IPALAMENDE NOMSEBENZI WAYO WOKUTJHEJISISA 



Ukuhlolwa kwamambala kokusebenza kwentando yenengi yindlela iPalamende eqinisekisa ngayo bona urhulumende uhlala aziphendulela ebantwini. Lokhu kwenziwa ngokuthi kuhlalwe kutjhejisiswa imisebenzi eyenziwa ngurhulumende. 



IPalamende begodu namaKomiti wayo anamandla wokubizela ngaphambili nanyana ngimuphi umuntu namkha iziko bona lizokuthula ubufakazi namkha liveze imitlolo begodu libike kiwo.  



IGunya lomThethosisekelo

UmThethosisekelo uthi iPalamende inamadla wokutjhejisisa yoke iminyango karhulumende, ekufaka phakathi naleyo eseemfundeni begodu naborhulumende bemakhaya. 



Kuyini ukutjhejisisa?

Ukutjhejisisa msebenzi onikelwa mThethosisekelo uwunikeka iPalamende bona igade begodu iqalisise ukusebenza kwakarhulumende. 

Lokha nayenza umsebenzi wokutjhejisisa , iPalamende iqala lokhu okulandelako:

ukusetjenziswa komthetho

ukulawulwa kwezabelo zeemali

ukuqalisisa khulu imithetho yePalamende begodu nomThethosisekelo

ukuphathwa kuhle kweminyango karhulumende.



Kubayini umsebenzi wePalamende wokuTjhejisisa uqakathekile?

Ngokuqalisisa imisebenzi karhulumende, iPalamende iyaqinisekisa bona zoke izakhamuzi ziphila ipilo engcono.



IPalamende yenza ukutjhejisisa ngabonobangela abalandelako:

ukubona nokukhandela ukutlhoriswa 

ukukhandela izehlakako kurhulumende ezingekho emthethweni begodu nezingekho kumthethosisekelo 

ukuvikela amalungelo nokutjhaphuluka kwezakhamuzi

ukwenza bona urhulumende akwazi ukuziphendulela bona iimali zababhadeli bentela zisetjenziswa bunjani

ukwenzela bona imisebenzi eyenziwa ngurhulumende yaziwe tjhatjhalazi begodu kwandiswe ukuthembeka kwakarhulumende emphakathini 



Umsebenzi wokuTjhejisisa weziNdlu ezimbili zePalamende

IPalamende ineziNdlu ezimbili, zona:

yiNdlu yesiBethamthetho seNarha (NA), begodu 

nomKhandlu weNarha oNgamele iimFunda (NCOP).



Ngayinye inomsebenzi oqakathekileko wokutjhejisisa ekufuze iwenze.



 UmThethosisekelo uthi iNdlu yesiBethamthetho seNarha ikhethelwe kobana ijamele abantu begodu nokuqinisekisa bona urhulumende ngurhulumende ngabantu ngaphasi komThethosisekelo. Wenza lokhu ngoku:

qinisekisa bona zoke iinkhulu  zakarhulumende ophezulu ziyaziphendulela kiyo, begodu

ukutjhejisisa imphathimandla zakarhulumende ophezulu begodu nokusetjenziswa komthetho.



UmKhandlu weNarha oNgamele iimFunda ujamele iimfunda ukuqinisekisa bona iimfuno zeemfunda ziyatjhejwa ngurhulumende ophezulu.

Umsebenzi womKhandlu weNarha oNgamele iimFunda wenza ukutjhejisisa emisebenzini eyenziwa borhulumende beemfunda nebemakhaya.  

UmKhandlu weNarha oNgamele iimFunda  ungafuna bona ilunga leKhabinenti, isisebenzi sakarhulumende namkha uSomkhandlu karhulumende wesifunda akhambele umhlangano womKhandlu namkha wekomiti.



 UmSebenzi wamaKomiti wePalamende

Amakomiti wePalamende athonywe njengesika yeziNdlu ngokuya komThethosisekelo bona alumathise ukutjhejisisa begodu agade urhulumende.

Amakomiti la “ayi-enjini” yePalamende nakutjhejisiswako begodu nalokha nakubethwa umthetho.

Amakomiti aqalisisa kuhle umthetho, aqale ukusebenza kwakarhulumende begodu nokuthintana nomphakathi.

Munye womsebenzi oqakathekileko owenziwa makomiti kutjhejisisa imibiko yomnyaka yeminyango kaRhulumende kunye nemibiko kamHlolincwadizombelele. 

Kuya ngonobangela wokutjhejisisa, iKomiti ingabawa ukwaziswa ngokuthileko minyango kaRhulumende namkha iyivakatjhele ukuyokufumana iqiniso.



IiNdlela zokwEnza ukuTjhejisisa



a) UkuVowudelwa kweSabelo seeMali

UNgqongqotjhe wezeeMali uthula ihlelo lesabelo seemali zomnyako olandelako, kunye nokuvowudelwa kwesabelo seemali somnyango ngamunye.

IPalamende kufuze idlulise isabelo seemali.

Ngemva kokwethulwa kwesabelo seemali, iKomiti ngayinye ilalela  uMnyango karhulumende ofaneleko lapho lekomiti yenza khona ukutjhejisisa.

Lokhu kuveza bona uMnyango uwenzile umsebenzi wawo umnyaka ophelileko, begodu nokuthi uzisebenzise ngokufaneleko iimali zababhadeli bentela. 



b) Imibuzo eempendulweni zeenkhulu

Ukuphosa imibuzo kurhulumende kungenye yeendlela iPalamende eyenza ngayo bona urhulumende aziphendulele. 

Imibuzo ebuzwa ngokukhuluma namkha etloliweko ithunyelwa kuMongameli, kuSekela Mongameli begodu nakuboNgqongqotjhe eendabeni ezimalungana nomsebenzi wabo.  

Isikhathi semibuzo sinikela amalunga wePalamende ithuba lokubuza amalunga kaRhulumende ngeendaba zokulethwa kweensiza, abuzela iinhlangano zawo namkha abantu abavowudileko.



c) IinTatimende zamaLunga

Ngokusebenzisa lendlela, amaLunga wePalamende angenza iintatimende eNdlini ngananyana ngiyiphi indaba.



d) IZaziso zeenTjhukumiso

Ngokunikela iSaziso sesiTjhukumiso ilunga lananyana ngiyiphi ihlangano yezepolotiki lingeza neendaba bona kuphikiswane ngazo ePalamende, ngalokho lizalisekisa umsebenzi wokutjhejisisa wawo. 



e) Iinkulomopikiswani ezihleliweko 

Iinkulumopikiswano ezihleliweko zingezinye zeendlela zokuletha ilwazi eliqakathekileko ngaphambi kwakarhulumende malungana namahlelo akhethekileko karhulumende namkha imithetho efaneleko yokuletha iinsiza.



f) UmSebenzi weNdawo kangiKhethani 

Umsebenzi wendawo kangikhethani unikela amaLunga wePalamende ithuba elikhulu lokutjhejisisa awodwa.  

Indawo kangikhethani yenza bona kube nokuthintana okuhle phakathi kwamaLunga wePalamende begodu nomphakathi.

Amalunga anomsebenzi wokwazisa iPalamende ngananyana ngiziphi iindaba ebazibonako ngesikhathi sabo sokutjhejisisa nokuthintana nabantu. 



 Ungazibandakanya bunjani



a)  Ukwenza isiphakamiso

Ukwenza isiphakamiso kuKomitini yePalamende ngenye yeendlela zokwenza bona iphimbo lakho lizwakale ePalamende. 

Ngokwenza isiphakamiso, unethuba lokutjhugulula imibono yamaLunga weKomiti akhuluma ngesiqetjhana esithile somthetho osatlanywako ngaphambi kobana ubemthetho.



b) INcwadi yeenLilo

Nanyana ngisiphi isakhamuzi sinelungelo lokutlola incwadi yeenlilo siyiqalise ePalamende, njengokutjho komThethosisekelo. 

Nanyana ngimuphi umuntu, isiqhema sabantu namkha ihlangano ingatlola incwadi yeenlilo iyiqalise ePalamende.

Incwadi yeenlilo sibawo esisemthethweni esiqaliswe kumphathimandla bona zithathe amagadango. Ingaba yincwadi efuna ngayo okuthileko, isibawo sokusizwa ngokuthileko namkha ukutjhejwa kwesinghoghoyilo sakho.   



