UKWETHULWA KWEKULUMO KAMONGAMELI YESITJHABA 
(SoNA)
“Kugidinga umlando wamagugu wekululeko ngokuqinisa itjhebiswano hlangana kwePalamende begodu naBantu”
Inyanga kaMhlolanja sikhathi senyanga esiqakatheke khulu sePalamende begodu nabantu beSewula Afrika. Kusikhathi sokuqala emva nokucabangela phambili begodu nokutjheja iimfuno eziza ngaphambili zabantu benarha. Qobe ngonyaka ngenyanga kaMhlolanja ukweThulwa kweKulumo kaMongameli yesiTjhaba kuyenzeka, lapho uMongameli akhuluma khona nesitjhaba njengehloko yenarha.    
Kuyini ukweThulwa kweKulumo kaMongameli yesiTjhaba?
UkweThulwa kweKulumo kaMongameli yesiTjhaba, ngesikhathi sokuvulwa kwePalamende, kukwethulwa kwekulumo esitjhabeni nguMongameli weRiphabliki yeSewula Afrika. Ikulumo ithulwa kuHlalohlanganyela leziNdlu zePalamende, ekuyiNdlu yesiBethamThetho seNarha (NA) begodu nomKhandlu weNarha oNgamele iimFunda (NCOP). Iqala ubujamo banje bezepolotiki nebezomnotho besitjhaba. Ukuhlala lokhu kwenziwa nguMongameli begodu bulawulwe nguSomlomo weNdlu yesiBethamthetho seNarha begodu noSihlalo womKhandlu weNarha oNgamele iimFunda (NCOP). Kumnyanya ongakajayeleki lapho amagatja amathathu wombuso: IKhabinedi, ejanyelwe nguMongameli, uSekela Mongameli begodu naboNqgonqgotjhe; kunye nezoBulungiswa, zona zijanyelwe liJaji eliKhulu lenarha begodu naboMongameli bamaJaji;  begodu kube siBethamthetho, sona sijanyelwa maLunga wePalamende (MPs) ahlangana endaweni eyodwa. Amalunga womphakathi ajamelekile nawo ekuThulweni kweKulumo kaMongameli yesiTjhaba kobana abanendima ayidlalako emnyanyeni lo oqakatheke khulu ekwakhiweni kweSewula Afrika.
Kubayini ukweThulwa kweKulumo kaMongameli yesiTjhaba kuqakathekile? 
UMongameli ekuthulweni kwekulumo yakhe uveza ipumelelo eyenziweko begodu neentjhijilo ekuhlangabezenwe nazo onyakeni ogadungileko begodu namano wonyaka ozako. Ikulumo ithinta iindaba zepolotiki, zomnotho begodu nezehlalakuhle begodu itjheja nobujamo bombuso weSewula Afrika zombelele. Ikhuluma ngeendaba zangaphakathi zeSewula Afrika begodu nobudlelwano bayo neenarha ze-Afrika kunye nezangaphetjheya kwamalwandle. UkweThulwa kweKulumo kaMongameli yesiTjhaba kuyinto eqakathekileko yokuziphendulela ePalamende begodu nesitjhabeni seSewula Afrika ngalokhu okwenzekileko onyakeni odlulileko begodu nokubandakanya umphakathi eendabeni zepolotiki zonyaka ozako. UkweThulwa kweKulumo kaMongameli yesiTjhaba godu kumalungana nokugidinga kwenarha yethu begodu nokwakha inarha.
Kwenzeka nini ukweThulwa kweKulumo kaMongameli yesiTjhaba?
UkweThulwa kweKulumo kaMongameli kanengi kwenzeka ngenyanga kaMhlolanja. Kwaphela, nangabe kunamakhetho wenarha ukweThulwa kweKulumo kaMongameli yesiTjhaba kwenzeka amahlandla amabili, ihlandla lokuthoma kuzalisisa isetjheni yokuphela kaMongameli ophumako kuthi enye ibe ngemva kwamakhetho, lapho khona uMongameli omutjha selakhethwe khona kwaziswa nePalemende etjha. Ukwehluka kwehlala yenzeka ngenyanga kaMhlolanja onyakeni ween-2010, ukweThulwa kweKulumo kaMongameli yesiTjhaba kwathulwa ebusuku kokuthoma, ukwenzela bona kunikelwe abantu beSewula Afrika ithuba lokobana babone ikambiso begodu balalele ukweThulwa kweKulumo kaMongameli yesiTjhaba. Ngonobangela wamatjhuguluko lawo, ababukeli bakamabonakude banyuka ukusuka eengidini ezimbili ukuya eengidini ezine. 
Ukuzibandakanya komphakathi ekweThulweni kweKulumo kaMongameli yesiTjhaba 
Ukuzibandakanya komphakathi kuyingcenye eqakatheke khulu emnyanyeni lo. Amalunga womphakathi ayamenywa emnyanyeni lo njengeenthekeli zePalamende. Izakhamuzi zeSewula Afrika enarheni yokana yeSewula Afrika begodu nesifunda ngasinye benza ingcenye eRhema ngokuHlonipha. AbaRhema ngokuHlonipha, ngibo abamukela uMongameli ePalamende, kuba babantu beSewula Afrika. AbaRhemi abasesebancani bathathwa eenkolweni enarheni yokana kubengibo abajamela ilutjha, lapho khona iSewula Afrika ibeke khona ithemba layo langomusa.  Abantu abahloniphekileko beSewula Afrika kanengi bayamenywa kobana babe yingcenye yomnyanya lo. Bathathwa eemfundeni begodu kuba babantu ababenegalelo elihle enarheni. 
UkweThulwa kweKulumo kaMongameli yesiTjhaba begodu nomsebenzi wokutjhejisisa wePalamende 
UkweThulwa kweKulumo kaMongameli yesiTjhaba kwakha ingcenye eqakatheke khulu yokutjhejisisa begodu nokuziphendulela. Ukulingwa kwamambala kwentando yenengi kulapho iPalamende iqinisekisa khona bona urhulumende uhlala akwazi ukuziphendulela ebantwini. Ukutjhejisisa kuligunya elinikezwe mThethosisekelo kobana iPalamende igade begodu itjhejisise ukusebenza kwakarhulemende. IPalamende inikezwe amandla wokobana itjhejisise woke amagatja wombuso ekufaka phakathi nalawo aseemfundeni begodu nezisemakhaya kobana:
Zenze bona urhulumende uphatha kuhle iimali zababhadeli bentela
Zenze bona urhulumende usebenza ngendlela etjhatjhalazi begodu 
Wandisa ukuthembela komphakathi kurhulumende.
Lokha iPalamende nayenza ukutjhejisisa inqopha kulokhu:
Imithetho isetjenziswa njani
Isabelo seemali sisetjenziswe njani begodu 
Nokuthi ingabe iminyango karhulumende iphethwe ngendlela efaneleko na. 
Umsebenzi wokutjhejisisa ufaka phakathi ukuphathwa kuhle kweminyango karhulumende ukwenzela bona kuthuthukiswe ukulethwa kweensiza begodu kufinyelelwa ipilo ehle yabantu boke beSewula Afrika. 
EkweThulweni kweKulumo kaMongameli yesiTjhaba, uMongameli uqala ubujamo benarha begodu abeke iminqopho yemigomo begodu nokuzokwenziwa onyakeni ozako. Kumalungana naleyo minqopho begodu namano ahleliweko wokufuze kwenziwe lapho khona uNqgongqotjhe wezeeMali athula khona isabelo sakhe seeMali sonyaka olandelako, kanengi naziya ngekupheleni kwenyanga kaMhlolanja. Iminqopho yemigomo begodu nalokhu ekufuze kwenziwe kwenza isisekelo salokhu urhulumende ekufuze akwenze onyakeni ozako. Kulitshwayo lapho khona iPalamende yenza bona urhulumende aziphendulele ebantwini, kilokhu akwenzileko, begodu nokobana kusetjenziswe imali engangani le egade yabiwe.
KWENZEKANI NGEMVA KOKWETHULWA KWEKULUMO KAMONGAMELI YESITJHABA?
Ngemva kokwethulwa kweKulumo kaMongameli yesiTjhaba, ikulumo kuphikiswana ngayo eeNdlini zombili zePalamende. Iinhlangano zepolotiki ziba nethuba lokuveza amazizo wazo begodu ziphakamise imibuzo malungana neendaba ezivele eKulumweni kaMongameli. Iindaba ezibathintako ziyaphakanyiswa begodu neendaba eziqakatheke khulu esitjhabeni ziyavezwa. Umphakathi uyamenywa bonyana ukhambele begodu uzokubukela ikulomopikiswano njengombana kufana nawo woke amasetjhini wePalamende. Ngemva kwalokho uMongameli unikelwa ithuba lokobana aphendule amaphuzu aphakanyisiweko begodu nemibuzo evele kukulumopikiswano.
Yini ummongo wePalamende wonyaka lo?
Ummongo wePalamende wonyaka ween-2011 “Kugidinga umlando wamagugu wekululeko ngokuqinisa itjhebiswano hlangana kwePalamende begodu naBantu” . Qobe ngonyaka iPalamende iveza ummongo ohlahla indlela yamano aphezulu wePalamende. UmBuso wentando yenengi wamambala ufuna ukufunyana igunya elivela ebantwini ngokubamba amakhetho qobe begodu nokuragelisa phambili ukubamba imihlangano yomphakathi eenkambisweni zokuphatha. Ummongo ukhuthaza ukuphumelela kokuzibandakanya, ukujameleka begodu nombuso wentando yenengi obusa ngomthethosisekelo lapho izakhamuzi zizibandakanya khona eendabeni zokwenza umthetho begodu nokutjheja. Lokhu kuqinisa indima yePalamende yokujamela abantu begodu nokuqinisekisa umbuso wabantu ngaphasi komthethosisekelo. Umsebenzi wepalamende begodu namaLunga kufuze uqale poro ukuqinisa ubudlelwano hlangana kwabantu begodu nabajameli ebakhethiweko. Ukuphumelela kwePalamde kudzimelele ekuzibandakanyeni kwezakhamuzi zoke zeSewula Afrika ukunikela umhlahlandlela emsebenzini wamaLunga wePalamende wabo akhethiweko begodu nakuPalamende.
Ungazibandakanya bunjani umphakathi ePalamende?
Ukuzibandakanya komphakathi eenkambisweni eziqakathekileko ngesikhathi seKulumo kaMongameli yesiTjhaba kungenye yeendlela lapho umphakathi ukghona ukuzibandakanya khona kuPalamende yabo. Kunezinye iindlela zokuzibandakanya ePalamende lokhu kufaka hlangana ukuvowuda ngesikhathi samakhetho, ukujoyina ihlangano yezepolotiki, ukudosela abantu kwezepolotiki begodu nokujoyina iinhlangano ezingekho ngaphasi kwakarhulumende ngokuthanda, ukuthintana namaLunga wePalamende, ukufaka iimphakamiso nofana ukujameleka begodu nokuthumela iintjhukumiso ePalamende.
Ipalamende izinikele ukwenza bonyana iyafinyeleleka kubantu boke beSewula Afrika ngokwenza amathuba azwisisekako wokuzibandakanya kwabo boke: abobaba nabomma, abafundileko nabangakafundi, abasebenzako nabangasebenziko, abangakakhubazeki nabakhubazekileko, abatlhagako (khulukhulu abahlala eendaweni ezisemakhaya ezitlhagako), begodu nezinye iinqhema ekunqotjhwe kizo: ukubuthelela begodu nokukghona ukuveza amazizo wabo ngeendaba ezimalungana neendigo ezijayelekileko. Amahlelo anqophileko afana nePalamende yaBantu, UkuLetha iPalamende eBantwini, iPalamende yaBomma begodu nePalamende yeLutjha kumaplatfomu anqophe ukukhulumisana nomphakathi ukuzwa amazizo wawo ngeendaba eziqakatheke khulu. Ipalamende ifuna ukunabisa ukuzibandakanya komphakathi ukukhambisana nommongo wonyaka lo “Kugidinga umlando wamagugu wekululeko ngokuqinisa itjhebiswano hlangana kwePalamende begodu naBantu”
Ungathanda ukuvakatjhela iPalamende
I-Ofisi lezoFukundisa lePalamende linikela ngevakatjho lasimahla lePalamende begodu nethuba lokobana umphakathi ubukele iinkulumopikiswano uhlezi emaGalari wesiBethamthetho seNarha namkha kumKhandlu weNarha oNgamele iimFunda. Amalungiselelo angenziwela umphakathi bonyana azokuhlangana namaLunga wePalamende begodu bakhambele ukuLalelwa kwemiBono yomPhakathi namkha imiHlangano yamaKomiti. Nangabe awukghoni ukufika ePalamende ungavakatjhela iwebhusayidi www.parliament.gov.za bese uthatha ivakatjho lekhomphyutha lePalamende nanyana kukuphi ephasini.
Ukufunyana ilwazi elizeleko:
Umuntu ongathintana naye	: Nhlanhla Mrwerwe
Umrhala				: (021) 403 2266
Ifeksi					: (021) 403 3817 / 403 3303
i-imeyili				: nmrwerwe@parlaiment.gov.za
AMAPHUZU AQAKATHEKILEKO
1.	IKulumo kaMongameli yesiTjhaba izokwethulwa godu ebusuku mhlazi-10 kuMhlolanja ngonyaka ween-2011.
2.	UkweThulwa kweKulumo kaMongameli yesiTjhaba kuhlukaniswe iingaba ezintathu. Isigaba sokuthoma kuzibandakanya komphakathi ngokuthi uRheme ngokuHlonipha ukwamukela uMongameli begodu neethekeli zakhe njengombana bakhamba kabuthaka emadini obovu. Lokhu kulandelwa mnyanya wombuso ofaka hlangana ukulotjhisa ngeengidi amahlandla ama 21 begodu neemPhaphamtjhini zamaJoni zidlula ngaphezulu emaswapheleni kwethulwa iKulumo kaMongameli yesiTjhaba ebeyilindelweko 
3.	AmaLunga wePhiko leZepi leSewula Afrika ajama umjeje lapho kukhamba khona uMongameli nakangena ngePalamende.
4.	Amajoni azibandakanya ngokuthi aRheme ngokuHlonipha emnyanyeni begodu isiqhema esivumako samajoni sivuma iingoma yesitjhaba 
5.	Ukulotjhisa amahlandla ama 21 kuyenziwa ukuhlonipha iHloko yomBuso, iflarha yenarha, iHloko yomBuso wenarha yangaphandle, ilunga lomndeni wobukhosi obubusako begodu neHloko yomBuso yangaphambilini
INEMBO-MBONO
Ukwakwa iPalamende yabantu esebenza ngefanelo etjheja iimfuno zabantu begodu nelawulwa mkhumbulo wokwakha amaphilo amahle wabantu boke beSewula Afrika
