DOMESTIC VIOLENCE DOME
STIC VIOLENCE DOMESTIC VIOLENCE DOMESTIC VIOL
ENCE DOMESTIC VIOLENCE DOMESTIC VIOLENCE DOME
STIC VIOLENCE DOMESTIC VIOLENCE DOMESTIC VIOL
ENCE DOMESTIC VIOLENCE DOMESTIC VIOLENCE DOME
STIC VIOLENCE DOMESTIC VIOLENCE DOMESTIC VIOL
ENCE DOMESTIC VIOLENCE DOMESTIC VIOLENCE DOME
STIC VIOLENCE DOMESTIC VIOLENCE DOMESTIC VIOL
ENCE DOMESTIC VIOLENCE DOMESTIC VIOLENCE DOME
STIC VIOLENCE DOMESTIC VIOLENCE DOMESTIC VIOL
ENCE DOMESTIC VIOLENCE DOMESTIC VIOLENCE DOME

Kwenzekani nangabe umLayo wokuVikelwa uyephulwa?
UMmangalelwa nakephula umLayo wokuVikelwa ngokuthi abuyelele ukutlhorisa ngokomzimba namkha ngomlomo ngendlela okuhlathululwe ngayo ekuthomeni kwencwajana le, ungafaka isinghonghoyilo esitetjhini samapholisa begodu unikele amapholisa iNcwadi yokuBopha khona bazakuyombopha. 
Isiqunto lesi sokusetjenziswa kweNcwadi yokuBopha ngemva kokwephulwa komLayo senziwa nguwe. Nasele avalelwe, uMmangalelwa uzakuqalana nokuthweswa umlandu wobulelesi bese ugwetjwe eKhotho yezobuLelesi ngokwephula umLayo wokuVikelwa.



QEDA INTURHU 
YANGEKHAYA!

Khumbula, kodwana bona nayikuthi iKhotho ingafumanisa bonyana iNcwadi yokuBopha isetjenziswe kumbi (bonyana uMmangalelwa avalelwe ngaphandle kwebanga), lapho ke nawe uzakutjhutjhiswa ngokuya  komThetho.  


UMmangalelwe uzakuvela eKhotho yezobuLelesi ngokwephula umLayo wokuVikelwa abegade anikelwe wona. 

Ingabe imilandu yobuLelesi ingasulwa na?
Nasele uMmangalelwa abotjhelwe ukwephula umLayo wokuVikelwa, uMmangali  angeze aqunta ukwesula umlandu. UmTjhutjhisi omKhulu womPhakathi nguye kwaphela 
onelungelo lokwesula imilandu.
Ngingawubekela ngeqadi na umLayo?
Iye, ngesinye nesinye isikhathi, ungenza isibawo sokobana umLayo lowo ubekelwe ngeqadi. Kodwana kusemandleni kaMarhastrada bonyana uyakuvuma lokho namkha awa. Lokho kuzakutjho bonyana umLayo wokuVikelwa awusasebenzi. 


Kuqakathekile ukutjheja bonyana eKhotho yomThetho , nguMarhastrada ongathatha isiqunto sokobanyana umLayo wokuVikelewa ungabekelwa ngeqadi.

Khuyini okumele ukwazi!

Nawufuna ilwazi elinabileko, thinta laba abalandelako:

Department of Justice and Constitutional Development
UmNyango wezoBulungiswa nokuThuthukiswa komThethosisekelo
Chief Directorate: Promotion of the Rights of Vulnerable Groups
UbuNqophisi obuKhulu: UkuPhuhliswa kwamaLungelo weenQhema eziseNgozini
Umtato: 	012 315 1111			
Ifeksi: 	012 315 1851 / 1810


8

Qeda iNturhu yangeKhaya!

Indaba ingajanyiswa bese kubekwa elinye ilanga lokulalelwa kwayo ekhotho. UMabhalana weKhotho uzakusiza namkha uzakulayela umuntu ongakusiza ukutlola ipendulo.
Ngelanga lokulalelwa uMarhastrada uzakulinga ukuthatha isiqunto esidzimelele eeNcwadini zeemFungo ezilethwe ngabathintekako. UMarhastrada anganibawa bona nihlathulule ezinye izinto. UMarhastrada angaqunta ukuvuma umLayo, awubekele ngeqadi namkha alayele bonyana ubufakazi benziwe ngomlomo.

UmThetho weNturhu yangeKhaya, umthetho wenomboro 116-ka 1998 uvumela ungazimbi wokutlhoriswa kwangekhaya namkha wenturhu yangekhayta bonyana afune umLayo wokuVikelwa eKhotho kaMarhastrada malungana nomuntu owenze isenzo sokutlhorisa. Umnqopho weNcwajana le kunikelwa kwabongazimbi ilwazi abazalitlhoga ekuletheni isibawo somLayo wokuVikelwa ngokomThetho weNturhu yangeKhaya. Ngomnqopho weNcwajana le sifuna ukuveza inturhu eqaliswe kibomma okungiyo evame ukwenzeka.


Ungafuna ukuvikeleka kubani?
1.	umuntu lowo otjhade naye, kungaba mtjhado wesintu namkha wesikhuwa.
2. 	umlingani wakho  (kungaba ngowobulili obufanako namkha wobulili obuhlukeneko) ohlala namkha owakhe wahlala nawe, nanyana beningakatjhadi namkha anikwazi ukutjhada (nangabe, isibonelo, omunye wenu besele atjhade nomunye); 
3. 	umzali omunye womntwanakho namkha abantu abahlanganyela nawe emsebenzini wokukhulisa umntwana;
4. 	abantu abahlobene nawe ngokweengazi, ngomtjhado namkha ngokuadoptha;
5.	umuntu lowo enakhe nathembisana umtjhado, itjhebiswano lesintu namkha lokuthandana, kufaka hlangana itjhebiswano lokuthandana namkha okuthathwa ngathi ngilo, lezomseme kungaqalwa bonyana ngelesikhathi esingangani.
6. umuntu loyo ohlala naye namkha ogade uhlala naye ndawo yinye.

Nangabe uMmangalelwa uyabhalelwa kuvela ekundleni yokuLalelwa komBango begodu  wena unobufakazi bokobanyana umLayo wokuVikelwa wanikelwa yena (ubuF akazi bokuNikelwa), uMarhastrada uzakuqinisekisa umLayo.


Nangabe uMarhastrada uyaneliswa bona iNcwadi yesiFungo yoMmangali iqinisekisa ngokuzeleko bona ukutlhoriswa kuyenzeka, uMarhastrada uzakuqinisekisa umLayo. wokuVikelwa.

IINOMBORO EZILIRHELEBHO

People apposing woman abuse (POWA)			011 642 4345
Stop woman abuse					0800 150 150
Adapt							011 885 3332
Domestic Violence Network					012 321 4959
NICRO (Crime Prevention)					011 403 2953
South African Human Rights Comission				011 484 8300
Childline							011 938 8745 FAMSA inarha yoke						011 833 2057
Lifeline        011 728 1347/
							0861 322 322
Commission on Gender Equality (CGE)				011 403 7182
Independent Complaints Directorate (ICD)			012 320 0431
Police inarha yoke						10111

Kuzakuba khona ukuGwetjwa na?

Nangabe uMarhastrada akakwazi ukuthatha isiqunto ekulalelweni ngebanga lokutjhayisana kweenkulumo zoMmangalelwa noMmangali, isibonelo, nayikuthi kunokurarana kwelwazi elinikelwa ngilaba ababili, uMarhastrada uzakuhlehlisa indaba leyo okufanele igwetjwe.
Ekugwetjweni, uMmangali noMmangalelwa kumele banikele ubufakazi bafunge begodu batjhukane ngemibuzo. UMmangali noMmangalelwa bavumelekile bonyana babize abofakazi bazokunikela ngananyana ngibuphi ubufakazi abanabo ukufakazela indaba yabo Isibonelo iintifikezi zokwelatjhwa, amarekhodi wesibhedlela, iinthombe, imitlolo nokhunye.

2

7




 	Kutlhoriswa ngokomzimba

 ukukhahlunyezwa

Khumbula bona ngomThetho iPholisa kumele likurhelebhe nanyana kungayiphi indlela etlolwe emLayweni weKhotha, isibonelo, ekubuthweni kwezinto zakho, umazisi, wakho,iimpahla namkha iincwadi zabantwana, nokhunye. Nawuthola bonyana iPholisa lelo alinatjhebiswano begodu liyala ukubambisana nawe njengokutjho komLayo, ungabikela i-Independent Complaints Directorate (okuliPhiko eliziJameleko eliPhenya iinLilo ngamaPholisa).



  ukulandelela namkha ukungena emkhayeni lapho ungahlali khona ngaphandle kwemvumo

Tjheja godu bona akusimsebenzi wamaPholisa ukukusiza ukususa 
ifenitjhara, amakhomphyutha, izitja nokhunye.

 Kutlhoriswa ngokomseme

UMmangalelwa angabotjhwa na ngomLayo wokuVikelwa?
UMmangalelwa icala angeze abotjhwa ngesikhathi azokunikelwa umLayo wokuVikelwa. Angabotjhwa kuphela nangabe wephula lokho okutjhiwo mLayo wokuVikelewa.
Khuyini ukwephulwa kwalokho okutjhiwo mLayo  wokuVikelwa?
Lokhu kulokha uMmangalelwa nakangafuni ukukhambisana nalokho okutjhiwo mLayo  lowo, ngamanye amagama ubuyelela isenzo sokutlhorisa ngokuya, KomLayo anikelwe wona, esikhandelwe bona singenzeki.
Khuyini ukuDelela iKhotho?
Lokhu kulokha uMmangalelwa nakaphula okutjhiwo mLayo, abhalelwe kuvela eKhotho yezobuLelesi ayoziphendulela ngemilandu abekwe yona.
Ngenzani ngobuFakazi bokuNikelwa?
Kufanele unikele uMabhalana weKhotho ubuFakazi bokuNikelwa komLayo wokuVikelwa ngokukhulu ukurhaba. Nasele uMabhalana aphethe incwadi leyo, iKhotho izakugunyaza iNcwadi yokuBopha uMmangalelwa. INcwadi yokuBopha izakusetjenziswa kuphela kuMmangalelwa nangelinge ilanga nangabe usaragela phambili nokuphula umLayo wokuVikelwa.
Khuyini iLanga lokuBuya?
Lilanga elibekwe yiKhotho ukuze ikwazi ukuthola ithuba lokulalela uMmangalelwa ngaphambi kobanyana umLayo wokuVikelwa uqinisekiswe.
Kwenziwani ngeLanga lokuBuya?
Phambi koMmangali, uMmangalelwo unethuba lokutjela uMarhastrada ihlangothi lakhe lendaba. uMmangalelwa angenza yakhe iNcwado yesiFungo ephikisako namkha abawe ithuba lokutlola yakhe iNcwadi yesiFungo ephikisako. Amaphepha la azakunikelwa wena. Kilokhu uzakunikelwa ithuba lokutlola ipendulo.



 	ukona ipahla namkha iimpahla zomunye

 Kutlhoriswa ngokomlomo



  esinye nesinye isenzo sokulawulwa namkha sokutlhoriswa lapho lesosenzo singalimaza namkha sibangele ukulimala ekuphepheni ekuphileni kuhle kwakho namkha komndeni wakho.

 Kutlhoriswa ngakwezomnotho	


 Kuthusela


Bobabili abomma nabobaba bangabekwa umlandu, begodu bangaba bongazimbi benturhu yangekhaya.

6

3

UmLayo wokuVikelwa wesiKhatjhana uzakuthini na?.
 	UmLayo wokuVikelwa wesikhatjhana uzakubawa uMmangalelwa (umuntu lowo otlhorisako) bona angakuhlukumezi ngendlela etjhiwo eNcwadini yesiFungo.
	UMmangalelwa angatjelwa bonyana angakuhlukumezi, ngokomzimba namkha ngomlomo wena nabantwana.
 	Ezehlakalweni ezimbi khulu, uMarhastrada angakhupha uMmangalelwa ngendlini leyo eniyihlanganyelako namkha amalele ukungena eendaweni ezinye zendlu leyo enihlala kiyo.
 	Nangabe abantwana babongazimbi bokutlhoriswa, iKhotho ingalela uMmangalelwa bonyana abonane nabantwana namkha abonane nabo ngendlela eqintelweko.
	IKhotho ingenza umlayo wokurhelejwa ngokweemali kwamsinyana. Lokhu kutjho bonyana nawufuna iindleko zokwelatjhwa namkha zenye indawo yokuhlala okubangelwe kutlhoriswa, kumele uveze ubufakazi beendleko osele uzenzile bese ubawa iKhotho ukutjheja isibawo sakho.
	IKhotho ingalaya amapholisa bona athathe isigidi soMmangalelwa nangabe khewathusela ipilo yakho.
Nakuzakuhlolisiswa ngokuzeleko ubunjalo bokutlhoriswa okuthileko okukwenzakaleleko iKhotho ithembele eNcwadini yesiFungo oyenza nawenza isibawo. Ngalokho, kufanele unikele iKhotho loke ilwazi elifaneleko eliseNcwadini yesiFungo, Isibonelo, imininingwana yezehlakalo zokutlhoriswa, ilanga, indawo nobunjalo besehlakalo sokugcina.
Angeze wabawa imali yesondlo eKhotho yeNturhu yangeKhaya. Lokhu ungakwenza neKhotho yeSondlo. 

Kumele ngenzeni?


Nawuzizwa namkha ubona bonyana ungungazimbi wananyana ngiliphi ihlobo lenturhu yangekhaya  njengombana kurheliswe ngaphezulu, iya eKhotha kaMarhastrada wendawo leyo begodu ubawe irhelebho lokwenza isibawo somLayo wokuVikelwa. UMabhalana weKhotho uzakurhelebha ekuzaliseni amaforomo begodu  akuse kuMarhastrada okuzakuba nguye ozakuthatha isiqunto sokobanyana kumele uwuthole umLayelo wokuVikelwa namkha awa. Imininingwana yabanikeli berhelebho abangakunikela isiyeleliso begodu bakurhelebhe kilokhu itholakala ekuthomeni kweNcwajana le.

Khumbula bonyana ebujumeni oburhabekileko isizo leli liyatholaka ama-iri 
ama-24 ngelanga.



Ngenzani ngomLayo wokuVikelwa wesikhatjhana?
UmLayo wokuVikelwa wesikhatjhana kumele unikelwe uMmangalelwa (umuntu loyo otlhorisako) ngokukhulu ukurhaba. Angeze wazinikelela wena umLayo kuMmangalelwa ngombana lokho kuzabe kungenziwa umsebenzi ngendlela engiyo. Ngamanye amagama, ukunikela umuntu umLayo wokuVikelwa wesikhatjhana msebenzi womuntu onamandla wangokomthetho, isibonelo, isiphathiswa se Polisa.
Kumele umLayo wokuVikelwa wesikhatjhana uwuse e-Ofisini leTiherifu namkha esitetjhini samapholisa esiseduze nalapho kuhlala namkha kusebenza khona ummangalelwa. Esitetjhini samapholisa, khumbula ukutlola phasi igama kanye namkha inomboro yebheji  yepholisa olinikela umlayo lowo. Kuba lula ukufunisisa ngomLayo lowo ngokuya kwesikhathi. Iintetjhi ezinengi zamapholisa zinesiPhathiswa esiqalene neendaba zenturhu yangekhoya.
Khulumisana nePholisa lelo nihlele bonyana uzabuthola nini ubaFakazi bokuNikelwa. Lokho kukhombisa bonyana umLayo wokuVikelwa wesikhatjhana nangembala unikelwe uMmangalelwa. Ungavumeli ipholisa bonyana lipose namkha likulethele ubufakazi bokunikelwa namkha liwuposele iKhotho ngombana lokho kuthatha isikhathi begodu abufiki ngaphambi kwelanga lokubuyela eKhotho.

UMabhalana weKhotho uzakurhelebha ekuzaliseni amaforomo afaneleko begodu akuse phambi kukaMarhastrada.


Ngiyiphi iKhotho okumele ngiye kiyo?

Iya eKhotho eseduze nalapho uhlala namkha usebenza khona. Nangabe wakatelelwa bonyana usuke endaweni ohlala kiyo ngebanga lenturhu begodu sewuhlala lapho khunye kwesikhatjhana, ungaya eKhotho eseduze nalapho uhlala khona kwesikhatjhana



KHUYINI INCWADI YESIFUNGO?
INcwadi yesiFungo sitatimende esifungelweko. Lokhu kutjho bonyana umuntu owenza isitatimende lesi ufungile bonyana ukhuluma iqiniso begodu uyazi bonyana uzakutjhutjhiswa nangabe akutjho esitatimendeni kumamala. Kukuphula umthetho eKhotho yomThetho ukwenza isitatimende esimamanga.

5

4



