dikgotlatshekelo tsa Bothati jwa Kgaolo di na le taolo e e tsamaelanang le ya dikgotlatshekelo tsa bomagiseterata mo mabakeng a mo go ona molatofadiwa mo kgetseng ya bosenyi gongwe maphata a a mo kgatong ya selegae e leng baagi ba Transkei - karolo 3 ya Molao wa Dikgotlatshekelo tsa Bothati jwa Kgaolo. Ga go tshwane le dikgotlatshekelo tsa bomagiseterata tse di kgonang fela go diragatsa molao wa setso mo mererong ya selegae fela, Dikgotlatshekelo tsa Bothati jwa Kgaolo di na le taolelo ya go dirisa molao wa setso le mo dikgetseng tsa bosenyi tota. Dikgotlatshekelo tsa Bothati jwa Kgaolo di tsewa e le dibopiwa tsa molao ka ntlha ya fa di tlhamilwe go ya ka Molao wa palamente mme di bona dithata tsa tsona go tswa mo molaong. Ga go letlelelwe kemedi ya semolao mo dikgotlatshekelong tseno - karolo ya 7. Boikuelo ke maikarabelo a Kgotlatshekelo Kgolo mme dikotlhao tsa bosenyi di ka sekwasekwa gape fela go tshwana le tsa dikgotlatshekelo tsa bomagiseterata. Tsamaiso e ya fela go ya ka setso mme le gale e ntse e beelwa melawana ke Tona - Seymour ts 22.
DIKGOTLATSHEKELO TSA SETSO LE MOLAOTHEO
Potso e re tshwanetseng go e araba fano ke gore a Kgotlatshekelo ya Setso e ka swetsa gore molawana wa molao wa setso ga se wa boammaaruri ka ntlha ya fa o sa ikamanye le molaotheo?
Seemo malebana le kgotlatshekelo ya Magiseterata
Go ya ka K170 ya molaotheo, kgotlatshekelo e maemo a yona a leng kwa tlase ga a Kgotlatshekelo Kgolo ga e a tshwanela go batlisisa ka gongwe go atlhola malebana le go nna mo molaotheong ga molao ope gongwe maitsholo mangwe le mangwe fela a moporesidente. Go ya ka karolo ya 110, kgotlatshekelo ya magiseterata e ka seke ya nna le bokgoni jwa go swetsa ka boammaaruri jwa molao ope fela gongwe maitsholo a moporesidente. Karolo ya 110 ya Molao wa Dikgotlatshekelo tsa Bomagiseterata o thibela kgotlatshekelo ya magiseterata go swetsa gore molao ope fela ga se wa boamaaruri, e ka nna ka mabaka a go amana le molaotheo gongwe ka mokgwa mongwe fela. Lefoko la "molao" le tlhalosiwa mo karolo 2 ya Molao wa Thanolo ya Melao wa bo33 wa 1957 jaaka "molao mongwe le mongwe fela, kgoeletso, molawana, Molao wa Palamente gongwe taolo nngwe fela e e nang le maatla a molao. Lefoko la "molao" le tsewa le kaya ditaolo tsa molao mme e seng "molao wa boagisanyi" Buckle & Jones V 1 Molao wa bo403 (c), Millman NO v African Eagle Life Assurance Society Ltd 1981 SA 630 (c). Go sa ikgatholosiwe gore go kaelwe mo molaong wa boagisanyi mo K170 ya Molaotheo le karolo 110 ya Molao wa Dikgotlatshekelo tsa Bomagiseterata, dikgotlatshekelo tsa bomagiseterata ga di na taolo ya go swetsa ka bomolaotheo jwa molao wa boagisanyi (B&J V 1 Molao wa bo403). Go ntse go lebeletswe lona lebaka leo, go ka swediwa gore dikgotlatshekelo tsa bomagiseterata ga di na dithata tsa go swetsa ka bomolaotheo jwa molawana wa molao wa setso. Kgotlatshekelo ya magiseterata jaaka sebopiwa sa molao e bona dithata tsa yona go tswa mo Molaong wa Dikgotlatshekelo tsa Bomagiseterata, mme ga gona dithata dipe tseo (go batlisisa boammaaruri jwa molawana wa molao wa setso) tse di rebolwang mo Molaong wa Dikgotlatshekelo tsa Bomagiseterata. Fela jalo, le kgotlatshekelo ya magiseterata jaaka sebopiwa sa molao le yona ga e a rebolelwa dithata ke Molao wa Dikgotlatshekelo tsa Bomagiseterata go batlisisa boammaaruri jwa molawana wa molao wa setso.
Seemo malebana le Dikgotlatshekelo tsa Setso
Go ya ka K170 ya molaotheo, kgotlatshekelo e maemo a yona a leng kwa tlase ga a Kgotlatshekelo Kgolo ga e a tshwanela go batlisisa ka gongwe go atlhola malebana le go nna mo molaotheong ga molao ope gongwe maitsholo mangwe le mangwe fela a moporesidente. Maemo a dikgotlatshekelo tsa setso le Dikgotlatshekelo tsa bomagiseterata mo tatelanong ya dikgotlatshekelo a kwa tlase go na le a Dikgotlatshekelo Kgolo mme ka jalo, go ya ka karolo ya 170, dikgotlatshekelo tseno ga din a dithata tsa go ka batlisisa ka ga gongwe go swetsa ka go nna mo molaotheong ga peomolao nngwe le nngwe fela gongwe maitsholo a moporesidente. Karolo ya 170 e bua fela ka peomolao mme e seng molao. Le gale go ya ka karolo 2 ya Molao wa Thanolo ya Melao wa bo33 wa 1957, tlhaloso ya lefoko "molao" e akaretsa peomolao. Mogopolo wa ga B&J V 1 Molao wa bo403 ke gore go sa ikgatholosiwe gore go kaelwe mo molaong wa boagisanyi mo K170 ya Molaotheo le karolo 110 ya Molao wa Dikgotlatshekelo tsa Bomagiseterata, dikgotlatshekelo tsa bomagiseterata ga di na taolo ya go swetsa ka bomolaotheo jwa molao wa boagisanyi (B&J V 1 Molao wa bo403). Go ntse go lebeletswe lona lebaka leo, go ka swediwa gore dikgotlatshekelo tsa bomagiseterata ga di na dithata tsa go swetsa ka bomolaotheo jwa molawana wa molao wa setso. Go ya ka karolo ya 211 molao wa setso o lemogwa jaaka molwa mo Aforika Borwa. Mooko wa mogopolo ono ke gore go kaiwa ga peomolao mo karolo 170 go akaretsa molao wa boagisanyi le molao wa setso mme ka ntlha ya fa dikgotlatshekelo tsa setso di le kwa tlase ga Kgotlatshekelo Kgolo mo tatelanong ya dikgotlatshekelo, ga di newe dithata tsa go batlisisa bomolaotheo jwa molao wa setso go ya ka karolo ya 170 ya Molao wa Molaotheo. Go ya ka TW Bennet 76 dikgotlatshekelo tsa Setso ga di na bokgoni jwa go swetsa gore melawana ya molao wa setso ga e ikamanye le molaotheo mme ka jalo ga se ya boammaaruri. (Go ikaegilwe ka K103 ya Molaotheo wa Nakwana wa 1993).
Karolo 1 ya Molao o o Tlhabolotsweng wa Bosupi wa 1988 e dira tlamelo ya gore "Kgotlatshekelo nngwe le nngwe e ka lemoga bosiamisi jwa molao wa mmuso wa naga e sele le wa molao wa tlholego go ya fela jaaka molao oo o ka tlhomamisiwa ka gangwe fela le ka bonnete jo bo lekaneng: Fa fela e le gore molao wa tlholego ga o kitla o ganetsana le dintlhatheo tsa pholesi ya setšhaba le bosiamisi jwa tlholego: Fa fela gape e le gore ga go kitla go nna mo molaong gore kgotlatshekelo epe fela e goeletse gore setso sa lobola gongwe bogadi gongwe setso sengwe fela se se tshwanang le seo ga se amogelesege mo dintlhatheong tseo."
Sekai, Molao wa Tsamaiso ya Bantsho wa bo38 wa 1927 jaaka o baakantswe.
Dikai; Transkei Molao wa Dikgotlatshekelo tsa Dikgosi wa bo6 wa 1983 13/1982 &, Ciskei Molao wa bo37 wa 1984, Molao wa Dikgotlatshekelo tsa Setso wa Bophuthatswana wa bo29 wa 1979, Molao wa Bothati jwa Setso wa Kwandebele wa bo8 wa 1984 le Molao wa Magosi le Batlotlegi ba Kwazulu wa bo9 wa 1990.
Molao wa bo32 wa 1944 jaaka o tlhabolotsweng, lebelela karolo ya 28
Pegelo ya Khomišene ya Molao ka ga Dikgotlatshekelo tsa Setso, temana ya 3.4
Molao wa Batho wa Aforika Borwa kgatiso ya bobedi ts 37
Karolo ya 8 Molao wa bo120 wa 1998
Lebelela R v Bates & Reidy 1902 TS 199 at 200, Go ya ka karolo ya bo24 ya Molao wa Kgotlatshekelo Kgolo wa bo59 wa 1959, mabaka a tshekatsheko gape ke:
a go tlhokagala ga taolo mo lephateng la kgotlatshekelo;
b go nna le dikgatlhego mo mabakeng, go gobelela, go senya, gongwe bobodu jwa motlhankedi wa sebaka;
c botlhaswa jo bo boitshegang jwa thulaganyo mo tsamisong le go dumela bosupi jo bo sa dumelegeng gongwe jo bo senang bokgoni gongwe go gana bosupi jo bo dumelegang gongwe jo bo bokgoni.
Melawana ya Dikgotlatshekelo tsa Dikgosi le Dikgosana wa R2082 wa 1967
Molao wa Lebowa wa Go Tlhangwa ga Dikgotlatshekelo tsa Bomagiseterata wa bo5 wa 1973., Molao wa Gazankulu wa Go Tlhangwa ga Dikgotlatshekelo tsa Bomagiseterata wa bo9 wa 1973.
Karolo ya 9 - 12
Katlholelo ya loso ga e ikamanye le tshwanelo ya botshelo mme e bile ntshitswe mo molaong ke Molao wa Molaotheo
Go kgwathisiwa go ntshitswe mo molaong go ya ka karolo ya 1 ya Molao wa Go Fedisa go kotlhao ya go kgwathisa wa bo33 wa 1997.
