

















UmNyango wezobuCiko namaSiko



























UHLAKA LWENQUBOMGOMO YOLIMI KAZWELONKE















Uhlelo Lokugcina







































13 Novemba 2002



2







OKUQUKETHWE























ISETHULO NGONGQONGQOSHE WEZOBUCIKO ,AMASIKO ,ISAYENSI
 
3
 

 

 
NEZOBUCHWEPHESHE
 

 

 

 
UHLU LWEZIFINYEZO
 

 
4
 

 

 
ISIGABA –1
 
ISIZINDA NENGQIKITHI
 
5
 

 

 

 

 

 

 
5
 

 

 
1.1
 
Isingeniso
 

 
6
 

 

 
1.2
 
Ingqikithi Yezomlando
 
7
 

 

 
1.3
 
Ingqikithi Yezomthetho
 
10
 

 

 

 
ISIGABA –2
 
IZIMPAWU EZISEMQOKA ZENQUBOMGOMO
 

 

 

 

 

 

 
10
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 
2.1
 
Izinjongo
 

 

 
10
 

 

 
2.2
 
Imigomo
 

 

 
11
 

 

 
2.3
 
Indlela Yokwenza
 

 
12
 

 

 
2.4
 
Ububanzi
 

 

 
15
 

 

 
ISIGABA –3
 
UKWAKHIWA KWAMAKHONO ABANTU
 

 

 

 

 

 
17
 

 

 
ISIGABA – 4
 
AMASU OKUSETSHENZISWA
 

 

 

 

 

 
19
 

 

 
UHLU LWAMAGAMA
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 






















































Uhlaka lomThethomgomo woLimi kaZwelonke we  - 2002



3







ISETHULO NGONGQONGQOSHE WEZOBUCIKO,AMASIKO,ISAYENSI NEZOBUCHWEPHESHE, UDOKOTELA B S NGUBANE



Ulimi lomuntu ngandlela thile “luyisikhumba sesibili” , ukuba nokuthile ngokwemvelo komuntu wangempela,esikusebenzisa esethula ngakho amathemba nezifiso, ukuphimisa imicabango yethu nokuyigugu, ukuhlola ulwazi kanye namasiko ethu , kanye nokwakha umphakathi wethu nemithetho ewuphethe . Ngolimi sikwazi ukusebenza njengabantu emhlabeni oguquka njalo. Ilungelo lokusebenzisa izilimi ezisemthethweni ozikhethile luyaziswa ngumThethosivivinywa wamaLungelo nomThethosisekelo wethu ovumayo ukuthi izilimi zabantu bethu ziwumthombo okumele usetshenziswe.





Ngiyaziqhenya kakhulu ukuthi , emva komsebenzi wokubonisana ngempela, siyakwazi ekugcineni ukwethula uhlaka lwenqubomgomo yolimi yaseNingizimu Afrika. Loku ukuqedelelwa komsebenzi owaqalwa ngonyaka we-1995, lapho ngaqoka iQembu lokuSebenza lokuHlela uLimi (LANGTAG) ukuze lingeluleke ngohlaka oluhlangene lohlelo lwenqubomgomo yolimi. Lesi sinyathelo sasisemqoka ngombono wokungabikhona kokumelana kokwehluka kwezilimi nomphumela wokuthi indlela “yokusebenza kobuliminingi iyinkinga yezinkokhelo” okubonakala kwezinye izingxenye zomphakathi wethu , kanye nokwanda kwezinsolo ezivela kwabaphethe bolimi ngokujwayelwa kokusetshenziswa kolimi lunye eNingizimu Afrika.



Uhlaka LweNqubomgomo yoLimi kaZwelonke lusekelwe phezu komphumela wezindlela zokusebenzisana ngokubonisana, ngokusebenzisa kokubili i-LANGTAG kanye futhi namandla omNyango ngokuhlanganyela neQembu lokweLuleka leNqubomgomo yoLimi. Uhlaka lenqubomgomo lusemqoka ekuphathweni kwemithombo yezilimi zethu ezahlukile kanye nokufinyelela kukaHulumeni kwinhloso yokuthuthukisa intando yeningi, ubulungisa,ukulingana nobumbano lukazwelonke. Kungalomoya omuhle ukuthi ukuthuthukiswa kwezilimi ezisemthethweni eziyi –11 zezwe lakithi njengoba kunikeze umThethosisekelo zathatha ingaphakathi elingunqa phambili kule nqubomgomo.



Lolu Hlaka lweNqubomgomo luphinde lubheke iphuzu lokuthi ubumqoka bezilimi zethu buvezwa kakhulu ukusetshenziswa kwezomnotho ,kwezenhlalakahle nezombusazwe.Uma ulimi luphelelwa ubumqoka balo kulezi zimo, isikhundla salolo limi siyehla . Uhlaka lweNqubomgomo luphinda futhi lubonise ukuthi sibhekene nenselele yokusebenza emhlabeni jikelele nokuthi futhi izilimi zethu zomdabu kumele zibe yingxenye yendawo yobuchwepheshe obanda ngokushesha. Yingakho-ke luzimisele ukubuyisela isikhundla nokusetshenziswa kwezilimi zomdabu zaseNingizimu Afrika.



Ngethemba ngenhlonipho ukuthi zonke izakhamuzi zaseNingizimu Afrika zizolujabulela lolu Hlaka lweNqubomgomo yolimi kaZwelonke njengolwabo. Ngiyakholwa ukuthi ngokudibene kumele siqinisekise ukuthi inqubomgomo iba yinto yangempela ezimpilweni zethu, futhi isenza siziqhenye ubuthina beNingizimu Afrika engajwayelekile.









Uhlaka lomThethomgomo woLimi kaZwelonke we  - 2002



4







…………………………..







DKT B S NGUBANE, ILUNGU LEPHALAMENDE

















UHLU LWEZIFINYEZO/AMA-AKHRONIMI













DAC	UmNyango wezobuCiko namaSiko



DoE	UmNyango wezeMfundo



LANGTAG	Iqembu lokuSebenza ngoHlelo loLimi



HLT	UbuChwepheshe boLimi lwaBantu



LiEP	Ulimi kuNqubomgomo weMfundo



MTEF	UHlaka lokuSetshenziswa kweMali esiKhathini esiLingene



NLS	IziNsiza zoLimi zikaZwelonke



PanSALB	Ibhodi yeziLimi yaseNingizimu Afrika



SADC	Umphakathi wokuThuthukisa waseNingizimu Afrika



SAQA	UmKhandlu wokuQinisekisa iZiqu waseNingizimu Afrika.



SASL	ULimi lweziMpawu lwaseNingizimu Afrika



TISSA	IziNsiza zokuHumusha ngoCingo zaseNingizimu Afrika































































Uhlaka lomThethomgomo woLimi kaZwelonke we  - 2002



5







ISIGABA- 1: ISIZINDA NENGQIKITHI







1.1    Isingeniso





Zicishe zifinyelele ema-25 izilimi ezahlukene ezikhulunywa eNingizimu Afrika, eziyi -11 yizona ezinikezwe isikhundla sokuba semthethweni kulandelwa isiGaba -6 somThethosisekelo we- 1996 (UmThetho weNombolo we - 108 wonyaka we-1996), kusekwa ngokuthi kumele ukusetshenziswa kwazo kufakele amaphesenti angama-98 ezakhazamuzi sezizonke. 



Izilimi eziyi-11 ezisemthethweni yisiNdebele, isiXhosa, isiZulu kanye nesiSwati (ezibizwa ngokuthi iqembu lezilimi zesiNguni); IsiSuthu, isiPedi kanye nesiTswana (ezibizwa ngokuthi iqembu lezilimi zesiSuthu); isiVenda, isiTsonga, isiNgisi nesiBhunu. 



INingizimu Afrika iyizwe eliziliminingi . Uphawu olugqamile lobuliminingi eNingizimu Afrika ukuthi izilimi zomdabu eziningana zikhulunywa ukweqa nemingcele yezifunda, ezahlukaniselwana phakathi kwemiphakathi yalolo limi oluvela ezifundeni ezahlukene. 



Kukhona  manje  ukwazi  okunamandla  kwesidingo  sokukhuphula  amandla 



okwenza ukuthuthukisa izilimi zomdabu ezazibandlululwa esikhathini esedlule kany nokuthuthukisa ubuliminingi, uma ngabe izakhamuzi zaseNingizimu Afrika kumele zikhululeke ekusekeleni ngokunganqamuki phezu kwezilimi okungezona zomdabu njengezisemqoka,okuyizona izilimi ezisemthethweni zombuso.



Ukufikela kulesi sikhathi ukuphathwa kokwehluka kwezilimi eNingizimu Afrika edlule kahulumeni wobandlululo kwenziwe kwaba yinkinga ngokungabi khona kwenqubomgomo yolimi echaziwe, okwaholela ekutheni kusetshenziswe isiNgisi nesiBhunu njengeziLimi ezinamandla okuthelela ezenhlalakahle nezomnotho kanye nezingxenye zombusazwe zomphakathi wethu. 





Uhlaka lomThethomgomo woLimi kaZwelonke we  - 2002



6











Emva kweminyaka eyisishiyagalombili yombuso wentando yeningi, iNingizimu Afrika ifinyelele ephuzwini elisemqoka emlandwini walo. Izakhamuzi zaseNingizimu Afrika kumele ziphendule ukwehluka kwazo ngokolimi nangamasiko kanye nenselele yobuliminingi obusemthethweni ,yingakho-ke kungeniswa uHlaka lweNqubomgomo yoLimi kaZwelonke. 



Lolu Hlaka lweNqubomgomo aluqalisi kuphela indlela entsha yokubhekana nobuliminingi eNingizimu Afrika, kodwa lugqugquzela ngamandla ukusetshenziswa kwezilimi zomdabu njengezilimi ezisemthethweni ukuze londle luphinde luthuthukise ubumbano lukazwelonke .Ifakela ukuvunywa okubanzi kokwehluka kwezilimi ,ezobulungisa ,umthetho wokufinyelela ngokulinganayo kuzinhlelo nezinsiza zomphakathi,nokuhlonishwa kwamalungelo olimi. 







Lo mbhalo ubeka uhlaka olukwazi ukusetshenziswa lwenhlangano ebumbene yobuliminingi ngaphakathi kwemigomo yomThethosisekelo. 







Ingqikithi yezomLando 





Ukusukela ekuhlaleni kokuqala kwamaDashi eNingizimu Afrika ngonyaka we- 1652, ngokulandelana kwezikhathi zomthetho wokubusa wamaNgisi(Bhrithishi),iNyunyana yaseNingizimu Afrika, kanye nombuso wobandlululo nokulandelana neRiphabhuliki yaseNingizimu Afrika, kuze kufinyelele ekuveleni kombuso wentando yeningi ngonyaka we-1994 kanye nokufakwa emThethweni kobuliminingi obusemthethweni, umthethomgomo wolimi kahulumeni kanye namandla eziphathamandla kwehluleka ukubona ukwehluka ngokolimi kweNingizimu Afrika. 



Umphumela walesi simo kwaba ukungalinganiswa, lapho ukubusa kwesiNgisi nesiBhunu kwakha ukusebenzisana okungalingani phakathi kwezilimi zaboMdabu kanye nalezi zilimi. 





Uhlaka lomThethomgomo woLimi kaZwelonke we  - 2002



7











Ngakho-ke , izinqubomgomo zolimi zamakholoni nezobandlululo, sezihlangene nenqubomgomo yezenhlalakahle ,ezomnotho nezombusazwe, zaveza ubukhosi bezilimi, ukungalingani okuveza izakhiwo zokungalingani ngokwebala nangakwezikhundla /amakilasi okwasingatha umphakathi waseNingizimu Afrika. 



Zonke lezi zimo zehlisa izinga eliphezulu lezilimi zomdabu kanye nezinhlobo zezilimi zabantu bomdabu kanye nabezinye izinhlobo zabantu base-Afrika namanye amaqembu ayebandlululwa kufakelelwa nabangeZwa neziMpumputhe – kuphoqelelwa inkolelo embi okungeyona ngezilimi zabamnyama, loku akubangelwa yizikhulumi zolimi lwesiBhunu nolwesiNgisi kuphela, kodwa nayizikhulumi eziningi zolimi lomdabu ngokwazo. 



Isimo sandiswa yiphuzu lokuthi, ngenxa yezizathu zokungacacelwa kahle kanye nezokufuna amandla eziphikisana nokufakwa kobuliminingi, izikhungo zikahulumeni nezangasese zinendlela ethile yokuthatha izinqumo zesikhashana zolimi eziphikisana nengxenye yomthethosisekelo kanye nezidingo ezihambisana nezilimi. 







1.3    Ingqikithi Yezomthetho





IsiGaba sesi-6 somThethosisekelo sinikeza uhlaka oluphakeme olusemthethweni lobuliminingi , ukuthuthukiswa kwezilimi ezisemthethweni kanye nokukhuthazwa kwenhlonipho nokubekezelana kokuhluka ngolimi kwaseNingizimu Afrika. Ithola amalungelo olimi lwezakhamuzi ,okumele ahlonishwe kuzinqubomgomo zolimi zikazwelonke. 



UmThethosisekelo ugcizelela ukuthi zonke izilimi ezisemthethweni kumele “zibe nesithunzi esilinganayo” futhi ziphathwe ngokulinganayo,loku kuzawube sekukhulisa izinga nokusetshenziswa kwezilimi zendabuko, nohulumeni 









Uhlaka lomThethomgomo woLimi kaZwelonke we  - 2002



8







athathe izindlela zokushaya umthetho kanye nezinye zokulawula kanye nokubheka isimo sokusetshenziswa kwezilimi zendabuko ezingenamathuba.



UmThethosisekelo uvumela inguquko kulesi simo solimi kulo lonke lelizwe,unikeza ukunakwa kwezenhlalakahle kanye nezombusazwe kumaqembu ezilimi akade encishwa amathuba ngaphambilini ngezizathu “zezidingo eziveziwe zemiphakathi kanye namaqembu anentshisekelo”. 



IsiGaba sesi-6(2) somThethosisekelo sidinga izindlela zokwenza zilungiswe ukuthuthukisa lezi zilimi zomdabu. 



IsiGaba sesi-6(3) nese (4) siqukethe ukunikezelwa okuhlobene nezilimi zikahulumeni kazwelonke nohulumeni bezifunda ,lapho iminyango kahulumeni kumele isebenzise okungenani ezimbili izilimi ezisemthethweni. 



Ukuthuthukisa ukwehluka kuye phambili, isigaba sesi-6(5) sivumela ukusungulwa kweBhodi lezilimi laseNingizimu Afrika (PanSALB) ukuthuthukisa ubuliminingi nokuthi libone ukuthi ukuthuthukiswa kungasetshenziswa ezilimini ezisemthethweni kuphela, kodwa nasezilimini zama-Khoyi, amaNama kanye namaSeni, kanye naseziLimini zeziMpawu zaseNingizimu Afrika. I-PanSALB izawuphinde futhi itshale inhlonipho yeziLimi zeNdabuko ezikhulunywa yizingxenye zomphakathi wethu nezilimi ezisetshenziselwa izinjongo zezenkolo. 







Okunye ukuvunyelwa okuphathelene nezindaba zolimi kwenziwa kwenye indawo yomThethosisekelo. IsiGaba sesi-9(3) sivikela ukubandlululwa ngezizathu zolimi ,ngaso leso sikhathi isigaba sama-30 nama-31(1) sikhuluma ngamalungelo esintu mayelana namasiko ,inkolo kanye nokuzibandakanya ngokolimi nokuzijabulisa. IsiGaba sama-35(3) nama (4) sikhuluma ngamalungelo olimi abantu ababoshiwe ,abagciniwe nabasolwa ngokuthize ,ngokugcizelela ikakhulukazi ilungelo lokugwetshwa ngokungabandlulula nenqubo okuqhutshwa ngayo noma okuhunyushwa ngayo ngolimi oluthandwa yiloyo muntu. 





Uhlaka lomThethomgomo woLimi kaZwelonke we  - 2002



9







UmNyango wezeMfundo (DoE) wangenisa “Inqubomgomo yoLimi lweMfundo (LiEP), egcizelela ubuliminingi njengokwandiswa ukwehluka kwamasiko kanye nengxenye esemqoka yokwakha iNingizimu Afrika engabandlululi ngebala . Umgomo okuncikwe kuwo ukugcina ulimi lebele lomfundi ekufundeni nasekufundiseni, kodwa abafundi bagqugquzelwa ukuthi bafunde nezilimi ezengeziwe. I-LiEP ibhekene nalezi zindaba ezifana nolimi/nezilimi zokufunda nokufundisa ezikolweni zikahulumeni ,ohlelweni lwezifundo lwesikole, kanye nasemisebenzini ephathelene nolimi kuminyango yemfundo yezifunda kanye nezinhlangano eziphethe esikoleni. 



UmThethosisekelo kanye nemithetho ehambisana nawo kubonakala kahle ukuthi kusekela ukuthuthukiswa kobuliminingi eNingizimu Afrika. Lolu hlaka lwenqubomgomo kumele luvumele ukulinganisa ngokwanele ukuhlanganisa inqubomgomo yolimi kuzo zontathu izigaba zikahulumeni futhi luveze ngokucacile ukuthi inqubomgomo imephi ngezinga nangokusetshenziswa kwezilimi ezisemthethweni kuzo zonke izifunda eziyisishiyagalolunye zaseNingizimu Afrika. 





































































Uhlaka lomThethomgomo woLimi kaZwelonke we  - 2002



10







ISIGABA- 2: IZIMPAWU EZISEMQOKA ZENQUBOMGOMO







2.1    Izinjongo





Inqubomgomo yolimi iyakunaka ukwenza komthethosisekelo wobuliminingi futhi iyavumelana nezinjongo zikahulumeni phezu komnotho ,ezenhlalakahle kanye nokukhula ngemfundo. Ihlose –



ukuthuthukisa ukusetshenziswa ngokulingana kwezilimi ezisemthethweni eziyi-11 ; 



ukwenza ukufinyelela okulinganayo emisebenzini kahulumeni ,elwazini nasemininingwaneni ; 



2.1.3 ukuqinisekisa ukulungiswa kobandlululo kwangaphambilini kwezilimi zendabuko ezizemthethweni ;



ukuqala nokonga inkulumo ezwakalayo ngobuliminingi nayo yonke imiphakathi yolimi ; 



ukugqugquzela ukufundwa kwezinye izilimi zendabuko ezisemthethweni ukuthuthukisa ubumbano lukazwelonke,nokwehluka ngokolimi nangamasiko ; no- 



kuthuthukisa ukuphathwa kahle kolimi nokuphathwa kahle kwezemisebenzi yomphakathi ukuhlangabezana nokulindelwe ngamakhasimende kanye nezidingo. 



2.2    Imigomo





Inqubomgomo yolimi isekelwe yile migomo elandelayo :







Uhlaka lomThethomgomo woLimi kaZwelonke we  - 2002



11











Ukuzibophezela ekuthuthukiseni ukulingana kwezilimi kanye namalungelo olimi njengoba kudingwa ukwabiwa kwentando yeningi; 



Ukubona ukuthi izilimi ziyimithombo yokukhulisa ulwazi ,ubuchwepheshe nokuzibandakanya ngokuphelele emikhakheni yezemibusazwe kanye nezenhlalakahle ; 



Ukusebenzisana ngokuhlanganyela ukuthuthukisa ubuliminingi obuhambisana nomthethosisekelo; 



Ukuvimbela ukusetshenziswa kwanoma yiluphi ulimi ngezinjongo zokuxhaphaza , ukubusa ngendlovuyangena nokubandlulula; no 



Kukhulisa ukucatshangelwa kwabantu uma kwenziwa izinto ezithandwa ngabantu ,izidingo kanye nezifiso zemiphakathi yezilimi eziningi ngokukhulumisana kanye nenkulumo-mpikiswano eqhubekayo. 



2.3    Indlela Yokusetshenziswa





Le ndlela yokwenza ibheka okulandelayo:





Ukuthuthukisa ubuliminingi eNingizimu Afrika kudinga imizamo enganciphisa ulwazi oseluvele lukhona emiphakathini lapho izilimi ezisemthethweni zendabuko zibaluleke kakhulu .Loku kuzakwenziwa ngokusebenzisa nangokubandakanywa kwemiphakathi njengababamba iqhaza ezinqutsheni zokuthuthukiswa kolimi . 



Ilindeleke ukuthi izibandakanya nezingcweti zolimi ukunceda ukuthuthukisa indlela yokwenza izinhlelo ezisebenzayo zobuliminingi ngokwenza uhlolo kanye nokusakazwa kokutholiwe. 



Ukuqhubekisa ukubambisana kanye nokwabelana ngezibopho phakathi kukahulumeni namalungu e-SADC ukuphuthumisa ukuthuthukiswa kolimi. 





Uhlaka lomThethomgomo woLimi kaZwelonke we  - 2002



12











Kuzawuba nesidingo sokubuyekeza inqubomgomo esikhathini esizwisisekayo ukuze kubhekwe inqubekelaphambili ebhekene nobuliminingi obuphelele bomphakathi waseNingizimu Afrika. 



Indlela encike emphakathini ekuthuthukiseni ubuliminingi yiyo engaba nemiphumela emihle ,ngenxa yobuningi obukhulu bomphakathi waseNingizimu Afrika. Kumele kube yindlela endlalekile futhi ebandakanya wuwonke wonke ekuhlelweni kolimi nasekusetshenzisweni kwenqubomgomo eqinisa ubuchwepheshe bobuciko ekudluliseni ulwazi kanye namakhono . 



2.4    Ububanzi





Ububanzi noma okunikeziwe kwenqubomgomo kumi ngendlela elandelayo:





Zonke izakhiwo zikahulumeni (uhulumeni kaZwelonke,wesifunda kanye nowendawo), kanye nezinhlangano ezisebenzisa amandla kahulumeni noma zenza umsebenzi kahulumeni ngokusho komthetho, oboshwe yilolu Hlaka lweNqubomgomo yoLimi. 



Ekuthuthikiseni ubuliminingi izifunda zizakwakha inqubomgomo yazo ngokuhambisana nezinkomba eziqukethwe kulolu hlaka lwenqubomgomo ,zinake izehlakalo zezigodi zazo ,kanye nezidingo kanye nezincomo zemiphakathi njengoba kushiwo kumThethosisekelo. 



Ohulumeni basemakhaya bazawunquma ukusetshenziswa koLimi kanye nokufunwa ngumphakathi wabo ngokuhambisana nohlaka lwenqubomgomo yolimi lwezifunda .Ngaphezu kokunquma ukusetshenziswa kolimi kanye nokufunwa yimiphakathi yabo ,ohulumeni basemakhaya kumele ngokuxhumana okubanzi nomphakathi wabo ,basungule ,bakhiphe futhi basebenzise inqubomgomo yobuliminingi. 













Uhlaka lomThethomgomo woLimi kaZwelonke we  - 2002



13







Ulimi olusemthethweni lizawusetshenziswa njengoba kudingekile kumisebenzi yezishayamthetho, kufakelela nemikhiqizo ye-Hansard, njengendaba yelungelo, uma kungenzeka kube nezindaba zezishayamthetho zesifunda ,izehlakalo zesifunda zizawunquma izilimi okumele zisetshenziswe. 



Uhulumeni uzawugqugquzela, lapho kudingeka khona asekele, amabhizinisi angasese ukusungula nokusebenzisa inqubomgomo yoLimi lawo ngokuvumelana noHlaka lweNqubomgomo yoLwimi kaZwelonke 



Ukuthuthukisa ubuliminingi le nqubomgomo iveza ukusetshenziswa kwezilimi ezakhiweni zikahulumeni ngokulandelayo. 



U(Izi)limi     olu(ezi)setshenziswayo     /     U(izi)limi     lo(zo)kurekhoda: 



Ngokuvumelana isakhiwo sikahulumeni ngasinye kumele sivumelane ngo(ngezi)limi olu(ezi)sebenzayo (ngezinjongo zokuxhumana ngaphakathi kwemiNyango kanye nokuxhumana neminye imiNyango ), lapho kungaphumeleleka khona, akekho umuntu ozawuvinjelwa ukusebenzisa ulwimi olufunwa nguye. Ngezinjongo zokubamba imihlangano noma ukwenza imisebenzi ekhethekile, yonke imizamo kumele yenziwe ukusebenziza izinsiza zokwenza ulimi lube lula njengokuhumusha noma ukuhumusha ( kokubili kulandelana, nangesikhathi esisodwa,noma 



ukutolika ngokuhleba )lapho kungaphumeleleka khona ngokubonakala



Ukuxhumana namalungu omphakathi: Ngezinjongo zokubhalelana ngokusemthethweni, ulimi oluthandwa yisakhamuzi kumele lusetshenziswe. Konke ukuxhumana ngomlomo kumele kuqhubeke ngolimi, kwenzeke ngolimi elithandwa ngabantu okuqondiswe kubo .Uma kudingekile, yonke imizamo kumele yenziwe kusetshenziswa izinsiza zokwenza ulimi lube lula njengokutolika (ngokulandelana ,ngesikhathi esisodwa nangocingo noma ukutolika okuhleliwe )lapho kungaphumeleleka khona. 



Imiqulu kaHulumeni: Uhlelo lwemibhalo yobuliminingi obusebenzayo kumele lulandelwe iminyanngo kahulumeni kaZwelonke kulemBhalo engadingi ukuthi ikhishwe kuzo zonke izilimi eziyi-11 ezisemthethweni. 







Uhlaka lomThethomgomo woLimi kaZwelonke we  - 2002



14







Lapho ukusebenza okunemiphumela nokusimeme kukahulumeni kunoma ngabe kukusiphi isigaba kudinga ukuxhumana okuqondakalayo kwemininingwane kumele kukhishwe ngazo zonke izilimi ezisemthethweni eziyi-11 kanye nasezifundeni ,kuzo zonke izilimi ezisemthethweni ezinikeziwe. 



Lapho imiqulu kahulumeni ingeke yenziwa ukuthi itholakale kuzo zonke izilimi ezisemthethweni eziyi-11, imiNyango kahulumeni kaZwelonke kufanele ikhiphe imiqulu ngesikhathi esisodwa okungenani ngezilimi eziyisithupha .Ukukhethwa kwezilimi kuzokwenziwa ngendlela elandelayo: 



Okungenani linye iqembu labe-Nguni (isiNdebele, isiXhosa, isiZulu ne siSwati); 

Okungenani iqembu linye labe-Suthu(isiSepedi, isiSuthu, isiTswana); 



isiVenda; 



isiTsonga; 



Isingisi; nesi 



Bhunu. 





Umgomo wokujikeleza kufanele usetshenziswe uma kukhethwa ulimi lokukhipha imiqulu kahulumeni olwimini lwabe Nguni nabeSuthu. 



Ukuxhumana nomhlaba jikelele: Ukuxhumana kukahulumeni nomhlaba jikelele kuzawuba ulimi lwesiNgisi noma kokungavamile kwenziwe ngolimi olukhethwe yizwe okuxhunyanwa nalo. 









































Uhlaka lomThethomgomo woLimi kaZwelonke we  - 2002



15











ISIGABA-3:UKWAKHIWA KWAMAKHONO ABANTU







Ukusetshenziswa kwenqubomgomo yolimi kuzokongeza ukufuneka kokuhumusha nokuhlela umsebenzi kanye nemisebenzi yokutolika, ikakhulukazi ezilimini zendabuko. Umnyombo wokukwazi ukuhumusha kulezi zilimi kuzomele uthuthukiswe wandiselwe emiNyangweni kahulumeni nasemisebenzini yangasese yabasebenzi bolimi abazimele njengabahumushi ,abahlali , kanye notoliki . Lesi sidingo esingeziwe semisebenzi yezisebenzi zolimi eziyizingoti kuzawidingeka ukuqeqeshwa kwamakhono okwengeziwe. 



Ukusungulwa kwamayunithi kulowo nalowo mnyango kahulumeni kaZwelonke kanye nakuleso naleso sifunda kuzawuba nomthelela emisebenzini eyenziwa yiGatsha loLimi lukaZwelonke. I-NLS izawudingeka ukuthi lixhumanise ukuphatha nokusetshenziswa kwenqubomgomo ngokwenza lula ukuqeqeshwa kweqembu leyunithi yabasebenzi boLimi emisebenzini yokuhlelwa kolimi nokusekela izinhlelo zemisebenzi zalamaqembu.I-NLS izawuphinde ibe nomthwalo wokuxhumanisa ukusungula izinhlelo zokuqeqeshwa kwabahumushi ,abahleli kanye nabatolikayo, kanye nokusungula izinkomba ezisebenzayo ezindabeni zezinga. 



Izindawo zetheminografi netheminoloji nazo ngokunjalo zizoshintsheka .Lo msebenzi owengeziwe wokuhumusha uzakudinga ukusungulwa okuphuthumayo kwetheminoloji/amagama kulezi zilimi ezisemthethweni kanye neNqolobane yamagama kaZwelonke efinyelelwa ngababili kalula ohulumeni kanye nezisebenzi zolimi ezizimele. 



Ukutholakala kokusetshenziswa kwezobuchwepheshe bolimi lwabantu (HLT) (isib. Ukuhumusha okuncedwa ngumshini ,iqoqa lamagama okuhumusha ,izinhloli zesipelingi)kulezi zilimi zendabuko kuzawudlala indima enkulu emisebenzini yokwenza lula ulimi. 



Ubukhulu  obukhethiwe  beyunithi  yolimi  buzawunqunywa  nokuqeqeshelwa 









Uhlaka lomThethomgomo woLimi kaZwelonke we  - 2002



16







amakhono kule ndawo kuzawubekwa phambili emva kokunakwa kwenani lezilimi nezisemthethweni okumele zisetshenziswe. Amayunithi aqukethe abasebenzi abayizingcweti abane noma abangaphezulu, azodinga onobhala.



Ukwakhiwa kwamakhono ezindaweni eziboniwe zokwenziwa lula kolimi kuzokwenzeka ngokubambisana okunamathelene nabanikazi balo msebenzi njengezakhiwo zemfundo ephakeme enikeza izinhlelo ezamukelwa yi-SAQA kanye nezifundo zokusebenza ngolimi, ukuhumusha, ukuhlela, ukutolika ,ukuhlela ulimi, ukuqanjwa nokuqoqwa kwamagama amasha (itheminografi) kanye isayensi yokwakhiwa kwezichazamagama (neleksikhografi). 































































































Uhlaka lomThethomgomo woLimi kaZwelonke we  - 2002



17











ISIGABA-4: AMASU OKUSETSHENZISWA







Isigaba esiqhubekayo ekusebenziseni lenqubomgomo esikhathini esifushane ,esilingene kanye nasesikhathini eside yindlela encomekayo kuzo zonke izigaba. 



Mayelana nemibhalo kahulumeni ,ukwenziwa kwayo kuzawubekwa ngendlela eguqulwa kalula kanye nephathekayo kuzakhiwo zikahulumeni esikhathini esingaba okungenani iminyaka emithathu. Ubuhle ngokwenziwa kancane kancane komzimba wemisebenzi ukuthi iminyango izokwazi ukuthuthukiswa ulwazi olwengeziwe futhi aphathe lendlela yokwenza ngempumelelo enkulu. 



Izakhiwo zikahulumeni zizokuba nesikhathi sokuhlela izinhlelo mali ngokongeza kancane kancane ukunikezwa kwezimali esikhathini se-MTEF nemisebenzi yokuhlela ngokuhambisana nezinsiza ezidingekayo ekusebenziseni ngempumelelo lenqubomgomo. 



Izindlela zokugada ukuqinisekisa izinga lokuhumusha kanye nemisebenzi yokuhlela izawuthuthukiswa. 



Ngokubambisana ne-PanSALB, UmNyango wezoBuciko namaSiko uzawubheka inqubekela phambili bese uyabika esikhathini esibekiwe kuzo zonke izigungu ezithintekayo. 



Ukubuyekezwa kwenqubomgomo kuzakwenziwa ngenjwayelo futhi nangokunconywayo kuzashiwo kuze kuchibiyelwe lapho kudingeka khona ukuze izinhlelo mali zilungiswe ngokufanele. 



Izakhiwozimo ezidingekayo ukusebenzisa inqubomgomo zizokwakhiwa. Loku kuzofakela ukusungulwa kwamayunithi olimi kuyo yonke iminyango kanye nasezifundeni ukuze kuphathwe. – 







Uhlaka lomThethomgomo woLimi kaZwelonke we  - 2002



18







Ukuxhumana ngomlomo kwangaphakathi kweminyango kanye nokuxhumana neminye imiNyango kuyo yonke imikhakha kahulumeni. 



Ukuxhumana ngokubhalelana ngaphakathi kweminyango kanye nokuxhumana neminye iminyango kuyo yonke imikhakha kahulumeni. 

ukuxhumana ngomlomo nomphakathi ; 



ukuxhumana ngokubhalelana nomphakathi; no 



kuxhumana nomhlabajikelele lapho kudingeka khona. 



Ezinye izindlela zokusebenzisa inqubomgomo ezizawusetshenziswa kuzawuba yiNdlela yokuziPhatha yoLimi yabaSebenzi bakaHulumeni ,ukusungulwa koMkhandlu yabaSebenzi boLimi baseNingizimu Afrika ,neyeMisebenzi yokuHumusha ngoCingo yaseNingizimu Afrika (TISSA), isu lokuthuthukisa izilimi ezazibandlulilwe ngaphambili kanye ne-HLT. 



Izibopho ezengeziwe zikaHulumeni ezimayelana nokusetshenziswa kwenqubomgomo yoLimi kaZwelonke injengokulandelayo: 



Ukweseka ukuthuthukisa kwemithombo yokusiza yabantu ekusetshenzisweni ngempumelelo kobuliminingi. 



Ukuphatha umsebenzi wokwenziwa lula kolimi ,okusho ukuthi ,ukuhumusha ,ukutolika kanye nokusungula kwetheminoloji,ngentuthuko kanye nezishayamthetho ezifanelekile . 







Ukweseka ubulungisa obukhethekile noma izinhlelo zolimi zendabuko ebekade zibandlululiwe ,okungukuthi ,iziLimi zabamNyama kanye nezilimi zama-Khoyi ,ama-Sani kanye nama-Nama, kanye nezilimi zezandla zaseNingizimu Afrika; kanye no- 



kweseka ukufunda nokufundiswa kwazo zonke iziLimi zabaMnyama ezisemthethweni eNingizimu Afrika kuwo wonke amazinga esikole. 





















Uhlaka lomThethomgomo woLimi kaZwelonke we  - 2002



19











UHLU LWAMAGAMA



ubulimimbili
 
Indlela yokusebenzisa izilimi ezimbili (kungasho ukuthi uzazi ngokulingana
 

 

 
zombili )
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 
ukuthuthuka kolimi
 
Ukuthuthukiswa    kolimi    ngokulubhala,    ukulenza    libe    semthethweni
 

 

 
nokwandiswa
 
kwemisebenzi
 

 
ukuze
 
ulimi
 
lusetshenziswe
 

 

 
kuzinsizakuxhumana,
 
emfundweni
 
,
 
kwezomthetho
 
nezinhlelo
 

 

 
zokuphatha,njll.,nokunikeza   ububanzi   jikelele   bokushicilela   imisebenzi
 

 

 
ebhaliwe ngalolo limi.
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 
ukulungisa Amaphutha
 
Isenzo   sokufakela   ukulungiswa   kolimi   kanye/noma   indlela   yokubhala
 

 

 
iziqephu.
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 
ukulinganisa
 
Izinga  lobuqotho,  ukungalingani;  ukusebenzisa  ngokulingana;  kokuqotho
 

 

 
nokulungile.
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 
ubuliminingi
 
Kushiwo ulimi noma izilimi ezithile endaweni ethile ,obunqunywa yingqikithi
 

 
obusebenzayo
 
yolimi    olusetshenziswayo    ,umsebenzi,    Izethameli    kanye    nomlayezo
 

 

 
odluliswayo.
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 
izilimi zomNotho
 
Izilimi okungezona ezendabuko ezweni kodwa izilimi zezihambi.
 

 

 
weMvelo
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 
izilimi ezazibhekelwa
 
Ingqikithi    yaseNingizimu    Afrika    ,kunezilimi    ebezikade    zinganakwa
 

 
phansi ngokomlando
 
ngamaqembu      anamandla      akudala      futhi      –ke      ngenxa      yaloko
 

 

 
bezingasetshenziswa
 

 

 
noma
 

 
zisetshenziswe
 

 

 
emsakazweni,kwezemfundo(ngemuva kwesikole semfundo ephansi),noma
 

 

 
esizweni noma emnothweni. Lezi zilimi bezingasekelwa ngalutho .Zifakela
 

 

 
ngaphakathi  izilimi  zendabuko  ,izilimi  zomNotho  weMvelo  kanye  nolimi
 

 

 
lwezimpawu( SASL).
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 
ubuchwepheshe bolimi
 
Ukusetshenziswa  kolwazi  lolimi  ekuthuthukiseni  izinhlelo  zekhompyutha
 

 
lwabantu
 
ezingabona   ,zihumushe   ,futhi   zikhiphe   ulimi   lwesintu   ngazo   zonke
 

 

 
izindlela;     njengokuthuthukisa     okusetshenziswayo     okwenza     ukuthi
 

 

 
kukwazeke ukuthi abantu basebenzisane namakhompyutha .
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 
izilimi zoMdabu
 
Ulimi olungelabahlali balelo zwe.
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 
ukuhumusha
 
Isenzo sokudlulisa inkulumo ukusuka kolunye ulimi uye kolunye.
 

 

 

 

 

 
ukuqapha ulimi
 
Ukuqaphela    ukuthi    ulimi    lusetshenziswa    kanjani    esizweni    ,ukuthi
 

 

 
abasebenzisi   bolimi   bayawazi   yini   amalungelo   olwimi   ,nokuthi   ulwimi
 

 

 
lusetshenziswa kanjani ukukhuphula amandla nokuphinde ubehlise.
 

 

 

 

 
ukulinganisa ulimi
 
Ngokomthethosisekelo    ,zonke    izilimi    kumele    zithole    ukuhlonishwa
 

 

 
okulinganayo.     Ukuphathwa     ngokufana     kwezilimi     ezimbili     noma
 

 

 
ezingaphezulu
 
,ikakhulukazi
 
ukuya
 
ngezingxenye
 
zomphakathi
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 








Uhlaka lomThethomgomo woLimi kaZwelonke we  - 2002



20








 
ezisemthethweni   ezinjenge   zishayamthetho   ,ezobulungisa   ,ukuphatha
 

 

 
kanye nokuqondiswa komphakathi.
 

 

 

 

 

 

 
ukulinganisa ulimi
 
Ukunikezwa  ngokulinganayo  kanye  /noma  ukuphathwa  kwezilimi  ezimbili
 

 

 
noma  ezingaphezulu  .Izinto  ezifana  nenani  labakhulumi  kanye  nesimo
 

 

 
solwimi esingenza inqubomgomo inqume lapho kungasetshenziswa khona
 

 

 
ulimi   oluthize   .Loku   kusetshenziswa   angeke   kulingane   .”(A)   umbuso
 

 

 
angeke  usebenzise  ngempumelelo  izilimi  zazo  zonke  izakhamuzi  futhi
 

 

 
ungahle   uzibophelele   ngokusebenzisana   ngolimi   noma   izilimi   zawo
 

 

 
ezisemthethweni  ,noma  izilimi  ezithize  ngandlela  thize”  (Turi,  1993:14 -
 

 

 
15).
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 
ukuhlela ulimi
 
Ukuhlelwa  kolimi  kubhekene  nezimpendulo  zezinkinga  zolimi  ngokuthola
 

 

 
ezinye  izindlela  kanye  nemiphumela  .Ukufakelela  izinqubo  zokuqondisisa
 

 

 
kanye nokwenza kangcono izilimi ngokuthuthukisa ulimi .
 

 

 

 

 

 
umthethomgomo wolimi
 
Isinqumo  esisemthethweni  sesimo  solimi  esehlukene  nesikhulunywayo
 

 

 
emiphakathini ,isibonelo ,yiluphi ulimi oluzoba wulimi lwesizwe noma ulimi
 

 

 
olusemthethweni   ,yiziphi   izilimi   ezizawusetshenziswa   ezifundeni   kanti
 

 

 
zizawuthola siphi isikhundla.
 

 

 

 

 

 

 

 
amalungelo olimi
 
Imithetho enquma izimo lapho izakhamuzi zingazikhethela khona ulimi.
 

 

 

 

 
amayunithi olimi
 
Izikhungo     zikahulumeni     eminyangweni     nasezifundeni     ukubhekana
 

 

 
nezindaba zezilimi zalowo Mnyango nesifunda okusukela kuNqubomgomo
 

 

 
yoLimi kaZwelonke futhi zithintana neminyango ngokuphathelene nezilimi.
 

 

 

 

 

 
ukubhala
 
Umsebenzi noma ubungcweti bokwakha  izichazamagama.
 

 

 
izichazamagama
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 
izinhlelo zokuhumusha
 
Izinhlelo  zekhompyutha  ezihumusha  imiqulu  kagesi  ukusuka  olimini  uya
 

 
ngemishini
 
kolunye.
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 
ulimi olunganakwa
 
Noma    yiluphi    ulimi    olungasetshenziswa    ngokusemthethweni    noma
 

 

 
olucekelwa
 
phansi
 
ekusetshenzisweni
 
ezindaweni
 
eziphezulu
 

 

 
(isib.kwezemfundo   ,kwezokwelashwa   ).Kuthathelwa   phansi   esikhathini
 

 

 
esiningi  kusho  ukuba  phansi  kolimi  futhi  kungenzeka  nabantu  bakhona.
 

 

 
Isibonelo, isiTsonga ,isiVenda ,isiNdebele neSiswati zithathwa njengezilimi
 

 

 
eziphansi eNingizimu Afrika.
 

 

 

 

 

 

 

 
ulimi lokufunda
 
Ulimi    lokufundisa    ekilasini    njengoba    luboniswe    kuhlelo    lwezifundo
 

 
nokufundisa
 
nakunqubomgomo   yolimi.   Ulimi   lokufunda   lufaka   kancane   umqondo
 

 

 
wokuthi  kungasetshenziswa    izilimi  eziningi  futhi  nabafundi  bangafunda
 

 

 
olunye ulimi ngaphandle kolimi olusemthethweni.
 

 

 

 

 

 

 
ubuliminingi
 
Ukusetshenziswa  kwezilimi  ezintathu  noma  eziningi  ngumuntu  oyedwa
 

 

 
noma iqembu lezikhulumi njengabantu besigodi esithize noma izizwe.
 

 

 

 

 

 

 

 

 
ulimi olusemthethweni
 
Ulimi
 
olusetshenziswa
 
kuhulumeni
 
,enkantolo
 
yamacala
 

 

 
,kwezamabhizinisi, kwezemfundo kanye nasezindaweni zokuxhumana.
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 






Uhlaka lomThethomgomo woLimi kaZwelonke we  - 2002



21







Ukuhumusha
 
Isenzo  sokuguqulela  ulimi  imibhalo  ukusuka  kolunye  ulimi  ukuya  kolunye
 

 

 
ngendlela ebhaliwe.
 

 

 

 

 
Itheminoloji
 
Ukwamukelwa    kwamagama    anobuchwepheshe    amiswe    umkhakha
 

 

 
wesifundo esithile.
 

 

 

 

 
(22337 – A-MB - 2002-11-13)
 

 

 




















































































































Uhlaka lomThethomgomo woLimi kaZwelonke we  - 2002

