			‘Sigidinga iNyanga yeLutjha’
Isiqubulo: “IPalamende enetjhejo nethuthukisa ilutjha bonyana likwazi ukufinyelele ikululeko yomnotho.”
“Umlandu wethu kwakade ubegade ulokhu ukatelela abantu abatjha bona bajamelane nemisebenzi basebancani. Ilutjha laba balweli bekululeko ngesikhathi lapho bekufuze badlale namkha baye esikolweni. Okwanje ilutjha leSewula Afrika liqalene neenselele ngonobangela wokudinywa amathuba, izipi, begodu nefundo eqatjelweko. Ukukhuthazeka okukhulu begodu nokuzibophelela kuzokufuneka ukwenzela bona kutjhidiswe iinqabo ezikhona begodu bona ilutjha lithabele ngokuzeleko iinzuzo zentando yenengi yethu ekhulako ngalokhu ebaphathele khona.” (Nelson Mandela, 15 Mgwengweni 1997)
Ukuqakatheka kwelanga lamhlazi-16 kuMgwengweni 
Ilanga lamhlazi-16 kuMgwengweni lakhethwa njengelanga lokuphumula ngurhulumende wentando yenengi weSewula Afrika ngemva konyaka we-1994. Lokhu kukukhumbula umzabalazo welutjha owenzeka enyangeni kaMgwengweni onyakeni we-1976. Inyanga le yoke ibekelwe ngeqadi kobana kugidingwe umzabalazo welutjha leSewula Afrika liphikisana norhulumende webandlululo.
Likhombisa amandla wokunghanghabala kwelutjha leSewula Afrika, okwathoma ngonyaka we-1976 begodu kwaragela phambili bekwafika intando yenengi ngonyaka we-1994.
Umzabalazo lo welutjha wabangela bona kuthuthukiswe ihlelo lefundo elihlonipha isithunzi somuntu, ukwehluka ngokwamasiko, begodu nokukhetha ngokukhululeka begodu nokuqinisekisa ukufumaneka kwamathuba ngokulinganako.
Ilutjha leminyaka yama-70 lenza lukhulu ekwakheni ingomuso lenarha yekhethu.
Liragela phambili ngokudlala indima eqakathekileko emphakathini, begodu norhulumende wentando yenengi uzibophelele ukuthuthukisa ilutjha, njengabarholi bangomuso begodu njengabatlhogomeli bekululeko esayithumba nzima.            
Iinselele eziqalene neLutjha
Ilutjha lanamhlanje liqalene neenselele ezinengi ekufaka phakathi:
Ukutlhogeka kwemisebenzi
Indlala
Ubulelesi
Izifo begodu nokusuleleka
Ukutlhayela kwamakghono
Ukutlhayela kokufinyeleleka kweensiza.
Ukurhagala kobulwelwe beNtumbantonga nomuLwana wayo kubetha khulu ilutjha. Ilutjha begodu nabentwana abaphethe amakhaya bayanda ngonobangela wokuhlongakala kwababelethi babo babulawa zizifo ezihlobene neNtumbantonga nomuLwana wayo, njengoBulwelwe besiFuba.
Amathuba akhona weLutjha
Nakathula  iKulumo yakhe yesiTjhaba, uMongameli uJacob Zuma waphakamisa unyaka ween-2011 njengonyaka wokwakhiwa kwemisebenzi. Wabeka wathi amahlelo wemisebenzi kufuze anqophe ekukhuliseni ukuthuthuka kwelutjha.
Ukusiza bona kulungiswe umraro wokutlhogeka kwemisebenzi, urhulumende usiza ngeemali ekutheni kuqatjhwe ilutjha ngokuthi ukhuthaze iinkhamphani zangeqadi bona ziqatjhe abantu abanganalo ilwazi elaneleko lomsebenzi.
Indaba yezefundo, amakghono, begodu nokuthuthukiswa kwamabubulo amancani welutjha ivele kanengi ekulumeni yesabelo seemali sakaNgqogqotjhe wezeeMali uPravin Gordhan, onyakeni wesabelo seemali sangonyaka ween-2011/2012.
UNgqogqotjhe wezeeMali uveze bona isizo leemali labafundi lizokungezwa ukwenzela bona ilutjha likwazi ukufinyelela izinga lefundo ephakemeko begodu namakholiji wokubandula, kobana kuthuthukiswe amakghono. Imali enengi yafakwa esiKhwameni samaKghono weNarha, ekungiso esibhadela ukubandulwa kwalabo abafuna umsebenzi.
Amanye wamahlelo karhulumende ngila:
IHlelo leNarha lemiSebenzi yeLutjha leeNdawo zemaKhaya, elathonywa mnyango wokuThuthukisa kweeNdawo zemaKhaya nokuHlelwa ngobutjha kweNarha bona kusizwe ilutjha lithuthukise amakghono amatjha azokusiza umphakathi.
IHlelo leNarha labaPheki lokuBandula iLutjha, elathonywa mnyango wezokuVakatjha, ukwenzela bona kunikelwe amakghono, ilwazi begodu nelemuko elidluleleko elutjheni ukwenzela bona lifumane amathuba wemisebenzi yasafuthi emahotela nemkhakheni wezokuvakatjha.
IHlelo lokuThuthukisa aboSiyazi bemiSebenzi, elathonywa mNyango wezemiSebenzi yomPhakathi bona kuthuthukiswe amakghono aqakatheke khulu enzelwe ilutjha emkhakheni wokwakha.
Urhulumende wentando yenengi ujamiselele izakhiwo ezifana neHlangano yeNarha yokuThuthukisa iLuthja, enikelwe igunya mthetho kobana lisebenze ngazo zoke iindaba ezithinta ilutjha, ezifana nokutlanywa kwemithethomgomo.
IHlangano yeNarha youThuthukisa iLutjha isisakhiwo esathonywa ngurhulumende bona siqalane poro neenselele zomnotho ilutjha eqalene nazo, begodu njengeHlangano esiza ngeemali, yenzelwe bona indlale indawo yokwakhiwa kwemisebenzi, kuthuthukiswe amakghono, begodu amakghono lawo adluliselwe elutjheni leSewula Afrika.
Indima edlalwa yiPalamende ekuThuthukiseni iLutjha
Ukuphakamisa isiqubulo: “IPalamende enetjhejo nethuthukisa ilutjha bonyana likwazi ukufinyelele ikululeko yomnotho.” IPalamende yakhe iindawo ezinengi eziqalene neendaba ezithinta ilutjha.
IPalamende inamakomiti naka alandelako eziqalene neendaba zelutjha:
IKomiti yesiBethamthetho eqalene neeNdaba zaboMma, abeNtwana nabaNtu abaKhubazekileko
 IKomiti eKhethekileko eqalene neeNdaba zaboMma, abeNtwana nabaNtu abaKhubazekileko
AmaKomiti la anikelwe umsebenzi wokutjhejisisa iindaba zelutjha begodu kufuze aqalane nemithetho ethinta ilutjha. 
IPalamende inamahlelo amanengi aqaliswe emikhakheni ehlukahlukaneko, isibonelo, iPalamende yeLutjha (ebanjwa ngeNyanga yeLutjha) lapho khona iindaba ezimalungana nelutjha zikhulunywa khona. Babantu abatjha kwaphela abanelungelo lokuzibandakanya begodu neenkambiso zilawulwa ngibo.
UmThethosisekelo ukatelela iPalamende bona ibandakanye umphakathi emisebenzini yayo begodu neenkambisweni zayo, ngalokho ke njengoba ilutjha liyingcenye yomphakathi lihlala limenywa bona lizibandakanye emahlelweni wePalamende, afana nemiHlangano yomPhakathi, ukweThulwa kweKulumo kaMongameli yesiTjhaba begodu namanye amahlelo wokuzibandakanya komphakathi.
Abantu abatjha bangenza bona iphimbo labo lizwakale ngokuthi bakhulume namkha bathumele iimphakamiso ezitloliweko.
Ilutjha godu libayingcenye yomphakathi okhambela imiHlangano yamaKomiti lapho pheze woke umsebenzi wePalamende wenzeka khona, begodu ilutjha lingakhambela ukuhlala kwepalamende ukwenzela bona litjheje, likhule begodu lizihlomise lona ngokwalo. 
“IPalamende yeLutjha: Sizakhela ingomuso”       
