UmNyango wezobuKghwari namaSiko
UMLEYO
WOMTHETHOMGOMO
WAMALIMI WESITJHABA
Umtlamo wokugcina
OKUNGAPHAKATHI
ISETHULO NGONGQONGQOTJHE WEZOBUKGHWARI, AMASIKO, ISAYENSI NETHEKNOLOJI
IRHELO LAMA-AKHRONIMI
ISIGABA 1 ISENDLALELO NOBUJAMO
Isingeniso
Ubujamo bezomlando
Ubujamo bokubekwa komthetho
ISIGABA 2 IZINTO EZIQAKATHEKILEKO ZOMTHETHOMGOMO
Iminqopho
Imithethokambiso
Indlelakambiso
Lapho usebenza khona
ISIGABA 3 UKUTHUTHUKISWA KWAMAKGHONO WABASEBENZI
ISIGABA 4 AMAQHINGA WOKUFEZAKALISA
Ilimi lomuntu ngeendlela ezinengi "linguye umuntu lowo mbala"; libunikazi bemvelo bawo woke umuntu, esikghona ngabo ukuzwakalisa amathemba kunye neminqopho yethu, siphimisele imicabango namagugu wethu, sihlole ilemuko namasiko wethu, godu sakhe umphakathi wethu nemithetho ewubusako. Lilimi elenza bona sisebenze njengabantu ephasini elihlala litjhuguluka. Ilungelo lokusebenzisa amalimi wangokomthetho esizikhethela wona livunyelwe eRhelweni lamaLungelo wobuNtu begodu nomThethosisekelo wethu uyavuma bona amalimi wabantu bethu amthombo okufanele usetjenziswe.
Ngizikhakhazisa khulu ngokuthi, ngemva kwendlela yekambiso yokubonisana engeneleleko, sigcine sifike ebujameni bokumemezela umleyo womthethomgomo wamalimi eSewula Afrika. Lokhu kusiphetho sendlela yekambiso eyathoma ngo-1995, ngesikhathi ngizakukhetha isiQhema sokuTlama iKambiso yeLimi (LANGTAG) esasingiyelelisa ngomleyo womthethomgomo nomtlamo welimi ohlangeneko. Leligadango laliqakathekile nasiqala ukutlhogakala kokulibalelana ekwahlukeni ngokwamalimi godu lokhu kurholela "emrarweni omkhulu ekambisweni yamalimi amanengi" njengombana kubonakala kwamanye amahlangothi wemiphakathi yethu, begodu nokukhula kokuhlatjwa ngilabo abadlala indima emalimini emukghweni wekambiso yelimi linye eSewula Afrika.
UmLeyo womThethomgomo wamaLimi wesiTjhaba usekelwe emphumeleni wekambiso yokubonisana, ku-LANGTAG begodu nangemizamo yomNyango wami ngokusebenzisana nesiQhema sokuYelelisa ngomThethomgomo wamaLimi. Umleyo womthethomgomo usisekelo ekuphathweni kwemithombo yamalimi wethu ahlukeneko begodu nokufikelelwa kwehloso yombuso ekuthuthukiseni ikambiso yentando yenengi, ubulungiswa, ubuhle kunye nokubumbana kwesitjhaba. Kungalommoya lapho ukuthuthukiswa kwamalimi woke alitjhumi nanye wenarha yethu njengombana kubekwe mThethosisekelo kube lihlangothi eliqakathekileko lalomthethomgomo.
LomLeyo woMthethomgomo utjheja bona igugu lamalimi wethu libekwa kusetjenziswa kwawo kwezomnotho, emphakathini kunye nakwezombanganarha. Ilimi nalilahlekelwa kukwazisa kwalo kilamahlangothi, ubujamo balo buyaphela. UmLeyo womThethomgomo godu uyithathela phezulu iselela yokuhlangana kwephasi ngakwezomnotho begodu nokuthi amalimi wethu wendabuko kufanele abe lihlangothi lebhoduluko lezobuthekniki elikhula ngokurhaba. Kungakho uhlose ukuqinisa ubujamo nokusetjenziswa kwamalimi wendabuko eSewula Afrika.
Nginethemba elikhulu bona amaSewula Afrika woke azawamukela lomLeyo womThethomgomo wamaLimi wesiTjhaba, njengewawo. Ngikholwa bona kufanele sihlangene soke siqinisekise bona umthethomgomo uyafezakala emaphilweni wethu, uqinise godu usenze sizikhakhazise begodu siziveze njengesitjhaba esihlukileko, seSewula Afrika ehlukileko.
IRHELO LAMA-AKHRONIMI
ISIGABA 1: ISENDLALELO NOBUJAMO
ISINGENISO
Pheze malimi ama-25 ahlukeneko akhulunywa eSewula Afrika, kuthi ali-11 wawo anikelwe ubujamo bokuhlonitjhwa bangokomthetho ngokuya kwesahluko 6 somThethosisekelo ka 1996 (umThetho wenomboro 108 ka-1996), ngebanga lokuthi ukusetjenziswa kwawo kufaka amaphesenti pheze abe ma-98 wesitjhaba soke.
ISewula Afrika iyinarha esebenzisa amalimi amanengi. Umukghwa obonakala khulu ngekambiso yamalimi amanengi eSewula Afrika liqiniso lokuthi amalimi ambalwa wendabuko akhulunywa nangaphetjheya kwemikhawulo yamaphrovinsi, abelwana miphakathi ebuya emaphrovinsini ahlukeneko.
Kwanjesi kunokwazisa okuqinileko kwetlhogeko lokuqinisa imizamo yokuthuthukisa amalimi lawo wendabuko abekagandelelwe ngaphambilini begodu nokukhuphula ikambiso yamalimi amanengi nayikuthi amaSewula Afrika azakutjhatjhululwa ekuthembeleni okungafunekiko ekusetjenzisweni kwamalimi okungasiwo wendabuko njengamalimi aphetheko, wangokomthetho wombuso.
Kuze kube gadesi ukuphathwa kwamalimi ahlukileko eSewula Afrika ngemuva kwebandlululo kumraro ngokungabikhona komthethomgomo ohlelwe kuhle welimi, okurholela ekusetjenzisweni kwesiNgisi nesiBhuru njengamalimi aphetheko kwezomnotho nakwezokuhlalisana kunye nakwezombanganarha emphakathini wethu.
Ngemuva kweminyaka ebunane yedemokhrasi, iSewula Afrika sele ifike ebujameni obuqakatheke khulu emlandweni wayo. AmaSewula Afrika kufanele aqalane poro nokwehluka kwawo ngokwamalimi namasiko kunye neenselela zekambiso yamalimi amanengi yomthethosisekelo, kungakho kungeniswe umLeyo womThethomgomo wamaLimi wesiTjhaba.
UmLeyo womThethomgomo awuhlongozi kuphela indlela etja ekambisweni yamalimi amanengi eSewula Afrika, kodwana ukhuthaza khulu ukusetjenziswa kwamalimi wendabuko njengamalimi wangokomthetho khona kuzakukhuliswa bekuthuthukiswe ukubumbana kwesitjhaba. Godu uvumela ukwamukelwa mazombe kokwehlukana ngokwamalimi, ubulungiswa emphakathini, imithethokambiso yokuthola imisebenzi yomphakathi namahlelo ngokulingana, godu nokuhlonipha amalungelo welimi.
Lomtlolo unikela umleyo wokufezakalisa ngokunetlha esikhathini sekambiso yamalimi amanengi ngokuya kweenjamiso zomThethosisekelo.
Ubujamo bezomlando
Ubujamobu barholela ekungalinganini kwamalimi, ukukhonya kwesiNgisi nesiBhuru kwadala itjhebiswano lokungalingani phakathi kwalamalimi, nalawo wabantu abanzima.
Imithethomigomo yelimi yamakoloni nebandlululo, ngokuhlanganyela nemithethomigomo yezombanganarha kunye neyomnotho nezokuhlalisana, ngakho-ke yarholela ekukhuleni kwesakhiwo samalimi, ukungalingani kwawo okwakubonakala ezakhiweni zokungalingani zobutjhaba namazinga wobujamo emphakathini weSewula Afrika.
Zoke lezizenzo zabanga ipikiswano ngobujamo nokuhlukana kwamalimi wendabuko kunye nemihlobo ehlukeneko yamalimi wabantu abanzima nezinye iinqhema ezigandelelweko kufaka hlangana abaNgezwako nabaNgaboniko - kwakhuthaza imibono engasimihle ngamalimi we-Afrika, engasi ngeyalabo abakhuluma isiNgisi nesiBhuru kuphela kodwana nabanye abanengi abakhuluma amalimi we-Afrika ngokwabo.
Ubujamo bungezelelwa kukobana, ngebanga lemibono engayikude nemithetho engabanga irarano ephikisana nokuhlonywa kwekambiso yamalimi amanengi, iinhlangano zomphakathi nezangeqadi zinomukghwa wokuthatha iinqunto zesigiyani ezingakhambelaniko ngamalimi neenjamiso zomthethosisekelo kunye neemfuneko ezikhambelana namalimi.
Ubujamo bokubekwa komthetho
Isahluko 6 somThethosisekelo sinikela umleyo omkhulu wekambiso yamalimi amanengi, ukuthuthukiswa kwamalimi wangokomthetho kunye nokuthuthukiswa kwehlonipho nokulitjalelwa kokwahlukana ngamalimi eSewula Afrika. Sibeka amalungelo welimi wezakhamizi, okufanele ahlonitjhwe ngemithethomigomo yesitjhaba yamalimi.
UmThethosisekelo ugandelela bona woke amalimi wangokomthetho kufanele "athabele ukulingana kokuzithemba" begodu aphathwe ngokulingana, ngokwenza njalo kuqiniswe ubujamo nokusetjenziswa kwamalimi wendabuko, ngokuthi umbuso uthathe amagadango womthetho kunye namanye, ukulawula nokuphatha ukusetjenziswa kwamalimi wendabuko ebekadinywe amathuba.
UmThethosisekelo ugunyaza itjhuguluko ebujameni belimi inarha yoke, ngokunikela itjhejo lezokuhlalisana nezombanganarha eenqhemeni zamalimi egade adinywe amathuba ngokuya kweendingo ezizwakalisiweko zemiphakathi kunye neenqhema ezinekareko.
Isahluko 6 somThethosisekelo sifuna kubekwe iindlela zokwenza, okuzakuthuthukiswa ngazo amalimi wendabuko la.
Isahluko 6 kunye no zineenjamiso ezikhambelana nelimi zeminyango yesitjhaba namaphrovinsi, lapho iminyango yombuso kufanele isebenzise, ubuncani bakhona amalimi amabili wangokomthetho.
Ukuphuhlisa ukwehlukana ngokwamalimi ukuya phambili, isahluko 6 sinikela ngokuhlonywa kweBhodo yamaLimi woKe weSewula Afrika (PanSALB) ukuphuhlisa ikambiso yamalimi amanengi begodu nokuqiniseka ingasi ukuthuthukisa nokusetjenziswa kwamalimi wangokomthetho kuphela, kodwana namaLimi wabaRwa, kunye neLimi / namaLimi lama / wamaTshwayo. IBhodo godu izakwakha ukuhlonitjhwa kwamaLimi wamaFa akhulunywa ngamanye amahlangothi womphakathi wethu kunye nalawo malimi asetjenziselwa iminqopho yezekolo.
Ezinye iinjamiso ezikhambelana neendaba zelimi zenziwe kwenye indawo emThethwenisisekelo. Isahluko 9 sivikela ekubandlululweni ngokungakafaneli ngokuya kwelimi, kuthi izahluko 30 no 31 zikhuluma ngamalungelo wabantu ngokuya kwesiko, zekolo kunye nokuzibandakanya ngakwezelimi nokuzithabisa. Isahluko 35 no sikhuluma ngamalungelo welimi wabantu ababotjhiweko, abavalelwe ngaphandle kokuvela ekhotho kunye nababekwe umlandu, ngokugandelela elungelweni lokunikelwa ukusegwa komlandu ngekambiso eyenziwa namkha erhumutjhwa ngelimi elikhethwa mumuntu lowo.
UmNyango wezeFundo ufake "umThethomgomo weLimi eFundweni (LiEP)", ogandelela ikambiso yamalimi amanengi njengokunaba kokwehluka ngamasiko kunye nehlangothi eliqakathekileko lokwakhiwa kweSewula Afrika enganabandlululo. Umthethokambiso osisekelo kugcina ilimi lomfundi lekhaya efundweni nekufundiseni, kodwana kukhuthaza abafundi bona bathole amalimi wokungezelela godu. I-LiEP isebenza ngezinto ezifana nelimi/amalimi lo/wokufunda nokufundisa eenkolweni zomphakathi, ehlelweni lesikolo kunye nemisebenzini ekhambelana nelimi yemibuso yamaphrovinsi wefundo kunye namabandla aphethe iinkolo.
UmThethosisekelo kunye nemithetho ekhambisanako ngokubonakala iraga ukuphuhliswa kwekambiso yamalimi amanengi eSewula Afrika. Ngesibangesi-ke, lomleyo womthethomgomo kufanele uqalelele ngokwaneleko ukuvumelanisa umthethomgomo welimi kiwo womathathu amazinga wemibuso begodu ubeke ngokucacileko ubujamo bomthethomgomo ngobujamo nokusetjenziswa kwamalimi wendabuko wangokomthetho emaphrovinsini wolithoba eSewula Afrika.
ISIGABA 2: IZINTO EZIQAKATHEKILEKO ZOMTHETHOMGOMO
Iminqopho
Umthethomgomo welimi uyavuma ngeenjamiso zomthethosisekelo mayelana nekambiso yamalimi amanengi begodu uhlanganyele neminqopho yombuso ekukhuleni ngakwezomnotho, zombanganarha nomphakathi kunye nezefundo. Iinhloso zawo ku phuhlisa ukusetjenziswa ngokulingana kwamalimi alitjhumi nanye wangokomthetho;
kghonakalisa ukufikelela ngokulingana emisebenzini yombuso, ilwazi kunye nokuzwisisa;
qinisekisa ukulungiswa emalimini wangokomthetho wendabuko abekade adinywe amathuba;
kusungula nokudzimelelisa indlela yokukhuluma nokutlola ngamalimi amanengi kiyo yoke imiphakathi yamalimi;
khuthaza ukufundwa kwamanye amalimi wangokomthetho wendabuko ukuphuhlisa ubunye besitjhaba, nokwehlukana ngokwelimi namasiko; godu; noku phuhlisa ukuphathwa kuhle kwelimi khona kuzakulawulwa kuhle ukuphathwa kwemisebenzi yesitjhaba khona kuzakuhlangabezwana neenrhuluphelo neendingo zamakhastama.
Imithethokambiso
Umthethomgomo welimi usekelwe emithethwenikambiso elandelako:
Ukuzinikela ekuphuhliseni ukulingana ngokwelimi kunye namalungelo ngokwelimi njengombana kufunwa lihlelo lentando yenengi;
ukwazi bona amalimi amthombo wokwandisa ilwazi, ikghono kunye nokudlala indima ekulu eenkorweni zombanganarha nezomnotho kunye nezokuhlalisana;
ukusebenza ngokuhlanganyela ekuphuhliseni ikambiso yamalimi amanengi ngokomthethosisekelo;
ukukhandela ukusetjenziswa kwelinye nelinye ilimi ngomnqopho wokutlhorisa, ukugandelela kunye nokubandlulula; godu nokuqinisa ukubekwa kwabantu phambili nakutjhejwa iinrhuluphelo, iindingo kunye neemfuno zemiphakathi eminengi yelimi ngokukhulumisana nekulumo-pikiswano.
Indlelakambiso
Indlelakambiso itjheja lokhu okulandelako:
Ukuphuhlisa ikambiso yamalimi amanengi eSewula Afrika kufuna imizamo enganyazi ilwazi elikhona emphakathini lapho amalimi wendabuko wangokomthetho asetjenziswa khona khulu. Lokhu kuzakukghonakaliswa kusetjenziswa nokubandakanywa kwemiphakathi njengabadlalindima eenkambisweni zokuthuthukiswa kwelimi.
Kungalindeleleka ukufaka izazi zelimi ekurhelebheni ekambisweni yokuthuthukiswa kwamahlelo wokusebenza kwamalimi amanengi ngerhubhululo kunye nokusatjalaliswa kwalokho okutholakeleko.
Ukughonakalisa ukusebenzisana nokwabelana ngokuziphendulela hlangana nemibuso emalunga we-SADC kuzakukhambisa burhaba ukuthuthuka kwelimi.
Kuzatlhogeka bona kwenziwe ukubuyekezwa kwemithethomgomo ngeenkathi ezamukelekako khona kuzakweluswa iragelo phambili elitjhinga emphakathini weSewula Afrika osebenzisa amalimi amanengi.
Indlela etholakala emphakathini ekuthuthukisweni kwekambiso yamalimi amanengi ngengasebenza khulu, nakuqalwa umphakathi weSewula Afrika oneenqhema neenhlangano zombanganarha ezinengi. Kufanele kube nendlela enikela amandla kiwo woke umuntu begodu nekhuthaza ukudlala indima ekutlameni ilimi nokufezekiseni umthethomgomo ohlanganisa ilwazi lesithekniki ukudlulisa ilwazi namakghono.
Lapho uzakusebenza khona
Indlela yomthethomgomo namkha iinjamiso zomthethomgomo ingendlela elandelako:
Zoke izakhiwo zombuso (wesitjhaba, yamaphrovinsi kunye neyemibuso yabomaziphathe beendawo) kunye neenhlangano ezisebenzisa amandla womphakathi namkha ezenza umsebenzi womphakathi ngokuya komthetho wenarha, zilawulwa mLeyo womThethomgomo weLimi.
Ekuphuhliseni ikambiso yamalimi amanengi amaphrovinsi azakubumba imithethomigomo yawo ngokuya komhlahlandlela otholakala kilomLeyo womThethomgomo, ngokuqala ubujamo bawo ngokwesifunda kunye neendingo zomphakathi nalokho okuthandako, njengombana kubekiwe emThethwenisisekelo.
Imibuso yabomaziphathe beendawo izakubeka ukusetjenziswa kwelimi kunye nokunyulwa miphakathi yayo ngomleyo welimi okghonakalisako wephrovinsi. Ngemuva kokubekwa kokusetjenziswa kwelimi nokunyulwa miphakathi, imibuso yabomaziphathe beendawo kufanele ngokubonisana nemiphakathi yayo, yakhe beyazise nokufezekisa umthethomgomo wamalimi amanengi.
Amalimi wangokomthetho azakusetjenziswa ngendlela okufuneka ngayo emisebenzini yoke yesibethamthetho, kufaka ukugadangiswa ku-Hansard, njengelungelo; nasiya eembethamthethweni zamaphrovinsi, ubujamo besifunda ngibo obuzakutjho bona kusetjenziswe liphi ilimi namkha amalimi.
Umbuso uzakukhuthaza bewunikele ngesekelo nakutlhogekako, amabhizinisi wangeqadi ukuthuthukisa begodu afezekise yawo imithethomigomo yamalimi ngokuya komleyo womthethomgomo wamalimi wesitjhaba.
Ukuthuthukisa ikambiso yamalimi amanengi lomthethomgomo ubeka ukusetjenziswa kwamalimi ahlukeneko ezakhiweni zombuso ngendlela elandelako:
Ili/ amalimi (eli) asebenzako / Ili/amalimi (lo) wokurekhoda: Ngokuvumelana, esinye nesinye isakhiwo sombuso kufanele sivumelane ngelimi / amalimi eli/asebenzako (elizakusebenza ekuthintaneni kwangaphakathi kunye nokukhulumisana neminye iminyango); ikani nakukghonekako, kungazukuba nomuntu okhandelwako ekusebenziseni ilimi alifunako. Eminqopheni yokubamba imihlangano namkha ukwenza imisebenzi ethileko umzamo kufanele wenziwe ukusebenzisa iindlela zokukghonakalisa ukusetjenziswa kwelimi ezifana nokutjhugulula nokurhumutjha (kokubili ukurhumutjha ngokulandela isikhulumi nokurhumutjha ngokukhambisana nesikhulumi, kunye nokurhumutjha ngokuhleba) nakukghonekako.
Ukuthintana namalunga womphakathi: Eminqopheni yokuthintana kwangokomthetho ngomtlolo, ilimi elikhethwa sisakhamuzi kufanele lisetjenziswe. Koke ukuthintana ngomlomo kufanele kwenziwe ngelimi elinyulwa balaleli. Nakutlhogekako, yoke imizamo kufanele yenziwe ukusebenzisa iindlela zokukghonakalisa ukusetjenziswa kwelimi ezifana nokurhumutjha (ukurhumutjha ngokulandela isikhulumi, ukurhumutjha ngokukhambisana nesikhulumi, ukurhumutjha ngomtato kunye nokurhumutjha ngokuhleba) nakukghonekako.
Imitlolo yombuso: Ihlelo lemitlolo lokusetjenziswa kwekambiso yamalimi amanengi kufanele lilandelwe minyango yombuso wesitjhaba eendaweni lapho kungafuneki imitlolo ngamalimi woke alitjhumi nanye wangokomthetho.
Lapho ukusebenza kuhle nokuzinza kombuso kelinye nelinye izinga kufuna ukuthintana okungeneleleko kwelwazi, kufanele livezwe ngawo woke amalimi alitjhumi nanye wangokomthetho kuthi emaphrovinsini kube ngawo woke amalimi wangokomthetho abekiweko ephrovinsini.
Eendaweni lapho imitlolo yombuso ingeze yatholakala ngawo wolitjhumi nanye amalimi wangokomthetho, iminyango yombuso wesitjhaba kufanele iveze imitlolo kanye kanye ngamalimi ubuncani bakhona asithandathu.
Ukukhethwa kwamalimi kuzakwenziwa ngalendlela elandelako:
Umthethokambiso wokudlhegana kufanele usetjenziswe nakukhethwa amalimi wokuveza imitlolo yombuso ngamalimi wesiNguni nesiSotho.
Ukuthintana neentjhabatjhaba: Ukuthintana kombuso ezingeni lephasi kuzakwenziwa ngesiNgisi namkha kwesikhatjhana, ngelimi elikhethwe yinarha leyo.
ISIGABA 3: UKUTHUTHUKISWA KWAMAKGHONO WABASEBENZI
Ukufezekiswa komthethomgomo wamalimi kuzokwandisa ukufuneka kwemisebenzi yokutjhugulula nokuhlela kunye nemisebenzi yokurhumutjha, ikakhulukazi emalimini wendabuko. Ihlangothi eliqakatheke khulu lelwazi lokutjhugulula kilamalimi kuzakufanela bona likhuliswe eminyangweni yombuso kunye nekorweni yangeqadi, isibonelo, ebujameni balabo abasebenza ngelimi bangeqadi abafana nabatjhugululi, abahleli kunye nabarhumutjhi. Isidingo esandako semisebenzi yabasebenzi belimi ababandulwe ngokwaneleko sizakufuna ibandulo lamakghono eliragela phambili.
Ukuhlonywa kwamayunithi welimi komunye nomunye umnyango wombuso wesitjhaba kunye nakwenye nenye iphrovinsi kuzakuba nomthelela endleleni yokusebenza yemiSebenzi yamaLimi wesiTjhaba. ImiSebenzi yamaLimi wesiTjhaba (NLS) izakufanela bona ihlanganise ukulawula ukufezekiswa komthethomgomo ngokukghonakalisa ukubandulwa kwabasebenzi beyunithi yelimi emisebenzini yokutlama elimini begodu nokusekelwa kwamahlelo wokusebenza walamayunithi. ImiSebenzi yamaLimi wesiTjhaba izakuzibopha ngokuvumelanisa ukuthuthukiswa kwamahlelo wokubandulwa kwabatjhugululi, ama-editha nabarhumutjhi, begodu nokuhlonywa kwemihlahlandlela esebenzako mayelana neendaba zekhwalithi.
Iindawo ezifana nekambiso yokwamukelwa kwamagama nebuthelelo lamagama ukwenza isihlathululimagama nazo zizakuthinteka. Ukwanda komsebenzi wokutjhugulula kuzakufuna ituthuko ekhamba burhaba yokuthuthukiswa kokwamukelwa kwamagama emalimini wangokomthetho kunye neButhelelo lamaGama wesiTjhaba elizakufikelelwa ngibo boke abasebenza ngelimi embusweni kunye nebangeqadi.
Ukutholakala kweensetjenziswa zetheknoloji yamalimi wesintu (isibonelo, ukutjhugulula ngokurhelejwa mtjhini, ibuthelelo lamagama wokurhumutjha, ihlelo lokuhlola ukupeledwa kwamagama) emalimini wendabuko kuzakudlala indima ekulu ekusekeleni imisebenzi yokukghonakalisa ilimi.
Ubukhulu bokukhetha bamayunithi welimi buzakubekwa begodu ibandulo lamakghono kilendawo lizakubekwa phambili ngemuva kokuqalwa kwesibalo samalimi wangokomthetho okufanele asetjenziswe nasele siqaliwe. Amayunithi abunjwa basebenzi ababandulwe ngokwaneleko abane namkha ngaphezulu azakufuna abomabhalana.
Ukwakhiwa kwekghono eendaweni lezo esele zifanisiwe zokukghonakaliswa kwelimi kuzakwenzeka ngokusebenzisana nabanikeli bemisebenzi abafana neenhlangano zefundo yamazinga aphezulu abanikela amahlelo wefundo akhambelana nobujamo obubekwe baLawuli bezamaZinga wezeFundo eSewula Afrika (SAQA) namahlelo wefundo ekusebenzeni kwelimi, ukutjhugulula nokuhlela, ukurhumutjha, ukutlanywa kwelimi, ukwamukelwa kwamagama kunye nokutlolwa kweenhlathululi-magama.
ISIGABA 4: AMAQHINGA WOKUFEZAKALISA
Ukufakwa kancani kancani komthethomgomo wokufezekisa okuragela phambili esikhathini esifitjhani, esilingeneko kunye neside kuyindlela enyulekako emazingeni woke.
Ngokuphathelene nemitlolo yombuso, ukufezekiswa kuzakufakwa zizakhiwo zombuso ngetjhejo elikhulu nokuqala ukwenzeka kwayo ngesikhathi okungasenani seminyaka emithathu. Ubuhle bokufakwa kwayo kancani kancani ngendlela yokwenza kukobana, iminyango ingandisa ngokwanda kwenani ukuthuthuka kwekghono nokuphathwa kwekambiso yokufezekiswa ngokwaneleko.
Izakhiwo zombuso zizakuba nesikhathi sokutlama amabhajethi wazo ngokungezelela kancani kancani izabelo ngesikhathi somLeyo wokuseTjenziswa kweeMali esiKhathini esiLingeneko (MTEF) nemisebenzi yokutlama ngokukhambisana nemithombo efuneka ekufezekisweni ngepumelelo komthethomgomo.
Iindlela zokwalusa ukuqinisekisa ikhwalithi yemisebenzi yokutjhugulula nokuhlela zizakwenziwa.
Ngokusebenzisana neBhodo yamaLimi woKe weSewula Afrika, umNyango wezobuKghwari namaSiko uzakulawula iragelo phambili begodu uzakubika ngeenkhathi ezibekiweko ebaphathini abafaneleko.
Ukubuyekezwa kwemithethomigomo kuzakwenziwa njalo begodu neemphakamiso zizakwenziwa khona kuzakuba namatjhuguluko lapho kufuneka khona amabhajethi azakuhlaliswa kuhle ngokufunekako.
Imithangalasisekelo efunekako ukusebenzisa umthethomgomo izakujanyiswa. Lokhu kuzakufaka ukuhlonywa kwamayunithi welimi kiyo yoke iminyango yesitjhaba begodu nemaphrovinsini ukuphatha ukuthintana ngomlomo kwangaphakathi nahlangana neminyango kiwo woke amazinga wombuso; .ukuthintana ngomtlolo ngaphakathi nahlangana namazinga woke wombuso; .ukuthintana nomphakathi ngomlomo; .ukuthintana ngomtlolo nomphakathi; begodu .nokuthintana ngokweentjhabatjhaba nakufaneleko.
Ezinye iindlela zokufezekisa ezizakusetjenziswa liRhelo lokuziPhatha labaSebenzi bomBuso, elihlonywe mKhandlu wabaSebenzi beLimi beSewula Afrika, imiSebenzi yokuRhumutjha ngomTato yeSewula Afrika (TISSA), indlela yokuthuthukiswa kwamalimi abekagandelelwe ngaphambilini kunye nendlela yokwenza yetheknoloji yamalimi wabantu.
Ukuziphendulela kombuso okungezelelweko mayelana nokufezekiswa komthethomgomo welimi lesitjhaba kungendlela elandelako: .Ukusekela ukuthuthukiswa kwabasebenzi abafuneka ekuhlonyweni ngepumelelo kwekambiso yamalimi amanengi;
ukulawula ukukghonakaliswa kwebizelo elingeneleleko lelimi, isibonelo, ukutjhugulula, ukurhumutjha nokubuthelelwa kwamagama ngokuthuthukisa nangomthetho ofaneleko.
ukusekela imizamo yokulungisa ekhethekileko namahlelo wamalimi wendabuko abekagandelelwe ngaphambilini, okutjho, amalimi wabanzima newabaRwa kunye namaLimi wamaTshwayo; kunye nokusekela ukufundwa nokufundiswa kwawo woke amalimi weSewula Afrika kiwo woke amazinga wesikolo.
IHLATHULULO YAMAGAMA
ikambiso yamalimi amabili Umukghwa wokusebenzisa amalimi amabili (ngaphandle kokuwazi ngokulingana).
ukuthuthukiswa kwelimi Ukuthuthukiswa kwelimi ngemigwalo, ukubeka ebujameni obamukelekako kunye nokuthuthukisa imisebenzi khona ilimi lingasetjenziswa ezikweni leendaba, efundweni, emahlelweni wezomthetho kunye newezokuphatha, njll, godu kancani ngokunikela indawo yokuvezwa kwemisebenzi etlolwe ngelimelo.
ukuhlela Sisenzo sokwenza amatjhuguluko elimini namkha emukghweni womtlolo.
ubuhle nokulingana Ikhwalithi yokulunga, ukungathathi hlangothi; ukuphatha ngokulinganako; okulungileko kunye nokuhle.
ikambiso yamalimi amanengi esebenzako Itjho ukukhetha ilimi/amalimi eli/athileko ebujameni obuthileko, ngokuya kobujamo balapho kusetjenziswa khona ilimi, isibonelo, umsebenzi, abalaleli kunye nomlayezo elisetjenziselwa wona.
amaLimi wamaFa Malimi angasi wendabuko enarheni kodwana eza namaphandle.
amalimi ebekadinywe amathuba ngaphambilini Ngobujamo beSewula Afrika, la malimi anikelwa ubujamo obuphasi ziinqhema zakade ekhabe zinamandla, ngalokho, akhenge asetjenziswe namkha athuthukiselwe ukusetjenziswa ekubikeni iindaba, efundweni (ngemuva kwefundo yokuthoma yephrayimari), namkha emphakathini namkha ekorweni yezomnotho. Lisekelo elincani elanikelwa ukuthuthukisa imihlobo yezobukghwari obukhona kilamalimi. Lamalimi afaka hlangana amalimi wendabuko, amaLimi wamaFa kunye namaLimi wamaTshwayo (SASL).
itheknoloji yamalimi wabantu Ukusetjenziswa kwelwazi lelimi ekuthuthukisweni kwamahlelo wekhomphyutha angafanisa, azwisise, arhumutjhe abenze ilimi labantu ngayo yoke imihlobo, isibonelo, ukuthuthukiswa kweensetjenziswa zekhomphyutha, ezenza kukghoneke ebantwini bona basebenzisane namakhomphyutha.
ilimi lendabuko Lilimi elisungulwe kileyo narha.
ukurhumutjha Sisenzo sokususa ikulumo elimini lesikhulumi uyise elimini elinye, ngokukhuluma.
itjhejo ngelimi Kukuba masikizi ngendlela ilimi elisetjenziswa ngayo emphakathini, nanyana abasebenzisi balo banikelwa amalungelo wabo welimi, godu nokobana ilimi lisetjenziswa bunjani ukunikela amandla namkha ukumuka amandla.
ukulingana kwamalimi Ngokuya komThethosisekelo, woke amalimi azakuthola ihlonipho elinganako. Ukuphathwa ngokulingana kwamalimi amabili namkha amanengi, khulu khulu ngokuphathelene nehlangothi elisemthethweni lomphakathi elinjengomthetho, ubulungiswa, ukuphathwa komphakathi kunye nokulaya.
ukulinganiswa kwamalimi Ukulunga kokunikelwa kwelimi kunye/namkha nokuphathwa kwamalimi amabili namkha adlula lapho. Izinto ezifana nembalo yabakhulumi nobujamo belimi bungafakela umthethomgomo ummoya wokubeka ukusetjenziswa kwelimi emahlangothini athileko. Ukusetjenziswokhu kungahle kungalingani. "Umbuso asoze wasebenzisa amalimi wazo zoke izakhamizi kuhle begodu ungazibekela ukufika ekusebenziseni ilimi / amalimi lelo/lawo eli/asemthethweni, namkha amanye amalimi, ngenye indlela" (Turi, 1993:14-15).
ukutlanywa kwelimi Ukutlanywa kwelimi kuqale ekurarululeni imiraro yelimi ngokubumba iinhloso ezingasetjenziswa nakubhala yokuthoma, izinto zokwenza kunye nemiphumela. Kufaka hlangana iinkambiso zokulawula nokuthuthukisa amalimi ngokuthuthukiswa kwelimi.
umthethomgomo welimi Isiqunto sangokomthetho ngobujamo bamalimi ahlukeneko akhulunywa emiphakathini ekhuluma amalimi amanengi namkha enezinto ezihlukeneko, isibonelo, ngiliphi ilimi elingaba ngelesitjhaba namkha langokomthetho, ngimaphi amalimi angasetjenziswa njengamalimi wesifunda begodu buzakuba yini ubujamo bawo.
amalungelo welimi Imithetho ibeka ubujamo lapho izakhamizi zingazikhethela ngokwelimi.
amayunithi welimi Abasebenzeli bombuso eminyagweni nemaphrovinsini azakusebenza ngezinto ezithileko zelimi zomnyango namkha iphrovinsi esuka emThethwenimgomo wamaLimi wesiTjhaba godu nokukhulumisana neminye iminyango ngeendaba zelimi.
ukwenziwa kweenhlathululi-magama Sisenzo namkha msebenzi wokubuthelela isihlathululi-magama.
amahlelo wokutjhugulula ngomtjhini Mahlelo wekhomphyutha atjhugulula imitlolo ye-elektroniki ukusuka kwelinye ilimi ukuya kwelinye.
ilimi elidinywe amathuba Elinye nelinye ilimi langokomthetho elingasetjenziswa ngokomthetho namkha nayikuthi ukusetjenziswa kwalo akukhuthazwa ebujameni bangokomthetho (isibonelo, efundweni, kwezepilo). "Amalimi adinywe amathuba" kutjho ubujamo obuphasi belimi kunye nabakhulumi balo. Isibonelo, Xitsonga, Tshivenda, isiNdebele kunye nesiSwati malimi athathwa njengadinywe amathuba eSewula Afrika.
ilimi lokulaya (lokufunda) Ilimi lendlini yokufundela livezwa lihlelo lokufunda nomthethomgomo welimi. "Ilimi lokufunda" litjho ukusuka kancani khona kuzakufaka umqondo wokobana woke amalimi adlula kwelinye angasetjenziswa begodu abafundi bangafikelela kelinye okungasilo lokufunda.
ikambiso yamalimi amanengi Ukusetjenziswa kwamalimi amathathu namkha amanengi mumuntu namkha siqhema sabakhulumi abafana nezakhamizi zesifunda esithileko namkha isitjhaba.
ilimi langokomthetho Ilimi elisetjenziswa embusweni, emakhotho womthetho, efundweni, ebhizinisini kunye nezikweni leendaba.
ukutjhugulula
Sisenzo sokususa umtlolo elimini lokuthoma uwuse elimini elinye ngokutlola. itheminoloji ilwazi
Magama wesithekniki abekwe ebujameni obuvunyelweko magama kwenzelwa ikoro ethileko yesifundo.
