











Isirhunyezo Sabaphathi				4







Okungaphakathi 


Isahluko 1 	

IMINQOPHO, UKUPHUNYELELISWA, UKUSETJENZISWA KUNYE NEKAMBISOLAWULO EVAMILEKO		11

Isahluko 2 	

UKWAKHIWA KOBUJAMO BOKUKGHONAKALISA NOKUSEKELA ABANTU ABADALA	15

Isahluko 3 	

ITJHEJO LEMPHAKATHINI NEMISEBENZI YOKUSEKELA ABANTU ABADALA   	18

Isahluko 4 	

IINDAWO ZOKUHLALA									30

Isahluko 5 	

UKUVIKELWA KWABANTU ABADALA EKUPHATHWENI KUMBI NAMKHA EKUKHAHLUNYEZWENI		44

Isahluko 6 	

IMIBANDELA EVAMILEKO NENGEZELELAKO						56
Isirhunyezo Sabaphathi 



Kwangezeleleka elinye iliqha lendima yepumelelo emlandweni wabantu abadala eSewula Afrika mhlazana uMongameli uThabo Mbeki atlikitla umThetho wabaNtu abaDala (umThetho 13 ka-2006) ngo-Oktoba ka-2006.  Kwathi nakwethulwa umThethomlingwa walomThetho ePalamende, uNgqongqotjhe wezokuThuthukiswa komPhakathi uDr Zola Skweyiya wayivuma indima eyenziwa mphakathi ekuvikelweni nekuphakanyisweni kwamalungelo wabaNtu abaDala. Wawubuka mbala umphakathi ngesandla sawo ekutlanyweni komThetho lo. Wezwakalisa ithemba lokobana umThetho lo uzakwenza iqiniso lokobana amalungelo wabaNtu abaDala eSewula Afrika ayavikeleka. Lesisitatimende-ke kufuze bona sithathwe njengegugu elibabalelwa khulu, kiyo yoke incwajana le.  


Sikhuluma nje, incwajana yokufundisa nokubandula ngomThetho wabaNtu abaDala seyitloliwe kobanyana izokusiza boke abantu, sekubalwa nabo abaNtu abaDala ngokwabo, ngeendaba eziphathelene nokuluphala, kobanyana umuntu woke azokwazi bona umThetho wabaNtu abaDala lo kufuze uyiphumelelise njani iminqophawo, isizwe ngubani ukuyiphumelelisa, kuphi, nini. Incwajana le godu imumethe nekombandlela elayela umfundayo ukuthi awuzwisise njani, abe awusebenzise njani umthetho lo. Encwajaneni le kugandelelwa khulu ephuzwini lokuthi umthetho lo ulisiza njani ihlelo lokutjhugululwa kweendaba ezimalungana nabantu abadala ukusuka ekambisweni yokutjhiyelana ukuya ekambisweni etjhayelwa ziimfuneko zokuthuthukisa abantu. La kukghonakala khona, kunemifanekiso, amagrafu kunye neenlinganiso zokuthomanisa, ukuqinisekisa bona koke okufundwa lapha kube lula. 



Khuyini Okuzakutholwa Mumenzi Womsebenzi Encwajaneni Le?


Imihlobo Yehlathululo Ehlukahlukeneko Esetjenziswe EmThethweni Lo, Kanti Kukhona Namanothi Athomanisako Nahlathululako.

Iminqopho YomThetho WabaNtu AbaDala Iyavezwa, Begodu Igandelela Khulu Khulu Phezu: 


Kokunzinzisa nokukhwezelela ubujamo, ihlalakuhle, ukuphepha nokuvikeleka kwabaNtu abaDala.
	Kokuwathathela phezulu amakghonofundwa nokuhlakanipha kwabaNtu abaDala.
	Kokukhuthazwa kwabaNtu abaDala ukuba nelizwi nokufaka isandla kilokho okwenziwa emphakathini. 


Ikambisolawo Eyikombandlela Namagadango Wokuvula Nokwakha Ibhoduluko Elikghonakalisako Nelisekelako, Eli:

	yithathela phezulu indima yesandla sabaNtu abaDala kezamasiko, kezomphakathi nezomnotho.
	khuthaza ithungelelwano lokusebenzisana hlangana kweenhlangano ezingasingaphasi kombuso nabanye ababelani emphakathini.
	qinisekisa ukutholakala kwelwazi, kwefundo nokubandulwa kwabaNtu abaDala.  


Itjhejo Lemphakathini Nemisebenzi Esekelako Kwethulwa Ngaphasi Kwamakoro Amabili Anabileko:

	Amahlelo wokuvikela nawokukhuthaza, enzelelwe ukwandisa isikhathi sabaNtu abaDala emphakathini sibe side ngokungakghonakalako. Itjhejo lekhaya elizakuvula ithuba lokutjhejwa kwabantu ababogabogako abahlala ekhaya. 
	Isahlukwesi godu siqalelela nangerherho lomthetho lokubhalisa, lokubeka ilihlo, lokulawula imisebenzi kunye nelokuthwasisa nokuthunyelwa emsebenzini kwabatjheji. 

Ukutlhogonyelelwa Ekhaya KwabaNtu AbaDala Ababogabogako:


	Iinlinganiselo kunye neemfuneko zitjho kuhle bona imisebenzi le kufuze yenziwe njani eendaweni ezihlalisa abantu abalupheleko. 
	Kutjhejisiswa amagadango wokuqinisekisa ukuvikeleka ngokupheleleko kwamalungelo wezakhamuzi, khulu khulu kuqalelelwe ukuthi ikomidi yezakhamuzi izakusebenza njani. 
	Irherho lezokuphatha emThethweni lo likhuluma ngokubhaliswa kweendawo zokwenzela imisebenzi, lilayele ikambiso yokuraga imisebenzi yokuphatha, lihlathulule ikambiso yokubeka ilihlo kunye nokuthi abaphathi beendawo zokusebenzela kufuze bazibike njani kuNqgongqotjhe. 


Ukuvikelwa Kwabantu Abadala Ekuphathweni Kumbi:


	Ikombandlela evezwe ngemininingwana yayo yoke kunye namagadango akhambisana nayo kuhlathulula bona abaNtu abaDala kufuze bavikelwe njani, ngaphandle kokuthi bahlalaphi.
	Kuvezwa irherhokambiso lokusebenza ngezehlakalo zokuphathwa kumbi, la kukhulunywa khona khulu khulu ngokubikwa kwazo lezizehlakalo zokuphathwa kumbi, kukhulunywe nangokuthi iphenyo kufuze lenziwe njani, kuhlathululwe nokuthi izenzo zobumbi, ngitjho nabenzi bobumbi imbala kufuze babhaliswe kuphi, nokuthi kufuze babhaliswe njani encwadini yezehlakalo zokuphathwa kumbi, kuhlathululwe nangekambiso yezomthetho ekufuze ilandelwe msinyazana nangendlela enetlha ngezehlakalo zokuphathwa kumbi. 
	Ukusebenzisana kuhle hlangana nabo boke ababelani yona ndima esimelelise lesisigaba. 


Ukuphathiswa Amandla Kukhulunywa Ngakho Esahlukweni Sokuphela


	UNgqongqotjhe unelungelo lokusiphathisa amandla nanyana ngisiphi isiphathiswa emNyangweni wezokuThuthukiswa komPhakathi.



IHlathululo


Encwajaneni le, kusetjenziswe ihlathululo efanako naleyo esetjenziswe emThethweni - ngaphandle-ke kokuthi umongo wendaba uveze bona ihlathululo oyiphetheko ihlukile kinaleyo esemThethweni. Kungezelelwe nangamanothi ahlathululako ukulekelela umfundi ezwe ngcono, nokukhanyisa ihlathululo ngconywana. 

Ihlathululo 


Ukuphathwa Kumbi/Ukukhahlunyezwa kutjho ukuphathwa kumbi ekukhulunywa ngakho esigabeni 30(2). Igameli lihlathulula isenzo namkha ukutlhogakala kwesenzo namkha ngitjho nokutlhogakala kwesenzo namkha igadango elifaneleko, okungahle kugcine kumlimazile namkha kumbangele ubuhlungu umuntu omdala. Ubunengi bezehlakalo zokuphathwa kumbi kwabantu zenzeka ebudlelwaneni la umuntu alindele khona ukuthembana namkha ukuhloniphana. Ukuphathwa kumbi komuntu buwathinta woke amahlangothi wepilo  ukuphathwa kumbi ngokomzimba, ukuphathwa kumbi ngokweemali, ukuphathwa kumbi emmoyeni kunye nokuphathwa kumbi ngezomseme. Ukuliselelwa nokuphathwa kumbi zizinto ezihlobene ngobuduze. Kanenginengi akusilula ukuhlukanisa hlangana nezehlakalo la umuntu omdala adimeka khona izinto ekuphilwa ngazo kunye nezenzo zabantu ababangela lokho; iimbonelo kunyana umuntu omdala atlhayela ngokudla, anganandawo yokuhlala eyazisako, atlhayela nangezambatho. Kuyenzeka kesinye isikhathi umuntu omdala agcine aziliselela ngokwakhe, nakufumaniseka ukuthi ugcina aphelelwe lithando lokuphila ngenca yokukhahlumezeka emmoyeni. Umuntu nakazakuzwisisa ngokupheleleko ukungaphatheki kuhle, kufuze bona aqale ubujamo bomnotho umuntu omdala akibo epilwenakhe emphakathini  acabange ngobujamo bobuchaka oburhageleko.  

Itjhejo/ukutlhogonyelwa litjho isizo umuntu omdala anikelwa lona emzimbeni, engqondweni, ekuphilisaneni kwakhe nomphakathi namkha isizo lezinto eziphathekako anikelwa lona; kilelisizo-ke kubalwa nemisebenzi enqophe ukukhuphula izinga lepilo kunye nelehlalakuhle yomuntu omdala. Leligama elithi itjhejo/itlhogomelo lisetjenziswa njengegama elimumethe izenzo zokutjheja ezenziwa zizazi ezilifundeleko ilwazi ezinalo kunye nabantu abasiza ngaphandle kwelwazi lokufundelwa;   



Umtjheji/umtlhogomeli kutjho nanyana ngubani onikela omunye itjhejo namkha otlhomela omunye. Umuntu onikela omunye itjhejo loyo kungenzeka ukuthi ulinikela njengomuntu olifundeleko itjhejo asiza ngalo, ngalokho-ke osiza njengomuntu osemsebenzini, kanti ngakelinye ihlangothi kungenzeka ukuthi umuntu onikela itjhejo loyo uzenzela lokho ngokuzithandela kwakhe. Ubunengi babatjheji/babatjhogomeli eSewula Afrika babantu bomkhaya (bomndeni) abavumako ukuthwala umsebenzi wokutjheja/wokutlhogomela omunye namkha abanye;



Itjhejo Lemphakathini Nemisebenzi Esekelako litjho nanyana ngiliphi ihlelo ekukhulunywa ngalo esigabeni 11. Imisebenzi le ubunengi bayo ivamise ukuvulwa barholi bomphakathi, ngokulekelelwa ziimfundiswa.  Umsebenzi lo hlangana nawo kubalwa okunengana, njengamahlelo wokuphakisa ngokudla, iinqhema zedina, iindawo zemisebenzi ethileko nezitlhogomela abantu abathileko ngeenkhathi zemini, nokudla okuthengiselwa kibomagegangendlwana namkha okukhambe kuthengiswa babantu ngeenyawo, isizo lokusiza abantu ngomsebenzi wekhaya, iintoni (iingadi) zokudla, amahlelo angenisa imali, kunye nokhunye.  Itjhejo lemphakathini nomsebenzi wokusekela kutjho nemisebenzi eyenziwa eendaweni zabantu abalupheleko, namahlelo wokwakhelwa izindlu, kodwana ngaphandle kwemisebenzi eyenziwa endaweni yababogabogako.  


UmNyango utjho umNyango wezokuThuthukiswa komPhakathi kuRhulumende omKhulu;



UmNqophisi-Zombelele utjho UmNqophisi-Zombelele womNyango;



UmuNtu omDala obogabogako utjho umuntu omdala ofuna itjhetjho ubusuku nemini ngenca yobujamo bakhe bemzimbeni namkha bengqondweni obumenza bona angakghoni ukuzitjheja ngokwakhe. Ubujamo bomuntu bokubogaboga buvamise ukuhlolwa nokulinganiswa ngethulusi lerhelomibuzo elibizwa ngokuthi yi-Dependency Questionnaire ( i-DQ98);

UmQaleleli wezamaPhilo utjho umqaleleli wezamaphilo ohlathululwe esigabeni 1 somThetho wezamaPhilo ka-2003 (umThetho Namba 61 ka-2003). Kesinye isikhathi igama elithi umSebenzi oQalelela zamaPhilo liyasetjenziswa, kanti naleli elithi umSebenzi oQalelela amaPhilo womPhakathi nalo liyasetjenziswa kesinye isikhathi;


Itjhejo lekhaya litjho itjhejo elinikelwe namkha umsebenzi owenzelwe endaweni la umuntu omdala obogabogako ahlala khona, ngaphandle kwendawo eyakhelwe ukuhlala abantu abadala; wenziwa mQaleleli wezamaPhilo kobanyana umuntu omdala obogabogako loyo azokuledlha, ahlaliseke, ipilwakhe yomzimba ibe ngenesithunzi. Itjhejo lekhaya lingenziwa babantu abafundiselwe ukwenza lokho, namkha lenziwe babantu nje abangakafundiselwa lokho. Itjhejo lekhaya liqakatheke khulu, ngoba lenza abantu abadala baphile isikhathi ngokungakghonakalako emphakathini.  Umsebenzi lo uvamise ukwenzelwa eendaweni ekwenzelwa kizo imisebenzi, neendaweni ezitlhogomela abantu abathileko ngeenkhathi zemini, neenqhemeni zedina namkha eendaweni ekuhlalwa kizo namkha wenziwe batjheji bangeqadi.


UMarhistrada utjho nesekela likaMarhistrada;


Ipholisa litjho ilungu njengokwehlathululo yesigaba 1 yomThetho wezamaPholisa ka-1995 (uMthetho Namba 68 ka-1995), namkha ilungu lamapholisa wakwamasipaladi asungulwa ngaphasi kwesigaba 64A somThetho loyo;


UmPhathi utjho umuntu othwele umsebenzi wokuphatha nokulawula wawokemalanga endaweni ekuhlalwa kiyo;



UNgqongqotjhe utjho uNgqongqotjhe wezokuThuthukiswa komPhakathi;


UmuNtu omDala utjho umuntu oneminyaka yobudala ema-65 namkha engaphezu kwaleyo nakube mumuntu omduna, bese utjho umuntu onama-60 weminyaka namkha ngaphezu kwalokho, nakube msikazi. Ihlathululo le iyindabapikiswana, begodu abanengi bayibona njengehlathululo ebandlululako. Kulindeleke bona kuzakhe kuqiniswe imizamo yokubuthana kusekelwanwe kobanyana kulungiswe lokhukutjhiyana kwabantu ngobulili kilehlathululo. Kodwana-ke ngoba kurhulutjhelwe ukusiza abantu abadala, abantu abaduna bavunyelwe ukusizwa ngitjho nanyana bangakayihlanganisi iminyaka ema-65. Kesinye isikhathi ngitjho nabantu abangaphasi kweminyaka ema-60 bangafakwa erherhweni labantu ekufuze benzelwe imisebenzi.

Abantu abadala abadinge itjhejo nokuvikelwa batjho abantu abadala ekukhulunywa ngabo esigabeni 25(5);



Umsebenzisi utjho umuntu ophethe indawo yokuhlalisa abantu abadala/ikhaya labadala;



Umuntu utjho nesikhwama sababekeli esibhalisiweko (esirejistariweko);



-qintelweko kutjho ukuthi kuqintelwe mthetholawulo;



Umthetholawulo utjho nanyana ngimuphi umthetholawulo owenziwe ngaphasi kwesigaba 34;

Ukuhlengwa kutjho ihlelo lokusiza umuntu omdala abuyele ebujameni obuphakemeko bokusebenza komzimbakhe, kwemizwakhe, kwengqondwakhe namkha kokusebenzisana nomphakathi; kilokhu-ke kubalwa amagadango wokuvuselela namkha wokujamiselela lokho ebesele kungasasebenzi kuhle namkha lokho ebekungekho, kodwana nokho ngaphandle kwetjhejo leenhlahla;


Indawo Yokuhlala/Ikhaya Labantu Abadala itjho umakho namkha noba kungaba ngisiphi esinye isijamiso esisetjenziselwa ukuhlalisa abantu abadala imini nobusuku, bebenzelwe imisebenzi abenzelwa yona khonapho. Isijamiso ekukhulunywa ngaswesi kungaba nanyana ngisiphi isijamiso esisetjenziselwa ukwenzela abantu abadala izenzelwa zabo nesisetjenziselwa ukuvikelwa kwabo. Iindawezi hlangana nazo kungabalwa:


Ipilo Esekelweko etjho ukunikelwa kwendawo yokuhlala neminye imisebenzi yokusekela enjengokuphiwa ukudla, itjhejo lekhaya, izinto zokukhamba, itjhejo leenhlahla zokwelapha, njll.



Amakhaya Wesikhatjhana atjho iindawo ezakhelwe nezisetjenziselwa ukuhlalisa abantu abanganabuyo namkha abadinge ukuvikelwa endaweni yalapho ( qala negama elithi  umthunzi)


Amabhodinghawuzi, okuligama elisetjenziselwa ukuhlathulula iindawo eziphethwe babantu ngamunye ngamunye namkha iinkampani noma iinhlangano zangeqadi ukuhlalisa nokutjheja abantu abadala, kodwana ngomnqopho wokwenzaa imali, kanenginengi.


Amahlelo Wezindlu namkha Umthunzana Wezindlu, otjho iindawo lezo ezakhelwe ukuhlalisa abantu abadala, la bathola khona ukudla, nezinto zokukhamba, bathole nethuba lokuhlangana nabanye abantu. 


Iindawo Zokuluphalela ziindawo ezakhelwe ukuhlalisa, nokutjheja, nokusebenzisa amahlelo wokukhuthaza ukuziphilela umuntu ayedwa. Ezinye iindawo zokuluphalela zinokudla, nezinto zokukhamba, namahlelo wokubonana nabantu, namahlelo wokuqalelela zamaphilo, kunye namahlelo wokuqalelela ababogabogako nawetjhejo lekhaya;


Itjhejo Lokuphumuza litjho umsebenzi wokusekela owenzelwa umuntu omdala obogabogako nomqaleleli wezamaphilo, kobanyana azokuphunyuzwa emthwalweni wokuqalelela ipilo yomuntu omdala loyo. Lokhu-ke kungatjho itjhejo lesikhatjhana, izinto zokukhamba kunye nendawo yokuhlala yesikhatjhana. Imisebenzi yokuphumuza ingakhambisana nendawo yokuhlala namkha indawo yetjhejo yomphakathi;


Umsebenzi utjho nanyana ngimuphi umsebenzi namkha ihlelo elenzelelwe ukuzalisa iimfuneko zomuntu omdala;



Umthunzi utjho umakho namkha indawo eyakhiweko esetjenziselwa ukuvikela nokuhlalisa isikhatjhana abantu abadala abafuna ukutlhogonyelwa nokutjhejwa ( qala okutshwaywe ngaphasi kwe ndawo yokuhlala. Umthunzi nawo ungasebenzisana nehlelo lomphakathi);
Isisebenzi Somphakathi sitjho umuntu orejistarwe njesisebenzi somphakathi ngaphasi kwesigaba 17 somThetho ka-1978 weenSebenzi zomPhakathi (umThetho Namba 110 ka-1978), kanti-ke umuntu loyo kufuze ukube usebenza embusweni namkha abe lilungu elirejistariweko lehlangano yezehlalakuhle. Esigabeni 22, kunombandela obekiweko othi:  umuntu okhethiweko angathunywa ukuvakatjhela indawo yokuhlala kobanyana ayokwenza imisebenzi ethileko. 


 Umuntu Okhethiweko angaba nanyana ngubani, ngokubona komNqophisiZombelele okulungeleko ukwenza imisebenzi ethileko;

UmThetho lo utjho nanyana ngimuphi omunye umthetholawulo.



EMINYE IMIBONOHLATHULULO ESETJENZISWE ENCWAJANENI LE 

EmThethweni lo, bunqopha namkha ngendlela egwagwanisako kuyakhulunywa nangalokhu okulandelako:


Ininondala ligama elisetjenziselwa ukuhlathulula izenzo zokubandlululwa kwabantu ngenca yobudala babo.


Iinsiza Leli ligama elihlathulula iinsiza eziphathekako ezenzelwe ukusiza umuntu omdala ongakghoniko ukwenza izinto ezithileko ngenca yokukhubazeka, ukuthi akghone ukuziphilela ngaphandle kokulekelelwa Iintulo zabakhubazekileko (ama-wheelchair,) iinsiza zokukhamba, izinto zokubambelela namkha zokuhlabelela ngezinye zeembonelo zalokhu.  


OKUQAKATHEKILEKO EKUFUZE UKUKHUMBULE

	UmThetho wabaNtu abaDala kufuze bona uqalwe ngokuphelela kwawo. Ngalokho-ke kuqakathekile ukuthi wazi bewuzwisise ihlathululo yamagama asetjenziswe lapha nokuthi ihlathululo yamagama ahlukileko isebenzisana njani iyodwa. Ikghono lakho lokuhlanganisa nokuthomanisa ihlathululo yamagama lizakusiza ukghone ukuwusebenzisa ngcono umThetho lo, ngaleyindlela-ke ube ukghone nokwenza umsebenzi ongcono.  
	Limuka-ke nokobana amagama akhamba akhambe anande atjhuguluka ngokukhamba kwesikhathi. Ngalokho-ke kuqakathekile bona uthomanise amagama asetjenziswe emThethweni lo namagama asetjenziswa wokemalanga nakwenziwa imisebenzi eyenzelwa abantu. Isibonelo kungaba ligama elithi Isiqhema Sedina, elisatjenziswa khulu ekorweni yokwenzelwa kwabaNtu abaDala imisebenzi. Nawungakghona ukubona isiqhema sedina njengeziko lokwenzelwa imisebenzi, uzakuphumelela ukuhlanganisa indlela ekwakucatjangwa kubonwa ngayo izinto ngeminyaka eyadlulako, nendlela ekucatjangwa nekubonwa ngayo izinto namhlanjesi. 


ISAHLUKO 1 

IMINQOPHO, UKUPHUNYELELISWA, UKUSETJENZISWA KUNYE NEKAMBISOLAWULO EVAMILEKO


ISENDLALELO 


Incwajana le imthetho wabantu abadala owenziwe lula, kobanyana ukuzokuveza ihlathululo efanako, ngalokho-ke ube usetjenziswe ngokufana. Incwajana le yenzelelwe boke ababelani abanesandla emisebenzini eyenzelwa abantu abadala, ukusukela etjhejweni lemphakathini ukuya etjhejweni elenzelwa endaweni la bahlala khona abantu abadala. Incwajana le godu ingasebenza njengekombandlela ehle ebantwini abadala nemindenini yabo, nabafuna itlhadlhulo ethileko malungana nabo abantu abadala, kanti godu ingaba yikombandlela ehle ekuphandlululeni abantu abadala ngamalungelwabo ngokomThetho. Ikombandlela le kufuze ifundwe ngokuthonyaniswa neminye imitlolo yomthetho embadlwana elawula izenzelwa zabantu abadala, ubuhle obenzelwa abantu abadala kunye nevikeleko elenzelwa bona abantu abadala. Kuqakathekile godu nokuthi ifundwe izwakale kuhle neminye imitlolo yomthethokambiso emalungana neendaba zokuluphala. 

Sinqopheni Isahlukwesi?



Ukwakha ihlathululo   yeminqopho yomThetho wabaNtu abaDala.
Ukwazi  bona msebenzi kabani ukuphumelelisa nokusebenzisa umThetho lo, nokuthi kufuze kwenziwe njani lokho. 
Ukuhlahla indlela yokuzwisisa imibandela yomThetho lo. 
Ukuveza nokuphakamisa ikambisolawulo ezakulawula umThetho lo. 


Unqopheni UmThetho Lo?


Isahluko 2 SomThetho Lo Siveza Iminqopho YomThetho Lo Ngalendlela Elandelako:



a) Ukunzinzisa nokuphakamisa ubujamo, ihlalakuhle, ukuphepha nokuvikeleka kwabantu abadala;

b) Ukunzinzisa nokuvikela amalungelo wabantu abadala;

c) Ukutjhugulula ikambiso yetjhejo elenziwa ziinhlangano, kuqalwe khudlwana itjhejo lemphakathini kunye nesekelo lakhona, kobanyana kuzokuba neqiniso lokuthi umuntu omdala uhlala kwakhe namkha endawenakhe esemphakathini isikhathi eside ngokungakghonakalako;

d) Ukukhambisa ngomthetho ukurejistarwa, ukwakhiwa kunye nokuphathwa kwemisebenzi yetjhejo lemphakathini nemisebenzi esekelako, ngokunjalo nokuvulwa kunye nokuphathwa kweendawo zokuhlalisa abantu abadala;   kunye 

e) Nokukhambisa ngomthetho nokuphatha umsebenzi wokukhandela ukuphathwa kumbi kwabantu abadala.



AMANOTHI WETLHADLHULO 

	Umnqopho womThetho lo usemBikweni kaRhulumende ohlathulula ngezokuThuthukiswa komPhakathi, nesimemezelweni se-African Union ngezokuLuphala, kunye nemTlameni wamaGadango ngezokuLuphala eSewula Afrika.
	UmThetho lo uveza okurhulutjhelwe yidemokhrasi nokuhlonitjhwa kwepilo yomuntu, njengoba kusitjho umThethosisekelo weSewula Afrika.  
	UmThetho lo ulawula ukutjhugululwa kwemisebenzi eyenzelwa abantu abadala ekambisweni yakade kuyiwe ekambisweni yokuthuthukisa umphakathi. 
	UmThetho lo uveza nesibopho sokulungisa ubumbi bayizolo nakuthangi, ngokuveza iinjamiso neendlela zokwakha ipilo engcono kibo boke abantu abadala eSewula Afrika. 
	Kokuphela, umThetho lo uthatha ubujamo bangabomu ekukhandeleni ukuphathwa kumbi kwabantu abadala. 


Kufuze Usetjenziswe Njani UmThetho Lo?


1.  Isigaba 3 somThetho lo sitjho kuhle ngaphandle kokurhiniza ukuthi kumsebenzi osibopho kiwo woke amakoro wombuso ukuphumelelisa nokusebenzisa umThetho lo ngendlela elungelelweko nefanako. Amakoro wombuso lawa-ke makoro anjengoRhulumende omKhulu, naboRhulumende beemFunda, neKoro ephethe iindaba zomphakathi wendawo, woke aphethene nomthwalo wokwenzela abantu abadala imisebenzi ekufuze benzelwe yona. 

2.  Woke amakoro wombuso kufuze athathe amagadango afaneleko ngokusemandleni apheleleko wemithombo yamandla ekhona, ukulekelela ukuphumelelisa iminqopho yomThetho lo, ngokuqalelela iimfuneko zomphakathi nezomnotho ekufuze bona zitjhejwe. 

3.  UmThetho lo ufuna zoke iinjamiso, zembusweni nezingasizo zembusweni, bona zivume ukuthwalisana umsebenzi wokuphumelelisa iminqopho yomThetho lo. 

4.  Ukuqakatheka kwemisebenzi eyenzelwa abantu abadala ehlelelwe kuhle, yalungelelwa kuhle kuyisika yalomThetho. Lokhu-ke kufuna bona iimfuneko zabantu abadala ezenziwa ntanzi zikhethwe bezilanyaniswe kuhle, begodu nemisebenzi eyenzelwa abantwaba nayo kufuze bona ikhambisane neemfunekwezi. Kuqakatheke khulu ukuthi abantu abadala abaneemfuneko ezinengi khulu batjhejwe ntanzi ngendlela ehlelekileko.  

5.  Iindlela ezilandelakwezi ngezinye zeendlela neenjamiso ezingenza litho likhulu ukuthola indlela epheleleko yokwenzela abantu abadala imisebenzi:

 Isiqhenyana Esihlangene Ngezomphakathi sihlanganyelwe ziinjamiso zamakomidi wayo yoke imiNyango yemBusweni enomsebenzi ofanako namkha ohlanganyelweko wabantu abadala. 
Hlangana nemiNyango le kubalwa umNyango wezokuThuthukiswa komPhakathi, kubalwe umNyango wezamaPhilo, womThethobulungiswa, wezamaPholisa, wezangeKhaya, wezaboRhulumende beeNdawo, wezeeNarha, wezeeMali, wezokuThutha kunye newezokuLima. 

 IKundla YabaNtu AbaDala ESewula Afrika - i-South African Older Persons Forum  isijamiso esingasi ngaphasi kombuso, esijamele iinrhuluphelo nelizwi labantu abadala, kanti amalungwaso bajameli beenhlangano zabo abantu abadala kunye neenKundla zeemFunda ngeemFunda. 

 Iinkundla zeemFunda zabaNtu abaDala zijamele ilizwi labantu abadala, kanti zingasiza nekukhetheni iimfuneko ezifuneka ntanzi, nekukhuthazeni ukuhlela okuhle, nekulinganiseni izenzelwa kunye nekulungeleleni yoke imisebenzi eyenziwako ngendlela engcono.

 IKomitjhini YamaLungelo WobuNtu ESewula Afrika inamandla wokulungisa iimfuneko zamalungelo wobuntu ebantwini abadala, ibe ithathe namagadango afaneleko.              



6.  Ezinye Iinjamiso Ezingasiza Nginanzi Ezilandelako:

	Yihlangano engasiyombuso ekhona elizweni loke neemfundeni, ebizwa ngokuthi yi- Age-in-Action;
	Ihlangano eyengamele iinhlangano zabaNtu abaDala, ebizwa ngokuthi yi-Confederation of Older Persons Associations, ejamele iinhlangano zangeqadi ezimbadlwana;
	INdlu YamaKhosi ( i- House of Traditional Leaders );
	IHlanganisela yemiSebenzi yomPhakathi (i- National Coalition of Social Services);
	IHlanganisela YeenHlangano ezingasizombuso  i- National NGO Coalition;
	 I-Walter Sisulu Institute of African Ageing, eYunivesithi Ye-Cape Town.


Amalungelo Wobuntu Ngiwo Atjhayela UmThetho Lo  


 Isigaba 4 sithi amalungelo asemThethweni lo angezelela lawo akuVikelamalungelo, isaHluko 2, emThethwenisisekelo weSewula Afrika.   
 Amalungelo wabantu abadala kufuze bona ahlonitjhwe abe aphakanyiswe ngizo zoke izakhamuzi zomphakathi, sekubalwe nazo zoke iimphathimandla nabasebenzi bawo woke amakoro wembusweni.
	UmThetho lo ubopha abantu bomphakathi kunye nabantu abajamele iinhlangano. Ngabantu bomphakathi kutjhiwo boke abantu abanelitho abalenzako ebantwini abadala, ngesibona namkha ngokwemisebenzi abayisebenzako. 


Ikambisolawulo Evamileko


Isigaba 5 Sikhuluma Ngekambisolawulo YomThetho Lo


1.  Ikambisolawulo evezwe emThethweni lo yengama yoke imithetho ephathelene nabantu abadala, nayo yoke ikambiso, izenzo kunye neenqunto eendabeni eziphathelene nabantu abadala. 

2.  Kiyo yoke ikambiso, izenzo kunye neenqunto eziphathelene nabantu abadala, lokhu okulandelako kufuze bona kubanjelelwe kikho :-

 Ukuhlonitjhwa, ukuvikelwa, ukuphakanyiswa kunye nokugcwaliswa kwamalungelo wobuntu wabantu abadala kunye neenrhuluphelo zabo ezihle. Lapha-ke kubalwa neenrhuluphelo zabo, neenkolelo zabo njengoba zitjhiwo kilomThetho, ngokulandela imibandela esemthethweni;  

 Ukuwahlonipha nokuwanikela indawo amalungelo walabo abenzelwa imisebenzi, ukuba nendlela eyaneleko yokuthola imininingwana yelwazi neyokuthathwa kweenqunto. Amakomidi wezakhamuzi ezibajameli ngiwo ekufuze kuvele wona ntanzi ngaphambi kwakho koke okwenziwako. 

 Ukuhlonitjhwa kwabantu abadala nokuhlonitjhwa kwesithunzi sabo; lokhu-ke kutjho ukuthi abantu abadala kufuze bathathelwe phezulu njengezakhamuzi eziqakathekileko ezilekelela ukwakhka nokubumbanisa imikhaya nemiphakathi, ngalokho-ke kufuze bona bathathwe njengamagugu wesitjhaba;

 Abantu abadala abaphathwe kuhle ngokufana nangokulingana; begodu 

 Abantu abadala kufuze bavikelwe ekubandlululweni nanyana ngayiphi indlela (njengokuthi nje babandlululwe ngenca yobujamo babo emphakathini, namkha babandlululwe ngenca yomhlobo wabantu abangiwo [ubuzwe] namkha babandlululwe ngenca yobuqhwala abanabo. 

Isibawo Segadango Eliveza Imiphumela 

UmThetho lo ubawa boke abantu abanelitho abalenzako ngeendaba zabantu abalupheleko bona bakhambe indlela yokubuyisana neyokurarulula imiraro, kunobanyana basebenzise iindlela zenturhu nephehla. Ukudlula lapho, umThetho lo ufuna nokobana kulingwe ngawo woke amandla ukubalekela ukuriyada kokuthathwa kwegadango namkha kwesiqunto esifaneleko, njengoba phela abantu abadala basebujameni obunikelelako nje. UmThetho lo ulayela bona boke labo abenzelwa imisebenzi (izenzelwa), kufuze bona bathole ilwazi ngaphandle kokuliywa, bangene nangaphandle kokuliywa emahlelweni wokuthathwa kweenqunto. Iinjamiso ezijamele amalungu/izakhamuzi ziqakatheke khulu malungana nalokhu. 



Iinliyo Ezilandelako Nanzi Zingakuthikazisa Ukuthathwa Kwegadango Lamsinyana:


	Amarherho wezomthetho angaba nobuthobothobo obudondisako ngasikhathi. 
	Iindleko zomthetho. 
	Ukunghanghabala komndeni. 
	Ukubogaboga kwabantu abadala, khulu khulu ukubogaboga ngengqondo. 
	Ivalo lokuthuselwa nelokulahlekelwa kusekelwa mndeni. 
	Ukutlhoga ilwazi komuntu owenzela abantu abadala imisebenzi, lokuthi  kufika njani, kwenzeni ukuluphala emunwtini, kunye nokukhahlunyezwa kwabo abantu babadala.  
	Ukuziliselela kunye nokuvumela ukukhahlunyezwa kesinye isikhathi kwenza kube nzima ukuthatha igadango lamsinyana. 
	Ubuchaka oburhageleko.
	Ukungakwazi ukufunda nokutlola.
	Amasiko angahle alele ukuthathwa kwamagadango athileko. 
	Iinqinteliso zebhoduluko  ubude bebanga, ukungangeneki kwendawo.
	Iinrhuluphelo ezinento eziyiqotheleko. 


Ngiziphi Iindaba Eziqakathekileko Ngaphasi Kwesahluko 1 Ekufuze Ukwazi Ukuziphumelelisa?


	Isibopho ekungeze kwaphikisanwa ngaso sokuphakamisa nokuvikela isithunzi, ubugugu kunye namalungelo wobuntu wabantu abadala. 
	UmThetho lo emtlameni wehlelo lokubethwa komthetho, ophethe nolawula koke okwenziwako neenqunto ezithathwako ngabantu abadala. 
	Ukuthi abantu abadala kufuze bona bathathwe njengabantu abaligugu emndenini nemphakathini abahlala kiwo. 
	Ukuthi umThetho lo ufuna igadango eliveza imiphumela ukuvikela abantu abadala kobana bangakhahlunyezwa, bangaliselelwa namkha kudlalwe ngabo. 
	Ukuthi kiyo yoke imisebenzi eyenzelwa abantu abadala, ngaphandle kokukhetha bona bahlalaphi, namagadango athathwako kunye namahlelo alandelwako enzelelwe ukuqinisekisa bona ayandiswa amathuba wokuba kwabantu abadala nelizwi eendabeni zabo.  
ISAHLUKO 2  


UKWAKHIWA KWEBHODULUKO LOKUKGHONAKALISA NELISEKELA ABANTU ABADALA


Iminqopho Yesahlukwesi  


Sinikela uNgqongqotjhe amandla wokulayela indlela nezinga ekufuze kuhlathululwe ngayo izinga elifaneleko lemisebenzi engenzelwa abantu abadala.  
Sivula ithuba lokwakhiwa kwekomba yokubeka ilihlo phezu kwemisebenzi eyenzelwa abantu abadala.  
Siphakamisa amalungelo wabantu abadala wokuhlanganyela kizo zoke izenzelwa. 
Siphakamisa isekelo ekufuze linikelwe abanye abantu ngaphandle kweenqhema zesithathu, nakunikelwa abantu abadala izenzelwa zabo.  
	Sibeka ikombandlela yendlela izenzelwa ekufuze zikhanjiswe bezinikelwe ngayo abantu abadala. 


Umongo Walesisahluko Ngilokhu:


	Ukuqakatheka kobujamo ekuqinisekiseni ukuphepha, ukuhlonitjhwa, ukuzikhakhazisa, ukutjhejwa mndeni nomphakathi kwabantu abadala;
	Ukusebenzisana ngokuzwana kwawo woke amakoro wembusweni, kobanyana kuzokuqinisekiswa bona zoke izenzelwa zilungeleleke ngendlela efaneleko;
	Ukuvulwa kwendawo la kuzakutholakala khona zoke iimfuneko zendawo;  
	Ukwakhiwa nokusetjenziswa ngokufana kweendlela zokulinganisa namazinga wokwenza izinto;
	Ihlelo lokwelusa ikhwalithi, kobanyana kuzokuba neqiniso lokobana amakhastama ayaneliseka, begodu ayavikeleka;
	Iimvumelwana ezifanako zokwenzelwa imisebenzi neenqhema zesithathu; 
	Izenzelwa ezilungelelwe hlangana kwetjhetjho lemphakathini neleendaweni zokuhlalisa abantu abadala;
	Ukuqalelela ntanzi iimfuneko umuntu engeze aphila ngaphandle kwazo;
 Ukukhuthaza ukusebenzisana hlangana kwakarhulumende nomphakathi; kanti-ke 
	Ziqakatheke khulu izenzelwa ezinzinze emphakathini.


Lokhu-ke kutjho:

Nokulimuka isandla esifakwa babantu abadala kezamasiko, zokuhlalisana komphakathi kunye nakezomnotho, ngokunjalo nokulimuka umahluko okhona hlangana nabantu abadala;
Nokukhuthaza ukukhulumisana nokuthintana ngendlela enetlha hlangana kwababelani; 
Nokuqinisekisa bona ilwazi liyatholakala lapho libulungwe khona; lokho-ke kwenziwa ngokuthi abantu abadala bafundiswe. 
Nokuvinjelwa kokwephulwa kwamalungelo wobuntu;  
Nokuqinisekisa bona amalungelo wabahlali beendawo zabantu abadala avikeleka ngokupheleleko, nokuqinisekisa bona abantu abadala nabo bahlanganyela ngokupheleleko emsebenzini ekufuze bahlanganyele kiyo, njengoba kusitjho umThethosisekelo weSewula Afrika.


Isekelo Leemali Lemisebenzi Eyenziwa Ngabesithathu  

IsiGaba 8 somThetho sithi uNgqongqotjhe, ngokubambisana noNgqongqotjhe wezeeMali, banganikela abenzi bezenzelwa zabantu abadala imali. Ubunengi balababenzi bezenzelwa ziinhlangano ezingasizombuso (ama-NGO), nama-FBO kunye nama-CBO. Umsebenzi lo-ke uzakuragwa nguRhulumende omKhulu kunye naboRhulumende beemFunda. 


Kilesisigaba, abenzi bezenzelwa babizwa ngokuthi baziinQhema zesiThathu, ngoba hlangana nabo kubalwa abantu ngamunye ngamunye kunye neenhlangano ezenza izenzelwa, ukube kanti azisebenzi ngaphasi komBuso.  


IinQhema zesiThathu ezenza izenzelwa zinganikelwa imali yiPalamende eyibekele ukuraga yona imisebenzi yezenzelwa. 
Nokho-ke imali ekhutjhwako izakukhutjhwa kwaphela emveni kobana sekutholakele ubufakazi beemfuneko nebezenzelwa zabantu abadala, ngokukhambisana nemisebenzi yantangi ebekwe mbuso. 
Umbuso uzakutlikitla isivumelwana sokusebenzisana nabenzi bezenzelwa ngokwemibandela ebekiweko, ukwenza iqiniso lokuthi imisebenzi ekufuze yenziwe nangambala iyenziwa.  Imibandela yalomlayelo uzakuvezwa kumiThetholawulo. 
UmNyango uzakubuye ubeke imibandela yokuthola nokusebenzisa iimalil ezibuya embusweni. Imibandela leyo izakulawula iindlela zamambala zokulawulwa kweemali, nemibandela nekomba yokulandelela ukusetjenziswa kweemali ngokwekambiso namazinga afaneleko wokwenziwa kwezenzelwa, njengoba kusitjho imithetholawulo yezeeMali.   
UmBuso uzakubuye ubeke neendlela zokusiza la iinqhema zesithathu zibhalelwe khona, kobanyana zizokukghona ukukhambisana nemibandela ebekwe ngehla le. Iindlela zokusizezi zizakuhlathululwa kumiThetholawulo, ngokukhambisana nekambisolawulo yezokuphatha kezomthethobulungiswa.  


1. Ikambiso epheleleko yezenzelwa iyisika  ikambiso la kutholakala khona izinto zoke. 
2. Izenzelwa zabantu abadala zizakwenziwa ngokulandela ikambiso namazinga welizwe loke.
3. Isekelo leemali linganikelwa iinqhema zesithathu kobanyana zenzele abantu abadala izenzelwa.  
4.	Ukusebenzisana hlangnana kombuso nekoro yangeqadi yokwenza izenzelwa kumumethwe mThetho, begodu kufuna ukuzinikela okungako kokuphumelelisa iminqopho yalomThetho.  Isebenziswana elihlangana kwamakoro ngamakoro kufuze bona litjhejwe ntanzi.    
5. Umuntu omdala, ilungu namkha isakhamuzi, woke amehlo aphezu kwabo kilesisahluko, ngokulawulwa kwekombandlela ehlathululiweko.








approach.






A holistic approach to service delivery is a cornerstone  a one-stop


	Services to older persons will be provided along the lines of national norms and
standards.
	Financial support may be given to third parties to deliver services to older persons
	Partnership between state and the private delivery sector is entrenched in the Act
and requires equal commitment to attaining the goals of this Act. Inter-sectoral collaboration must receive priority attention.
The older person, member or resident takes the central stage in this chapter, at the
hand of specifically defined guidelines.
ISAHLUKO 3 

ITJHEJO LEMPHAKATHINI NEMISEBENZI YOKUSEKELA ABANTU ABADALA   	18




Imnqopho Yalesisahluko 


a) Ihlathulula  amalaungelo wabantu abadala malungana netjhejo lemphakathini nesekelo lakhona.

b) Kuhlathulula umhlobo wetjhejo lemphakathini nemisebenzi yesekelo lekhaya ekufuze yenzelwe abantu abadala. 

c) Kuhlathulula imibandela yokuraga umsebenzi wokutjheja nokusekela abantu abadala emphakathini.

d) Kuhlathulula bona ngubani ekufuze  enze umsebenzi wokutjheja nokusekela abantu abantu abadala ekhaya. 

e) Kuhlathulula ikambiso yokubeka ilihlo neyokulinganisa itjhejo nesekelo elenzelwa emphakathini.  



Itjhejo nesekelo elenzelwa emphakathini azange urhulumende akunikele itjhejo elaneleko ngaphambi komnyaka ka-1994, njengoba phela ngesikhatheso imithethokambiso yokutjhejwa kwabantu abadala yayiqale khulu ukutjheja iindawo ezakhelwe abantu abadala kunokutjheja abantu abadala ngokwabo ngamunye ngamunye. Kungokokuthoma elizweni lekhethu ukuthi kube nomthetho oqalelela ukutjhejwa nokusekelwa kwabantu abadala basemphakathini lapho bahlala khona. Lokhu-ke kutjho izinto ezintathu:


	Isendlalelo sokwenzelwa kwabantu abadala izenzelwa sesinabile, ngalokho-ke nezenzelwa ngokwazo sezenzelwa abantu abanengi. 
	Abantu abadala bazakukghona ukuhlala emphakathinabo isikhathi eside ngokungakghonakalako. 
	Ukutjhejwa kwabantu abadala sekumsebenzi wazo zoke izakhamuzi.


Amalungelo Wabantu Abadala Abathola Itjhejo Nesekelo Lemphakathini 

Isigaba 10 somThetho wabaNtu abaDala sihlathulula bona boke abantu abadala banelungelo lokuhlanganyela kikho koke okwenzeka nekwenziwa emphakathini. Kuqakathekile lokhu okulandelako:



	Ukuhlala emphakathini, umuntu omdala ahlale endaweni ethandwa nguye isikhathi eside ngokungakghonakalako;
	Ukuvula amathuba wokuthuthukiswa ngokupheleleko kwamakghono akhethekileko wabantu abadala;
 Ukutjhejwa nokuvikelwa mndeni nomphakathi, ngokwekambiso yamagugu wamasiko.
 Ukwenza iqiniso lokobana labo abenzelwa izenzelwa balithola loke ilwazi ekufuze balithole, babe bangene ngokupheleleko ekuthathweni kweenqunto. 


Atjho Ukuthini Amagugu Wamasiko Womphakathi?


Amagugu wamasiko atjho ikolelo, indlela yokucabanga nokubona izinto, nendlela yokuziphatha elawulwa mndeni othileko nesiko elithileko. Ukuthathelwa phezulu nokuhlonitjhwa kwamagugu wamasiko, wekolo nawemikghwa kusisekelo esiqinileko sokwenzelwa kwabantu abadala izenzelwa. Lokhu-ke kungakhambisana nekambisolawulo yeHlangano yeenTjhaba eziBumbeneko ngabantu abadala ekwavunyelwana ngayo ngomhlaka 16 kuDisemba ngo-1991  Ikambisolawulo le ihlonyelelwe khonapha.   


Izenzelwa Zemphakathini Zabantu Abadala 


Isigaba 11 sifuna bona uNgqongqotjhe, ngokubambisana nomunye uNgqongqotjhe ofaneleko namkha uSomkhandlu wePhrovinsi ethileko, ngokubambisana nemiNyango yezokuThuthukiswa komPhakathi emaPhrovinsini, ba:


Tlame bebathuthukise amahlelo anzinze emphakathini (iindawo zokwenzela amahlelo lawo nemisebenzi ekufuze yenziwe lapho) angahlukaniswa kabili, ngalendlela: 


A.  AMAHLELO WOKUKHANDELA NAWOKUKHUTHAZA 

	Amahlelo wokuKhandela nokuKhuthaza atjho: Ukwenza abantu abadala bakghone ukuphila ngesithunzi, bangakhahlunyezwa emphakathini, kukhunjulelwe ukutjhejwa kwabo mndeni, bakghone nokuthola izenzelwa ezibafaneleko, bakghone nokutlhogonyelwa ngezamaphilo, babe nendawo yokuhlala, bathole ukudla, babe nabantu abahlalisana nabo, kuvinjelwe godu nokuthi bangathomi ukubogaboga nokukhubazeka ngaphambi kwesikhathi. 
	Iminqopho yamahlelo la kukwenza iqiniso lokobana abantu abadala bakghone ukuhlala bazenzela abakghona ukuzenzela khona, baphile nangesithunzi isikhathi eside ngokungakghonakalako emphakathini. 


Angenzelwa Kuphi Amahlelo Wokukhandela Nokukhuthaza?


Woke amahlelo la enziwa emphakathini. Lapha-ke kungasetjenziswa iindawo zomphakathi, njengamaholo, amaklinigi, iindawo zokuhlanganela, amasonto kunye neenkulisa. Izenzelwezi-ke zivamise ukwakhiwa babantu abadala ngokwabo, imindenabo kunye nezakhamuzi ngokusekelwa barholi bendawo. Aborhulumende bendawo banomsebenzi oqakathekileko abawenzako ekuvulweni kweendawezi. Kezinye iindawo, iinhlangano esele zinzinzile nazo ziyawulekelela umphakathi osatjhiyekileko ngendima yetuthuko ukuthi ukghone ukwakha nokwenza imisebenzi ethileko eyenzekwa umphakathi. Lelihlelo-ke libizwa ngokuthi yihlanganyelambili.  


Imihlobo Yezenzelwa/Yeendawo Zokwenzela 

	Iinqhema Zamadina: Ziphakisa ngokudla, zakhisane isikhozi, ziphe netjhejo lekhaya, zibuye zilekelele neendaweni zesizo ezisakhiwako.   
	Amaziko Wezenzelwa: Amaziko la enza imisebenzi epheleleko, engahle ibale nayo yoke le ebalwe ngehla. Amaziko wezenzelwa angabuye asebenze njengendawo la izenzelwa zingahlanganiselwa zilungelelwe khona.
	Iinkulisa ezenza imisebenzi efana neyamakhretjhi: zipha ukudla, ziphe itjhejo, zilekelele ukwakhisa isikhozi, zisize ngezinto zokukhamba. 


Amahlelo wokukhandela nokukhathaza enza abantu abadala bakghone ukuphila ngekululeko ngendlela abangakghona ngayo, ngalokhu okulandelako: 



a)  Ukuhlonyiswa Ngamandla Womnotho. Lokhu-ke kwenzelelwe ukukhuthaza namkha ukusiza abantu abadala baphakamise ilwazi nobujamo babo beemali ngamathuba weemali namkha wezetuthuko namkha ngokuphakela ilwazi nokubandulwa. Amahlelo angenisa imali: 
Amabhizinisi wekhaya, iintoni (iingadi) zokudla, kunye nefuyo engasi yinengi khulu ngezinye zeembonelo. Lokhu-ke kuhlanganisa nokuvulwa kwamathuba wemisebenzi. 

b)  Ukuluphala Okumajadu. Indabakulu lapha kukwenza abantu abadala baphile ngcono, bangathembeli khulu embusweni, nemndenini kunye nemphakathini: Lokhu-ke kungakghonakala ngokupha abantu abadalaba ilwazi, bafundiswe izinto ezithileko, bakhuthazwe nokuphila ngemikghwa emihle yezepilo.

c) Ukuvula Amathuba Wokuzigedla Kusese Yingcenye Yokuluphala Okumajadu.  Umnqopho walokhu kukwenza abantu abadala bahlale bamajadu, futhi baphile kuhle nemzimbeni, isikhathi eside ngokungakghonakalako.  Koke lokhu-ke kufuze bona kukhambisane neemfuneko zabo, neenrhuluphelo namagugu wabo wamasiko kunye nobujamo babo bepilo yemzimbeni nengqondweni. Isibonelo semisebenzi yokubenza bahlale baphile kuhle, kulula umzimba kunye nokwenza imisebenzi efuna ukusebenza kwengqondo. 

d) Ukusabalaliswa Kwelwazi, Ifundo Nokuthotjwa Umkhumbulo, njengalokhuya umuntu nakanomulwana wentumbantonga namkha nakangenwe ngiso isifo sentumbantonga ngokwaso, ukutjhejwa kweentandani, isifo sokuluphala ngengqondo esibizwa ngokuthi yi-Alzheimers, isifo sokurarana kwengqondo kunye nezenzelwa zamaphilo nezesizo elirhabako umuntu angeze aphila ngaphandle kwazo.            

Umnqopho lapha kukwenza abantu abadala bahlale banelwazi, kobanyana bazokukghona ukuzenzela izinto, bangathembeli khulu kabanye. Ilwazi elisabalaliswako kufuze bona libahlomise ngamandla welwazi abantu abadala. 
Ukudla okunezakhamzimba, imikghwa yokuphila, izifo, ukulula umzimba, ukutholakala kwemithombo yamandla kunye namalungelo wobuntu zizinto ekufuze bona ziqalelelwe khulu khulu. 

e) Ifundo Nokuthwasiswa Kuthathwa Njengamaphuzu Aqakatheke Khulu.  

Kufuze ivule namathuba wokuthola ilwazi namakghonofundwa azakuphakamisa izinga lepilo yabantu abadala. Ukudlula lapho, kufuze ilekelele nabantu abadala ukuthola amakghonofundwa nelwazi elingatjhugululwa libe mahlelo wokuzingenisela imali. Njengoba abantu abadala abangakwaziko ukufunda nokutlola babanengi kangaka nje, kufuze bona kuqalelelwe amahlelo wokubafundisa ukutlola nokufunda. Ifundo godu iyindlela ehlelekileko yokufundisa abantu ukuyenza kuhle nangepumelelo imisebenzi ethileko emphakathini, njengamakghonofundwa wokuphatha iincwadi zeemali, ukuhlela kuhle, ukubamba nokulawula imihlangano, njll.   

f)  Kuqakathekile Ukuthi Kube Namahlelo Wokuthoba Abantu Abadala Imikhumbulo, kobanyana azokusiza labo abangahle babe nemiraro epilwenabo, njengokuthi nje bayakhahlunyezwa, bayaliselelwa, banesizungu, babhujelwe ( abasenabo bemakhabo ), banomraro weemali, bayagangelwa, bayaninwa, abaphathani kuhle nalabo abezwana nabo ( abalingani babo ).  

g) Izenzelwa ZoMoya, Zamasiko, Zokwelapha, Nezomphakathi. 
Umnqopho lapha kuvumela abantu abadala bona bahlanganyele nanyana ngubani abathanda ukuhlanganyela naye ngananyana yini, nokukhandela ukubandlulwa kwananyana ngekwamuphi umhlobo, kunye nokuthabela ukuhlanganyela nabanye kikho koke okubathabisako.

h) Kuqakatheke Khulu Ukuthi Abantu Abadala Banande Baphiwa ukudla Okunezakhamzimba.    Umnqopho lapha kuphendula iimfuneko zokudla kwabantu abadala okunezakhamzimba, kobanyana kuzokukhandeleka izifo ezingaba khona,  nokubogaboga kunye nokuluphala phambi kwesikhathi. Abantu abadala nabaphiwa ukudla kufuze bona kuqalelelwe. 

Abantu abadala kufuze bona bakhuthazwe ukuba nesandla nabo nakuphekwako namkha nakuphakululwako.      
i)  Ukukhuthazelwa Kwamakghonofundwa Namandla Wokuphilisa. (Ekukhe kwakhulunywa ngawo phambilini) 

Umnqopho lapha kunikela abantu abadala ithuba lokobana bathole eminye imithombo yokuzenzela imali, kobanyana bazokwazi ukuzondla nokondla imindenabo  iintoni zokudla, ukufuya. 

j)  Ukwenza Imisebenzi Yetjhejo Neyokuhlenga, Kobanyana Abantu Abadala Bazokuhlala Baziphilela Ngaphandle Kokuyama Kabanye Abantu Emphakathini. Umnqopho lapha kunciphisa amathuba wokugula namkha ukungaphatheki kuhle emzimbeni okungahle kuliye abantu abadala bangakghoni ukusebenza ngaphandle kokuyama kabanye abantu. Hlangana nemisebenzi le-ke kungabalwa nokwelatjhelwa isitrowugu, nokulatjhelwa ukusebenza kuhle kwezitho zekulumo, kunye neenqhema zokusekelana kwabantu abanesifo sesitrowugu. 

k) Ukutholakala Kwezenzelwa Zakwamasipaladi Zasimahla Ebantwini Abadala Abatlhogileko. Umnqopho lapha kukwenza abantu abadala bakghone ukuthola izenzelwa zasimahla ekufuze bazithole, kobanyana bazokukghona ukuziphilela ngaphandle kokuyama komunye umuntu isikhathi eside ngokungakghonakalako. Ukuthi abantu abadala bakghone ukwenzelwa lemisebenzi enje-ke, kufuze bona kube nokusebenzisana hlangana nabo nomasipaladi namkha uRhulumende weNdawo yalapho.  

l)  Ukwakhiwa Nokulungiselelwa Kokusetjenziswa Kweendawo Zezinto Zoke Babantu Abadala. Ekuwona mnqopho omkhulu lapha kukwakha isijamiso sethungelelwano lokusebenzisana emphakathini, la abantu abadala bazakukghona khona ukuthola zoke izenzelwa eziyisika ndawoyinye. 

m) Amahlelo Wokuthuthukisa Nokutjheja Umphakathi Alungelelweko, njengabomagegangendlwana abaphakisa ukudla, itjhejo elenzelwa ekhaya, imisebenzi yokusiza ngemiraro yomzimba, njll.   Umnqopho lapha kusiza abantu abadala ngehlelo elilungelelweko lokubatjheja nelokubenzela imisebenzi yetuthuko kobanyana bazokukghona ukwandelwa mahlelo wetjhejo abangazikhethela kiwo kobana bazokukghona ukuphila ngaphandle kokuyama kabanye abantu. 
Lokhu-ke kufuna bona abenzi bemisebenzi/bezenzelwa ngokwahlukahlukana kwazo basebenzisane, basekelane, babe babelane nangeendawo zokusebenzela neensetjenziswa. 

n) Amahlelo Ahlanganisa Iinzukulwani Ezihlukahlukeneko, Njengamahlelo Wetjhejo Wabantu abadala/Wabantwana, Imidlalo, Isekelo Nefundiso Ngelwazi Nemikghwa Yabantu Bendawo. 
 Umnqopho lapha-ke kukhandela isizungu nokukhetheka kwabantu abadala emphakathini, nokutjengisa bona ukukhula komuntu kuyinto ehle, kunye nokudlulisela isizukulwani esitjha amagugu wamasiko nelwazi lokuhlakanipha kwabadala.  




Yini Okuqakathekileko Ekufuze Kwaziwe Ngamahlelo Wokukhandela Nawokukhuthaza?  

Lokhu esiqeda ukukutjho ngehla kusitjengisa ukunaba kwamathuba wamahlelo wokukhandela nokukhathaza angenziwa ngilabo abenzela abantu abadala imisebenzi/izenzelwa. Umnqopho wakho akusikho ukwenza umenzi wemisebenzi/wezenzelwa munye tere enze yoke imisebenzi etjhiwoko, kodwana umenzi wemisebenzi/wezenzelwa munye angaqalana nomsebenzi munye namkha embadlwana la anelwazi elidephileko khona, kuye ngeemfuneko zabantu abadala abenzelwa imisebenzi leyo, kuye nangokutholakala kwemithombo yamandla. Kungcono khulu nakulandelwa indlela yokuthi imisebenzi/izenzelwa zoke zitholakale ndawonye. Lokhu-ke kutjho ukuthi iinhlangano zendawo ezisebenzisanako zilungelela zihlanganise imisebenzazo, neziwathathela phezulu amahlelo wetjhuguluko, kuzakuvamisa ukuqalwa zona nasele kufuneka ezizakwenza umsebenzi zithokozwe ngemali. Kuzakubekwa imibandela yamazinga aphasi ekufuze kusetjenzelwe phezu kwawo nakwenziwa imisebenzi le; lokho-ke kwenzelelwa ukwenza iqiniso lokobana kuzokuba namahlelo wokukhandela nokukhuthaza kizo zoke iindawo, kizo zoke iinyingi nakiwo woke amaphrovinsi/iimfunda. 



B.  ITJHEJO LEKHAYA  

Umnqopho wehlelweli kukwenza iqiniso lokobana abantu abadala ababogabogako abangakwazi ukuzenzela, bathola itjhejo nesekelo elaneleko basemakhaya, kobanyana bazokwazi ukuhlala khona emakhayapho nemphakathini abajayele ukuhlala kiwo. Eqinisweni, lokhu kutjho ukubapha itjhejo elifana nalelo elitholwa babantu abadala abahlaliswe eendaweni zokuluphalela, kodwana ukube bona basemakhaya.    


Yenziwa Kuphi Imisebenzi Le?



Umsebenzi lo uvamise ukwenzelwa ekhaya la kuhlala khona umuntu omdala nobogabogako, ohlala yedwa, namkha ohlala nomndeni namkha ohlala nabangani. UmNyango (kaRhulumende omKhulu namkha wePhrovinsi) uzakuhlola bona kuyafuneka na bona umuntu omdala loyo athole itjhejo lekhaya, aqale nokuthi itjhejwelo lizakusekelwa njani ngeemali. 



Amahlelo Wetjhejo Lekhaya 


UmThetho lo uliqalelela ngokukhethekileko itjhejo lekhaya namahlelo wokusekela. Isigaba 11(3) somThetho lo sithi amahlelo wetjhejo lekhaya labantu abadala ababogabogako emphakathini kufuze bona hlangana nalo kubalwe nalemisebenzi elandelako:


a) Ukutjhejwa Kwabantu Abadala Ngokuhlanzeka Kezepilo Nemzimbeni


Umnqopho walomsebenzi kuqinisekisa bona abantu abadala abagcini kwaphela ngokutjhejwa imizimbabo, kodwana baqalwa kuhle kutjhejwe nokuthi abananlonda ezibangwa kulala khulu na, nakube banazo zitjhejwe ngendlela efaneleko, kuqalwe namanye amagulo amancazana, kutjhejwe nokuthi bayadudiswa bahlanzeke emzimbeni, baquntwe nenzipho zingabi zide, iinhluthu zabo zihlanzwe zilungiswe kuhle, kutjhejwe godu nokuthi bayasizwa kobanyana bazokukghona ukuthola isizo lemitholapilo yendawo. Ukuthi umuntu omdala ngamunye uthola sizo bani, kuzakuya ngokuthi ubujamo bakhe bezamaphilo bunjani namkha kuye ngokuthi yini efunekako kilokho okumsthwenyako emzimbeni.

b) Ukutjhejwa Nokusizwa Kwabantu Abadala Ngesizo Elifundelweko Nelingakafundelwa


Umnqopho lapha akusikho kwaphela ukusiza abantu abadala ngomhlobo munye wesizo, kodwana kukwenza iqiniso lokobana bayithola yomibili imihlobo yesizo le. Abatjheji babantu abadala kufuze bona beluswe zizazi eziwufundeleko umsebenzi wokutjheja abantu abadala. Umuntu omdala kufuze bona akghone ukuthola isizo lezamaphilo nelinye lokuphila emphakathini. Ukusetjenziswa kwamavolontiya nakho kungathathwa njengegadango eliqakatheke mbala kilomsebenzi. 

c) Ihlelo Lokuhlenga Elikhamba Neensiza


Umnqopho wehlelweli kukwenza abantu abadala bakghone ukukhambakhamba ngekhaya, ngaleyindlela-ke bangayami khulu kabanye abantu, kanti linjalo nje lisiza nokuriyadisa isikhathi sokuthi umuntu omdala ayokuhlaliswa ekhaya labantu abadala. Ihlelo lokuhlengeli kilo kungabalwa ukusizwa komuntu omdala ukwelula umzimba, nokwenziswa iintwanyana ezithileko ezizamsiza ukuphola emagulweni anawo, kubalwe nokumsiza ekukhulumeni kuhle nakube unomraro wongasakhulumi kuhle, njll. Iinsiza-ke zona hlangana nazo kubalwa iintulo zabakhubazekileko (ama-wheel-chair,) amadondolo, iinsizakuzwa, amabhleree, njll. Amadepho la kungaqhatjhwa khona ipahla efunelwa ukusiza abantu abadala amithombo eqakatheke khulu malungana nalomsebenzi. 


d) Itjhejo Lokuphumuza


Umnqopho walomsebenzi kuphumuza bomndeni nabanye abathwalisene nabo umthwalo wokutjheja umuntu omdala nobogabogako, otjhejwa asekhaya ngokwenzelwa imisebenzi ethileko kwesikhatjhana. Lokhu-ke kwenzelelwe ukuphumuza bomndeni kobanyana nabo khebathole isikhatjhana sokwenza ezinye iintwanyanantwanyana zabo. Isizo lokuphumuza lingatjho nokuthi kuthunyelwe umtjheji ozakuhlala nomuntu omdala ekhaya kwesikhatjhana, namkha kutjho ukuthi umuntu omdala lo akhe ayokubethwa mummoya ekhaya labantu abadala kwesikhatjhana. Itjhejo lokuphumuza lingaba ma-awa ambadlwana, kanti lingaba busuku nemini ( ama-awa ama-24) namkha kube lilanga linye, namkha kube malangana, kuye ngobujamo bezinto ekhaya, kuye nangokuthi yini iimfuneko zomuntu omdala. 

e) Ilwazi, Ifundiso Nokuthotjwa Kwengqondo Emalungwini Womndeni Nakubatjheji Malungana Nokuluphala Nobunye Ubujamo Obukhambisana Nalokho


Umnqopho walomsebenzi kuhlomisa abantu abatjheja abantu abadala esele bafike ezingeni lokuluphala bona bakghone ukwenza ubujamo bezinto bube lula emuntwini omdala ngamunye ukuthi akghone ukuhlala kuhle ekhaya. Abatjheji bangeqadi kufuze bona soke isikhathi bahlale bakwazi ukuthatha iinqunto eziqakathekileko, njengalokhuya nakufuneka isizo lokwelapha, namkha lokhuya nakufuneka ukuthotjwa komuntu umkhumbulo. 


f)  NguNgqongqotjhe Ozakulawula Ukutholakala Kwesizo Lezamaphilo Lasimahla Ebantwini Ababogabogako Nabanye Abadala 

Imisebenzi yokuqalelelwa kwezamaphilo imthombo omkhulu weendleko zokutjhejwa kwabantu abadala. Umnqopho womsebenzi lo kukwenza abantu abadala bakghone ukuthola isizo lezamaphilo ngaphandle kokuqatjelwa nokulinganiselwa eendaweni zemakhabo, kobanyana ipilwabo yemzimbeni izokuba ngcono, ngaleyindlela-ke kuphunguke ukuyama kwabo kabanye abantu. Boke abantu banelungelo lokuthola isizo lokutjhejwa ngezamaphilo. Imisebenzi yezamaphilo ivamise ukutholakala kibo boke abantu abadala, kodwana kuvamise khulu ukwenyulwa labo esele barhola ipentjheni, namkha labo abarhola imali engaphasi kwekulungwana yamarandi ngenyanga.  


Lapha-ke kuzakubekwa amazinga neenkomba zokulinganisa ekufuze zilawule ukwenzelwa kwabantu imisebenzi yezamaphilo simahla. 



Amaphuzu Aqakathekileko Ekufuze Uwakhumbule 
	Ngaphasi kwalomThetho, amahlelo wetjhejo lekhaya athathwa njengamahlelo aqakatheke khulu ekufuze athole itjhejo lantanzi. Eqinisweni, umThetho lo itjhejo lekhaya nalenziwe ngendlela efaneleko nangendlela epheleleko, ulithatha njengendlela yokuvimbela abantu abadala bangarhabeli ukuyiswa eendaweni zabalupheleko, ngaleyindlela-ke bathole ithuba lokuhlala ekhaya isikhathi eside ngokungakghonakalako. 
	Ihlelo lokutjheja ekhaya lifuna abatjheji abathwasiswe babanduleka kuhle, nalizakuphumelela. 
	Imisebenzi yetjhejo lekhaya akukafaneli bona yenziwe ngokuhlukaniswa nesekelo netjhejo elinzinze emphakathini. Okuqakathekileko lapha yindawo ephelele ngezinto zoke.   


Ukubhaliswa (ukurejistarwa) Kwetjhejo Nesekelo Elinzinze Emphakathini 


1.  Isigaba 12 somThetho silayela imibandela yokwenzelwa kwabantu abadala imisebenzi nesekelo elinzinze emphakathini.  


Isigabesi sithi akunamuntu ozakwenza umsebenzi wetjhejo nowesekelo ngaphandle kobanyana umsebenzi loyo ubhalisiwe/urejistariwe ngokomThetho lo. Nanyana ngubani owenza umsebenzi ongakabhaliswa uzabe ephula umthetho, ngalokho-ke uzakubekwa icala. Lokhu-ke kutjho ukuthi itjhejo nesekelo elinzinze emphakathini kufuze bona kubhaliswe.  


Ikambisolawulo izakubeka ikambiso ekufuze bona ilandelwe ukubhalisa amahlelo anzinze emphakathini:


2.  Isibawo Sokubhalisa/Sokurejistara 


Umuntu namkha isiqhema sabantu abafuna ukwenzela abantu abadala imisebenzi yetjhejo nesekelo elinzinze emphakathini kufuze bona benze isibawo sokubhalisa/sokurejistara kUmNqophisi-Zombelele womNyango wezokuThuthukiswa komPhakathi.         
3.  Imihlobo Yokubhalisa/Yokurejistara, Ukutsomuka kunye Nokuqedwa Kokubhaliswa/Kokurejistarwa


UNgqongqotjhe (womNyango wezokuThuthukiswa komPhakathi ) uzakubeka imibandela nasi elandelako yokubhaliswa kwetjhejo nesekelo elinzinze emphakathini:

a)  Amahlelo nekambiso yesibawo, hlangana nakho ekubalwa nemitlolo ephekelelako ekufuze igcwaliswe bese iyathunyelwa.

b) Kuzakubekwa amahlelo nekambiso yokuvunywa kokubhaliswa, hlangana nakho ekubalwa nokubhaliswa kwesikhatjhana.  

c) Amahlelo nekambiso yokutsonyulwa/yokujanyiswa namkha yokuqedwa kokubhaliswa kuzakuhlathululwa ngokukhambisana nekambiso yezobulungiswa bezokuphatha.    



[TJHEJA:   Amahlelo la azakuvezwa kumThetholawulo.]


4. Ukurejsitarwa okuvunyelwe umuntu namkha isiqhema sabantu, njengeehlangano ezingasizombuso namkha iinkampani kobanyana zenzele abantu abadala imisebenzi yetjhejo lekhaya, angeze kwakghonakala bona kudluliselwe komunye umuntu namkha kabanye abantu. Lokhu-ke kutjho ukuthi ukurejistarwa komsebenzi othileko angeze kwakghonakala ukudluliselwa komunye umuntu ngokuthanda komuntu obhaliselwe/orejistarelwe ukwenza umsebenzi loyo.  



5.  Nakube kuyenzeka bona loyo owenza umsebenzi ekufuze wenziwe uyalisa ukwenza umsebenzi loyo, kuzakufuneka bona akhambisane nemibandela nasi elandelako:
a)	Abikele umNyango ngokuthi unqophe ukulisa umsebenzi abekawenza, atjho nokuthi uliselani, aveze nokuthi ukulisa kwakhe kuzakuba namphumela muphi. Umuntu olisako lo kufuzile godu enze iimphakamiso zokuthi njengoba alisa nje abantu abadala ebekabatjheja sebazakutjhejwa njani. Ikambiso yalesisaziso nesikhathi ekufuze senziwe ngaso kufuze bona sihlathululwe. Isaziswesi-ke kufuze bona senziwe ngencwadi (sitlolwe phasi ). Ikambiso nemibandela kuzakuhlathululwa esivumelwaneni sokusebenzisana namkha elayisenseni, namkha kikho kokubili.  

b) Abikele abantu abadala abenzela umsebenzi bona uzowujamisa umsebenzi abenzela wona. Kufuze baziswe njani abantu abadala, begodu kufuze baziswe ngesikhathi esingangani? Ngubani ekufuze abazise? Woke umsebenzi lo usemahlombe waloyo owenzela abantu abadala umsebenzi njengobanyana kulayela imibandela ebekwe ngurhulumende. Nakufumaniseka bona kuyenzeka ukuthi umuntu owenzela abantu abadala imisebenzi akababikeli ukuthi selafuna ukuwujamisa umsebenzi abenzela wona, uzabe abakhahlumezile, begodu uzabe ephule namalungelo wobuntu. 

c) Athathe amagadango afaneleko wokuqinisekisa bona abantu abadala abenzelwa imisebenzi abakhisimezeki ngegadango lakhe lokulisa namkha lokujamisa umsebenzi abekabenzela wona; lapha-ke kubalwa nokuthi umuntu loyo enze umzamo wokuthi abathumele komunye umuntu ongabasiza ngomsebenzi onjengalo yena esele awulisa. Kikho koke lokhu-ke kufuze bona kucatjangelwe ipilo neemfuneko zomphakathi zomuntu omdala. Kufuze kutjhejwe godu nokuthi abantu abadala abasengozini ngepilwabo - abathembele khulu kabanye abantu  bavikelwa ngendlela ekhethekileko.  Iimphathimandla zombuso ezinikelwe umsebenzi wokubeka ilihlo ngeemfuneko zabantu abadala kufuze bona zithathe amagadango afaneleko, ukuqinisekisa bona abantu abadala bavikeleka ngendlela efaneleko. Lokho-ke kungatjho nokutholela abantu abadalaba eminye imithombo yokubaqalelela ngetjhejo. 


Abantu Betjhejo Lekhaya 


1.  Isigaba 14 somThetho sithi nanyana ngubani, namkha nanyana ngiyiphi ihlangano enikela abantu abadala itjhejo lekhaya kufuze bona yenze iqiniso lokobana loyo opha isizwelo uwufundiselwe kuhle umsebenzi wokwenza njalo, kunye nowekwelusa labo abenza umsebenzi loyo. Ubunjalo bethwasiso nebandulo umuntu ekufuze alithole, nokuthi yini azabe afundiswa yona nakathwasiselwa umsebenzi lo, nokuthi kuzamthatha isikhathi esingangani ukuthwasiselwa lomsebenzi onje, zizinto ezizakubekwa mThetholawulo. Kufuze kuhlathululwe iimfuneko ezimalungana nokufundiselwa umsebenzi lo, kuhlathululwe neenjamiso ezizakwenza umsebenzi wokuthwasisa abantwabo. Yoke imibandela le-ke mibandela ekufuze bona igcwaliswe ngaphambi kobana abantu abazakwenza umsebenzi wetjhejo labantu abadala bathome ukusebenza; lokhu-ke kwenzelelwa ukuthi abantu abadala bazokwenzelwa umsebenzi omuhle. UmThetho ufuna bona zoke iinsebenzi zomphakathi (ama-social-workers) kunye nabatjheji bezepilo babhaliswe emikhandlwini yabo yokubhalisa.  

2.  UNgqongqotjhe (womNyango wezokuThuthukiswa komPhakathi ) uzakuvula abe alawule irejista yabo boke abatjheji bezamaphilo abasiza abantu abadala ngetjhejo lekhaya.

a)	Ukubhaliswa kwabo boke abatjheji kuzakubekwa kulayelwe nemibandela yakhona kumiThetholawulo. 

b)  Irejista le iphathelene kwaphela nalabo abasiza ngetjhejo, hayi abanye abantu abasebenza ngabantu abadala. Ngalokho-ke labo abatjheja imindeni abakabalwa lapha. 

 Nesiko lokuziphatha nalo lizakuhlathululwa. 
 

Kulicala ukungahloniphi imibandela yesigabesi, kanti-ke ihlawulo yecalelo izakukhutjhwa kumiThetholawulo. 



Ukubekwa Kwellihlo Kunye Nokulinganiswa Kwetjhejo Nesizo Elinzinze Emphakathini 


IsiGaba 15kuzokucocisanwa ngaso khudlwana ngaphasi kwesiGaba 22 malungana nokubekwa kwelihlo nokulinganiswa kwemisebenzi eyenziwako.


Yini Okuqakathekileko Ekufuze Kwaziwe Ngokulawulwa Kwamahlelo Nemisebenzi Enzinze Emphakathi?


	Yoke imisebenzi eyenziwa babenzi bemisebenzi kufuze bona irejistarwe ngaphasi komThetho.
	Kunamagadango akhethekileko asebenza phezu kweenhlangano namkha iinkampani zetjhejo lekhaya. Akugcini ngokufuneka bona imisebenzi leyo irejistarwe kwaphela, kodwana naye loyo owenza umsebenzi loyo kufuze bona aveze nobufakazi bokuthi abatjheji abasebenzisako bayizalisile imibandela namazinga wokuthwasiselwa lomsebenzi. 
	Boke abatjheji (ngaphandle kwamalungu womndeni abatjheji) kufuze bona amabizwabo abe khona kuresjita yabatjheji.
	UmThetho ulinga ukuqotjha abogalajana abazenza abatjheji bangasibo. 
	Kufuze kutjhejwe-ke nokuthi kilesisigaba somThetho, kugandelelwa khulu khulu ukuvikelwa kwabantu abadala ekutlhorisweni nekukhahlunyezweni emakhaya. 


Ufundeni Esahlukweni 3 Ngesekelo Elinzinze Emphakathini?

	Ukuthi abantu abadala bayakghona ukuhlala emakhaya, emphakathini isikhathi eside ngokungakghonakalako. 
	Ukuthi imisebenzi enzinze emphakathi iyavikela, injalo nje ibe iyelapha. 
	Ukuthi yoke imisebenzi, ngaphandle kokukhetha ukuthi yenziwaphi, kufuzile bona irejistarwe/ibhaliswe.  
	Ukuthi boke abatjheji, ngaphandle kwamalungu womndeni, kufuze bona awuthwasiselwe umsebenzi awenzako, begodu kufanele nokuthi arejistarwe. 
	Ukuthi boke abenzelwa izenzelwa (imisebenzi yokubasiza) kufuze bona babe nelizwi ekuthathweni kweenqunto ezimalungana nemisebenzi abazokwenzelwa namkha abenzelwa yona. 
ISAHLUKO 4 



IINDAWO ZOKUHLALA 


Iminqopho Yalesisahluko 


	Kuhlathulula amalungelo wabantu abadala abahlala eendaweni ezakhelwe ukuhlalisa bona.                                                                                                                                             
	Kuhlathulula izinga lobuncani bomsebenzi ekufuze wenzelwe abantu abadala abahlezi eendaweni zokuhlalisa bona.
	Kuhlathulula amahlelo wekambiso yokubhaliswa/yokurejistarwa kweendawo zokuhlalisa abantu abadala. 
	Kuhlathulula iindlela nekambiso yokwamukelwa ukuhlaliswa eendaweni zabantu abadala. 
	Kuhlathulula iindlela zokusebenza eendaweni zokuhlalisa abantu abadala. 
	Kuhlathulula amakomidi wabahlali beendawo zabantu abadala nokusebenza kwawo.


Ngaphambi kwaka-1994 kwakuziindawo zokuhlalisa abantu abadala ezimbadlwana nje kwaphela ezaziphuma ziye ebantwini. Ukusukela ngo-1994, sezandile iindawo zokuhlalisa abantu abadala esele ziphuma ziye ebantwini abadimeke amathuba nabatlhagileko. Nokho-ke zoke iindawo zokuhlalisa abantu abadala kufuzile bona ziwanabise beziwandise amahlelo wokuya emphakathini la, zandise neendawo ezivakatjhela kizo, khulu khulu eendaweni ezande ngabantu abadimeke amathuba nabatlhagako. 


Iindaba eziqakathekileko zetjhuguluko umThetho lo ozitjhejako kutholakala, nokujameleka kunye nokuphelela. Kokugcina, kuqakathekile ukuthi amazinga wokutjheja aziqalele iimfuneko, iinrhuluphelo namagugu wabantu kunye nekolelo yabahlali beendaweni zetjhejo labantu abadala. 


Kuthiwani-ke Ngokuphunyeleliswa Kwamazinga Welizwe Loke?


Okuqakathekileko ekufuze kwaziwe:  Itjhejo elenzelwa abantu abadala eendaweni ezakhelwe ukuhlalisa bona lenzelelwe abantu abadala abangakghoniko ukuzihlalela babodwa, nabangakghoniko ukuthola itjhejo elaneleko emphakathini wekhabo la bavela khona. 



Ukuthoma ukubogaboga nokhunye ukukhubazeka ebungeze batjhejwa kuhle emphakathini, bonobangela abaqinileko abenza ukuthi umuntu omdala ayiswe endaweni yabadala. Ngeminyaka edlulileko abantu abadala abavela emiphakathini edimeke amathuba babengakavunyelwa ukuyokuhlala kileziindawo zabantu abadala. 


Ukutjhugululwa kweendawo zokuhlalisa abantu abadala msebenzi obekwe phambili, oqalelela khona ukulungisa lezizinto ezazingakalungi ngeminyaka eyadlulako, zokutjhiyana kokuqakatheka kwemihlobo yabantu. Amatjhuguluko la-ke enzelelwe ukuqinisekisa bona amalungelo wobuntu avikeleka ngokupheleleko, ngokunjalo nobujamo babantu abadala bube ngobuhle ngokuphilisana kwabantu bamasiko ahlukeneko.  


Amalungelo Wabantu Abadala Eendaweni Zokuhlalisa Abantu Abadala 


Isigaba 16 somThetho singezelela amalungelo akuVikelamalungelo emThethwenisisekelo weSewula Afrika, ngokulandela ikombandlela yezomthetho nasi malungana nabantu abahlala eendaweni zabantu abadala:



a) Ukukghona ukukhetha abajameli abazabajamela. Ukuthi abajamelaba bazakukhethwa njani, ngelungelo lokujamela omunye umuntu namkha ngokukhethwa ngomlomo, sekuzakutjho umThetholawulo. Nokuthi abantwaba bazakwenza misebenzi bani ebantwini abadala, nakho sekuzakutjhiwo mThetholawulo. 

Abajemalaba bazakusebenza njengelihlo, benze iqiniso lokobana abantu abahlaliswe eendaweni zabadala baphathwa kuhle, ngokuhlonitjhwa nangesithunzi. 

b) Ukwenza iqiniso lokobana abantu abadala balithola lula isizo nabalifunako, nokuthi bavakatjheleke lula lapho bahlaliswe khona.  Ihlathululo yokutholakala lula kwesizo elifunekako kunye nomhlobo wesizo elifunekako seyizakwenziwa kumThetholawulo. UmThetho uthi abantu abadala abahlala endaweni yabantu abadala kufuze bakghone ukuthola imisebenzi ekufuze benzelwe yona, uthi godu neenhlobo zabo kufuze zikghone ukunande zibavakatjhela. Indabakulu lapha kukuthi kufuze bakghone lula ukuthola isizo namkha imisebenzi ekufuze benzelwe yona. Lokho-ke kufuze bona kuhlathululwe njengemithetho ezakuqalelela ihlalakuhle yabantu abahlezi eendaweni zabadala.  

c) Ukuba nezinto umuntu ekungezakhe, nazakukghona ukuzisebenzisa. Ukukhuthaza nokuphakamisa indlela yokuphila la umuntu akghona khona ukuzenzela izinto okungezakhe, ahlonitjhwe ngobuyena, abantu abadala abahlala eendaweni zabadala bazakuvunyelwa ukuzilethela iintwanyana zabo ezithileko, ezinjengefenitjhara nje, kanti godu bazakuvunyelwa nokuzembathela izambatho zabo ababuya nazo ekhaya. Kufuze kwenziwe koke okungakghonakala ukuqinisekisa bona yoke ipahla yabo abadala ihlala iphephile endawenabo yabadala.

d) Ukutholakala kwetjhejo umuntu aphila ngalo kufuze bona kube nesiqiniseko sakho, kanti-ke kikho kufuze bona kubalwe itjhejo ngokusezingeni eliphezulu. Kutjho ukuthi abantu abadala nabenzelwa imisebenzi abenzelwa yona, iimfuneko zomuntu ngamunye ngamunye kufuzile bona zitjhejwe. Kungalindeleka bona kube nehlelo lokutjheja umuntu omdala ngamunye ngamunye ngokweemfuneko zakhe nangokobujamo bakhe.  

e) Kufuze ube nelwazi ngobujamo beemali indawo ehlalisa abantu abadala ekibo kunye nangamatjhuguluko kezokuphatha. Lokhu-ke kunqophene nelungelo lokuzitholela ilwazi ube ukghone nokuba nelizwi ekuthathweni kweenqunto. Abantu abahlala eendaweni zabadala kufuze bona bakghone ukulithola lelilwazi, nakungasinjalo kube bajameli babo abakghona ukutholela bona abantu abadalaba ilwazi. UmThetho unqophe ukuthi abantu abahlala endaweni yabadala babe nommoya wobunikazi bendawo abahlala kiyo le. 

f)  Kufuze bakghone ukuhlanganyela kikho koke okwenziwako abakuthandako. Leli-ke lilungelo lobuntu, elilbala nelungelo lokungangeni kilokho okwenziwako nakube umuntu akafisi ukungena kilokho. Lapha-ke kubalwa namahlelo enziwa endaweni la abantu abadala bahlala khona namkha emphakathini. 

g) Ilungelo lepilo yangeqadi. Ilungelo lomuntu omdala ohlala endaweni yabantu abadala lokuziphilela isiyena kufuze bona lihlale lihlonitjhwa ngeenkhathi zoke, kiwo woke amazinga. Imithetho yendawo yokuhlalisa abantu abadala kufuze bona iqalelele ikolelo, amagugu wamasiko kunye nendlela yokuzikhethela izinto komuntu ngamunye.   

h) Umuntu omdala angaba nodorhoderakhe, kwaphela nakube uzazibhadalela namkha nakube bekhabo bazambhadalela. 

Umuntu omdala kufuze anikelwe inothisi yamatjhumi amathathu wamalanga nakube bafuna ukumtransferela laphokhunye namkha nakube bafuna ukumkhupha kileyondawo yabantu abadala ahlezi kiyo. Lapha-ke kufuze bona kuqalelelwe ilungelo lobulungiswa bezokuphatha. Ikambiso malungana nenothisi izakuhlathululwa kumThetholawulo. NgomThetho lo, kufuze kuthathwe woke amagadango alungileko ukurarulula ukurarana okungaba khona ngesikhathi, kanti godu abantu abadala kufuze bona baphathwe ngehlonipho nangesithunzi. 


Imisebenzi Eyenziwa Eendaweni Zabantu Abadala 


Isigaba 17 sibala ngamagama imisebenzi ekufuze yenzelwe abantu abadala eendaweni ezakhelwe ukuhlalisa bona; hlangana nemisebenzi leyo kubalwa nanasi elandelako:

a) Itjhejo nesizo lobusuku nemini. Ihlelo letjhejo kufuze bona likhambisane neemfuneko zomzimba, nepilo yomzimba, nezengqondo, nezomphakathi, nezamasiko kunye nezommoya zabantu abadala abahlala endaweni yabadala. Amahlelo wetjhejo kufuze bona akhiwe ngendlela yokuthi aqalelela umuntu omdala ngamunye.  

Umuntu Omdala Ngamunye Kufuze Bona Abe Nefayili Enalokhu Okulandelako:
 Imininingwana yelwazi emalungana naye namkha emhlathululako  umlando.

 Imininingwana emazisako, amabizwakhe, ama-adresi namafowuni wakhe namkha wabantu bekhabo, kunye nemininingwana emalungana nobujamo bakhe beemali. 

 Irekhodi lakhe lezamaphilo ukusukela mhlazana angena endaweni yabantu abadala le, bekube kunamhlanjesi.  

 Ihlelo letjhejo  indlela yokuhlangana nokuphilisana kwakhe nabanye abantu,umhlobo wokudla akudlako, ipilwakhe, okuphathelene nobuyena, lokho okuqothelwe ukuzuzwa, indima yepumelelo, ukulinganisa.  
 Izehlakalo  eziphathelene nabantu, imiraro, ipilo, njll. 

 Imibiko yokulinganisa.


b) Imisebenzi Yetjhejo Neyokwelusa Abantu Abadala yabanokugula kokurarana kwengqondo nokhunye ukugula kwengqondo kufuze bona yenziwe ngendlela ekhethekileko. Ngaphezu kwetjhejo lebusuku nemini, abantu abadala abanemiraro yengqondo kungafuneka bona batjhejwe ngokukhethekileko, njengokuthi nje belatjhwe ngeendlela ezikhethekileko eziphathelene nepilo ngobunjalo bayo, namkha kuthathwe amagadango wokuvikela abantu ngamunye ngamunye namkha wokubasiza bakghone ukuzenzela izinto ngaphandle kokulekelelwa, ukufikela la bangakghona khona. Ezinye iindawo zokuhlalisa abantu abadala ziyabakhetha zibahlalise bodwa abantu abanesifo sokurarana kwengqondo. Nje-ke kufuze nawufuna indawo yokuhlalisa abantu uziqalisise ntanzi iindawezi, utholisise nokuthi zisebenza njani.  

c) Imisebenzi Yokuhlenga: Engeqakatheke khulu yayo ngile elandelako: i-psychotherapy, i-physiotherapy, i-occupational therapy, i-speech therapy, kunye ne-trauma therapy. UmThetho ukhuluma uyagandelela ukuthi kufuze kwenziwe imizamo yokulekelela abantu abadala abahlala eendaweni zabadala ukuthi bakghone ukuziphilela babodwa ngaphandle kokuyama komunye umuntu. UmThetho utjho kuhle bona kufuze kwenziwe koke okungakghonakala ukulekelela abantu abadala eendaweni zabadala bakghone ukuziphilela ngaphandle kokuyama komunye umuntu.  

d) Ifundiso Yomphakathi Ngezokuluphala, zokugula ngengqondo, zokudla, zokwelulwa komzimba nangezinye ezinengi. Indawo yokuhlalisa abantu abadala kufuze bona itlame ihlelo elizakuhlale lifundisa beliphandlulule umphakathi, liwukhuthaze nokobana ube nelizwi nesandla esipheleleko eendabeni ezinjengalezi. Indawo yokuhlalisa abantu abadala akukafaneli bona isebenze iyodwa ngaphandle komphakathi.  

e) Imisebenzi Yokuthoba Umkhumbulo eyenzelwa abantu abadala abahlala endaweni yabadala kunye neyenzelwa amalungu womndeni kufuze ibe khona. Isikhathi esibekelwe lokhu nesilinganiselo sokwenziwa kwalomsebenzi kufuze bona kukhanye kuhle, kanti-ke nomsebenzi lo kufuze bona wenziwe ngehlonipho malungana neendaba zobudlelwana ezingahle zithinte ukusebenza kwabantu abadala. Lomsebenzi-ke ufuna bomndeni babe nesandla nelizwi ukufikela la bakghona khona.  

f)  Ukuphunyeleliswa Nokubekwa Kwelihlo Phezu Kwamahlelo Wokuya Emphakathini. 
Amahlelo wokuya emphakathini mahlelo enzelwa abantu abadala nemindenabo ehlala emphakathini, ngomnqopho wokwenza iqiniso lokobana abantu abadala ababogabogako emphakathini bathola isizo lemisebenzi eyikhwalithi nabasahlezi nemindenabo. Lokhu-ke kungahle kubale nokusiza iinhlangano ezisasikimako ukwenzela abantu abadala imisebenzi yetjhejo elinzinze emphakathini. Isizo lingabala nokuthwasiswa kunye nesizo lokubonisa 
(i-consultation). 

g) Ukunikelwa kwabantu abadala imibhede kobanyana bahlale isikhatjhana endaweni yabantu abadala, nakufumaniseka bona basebujameni obuyingozi. Lokhu-ke kungasebenza njengesizo elirhabako ebantwini abadala abakhahlunyezwako namkha abanganabuyo, ngalokho-ke abafuna ukuvikeleka isikhatjhana esifitjhazana. Laphokhunye, ngitjho nabantu abangasibadala nabo bangavunyelwa ukungena bahlale endaweni yabantu abadala. 
h) Imisebenzi Yokuphumuza. Lo-ke msebenzi wokuphumuza umndeni kwesikhatjhana, namkha wokuphumuza nanyana ngubani otjheja umuntu namkha abantu abadala ababogabogako. 

i)  Ukuthwasiswa Kwabatjheji Abamavolontiya, kobanyana bazokusiza abantu abadala ababogabogako endaweni yokuhlalisa abantu abadala. Lokhu-ke kubala nokufuna, nokukhetha, nokuthwasisa nokubandula, nokutholela indawo yokusebenzela, kunye nokubeka ilihlo emsebenzini owenziwa ngiwo amavolontiya ebantwini abadala ababogabogako. Iindawo zokuhlala abantu abadala kufuze godu zifundise nabatjheji bomndeni. Yoke imisebenzi kufuze bona yenziwe ngaphasi kwelihlo lenesi eliwuthwaseleko umsebenzi wobunesi. 

j)  Zemidlalo Nezokuzigedla. Ukuluphala okumajadu kufuze kukhuthazwe ebatwini abadala, ngoba phela ukuba majadu uhlanganyele nomphakathi ezintweni ozenzako kunganciphisa isizungu nokutlhoga into umuntu angayenza. Ubunengi babantu abahlala eendaweni zabantu abadala kufuze bona bahlanganyele emidlalweni yokuthabulula umzimba neyokusebenzisa ingqondo. Khumbula soke isikhathi bona itjhejo lendaweni yabantu abadala kufuze bona lifaniswe nokuhlala emkhayeni la umuntu atlhogonyelwa khona ngethando labantu bekhaya. Indawo yokuhlala abantu abadala ayisiso isibhedlela la kunemithetho enzima khona. Abantu abahlala endaweni yabantu abadala abasizo iingulani. Nabakghona ukwenza imisetjenzana ethileko njengokulungisa imibhedabo, kufuze kukhuthazwe lokho. Abantu bekhaya ( bomndeni ) kufuze bona bakhuthazelwe ukulekelela nabo ekutjhejeni abantu abadala abahlaliswe endaweni yabadala. 


IsiGaba 18 sithi zoke iindawo zokuhlalisa abantu abadala kufuze bona zirejistarwe, ngaphandle-ke kokuthi kube yindawo yangeqadi la umuntu omdala atjhejwa eluswe khona ngabekhaya (bomndeni).



1.  Zoke iindawo zokuhlalisa abantu abadala namahlelo wetjhejo labadala kufuze bona kurejistarwe, kanti-ke nanyana ngubani ofuna ukuraga umsebenzi waleziindawo namkha wamahlelo la kufuze enze isibawo sokurejistara. Ikhona ikambiswo ebekiweko yokwenza isibawo sokurejistara. 


2.  Nakwenziwa isibawo sokuraga umsebenzi wetjhejo endaweni yabantu abadala, uNqgongqotjhe, ngomNyango wezokuThuthukiswa komPhakathi, anga: 


a) Sala isibawo abese wazisa umfakisibawo loyo ngesikhathi esibekiweko ngokwaliwa kwesibawo sakhe.  Nakungasinjalo, angavuma ukurejistara umsebenzi loyo kwesikhatjhana abeke nemibandela ethileko, namkha asivume ngokupheleleko isibawo. 

 Nakube umfakisibawo unikelwe imvume yokurejistara kwesikhatjhana, uzakunikelwa isitifikethi sokurejistara esibeka imibandela eforomini elikhambisana naso. Imibandela neforomu kuzakukhutjhwa kuMthetholawulo. 

 UNgqongqotjhe anganikela umfakisibawo isitifikethi sesikhatjhana ngemibandela eseforomini, iinyanga ezili-12. Ngemva kwesikhatheso, namkha ngemva kobana umfakisibawo selenze isaziso sokuthi uyizalisile imibandela ebekiweko, nanyana yini okwenzeka ngaphambi kokhunye, uNgqongqotjhe angahle aqalelele ukwenza isibaweso sirejistarelwe safuthi.  

 Ukurejistarwa kwesikhatjhana angeze kwelulwa kudlule iinyanga ezili- 12 ngaphasi kwemibandela efanako namkha ngaphasi kwemibandela ebekelwe yona kwekuthomeni.  


b) Nakube Isibawo Siyavunywa;

i.	Umfakisibawo anganikelwa amandla wokuraga umsebenzi wokuphatha indawo yokuhlalisa abantu abadala isikhathi esingadluliko eenyangeni ezili-12 namkha isikhathi esingabekwa nguNgqongqotjhe.  

Nakungasinjalo,

ii. Ngemva kwenothisi yenyanga etlolelwe umfakisibawo, nangemva kokuqalisisa kuhle yoke ikulumo yokuzikhulumela eyenziwe mfakisibawo, uNgqongqotjhe angatjhugulula namkha akhansele ukurejistarwa kwesitifikethi ebesele kwenziwe. Lokhu-ke kufuna ukuhlala kubekwe ilihlo kutjhejwa sisisebenzi somphakathi. 


Kuqakathekile ukuzwisisa ukuthi ukubekwa kwemibandela kuzakuya ngokulinganiswa okulungileko okwenziwa ziinsebenzi zomPhakathi zomNyango. Kuqakathekile ukulimuka nokuzwisisa iindlela namazinga wokusebenza malungana nalokhu.   



3.  Nakube kuyenzeka ukuthi kutjhugululwe isitifikethi sokurejistara namkha kufuneke ukuthi sikhanselwe, inothisi yalokho kufuze bona ikhutjhwe ngesikhathi, kobanyana kuzokulungiswa ubujamo bezinto obumalungana nalokho msinyana ngokungakghonakalako.


4.  Nakube kuyakhanselwa namkha kwenziwa amatjhuguluko wemibandela, lokho akukwazi ukwenziwa kungakapheli iinyanga ezintathu zokuthoma zesitifikethi esirejistarelwe safuthi, kanti-ke nakube sitifikethi sesikhatjhana, isikhathi esibekiweko esivumela ukwenziwa kwamatjhuguluko namkha ukukhanselwa yinyanga yinye ngaphambi kobana kungenziwa amatjhuguluko lawo.  


5. Isitifikethi umuntu arejistarwe ngaso asidluliselwa komunye. Ikambiso nendlela elandelwako nakwenziwa amatjhuguluko wobunikazi kuzakuhlathululwa kumThetholawulo.   


6.  Nakube indawo yokuhlalisa abantu abadala iyavalwa ngenca yokuthi kukhanselwe ukurejistarwa kwayo namkha nakube umnikazi akasafuni ukuragela phambili ngokwenza umsebenzi loyo, umnikazi loyo kufuze enze iqiniso lokobana abantu abadala abahlala lapho bayatjhidiswa bayiswe kenye indawo efana nale abasuswa kiyo; lokho-ke kufuze bona kwenziwe ngaphandle kokubabangela ubudisi abantu abadalaba. Nakube bathuthelwa kabanye abantu kobana bayokutjhejwa khona, njengabantu bekhaya nje, isisebenzi somphakathi kuzakufuneka bona sihlole indawo leyo, sihlole nobujamo bezinto sizokwazi ukuthola ukuthi lapho bayiswa khona abantwaba bazakufike bahlale kuhle. UNgqongqotjhe angahle amemuke ilayisensakhe umnikazi nakangathola ukuthi indawo lapho bahlaliswe khona abantu abadala ayiyizalisi imibandela yeendlela namazinga wokuragwa kwendawo enjalo.


7.  Nanyana ngubani ophambana nemibandela yesahlukwesi kunye nemibandela ebekelwe ukulawula iintifikethi zokurejistara uzabe ephule umthetho, ngalokho-ke uzabe enze icala. Ihlawulo yalokhu izakubekwa kumThetholawulo. 


Ukukhambisana Nemibandela Yokurejistarwa Kweendawo Zokuhlalisa Abantu Abadala  


1.  IsiGaba 19 sithi nakube umsebenzisi wendawo yokuhlalisa abantu abadala ubhalelwa kukhambisana nemibandela ephekelela ukurejistarwa kwesitifikethi sakhe, nanyana ngesesikhatjhana nanyana ngesafuthi, uNgqongqotjhe unelungelo lokulayela bona kuthathwe amagadango athileko ukwenzelelwa ukuthi kuzokuhlonitjhwa yoke imibandela ebekiweko. Amagadango la azakubekwa kumThetholawulo. 



2.  Umsebenzisi wendawo yokuhlalisa abantu abadala unesibopho sokubikela uNgqongqotjhe (umNyango) kusese nesikhathi ukuthi uyabhalelwa kukuyigcwalisa ngokupheleleko eminye namkha yoke imibandela ebekiweko. Isikhathi ekufuze abike ngaso sizakubekwa kumiThetholawulo. 


3.  Nakufumaniseka bona indawo yokuhlalisa abantu abadala iyavalwa ngenca yokuthi kukhanselwe isitifikethi namkha nakube umsebenzisi wayo selafisa ukulisa ukusebenza ngayo, kufuze bona kulandelwe ikambiso elandelako nasi:

a)  Kubonisanwe noNgqongqotjhe namkha umJameli kaNqgongqotjhe;

Kunikelwe uNqgongqotrjhe umbiko ohlathulula ukuthi abantu abadala ebabahlala endaweni evalwako le bazokuyiswaphi;

c) Kunikelwe umNyango yoke ipahla ethengwe ngemali yombuso. Ikambiso nendlela ekufuze ilandelwe lapha izakulayelwa kumiThetholawulo. 


Umuntu ozakubhalelwa kulandela imibandela yesiGabesi uzabe enze icala. 


Ukuvulwa Kwamakomidi Wabantu Beendawo Zabantu Abadala 

IsiGaba 20 siqalelela ukuvulwa kwamakomidi wabantu abahlala eendaweni zabantu abadala nakube inani labantu abadala abahlala lapho liyadlula e- 10. 



NguNqgogqotjhe ozakubeka bona bobani abazakuba malungu wekomidi yabantu abadala. 

	Ihlathululo ngobunjalo nomlando welungu lekomidi ngalinye.

	Abajameli bamalungu.

	Amalungu wabasebenzi.

  Amalungu womphakathi.

1.  Ukukhethwa, ukubekwa eenkhundleni, iimfanelo ezenza amalungu akulungele ukuba malungu, isikhathi sokuhlala esikhundleni, abonobangela bokususwa esikhundleni kunye nokuvalwa kweenkhundla ezivulekileko emakomidini weendawo zabantu abadala, koke kuzakubekwa miThetholawulo. 


2.  Umsebenzi wekomidi yendawo yabantu abadala kuqinisekisa bona umsebenzisi wendawo leyo:

a)	Ukghonakalisa ukusebenzisana hlangana kwabahlali balapho, bemakhabo, abangani babo kunye nomphakathi woke. Lokhu-ke kuzakufuna bona kunande kubanjwa imihlangano nabahlali bendawo yabantu abadala nabajameli babo, kucocisanwe ngeendaba ezihlupha abahlali bendawo leyo; imizuzu yemihlangano enjalo kufuze bona ibekwe (ngamanye amagama kutjho ukuthi lokho ekukhulunyisanwa ngakho emihlanganweni leyo kufuze bona kutlolwe kubekwe endaweni ephelileko).

b)	Wenzela abahlali bendawo yabantu abadala leyo imisebenzi emihle.  ( abeke ilihlo phezu kweendlela namazinga abekiweko wokulawula ukwenziwa kwemisebenzi yendawo leyo). Lokhu-ke kufuna bona kunande kuhlolwa iindlela zokuraga imisebenzi, hlangana nazo ekubalwa nokuhlolwa kwemisebenzi leyo bahlali bendawo yabantu abadala leyo, nabemakhabo kunye nabajameli babo.  

c)	Uvulela abasebenzi amathuba wokuthwasiselwa nokubandulelwa umsebenzi.

d)	Wenza ukuthi imibono neemphakamiso zabahlali bendawo yabantu abadala kunye neyabajameli babo iyatjhejwa, ithathelwe ehloko. Kufuze nokobana iindaba zeemali zendawo yabantu abadala zitjhejwe ngokukhethekileko. Kufuze bona abahlali nabasebenzi bakghone ukuyithola imibiko yeemali yendawo yabantu abadala leyo.  

e)	Ayibeke ilihlo imisebenzi eyenziwa endaweni ehlalise abantu abadala, atjheje khulu khulu ukuthi abakhahlunyezwa, atjheje nokuthi izehlakalo zokukhahlunyezwa kwabantu abadala zibikwa msinyana eemphathimandleni. 
Kufuze kuqalelelwe nerherhokambiso elibekwe ngendlela ezwakalako, yokusebenza ngezehlakalo zokukhahlunyezwa  ikambiso yokubikwa nokulalelwa kweenlilo, amarejista kunye nokumenyezelwa kwamalungelo wobuntu. Ikambiso yokuvezwa kwezehlakalo zokukhahlunyezwa kunye nokumenyezelwa kwamalungelo wobuntu kufuze bona kubekwe (kuplagwe) tjhatjhalazi, kanti-ke abahlali nabemakhabo kufuze bona baziswe ngokwefanelo. 


f)   Abonisane nabahlali nekomidi ngokukhethwa nokubekwa kwabasebenzi eenkhundleni zomsebenzi khona endaweni ehlala abantu abadala.  

g) Avule iindlela nekambiso yokuzwakalisa nokulalela iinlillo zabahlali nezabasebenzi, nabanye. Kufuze kubekwe indlela ezakuqinisekisa bona iinlilo zabahlali, zabemakhabo labahlali nabajameli babo zisetjenzwa ngendlela elungileko.   

h) Enze koke angakghona ukukwenza ukwenza bona indawo yabantu abadala le ihlale isebenza kuhle. Lokhu-ke kutjho ukuthi ikomidi yabahlali kufuze bona iyiqalelele mbala ihlalakuhle yabahlali, ibe yakhe nommoya omuhle wekhaya elifuthumeleko. 


Amakomidi wabahlali azakwenza litho likhulu ekutjhugululeni itjhejo lendawo yabantu abadala kunye nendlela yokwenza imisebenzi yalapho ibe ngeyentando yenengi, agcine ngokubeka ilihlo eluse iinrhuluphelo zabahlali bendawo yabantu abadala.  Ikomidi yabahlali bendawo yabantu abadala kunye nabasebenzisi bendawo leyo kufuze bona bakhuthazwe ukusebenzisana ngokubambana ngezandla. Kufuze bona kukhulunyisanwe kuvunyelwanwe ngesivumelwana sokusebenzisana.    


Ukwamukelwa Eendaweni Zokuhlalisa Abantu Abadala 

IsiGaba 21 Sibeka Ikambiso Yokwamukelwa Kwabantu Eendaweni Zokuhlalisa Abantu Abadala.



1.  Umuntu omdala akakwazi ukubandlululwa ngokungakalungi nakenza isibawo sokwamukelwa ukuyokuhlala ekhaya labantu abadala. Indlela yokwamukelwa kwabantu abadala ekhaya lokuhlalisa bona kufuze bona ibe yinto esemkhanyweni, eyaziwa nanga mphakathi kobanyana uzokukghona ukuyiqalisisa. Ihlelo lokwamukelwa kwabantu abadala, amaforomu kunye namaphepha afunekako kufuze bona umuntu omdala akghone ukukuveza nakufunekako namkha bekhabo bakghone ukukuveza. Akakho-ke umuntu ongalelwa ukwamukelwa ekhaya labantu abadala elisekelwe ngeemali zombuso ngonobangela weemali. Ukufuna komuntu omdala ukusizwa ngokuhlaliswa ekhaya labantu abadala kuphela kwento ekufuze iqalwe ukuthi uyamukelwa namkha akamukelwa na ekhayelo, hayi okhunye


2.  Nakube umuntu omdala obawa ukuhlaliswa ekhaya labadala uyalelwa ukuhlaliswa lapho, kuzakufuneka bona zitlolwe phasi iinzathu zokwalelwa kwakhe; nakho lokho kufuze bona kwenziwe kusese nesikhathi. Ngaphezu kwalokho-ke, umfakisibawo owaliweko ekhaya labantu abadala kufuzile bona anikelwe ithuba lokudlulela phambili ayokulila ngokwaliwa kwakhe, nakube isizathu sokwaliwa anikelwe sona asimanelisi.  


3. Ngakelinye ihlangothi, iyafuneka imvumo yomuntu omdala avuma ngayo ukuyokuhlaliswa ekhaya labantu abadala, ngaphandle-ke kokuthi:  

a)  Umuntu omdala loyo nakube akakaphili kuhle ehloko; nakunjalo-ke kufuze bona kube nomuntu onemvume yokuthatha iinqunto egameni lakhe, njengoDorhodera, ozakunikela imvumo yokuthi angathunyelwa ekhaya labadala; 

b)	Nakube akakho umuntu onelungelo lokunikela imvumo egameni lomuntu omdala ongakwaziko ukuzinikelela yena ngokwakhe imvumo yokuyokuhlaliswa ekhaya labadala, imvumo inganikelwa mkakhe umuntu omdala lo namkha inikelwe mhlalisanakhe, namkha inikelwe mntwana osele amumuntu omkhulu, namkha inikelwe ngewakwabo lakhe umuntu omdala lo (umfowabo namkha udadwabo), ngokulandelana kwabo boke njengoba sibarhemisile. Nakube boke laba esibabale ngehla abakho, sekuzakuba nguNgqongqotjhe ozakunikela imvumo.   

c)	Imvumo ngaphandle komuntu omdala ngokwakhe inganikelwa kwaphela nakube uDorhodera ukhuphe isiyeleliso esithi ukuriyada kokuthunyelwa komuntu omdala loyo ekhaya labantu abadala kungahle kumbangele ukulimala okungeze kusaphola, namkha kumbulale nokumbulala.    

4.  Umsebenzisi wekhaya labantu abadala kufuze bona athathe woke amagadango afaneleko ukuthola imvumo yomuntu omdala. Kuzakubekwa amagadango afaneleko nalungileko ekufuze athathwe. Amagadango kufuze bona athathwe ukuqinisekisa bona umuntu omdala akafakwa ekhaya labantu abadala angafuni. 


5.  Umuntu omdala okghonako ukuzwisisa ubujamo bakhe kufuze bona abikelwe ngokufakwa kwakhe ekhaya labantu abadala, ngitjho nanyana angakghoni ukuzikhulumela.


6.  UmNyango kufuze bona waziswe kungakapheli ama-awa ama-48 um untu omdala afakiwe ekhaya labantu abadala. Ikambiso yokwenza lokhu kufuze bona ihlathululwe.  


7.  UmNyango nasele uthole isaziso sokwamukelwa komuntu omdala ekhaya labantu abadala uzabese ujamisa isiqhema esizakuhlola isibawo somuntu omdala loyo; ngemva kokuhlolwa kwesibaweso isiqhemeso sizabese siyakufakazela ukuthi kulungile ukwamukelwa komuntu omdala loyo, namkha sikurarhe. Nakufumaniseka bona isibawo somuntu omdala sirarhiwe, kufuze bona kutjhiwo bona sirarhwe ngani, kubekwe ikambiso yokulungisa lokho. 

8. Ophula umbandela walokhu wenze icala. Ihlawulo yalokhu-ke izakuvezwa miThetholawulo.    


Iindlela Zokwamukelwa Nekambiso Yakhona Kufuze Bona Kuzwisiswe Kuhle, Bekusetjenziswe Ngokuyelela 

Lokhu Okulandelako Kuqakathekile:

	Akunazenzo nemikghwa yokubandlulula ezakubekezelelwa.
	Kufuze bona kubanjelelwe ekuzibopheleleni ngeminqopho yetjhuguluko.  
	Ubungako bokubogaboga komuntu omdala kunye nobujamo bezinto lapho ahlala khona ngikho okufuze kuveze umkhanyo namkha kuhlukanise ukuthi ufanele aye ekhaya labantu abadala namkha ulunge lapho ahlezi khona na. Kufuze bona kusetjenziswe i-DQ98 ukuthola isidingo sokuqalelela ababogabogako. 
	Kufuze kube nokuzwisisa okuhle hlangana komNyango nabaphathi bekhaya labantu abadala malungana nokuthi umThetho ufunani ngokwamukelwa kwabantu ekhaya labadala.  


Ukweluswa Kwamakhaya Wokuhlalisa Abantu Abadala 


Isigaba 22 Sibeka Imibandela Yokweluswa Kwamakhaya Wabadala.


IsiSebenzi somPhakathi esisebenza emBusweni namkha esithunywe mNqophisiZombelele singabiwiwa bona senze imisebenzi elandelako nasi yokweluswa kwamakhaya wokuhlalisa abantu abadala:    

a)	Ukuvakatjhela nokwelusa ikhaya labantu abadala ukuthi liyakhambisana na nemibandela yomThetho.

b) Ukukhulumisana abuze nanyana ngimuphi umuntu omdala ekhaya labantu abadala imibuzo ethileko. Lapha-ke kubalwa nokukhulumisana nabekhabo lomuntu omdala namkha nabajameli bakhe.  

c) Ukubuza amavuko wananyana ngimuphi umuntu omdala, ngaphandle kokulindela ukuthola imvumo yomuntu namkha abantu abatjheja umuntu loyo ngezamaphilo.

d) Ukubawa bona woke amarejista neminye imitlolo efaneleko ephathelene nomsebenzi owenzelwa abantu abadala ivezwe kobanyana kheyizokuhlolwa. 

e) Ukuthi nakuqedwa iphenyo kuhlanganiswe umbiko bese uthunyelelwa UmNqophisi-Zombelele. 

f)	Ukuthi ikhophi yombiko inikelwe umsebenzisi wekhaya labantu abadala. 


Woke amagadango avezwe ngehla la kufuze bona athathwe ngehlonipho, ngokubonisana nangokuvumelana kwazo zoke iinqhema ezifaneleko. 	Kufuze bona kutjhejwe kuyelelwe ukuthi abantu abadala bavikeleka kuhle. Lokhu-ke kungahle kutjho ukuthi la abantu abadala bakhahlunyezwa khona, isiphathiswa eseluse ubujamo  bezinto lapho senza iqiniso lokuthi liyavinjelwa igadango lokuzibuyiselela elingahle lithathwe lapho.   


1.  IsiSebenzi somPhakathi esinikelwe imisebenzi engehla le kufuze sitjengise umsebenzisi wekhaya labadala incwadi esinikela amandla (sona isisebenzi somphakathi) wokwenza umsebenzi wokwelusa namkha wokubeka ilihlo phezu kwendawo le.    


2.  Nakube ikhaya labantu abadala aliyihloniphi imibandela yomThetho, isiSebenzi somPhakathi kuzakufanela bona sinikele umsebenzisi wekhayelo inothisi yokuthi kuhlonitjhwe imibandela engahlonitjhwako leyo. Indlela nekambiso yenothisi le kuzakubekwa kumiThetholawulo. Inothisi yokuhlonipha imibandela le izakusolo isebenza bekube mhlazana imibandela yomThetho ihlonitjhwako. IsiSebenzi somPhakathi namkha umuntu othunyiweko nasele banelisekile ukuthi imibandela yomThetho seyiyahlonitjhwa, sebangakhupha isitifikethi esifakazela ukuthi seyiyahlonitjhwa imibandela ebeyingahlonitjhwa. Ikambiso nehlelo ekufuze lilandelwe nakukhutjhwa isitifikethi sokuhlonipha imibandela kuzakuvezwa kumiThetholawulo.  

3.  Kufuze kutjhejwe bona umuntu uzabe enze icala nakube: 

a)	Uliya isiSebenzi somPhakathi ukwenza umsebenzaso malungana nalokhu,

b)	Walela isiSebenzi somPhakathi ukungena siyokubona abahlali nabanye abantu ekhaya labantu abadala,   

c)	Akavezi incwadi namkha nanyana ngimuphi umtlolo omalungana nekhaya labantu abadala nemisebenzi eyenziwa lapho. 


Umbiko Wabasebenzisi Bekhaya Labantu Abadala Oya KuNgqongqotjhe 


IsiGaba 23 somThetho siveza iimfuneko namkha imibandela yokubika yabasebenzisi bamakhaya wabantu abadala.



Umsebenzisi wekhaya labadala kufuze bona anikele uNgqongqotjhe umbiko kungakapheli amalanga ama-60 ngemva kokuphela komnyaka weemali. Umbiko loyo-ke kufuze ube nanakhu okulandelako:

	Ihlathululo eveza ukuthi ikhaya labantu abadala nemisebenzi eyenziwa kilo kuyakhambisana neendlela namazinga abekiweko. 
Ihlathululo eveza ukuthi kuthethwe amagadango wokuvimbela ukukhahlunyezwa kwabantu abadala, namkha ihlathululo eveza ukuthi amagadango layo selayasebenza; ehlathululweni leyo kufuze kuvezwe nemininingwana epheleleko yokukhahlunyezwa kwabantu abadala okungaba khona. 
	Ihlathululo eveza ukuthi seyizalisiswe imibandela yeemvumelwana zokuragwa kwemisebenzi ezenziwe ngomnyaka weemali loyo.  


2.  Nakufumaniseka bona umsebenzisi wekhaya labadala akawufikisi umbiko ongehla lo kuNqgongqotjhe, uNgqongqotjhe:


a)	Anganikela umsebenzisi loyo inothisi ethi nakube kuphela amalanga ama-90 ngemva kokuthola inothisi leyo angakawufikisi umbiko kuNgqongqotjhe, ilayisensakhe ingahle ivalwe (ikhanselwe).  

b)	Angakutsomula ukurejistarwa kwekhaya labantu abadalelo, ngemva kokuthumela inothisi yenyanga etjhoko bona uyakutsomula ukurejistarwa kwekhayelo, nakufumaniseka bona siyaphela isikhathi esima-90 wamalanga umsebenzisi abekelwe sona njengoba kuhlathululwe ku (a) ngehla, angakawufikisi umbiko loyo kuNqgongqotjhe.   
Amahlelo nekambiso yezobulungiswa bokuphatha kufuze bona kulandelwe kuhle nakuthathwa leligadango. 

Amaphuzu Aqakathekileko Ekufuze Akhunjulwe 


EmThethweni lo, akusaqalelelwa khulu ukuhlolwa, kodwana sekutjhejwa ukweluswa namkha ukubekwa kwelihlo. Kutjho ukuthini-ke lokhu? 

	IsiSebenzi somPhakathi namkha umuntu othunyiweko selaqale khulu khulu ukuqinisekisa bona ihlalakuhle namalungelo wobuntu wabahlali bekhaya labantu abadala kuyaphakanyiswa bekuvikelwe.
	Isiphathiswa esinikelwe umsebenzi wokwelusa namkha wokubeka ilihlo akukafaneli nakancani siliywe namkha siqinteliswe ekwenzeni umsebenzaso, ekubalwa hlangana nawo nokubonana kunye nokuthintana nabo boke abantu abafanaleko. 
	Isiphathiswa esinikelwe umsebenzi wokwelusa namkha wokubeka ilihlo, nasibona bona kufuze kuthathwe amagadango athileko ukuqinisekisa ukurageka kuhle komsebenzi ekufuze wenzelwe abantu abadala, singakhupha inothisi ekhambisana nemibandela ethileko. 
	Ukuqinisekisa bona imibandela le iyazaliseka.

Akhe uzihlole-ke bona uwabambile na ewona maphuzu aqakathekileko eSahlukweni 4. 
Ngimaphi amagadango abekiweko wokuvikela amalungelo wabahlali bekhaya labantu abadala? 
Qala bona ukuzwisisa kuhle na lokhu okulandelako: 


	Ukuqhatjhwa kwabajameli babahlali bekhaya labadala. 
	Amagadango wokuqinisekisa bona abantu abadala bayalithola isizo ekufuze balithole, newokuthi bayazithola iimvakatjhi zabo. 
	Ukukghona ukuba neentwanyana ezingezabo.
	Ukutholakala kwetjhejo eliqinisekisiweko. 
	Ukutholakala kwelwazi.
	Ukuzikhethela ukuhlanganyela kokwenziwako ngokuzithandela
	Ukuhlonitjhwa kwepilo yomuntu ngesiyena 
	Ukuthi umuntu omdala akghone ukuthola amarekhodakhe wokwelatjhwa. 
	Inothisi yesikhathi esilingeneko (yama-30 wamalanga) yokutransferwa namkha yokukhutjhwa ekhaya labadala lapha ahlala khona umuntu omdala.


Kuhlathululwa Imisebenzi Ephelele Ngakho Koke.


	Itjhejo nesekelo lobusuku nemini 
	Itjhejo elikhethekileko labantu abanesifo sokuraranelwa yingqondo 
	Ukuhlengwa 
	Ifundiso yomphakathi 
	Ukuthotjwa komkhumbulo 
	Amahlelo wokuya emphakathini 
	Ukuhlaliswa kwesikhatjhana 
	Itjhejo lokuphumuza 
	Ukuthwasiswa nokubandulwa kwamavolontiya 
	Imidlalo nokuzigedla 


Ukurejistarwa kweenkoloyi zamakhaya wabantu abadala (Qala umgwalo 3)


Hlola ukuzwisisa kwakho malungana nokuthi ikomidi yabahlali bekhaya labantu abadala isebenza njani (imisebenzi yabo engeqakatheke khulu). 

	Ukukghonakalisa imikhulumiswana nokusebenzisana hlangana kwabahlali, umndeni, abangani kunye nomphakathi;
	Ukwelusa/ukubeka ilihlo kuqalwe ukuthi imisebenzi eyenzelwa abantu abadala ngeyezinga elihle na;
	Ukuqala nokubeka ilihlo amahlelo wokuthwasiswa nokubandulwa kwabasebenzi; 
	Ukuqhatjhwa nokubekwa eenkhundleni kwabasebenmzi;
	Ukubeka imibono neemphakamiso ngeendaba zokuphatha  zeemali nezokuphatha;
	Ukwelusa nokubeka ilihlo ukuthi abantu abadala bangakhahlunyezwa;
	Ukubekwa nokulawulwa kwekambiso esebenza ngeenlilo; namkha 
	Ukwenziwa kwananyana yini ezakwenza iqiniso lokobana umsebenzi owenziwako wanelisa iimfuneko zabahlali bekhaya labadala.


Ikambiso yokwamukelwa. Yenza iqiniso lokobana uzwisisa kuhle ukuthi umThetho ufunani ukuqinisekisa ukulingana kunye nokwamukelwa okunganasiliyo kwabantu abadala abadinge itjhejo. 

Ukweluswa kwamakhaya wabantu abadala. Yenza iqiniso lokobana ukuziwisisa kuhle lokhu okulandelako: 

	Amavakatjho emakhaya wabantu abadala;
	Ukukhulumisana nabahlali bemakhaya wabadala, nabasebenzi kunye nabaphathi;
	Ukuhlolwa kwemibiko, amafayili, amarejista kunye neminye imitlolo;
	Ukutholakala kwemitlolo yamandla neyokwazisa abantu;
	Ukuthi isebenza njani inothisi yokuqalelela ukuhlonitjhwa kwemibandela yomThetho. 



ISAHLUKO 5 



UKUVIKELWA KWABANTU ABADALA EKUPHATHWENI KUMBI NAMKHA 

EKUKHAHLUNYEZWENI



Iminqopho Yesahlukwesi 


	Kuthola nokuveza izenzo zokukhahlunyezwa kwabantu abadala.
	Kuhlathulula ikambiso yokusebenza ngezenzo zokukhahlunyezwa kwabantu abadala.
	Kuhlathulula ikambiso yokusebenza ngabakhahlumezi babantu abadala.
	Kugandelela ifuneko yokuba nerejista la kutlolwa khona amabizo nemininingwana yabakhahlumezi babantu abadala.



Amandla WomThetho Lo Phezu KomThetho Ka-1998 WeNturhu YomKhaya 


IsiGaba 24 sihlathulula ubudlelwlwana hlangana kwalomThetho nomThetho ka-1998 weNturhu yomKhaya, begodu uqinisekisa bona akunakuqinteliswa namkha amatjhuguluko emibandeleni yomThetho loyo nanyana kungaba ngayiphi indlela. Lokhu-ke kufuna bona boke abantu abasebenza ngabantu abadala bawazi umThetho weNturhu yomKhaya, bazi nokuthi usebenza njani, kobanyana bazokwazi ukulimuka bona bayisebenzisa nini, nokuthi bayisebenzisa njani imiThetho le. Kuqakathekile nokuthi umuntu abe nelwazi azitholele yena ngokwakhke leminye imiThetho efaneleko, njengomThetho weKambiso yobuLelesi, nomThetho wezOndlo, kunye nemiThetho elawula amaKhotho waboMarhistrada.    


Umuntu Omdala Odinge Itjhejo Nevikeleko 


1.  IsiGaba 25 sithi nanyana ngubani osebenza nomuntu omdala njengomuntu owufundiselweko umsebenzi wokusebenza ngabantu abadala (wezamaphilo, zomthetho namkha zehlalakuhle yomphakathi) olimuka bona umuntu omdala asebenza ngaye ufuna itjhejo nevikeleko, kufuze bona abikele UmNqophisi-Zombelele (umNyango). Amahlelo womThethokambiso wokubikwa kwalokhu azakuhlathululwa kumiThetholawulo.    

2.  Nanyana ngubani omunye umuntu olimuka bona umuntu omdala ufuna itjhejo nokweluswa, kufuze bona abikele isiSebenzi somPhakathi.

3.  Yoke imibiko ethunyelwe kUmNqophisi-Zombelele namkha esiSebenzini somPhakathi kufuze bona iphenywe iphenyisiswe, bese kuhlanganiswa umbiko ofaneleko omalungana nalokho okutholakeleko. 

4.  Nakube umbiko ohlanganiswa ngemva kwephenywelo uthola bona kufuneka kuthathwe igadango elirhabako, UmNqophisi-Zombelele kunye nesiSebenzi somPhakathi bangathatha amagadango alandelako naka:  

a) Balungiselele ukuthathwa komuntu omdala lapho akhona ayiswe esibhedlela nakube umuntu omdala loyo ulimele namkha nakube kufuneka athole itjhejo lokwelatjhwa, namkha nakube kufuze atholelwe umthunzana. Ikambiso yokuphumelelisa lokhu izakulayelwa kumiThetholawulo. 

b) Banikele amapholisa umbiko ophekelelwa sibawo sokobana athathe amagadango ngombiko anikelwe wona. 

c) Bathathe amagadango afaneleko ukuqinisekisa bona iimfuneko ekuphilwa ngazo nokuvikeleka komuntu omdala kutjhejwa ngokwaneleko.

d) Basize umuntu omdala ukubikela amapholisa ngomrarwakhe. Lokhu-ke kufuna bona abantu abadala basekelwe, baboniswe nendlela namkha ikambiso yezomthetho. Lokhu kubala nokuragela phambili nesekelo lokusekela umuntu omdala ukuya ekhotho. IsiGaba 25 sigandelela khulu khulu phezu kokukhandelwa kokukhahlunyezwa kwabantu abadala, ukwenza iqiniso lokobana esinye nesinye isehlakalo siphenywa siphenyisiswe, bekuthathwe namagadango afaneleko, nakube kunamagadango ekufuze athathwe. Lokhu-ke kungenziwa ngokuphenya ubujamo bomuntu loyo kunye nangokutjheja umuntu omdala. 


5.  Umuntu omdala angafuna itjhejo nokuvikeleka lokhuya:

a) Umrholwakhe, sekubalwa nomrholo wepentjheni, nenye ipahlakhe nakuthethwe ngaphandle kwemvumakhe, ngaleyindlela-ke selalahlekelwe kezomnotho. 

b) Nakakhutjhwe la ahlala khona ngokungasimthetho. 

c) Nakaliselelweko namkha atjhiywe yedwa kunganalitho elibonakala lingamsekela. 

d) Nakahlala namkha asebenza eentradeni, aphila ngokubawa. 

e) Nakazinikele wabe wangena ngehloko etjwaleni, namkha nasele abuswa ziindakamizwa kangangobanyana selasengozini ngoba anganasizo lokwelatjhwa alitholako.  

f)  Nakahlala ebujameni obumkhaphela engozini yokukhahlunyezwa ngokomseme. 

g) Nakahlala ebujameni obungamlimaza emzimbeni namkha engqondweni.  

h) Nakahlala ebujameni la aliseleleke khona ngokomzimba, ngokwengqondo, nangokokuphilisana nomphakathi, sekubalwa nokuziliselela naye ngokwakhe. 

i)  Kobunye nobunye ubujamo esibuveze ngehlobu kufuze bona kube neendlela zokufanisa ezitlanywako, kube nanekambiso ebekwako yokuthi kufuze kusetjenzwe njani ngobujamo ngokwahlukahlukana kwabo. Isisebenzi somphakathi nasizakukghona ukwenza lokhu okutjhiwo ngehla, kufuze bona siziphenyele mathupha, singathembeli ekuzweni ngezwangobatjho. Ukudlula lapho, kufuze isisebenzi somphakathi sithathe igadango lamsinyana emveni kobana sesithole ubufakazi bokukhahlunyezwa komuntu omdala. Ukuvikelwa kwakangazimbi yinto eqakatheke ngaphezu kwazo zoke.  

Ukwazisa Ngokukhahlunyezwa Kwabantu Abadala 



1.  IsiGaba 26 sithi nanyana ngubani osola unga umuntu omdala othileko uyakhahlunyezwa namkha ulimele ngenca yokukhahlunyezwa, kufuze bona abikele UmNqophisi-Zombelele namkha amapholilsa ngaphandle kokuriyada ngalokho akusolako. 

2.  Umuntu owenza umbiko ongehla lo angeze abekwe icala ngokubika kwakhe lokho akusolileko, ngoba ukubika kwakhe kuthathwa njengesenzo sobuhle nokuthembeka.   

3.  Umuntu othula nento esolisako yokukhahlunyezwa komuntu omdala unecala.

4.  UmNqophisi-Zombelele nakabikelwa ngezwangobatjho yesehlakalo sokukhahlunyezwa komuntu omdala, kufuze bona:

a)	Enze msinyana aphenye ngendaba leyo, begodu nakube iinsolwezo ziyafakazelwa, asebenzise isiGaba 25(4) somThetho esele uhlathululiwe ngehlapha.

b)	Ipholisa kufuze bona lazise UmNqophisi-Zombelele ngezwangobatjho yokukhahlunyezwa komuntu omdala; kufuze godu likhanyise ipholisa ukuthi likholwa bona kuzakuba yinto ezakusiza ukuthi umuntu omdala ongungazimbi wokukhahlunyezwa loyo asuswe lapho ahlala khona namkha aliswe ahlale ndluyinye naloyo ekuthiwa mkhahlumezakhe, namkha mhlamunye kungaba ngcono ukuthi loyo osolwa ngokukhahlumeza asuswe hlanu kwakangazimbi omumuntu omdala na (isiGaba 27 somThetho). 


Kuqakathekile ukutjheja bona umThetho utjho ngaphandle kokurhiniza ukuthi imibiko yezwangobatjho yokukhahlunyezwa kwabantu abadala kufuze bona itjhejwe burhaba, bekwenziwe neqiniso lokuthi kwenziwa koke okungakghonakala ukuvikela umuntu omdala okhahlunyeziweko; hlangana namagadango wamsinya abalwako la, kubalwa nokuthi basuswe hlanu komuntu omdala abantu abamkhahlumezako.  





Inothisi Etloliweko Eya Kiloyo Ekuzwakala Bona Ukhahlumeze Umuntu Omdala 


IsiGaba 27 sihlathulula amahlelo nekambiso yokwazisa loyo ekuzwakala ngobatjho bona ukhahlumeze umuntu omdala.  



1. Ipholisa elithunyelelwe umbiko, nelanelisekileko ukuthi kuzamsiza umuntu omdala nakungasuswa loyo ekuzwakala bona ukhahlumeze umuntu omdala emzini lapho bahlala nomuntu omdala khona, kufuze bona likhuphe inothisi etloliweko:

a) Etjho amabizo, isibongo, i-adresi yekhaya, nomsebenzi osetjenzwa msolwa wokukhahlunyezwa,

b) Ebawa bona umsolwa wokukhahlumeza asuke emzini la ahlala khona nomuntu omdala, ahlukane naye, angabe asathintana naye umuntu omdala ekuzwakala bona umkhahlumezile,

c) Ebawa ukuthi umsolwa ekuzwakala bona ukhahlumeze umuntu omdala aziphekelele eKhotho kaMarhistrada ngelanga nesikhathi esitlolwe enothisini. EKhotho kaMarhistrada kufuze umsolwa loyo ayozihlathulula bona kubayini kungakafaneli bona avinjelwe safuthi ukuthi angaphinde angene emzini namkha endaweni yomuntu omdala ekuthiwa umkhahlumezile. Ideyithi yekhotho le kufuze bona ibe yideyithi yokuthoma yekhotho ngemva kobana athunyelelwe inothisi umsolwa lo.   

d) Ipholisa kufuze bona libe nobufakazi obutloliweko obufakazela ukuthi inothisi yadluliselwa kiloyo ekuzwakala bona ukhahlumeze umuntu omdala, wabe wahlathululelwa yona.  


1. Ipholisa kufuze bona lithumelele ikhotho kamarhistrada umsalela wenothisi etloliweko, ezakusebenza njengobufakazi bokwaziswa. 

2.  Umarhistrada angahle afune ubufakazi obufakazela ukuthi umsalela wenothisi etloliweko nangambala wanikelwa loyo ekuzwakala bona umkhahlumezi womuntu omdala. 


3.  IsiGaba 55 somThetho ka-1977 weKambiso yobuLelesi ( umThetho Namba 51 ka-1977 ) kufuze bona kubanjelelwe kiso malungana nenothisi etloliweko enikelwe loyo ekuzwakala bona ukhahlumeze umuntu omdala. 

4.  IKhotho kaMarhistrada inelungelo lokuthoma iphenyo khonokho ngobujamo bezinto obubangele bona bekukhutjhwe inothisi etloliweko ngaloyo ekuzwakala bona ukhahlumeze umuntu omdala.  

5.  Ngemva kokuqalisisa boke ubujamo bezinto malungana nendaba ebangele bona bekukhutjhwe inothisi, iKhotho kaMarhistrada inga:  

a) khupha isalelo esivimbela loyo ekuzwakala bona ukhahlumezile ukungena emzini namkha endaweni la kuhlala khona umuntu omdala okhahlunyeziweko, namkha esimalela bona angathintani nomuntu omdala loyo isikhathi esibekiweko,

b) khupha umlayelo wemibandela umuntu ekuthiwa ukhahlumezile azakungena ngayo endaweni la kuhlala khona umuntu omdala, nezakusetjenziswa nakathintana naye umuntu omdala loyo; umlayelo lo-ke uzabe wenzelelwe ukuvikela nokuphephisa yena umuntu omdala, 

c) khupha umlayelo othi umuntu okhahlumezileko akathweswe icala lokondla umuntu omdala nomndenakhe.  

d) khupha nanyana ngimuphi omunye nje umlayo wekhotho ewubona ufanelekile kilendaba enje.  

6.  Ukusetjenziswa ngendlela engakafaneli kwamandla anikelwe amapholisa ngokwesigatjana (1) kuzakwenza ipholiselo libizelwe ebandla lokukhalinywa.   

7.  Umuntu unecala nakube:


a)

i.

ii.


unikelwe inothisi etloliweko kodwana:

Uyabhala ukusuka endaweni la kuhlala khona umuntu omdala, namkha 

Uthintana nomuntu omdala ukube kanti inothisi etloliweko anikelwe yona iyamalela ukuthintana nomuntu omdala loyo.


c)	Ubhalelwa kuhlonipha umlayo weKhotho okhutjhwe ngokwesiGatjana 6 somThetho, namkha ngokombandela omunye nje.
Kuqakathekile Ukutjheja Nakhu Okulandelako:

	Ukuthi isisebenzi somphakathi siyazi kuhle imisebenzaso malungana nezomthetho nekambiso yazo.
Okuqakatheke khulu lapha kukuthi umuntu ophenyako kufuze bona azibekele amanothi amahle anembako, kobanyana azokwazi ukuziphendulela ngendlela ezwakalako umtjhutjhisi namkha amagcwetha kammangalelwa nabangambuza nanyana ngimuphi umbuzo.  
	Ukuvuma ukuthwala umthwalo osibopho wokuba mlimindima ophambili endabeni le. Lokhu-ke kutjho ukuthi isisebenzi somphakathi silindeleke bona sibe mumuntu ojama phambili ukuvikela abantu abadala. 


Ikambiso Yokuletha Loyo Ekuzwakala Bona Ukhahlumeze Umuntu Omdala Phambi KwakaMarhistrada 


IsiGaba 28 somThetho siveza ikambiso yokusa umuntu ekuzwakala bona ukhahlumeze umuntu omdala phambi kweKhotho kaMarhistrada wendawo yala kuhlala khona umuntu osolwako loyo.



1.  IsiSebenzi somPhakathi namkha sezamaphilo sisa isitatimende esitloliweko (umbiko) esifungelweko kumtjhutjhisi weKhotho kaMarhistrada ngecala lokuthi umuntu othileko ukhahlumeze umuntu omdala begodu umuntu okhahlumezileko loyo uhlala esiphandeni esingaphasi kwekhotho leyo, umtjhutjhisi angabawa unobhala wekhotho bona akhuphe idarhfari etjela umuntu osolwako loyo ngeensolo ezenziwa ngaye, ibe imbawe bona azilethe ekhotho phambi kwakaMarhistrada ngelanga elithize, ngesikhathi esibekiweko.  

2.  Umbiko ovela esiSebenzini somPhakathi nesiSebenzini sezamaPhilo malungana nezwangobatjho yokukhahlunyezwa komuntu omdala, ngiwo ofuneka ntanzi ngaphambi kobana kukhutjhwe idarhfari. Umbiko loyo kufuze bona uveze amaqiniso apheleleko ngezwangobatjho ezwakalako, begodu kufuze bona ungathathi ihlangothi.  

3.  Nakube isiSebenzi somPhakathi namkha isiSebenzi sezamaPhilo siyalelwa ukungena endaweni la kuthiwa kukhahlunyezelwe khona kobanyana siyokuphenya ngezwangobatjho leyo nokuyokuvikela ukuthi kungasaya phambili ukukhahlunyezokho, uMarhistrada, ngokulayelwa Mtjhutjhisi, uzakukhupha incwadi enikela isiSebenzi somPhakathi namkha isiSebenzi sezamaPhilo amandla wokungena endaweni leyo. Kuyinto ehle ukuthi isiSebenzi somPhakathi sihlale siphethe esizazazisa ngakho bona singubani, ebujameni obunje.   

4.  Ekukhupheni incwadi yelungelo lokungena endaweni ehlathululwe ngehla le, uMarhistrada anganikela nesiSebenzi somPhakathi namkha isiSebenzi sezamaPhilo ilungelo lokukhamba nepholisa kobanyana liyokusiza ngephenyo ekufuze lenziwe lapho.

5.  UmThetho weKambiso yezobuLelesi (umThetho Namba 51 ka-1977), ngokutjhugululwatjhugululwa lapha nalaphaya, uyasebenza ekukhutjhweni kwedarhfari, khulu khulu nakube umuntu ofunekako akafiki ekhotho njengoba abiziwe namkha nakube kufuze ahlale asekhotho ngokwemibandela etjhiwo yidarhfari. IinSebenzi zomPhakathi kufuze bona zenze iqiniso ngalokho okumumethwe mThetho.  

6.  Umuntu unecala nakube:

a)	Uvimbela isiSebenzi somPhakathi namkha isiSebenzi sezamaPhilo ekwenzeni umsebenzi ekufuze wenziwe;
b)	Ubhala ukuveza imininingwana yelwazi eliphathelene nephenyo ngokukhahlunyezwa komuntu omdala ekukhulunywa ngaye esigatjaneni 3.

UmThetho lo unikela iinSebenzi zomPhakathi amandla ezwakalako lokhuya naziphenyako. IinSebenzi zomPhakathi kufuze bona zazi kuhle bona yini namkha ngimaphi amandlazo womthetho. 

Iphenyo Ngokukhahlunyezwa Kwabantu Abadala 

IsiGaba 29 siyitjho kuhle ikambiso yokuphenya ngokukhahlunyezwa kwabantu abadala. Imibandela yeKambiso yomThetho woBulelesi (umThetho Namba 51 ka-1977) kunye nomThetho wamaKhotho waboMarhistrada (umThetho Namba 32 ka-1944) kusebenza yona lapha. 


1.  UMarhistrada uthwele umsebenzi wokuphenya ngokuthi ibekwe kuhle kangangani izwangobatjho yecala edarhfarini, ngokwesigaba 28. 

2.  UMtjhutjhisi ophambi kwakaMarhistrada angatjhuka ngemibuzo abofakazi namkha abize nanyana ngimuphi ufakazi kobana azokunikela ubufakazi. 

3.  Umuntu ekuzwakala ngobatjho bona ukhahlumezile unelungelo lokwethula ubufakazi, kanti negcwetha lakhe nalo lingabatjhuka ngemibuzo abofakazi, namkha/begodu liveze ubufakazi bokuthi kungani kungakafaneli bona kwenziwe umlayo ngokwesigatjana 10.  

4.  Umthetho osebenza ekugwetjweni kwamacala wobulelesi uyasebenza nalapha nakuphenywako, malungana nokubizwa nokutjhukwa ngemibuzo kwabofakazi, nokuthathwa kobufakazi, nokuvezwa kwemitlolo kunye nekubhadalweni kwesibonelelo sabofakazi.  

5.  UMarhistrada ophethe icala iphenyo lakhe ulenzela ekhotho evulekileko, kodwana-ke nokho nakufumaniseka bona umuntu omdala akakghoni ukwethula ubufakazi ekhotho evulekileko, uMarhistrada angahle athathe isiqunto sokuthi iphenyo lakhe alenzele ekhotho evalekileko (engavumeli woke umuntu ukungena), ngokulandela isibawo namkha isiphakamiso sesiSebenzi somPhakathi.  

6.  Iphenyo elenziwa umsolwa angekho ngokwesiGaba 159(1) seKambiso yomThetho woBulelesi ka-1977, lisebenza namatjhuguluko afaneleko ngokwesigatjana somthetho, ngokuqalelela ubunjalo bephenyo elenziwako.   

7.  IsiGaba 108 somThetho ka-1944 weKhotho kaMarhistrada sisebenza namatjhuguluko afaneleko ephenyweni elenziwa ngokwesigabesi.  

8.  Umbiko wesiSebenzi somPhakathi namkha wesiSebenzi sezamaPhilo kufuze unikelwe uMarhistrada, yena-ke ozakutjho bona kuyafuneka na ukuthi uDorhodera weziFo namkha aboDorhodera beNgqondo bamhlole umuntu omdala bese banikela ikhotho umbiko walokho abazabe bakutholile nabamhlolako. 

9.  Ikhophi yombiko ekukhulunywa ngawo ngehla lo lufuze bona inikelwe umsolwa, bese unikelwa ithuba elaneleko lokutjhuka ngemibuzo abantu abahlanganise umbiko loyo, abatjhuke ngemibuzo emalungana necala abekwa lona. 

10.  Unecala umuntu ophambana nemibandela yalesisigatjana 10. 
11. UMarhistrada, ngemva kokuqalisisa ubufakazi nakathola bona izwangobatjho eyenziwe ngomuntu lo vele injengobanyana injalo ilungile, anga:

a)	nikela umuntu loyo amandla namkha ilungelo lokuhlalisa kunye/namkha nokutjheja umuntu omdala loyo ngaphasi kwemibandela ebekwe nguMarhistrada,  

angalalela nanyana ngubani ukutjheja nokuhlalisa umuntu omdala nanyana ngimuphi isikhathi esingadluliko e-10 leminyaka, namkha ngokubona kwakhe uMarhistrada. 
 IinSebenzi zomPhakathi kufuze bona ziwuzwisise umsebenzazo okhethekileko nosibopho emacaleni anjengalawa. IinSebenzi zomPhakathezi zithwele umthwalo wokululeka nokubonisa umtjhutjhisi nomarhistrada ngendlela yokuthi umlayo owenziwako uzamlungela umuntu omdala nehlakalakuhle yakhe. 


Ukwalelwa kokukhahlunyezwa kwabantu abadala kunye namagadango akhethekileko wokukhandela ukukhahlunyezwa kwabantu abadala. 
 

IsiGaba 30 sibeka ngamagama anabileko bona yini okwenza isenzo esithileko sibe kukhahlumeza.


1.  Ukukhahlumeza umuntu omdala kulicala emThethweni lo.  

2.  Nanyana ngisiphi isenzo namkha ukubhalelwa kukwenza okulungileko ebudlelwaneni la kunokuthembana khona, nala isenzo esithileko sizwisa khona ubuhlungu namkha ukukhubazeka emmoyeni kutjho ukumkhahlumeza umuntu omdala. Okwenza izenzo namkha ubujamo bezinto bube kukhahlumeza nginakhu okulandelako:  

a)  Ukubhalelwa kuthatha amagadango alungileko wokuvikela umuntu omdala.  

b) Ukudlala ngobudlelwana bokuthembana.

c) Ukubangela ukukhubala kommoya kunye nokubangela ukulimala emzimbeni womuntu omdala.


4.  Isigatjanesi siya phambili ngokuhlathulula bona ukukhahlumeza kuyini, begodu hlangana nakho kubalwa nalokhu okulandelako:

a) Ukukhahlunyezwa emzimbeni kutjho ukuthuselwa namkha nanyana ngisiphi isenzo sokumlimaza emzimbeni umuntu omdala. 

Akhe uhlole bona uyawuzwisisa na owona mmongo weSahluko 5. 

Qala umgwalo 6 uhlole bona uyawezwisisa na amagadango ahlukahlukeneko ekukhanjwa ngawo ekusetjenzweni kwecala lokukhahlumeza. 

Ikambiso ekufuze ilandelwe lokhuya umkhahlumezi nakalethwa phambi kwakaMarhistrada:
	Iintatimende nemibiko ekufuze zinikelwe isiSebenzi somPhakathi. 
Lokho isiSebenzi somPhakathi esingakwenza lokhuya nasivinjelwa ukuphenya ngecala lokukhahlumeza. 
	Amagadango angathathwa ukuvikela umuntu omdala ekukhahlunyezweni. 


Kuqakatheke khulu ukwazisisa bona kutjho ukuthini ukukhahlumeza. Qala ukuthi uyazi na bona kutjho ukuthini lokhu okulandelako, uqale nokuthi uyazi na bona kuziveza njani nakwenzekako:

	Ukukhahlunyezwa komzimba 
	Ukukhahlunyezwa ngezomseme 
	Ukukhahlumezeka ngengqondo 
	Ukukhahlumezeka ngezomnotho 

Irejista yezokukhahlumeza. Uyalimuka na bona isebenza njani, nokuthi iqakatheke kangangani? 

a) Ukukhahlumezeka ngezomseme - kutjho nanyana ngisiphi isenzo esiphula namkha esona isithunzi somuntu omdala ngezomseme.

b) Ukukhahlumezeka ngengqondo - kutjho nanyana ngisiphi isenzo sokwehlisa isithunzi, ukunyaza, ukunyefula, ukuphoca kumbi umuntu omdala, njengo:

i.


ii.

kuphikelela ngokumthuka, ngokumehlisa igama, namkha umtlekelelise ngeenhlamba; 


kuphikelela ngokumthusela umzwise ubuhlungu emmoyeni.

iii. kuphikelela ngokumcabhelela ipilwakhe yangeqadi, ikululekwakhe, isithunzi sakhe nokuphepha kwakhe;

d) Ukukhahlunyezwa ngezomnotho kutjho:

i.

ii.

Ukumdima imithombo yamandla wemali emfaneleko umuntu omdala;,

Ukumdima amandla womthombo womnotho nawemali ngokungakafaneli, ukube kanti umuntu omdala uneemfuneko zayo imithombo le; 

iii. Ukususa/ukukhambisa ipahla yomuntu omdala ngaphandle kwemvumakhe.


Amaphuzu Aqakathekileko Wokungezelela Lapha : 

Ubunengi bezehlakalo zokukhahlunyezwa zenzeka ekhaya lomuntu omdala; kanenginengi amalungu womndeni kuvamise ukuba ngiwo akhahlumeza abantu abadala ahlala nabo, kanti-ke emakhaya wokuhlalisa abantu abadala la kulindeleke bona bahlale ngokuphepha nokuthula abantu abadala, nakhona bavamisile ukukhahlunyezelwa khona. 
Imihlobohlobo ehlukahlukeneko yokukhahlunyezwa ebalwe lapha kufuze iqalwe ngokuphelela kwayo, ngoba ivamisile ukukhambelana. Isibonelo kungaba kulokhuya umuntu omdala nakangafuni ukudla; lokho kungenzeka ukuthi kubangwa kukhahlumezeka kwakhe enqgondweni. 
Kanenginengi, ekukuphela kwendlela yokuthola bona kukhona ukukhahlumezeka, kutjheja utjhejisise ngobuduze ukuthi uziphatha njani umuntu omdala, uqalisise umzimbakhe, utjheje nokusebenza kwengqondwakhe, uqale nangendlela nje abonakala ngayo yena siqu sakhe. 





Ukuba Nerejista Yokukhahlunyezwa Kwabantu Abadala.


IsiGaba 31 sithi uNgqongqotjhe kufuze bona abe nerejista yabo boke abantu abakhe badliwa macala wokukhahlumeza abantu abadala, abe aqinisekise nokuthi abantwaba abavunyelwa ukusebenza ngabantu abadala   namkha ukubenzela imisebenzi. ImiThetholawulo izakutjho imininingwana epheleleko yerejista.  




















Ufundeni-ke Esahlukweni 5? Akhe Uzihlole 


	Uyalimuka na bona usebenza njani umgwalo 4?
	Uyazizwisisa iindlela isiSebenzi somPhakathi ezingazisebenzisa nasifakazela ukuthi nangambala umuntu omdala ukhahlunyeziwe ?
	Yenza iqiniso lokobana uyayizwisisa ikambiso ekufuze ilandelwe lokhuya umsolwa ngokukhahlumeza abantu abadala nakayiswa phambi kwakaMarhistrada. 
	Uyazi na bona isebenza njani irejista yabakhahlumezi ? 


ISAHLUKO 6 

IMIBANDELA EVAMILEKO  NENGEZELELAKO

Amandla Wokuphathiswa 


IsiGaba 32 sikhuluma ngokunabileko ngamandla wokuphathiswa, ngokomThetho lo.



1.  UNgqongqotjhe anganikela omunye umuntu amandla wokwenza umsebenzi angakavami ukuwenza umuntu loyo, umsebenzi ekufuze wenziwe nguye uNgqongqotjhe:

a) Anganikela nanyana ngisiphi isiphathiswa emNyangweni amandla wokwenza nanyana yini ekufuze yenziwe nguye ngokwakhe uNgqongqotjhe, ngaphandle kwamandla wokwakha imiThetholawulo;

b) Anganikela nanyana ngisiphi isiphathiswa ukwenza nanyana ngimuphi umsebenzi onikelwe uNgqongqotjhe mThetho lo.

c) Irherhokambiso lalokhukuphathiswa amandla kufuze bona lakhiwe.  


2.  UNgqongqotjhe, ngokuvumelana noNdunakulu wePhrovinsi:

a) Angaphathisa uSomkhandlu wePhrovinsi amandla anikelwe wona mThetho lo, ngaphandle kwamandla wokwenza imiThetholawulo;

b) Anganikela uSomkhandlu wePhrovinsi amandla wokwenza nanyana ngimuphi umsebenzi ekufuze wenziwe nguye uNgqongqotjhe, ngokomThetho lo.  

c) Irherhokambiso lalokhukuphathiswa kwamandla kufuze bona litjhiwo. 


3.  USomkhandlu wezokuThuthukiswa komPhakathi ePhrovinsini anga:

a) phathisa amandla anikelwe wona ngaphasi kwesigatjana (2) nanyana ngisiphi isiphathiswa sombuso sephrovinsi leyo;

b) phathisa nanyana ngisiphi isiphathiswa ukwenza nanyana ngimuphi umsebenzi ekufuze wenziwe nguSomkhandlu loyo ngaphasi kwesigatjana (2).


4.  UmNqophisi-Zombelele anga:

a) phathisa nanyana ngisiphi isiphathiswa somNyango nanyana ngimaphi amandla anikelwe UmNqophisi-Zombelele ngaphasi komThetho lo;

b) nikela nanyana ngisiphi isiphathiswa amandla wokwenza umsebenzi ekufuze wenziwe mNqophisiZombelele, ngaphasi komThetho lo;
5.  UmNqophisi-Zombelele, ngokuvumelana nomNqophisiZombelele wePhrovinsi, anga: 

a) phathisa isiKhulu somNyango othileko wePhrovinsi leyo nanyana ngimaphi amandla anikelwe UmNqophisi-Zombelele, ngokomThetho lo;

b) nikela isiKhulu somNyango othileko wePhrovinsi amandla wokwenza nanyana ngimuphi umsebenzi onikelwe UmNqophisi-Zombelele, ngokomThetho lo;



6.  IsiKhulu somNyango singa:



7.  phathisa nanyana ngisiphi isiphathiswa sephrovinsi nanyana ngimaphi amandla anikelwe UmNqophisi-Zombelele ngaphasi komThetho lo;



8.  phathisa amandla nanyana ngisiphi isiphathiswa sephrovinsi kobanyana sikwazi ukwenza nanyana ngimuphi umsebenzi ekufuze wenziwe mNqophisiZombelele, ngaphasi komThetho lo. Nanyana ngubani ophathiswe amandla namkha onikelwe ilungelo lokwenza umsebenzi othileko, kufuze bona enze lokho ngemibandela ekhambisana namandla aphathiswe wona namkha ekhambisana nomsebenzi athunywe wona.   


9.  Nanyana ngikuphi ukuphathiswa amandla namkha ukunikelwa ilungelo lokwenza umsebenzi othileko umuntu angakavami ukuwenza, ngokomThetho lo kufuze bona:

a)  kwenziwe ngencwadi.

b) kungamvimbeli ukuzenzela umsebenzi loyo umuntu ophathise omunye amandla lawo namkha onikele omunye ilungelo lokwenza umsebenzi loyo.  

c) Isiqunto sokuphathiswa amandla singabuyiselwa emva (singatsonyulwa ), kodwana nasibuyiselwa emva njalo kufuze bona lokho kwenziwe ngencwadi. 


Ihlawulo 

IsiGaba 33 siveza ihlawulo engephezulu khulu, ekungakafaneli bona kudlulwe kiyo, engahlawuliswa mThetho lo ngokwephulwa kwemibandela yananyana ngisiphi isigaba somThetho lo.  



ISIGABA 34

NguNgqongqotjhe kwaphela onamandla wokwenza imithetholawulo, kanti-ke isigaba 34 somThetho lo siyazitjho iingaba uNgqongqotjhe ekufuze enze imithetholawulo ngazo.  













IMITHETHOLAWULO 


34.(1)  NguNgqongqotjhe kwaphela onamandla wokwenza imithetholawulo. IsiGaba 34 sibeka isilinganiselo uNgqongqotjhe angaphelela kiso ngokwenza imithetholawulo malungana:


a) nanyana ngiyiphi indaba emumethwe mThetho 

b) namaforomu afunekako ukuphumelelisa, ukusebenzisa nokulawula umThetho lo malungana nokusetjenziswa kwawo, iintifikethi, amandla welungelo, amanothisi, ukulandelana, irejista, hlangana nokhunye. 

nekambiso nemibandela efunekako ukurejistara amakhaya wokuhlalisa abantu abadala, sekubalwa nokubekwa kwamazinga ekufuze kusetjenzelwe phezu kwawo nekufuze bona alandelwe ahlonitjhwe;

d) namarekhodi, ama-akhawundi namarejista ekufuze bona abulungwe baphathi bamakhaya wokuhlalisa abantu abadala, kunye nemibiko ekufuze bona ithunyelwe la kufanele khona. 

e) namarekhodi ekufuze abulungwe nanyana ngubani otjheja umuntu omdala endaweni engaphandle kwekhaya elakhelwe khona ukuhlalisa abantu abadala, ngaphandle kokukhetha ukuthi umtjheja njalo ubhadalwa ngemali namkha ngepahla.  

f)  namagadango:

g)  wokukhandela nokukhalima ukukhahlunyezwa kwabantu abadala;  

h) wokuthuthukisa (wokusekela ) abantu abadimeke amathuba ngenca yokubandlululwa okungakalungi; 

i)  wokukhuthaza ukuphunyeleliswa kwamalungelo wabahlali beendawo zokuhlalisa abantu abadala.

j)  amalungana nesakheko nokumumethwe ziimvumelwana zomsebenzi hlangana kwabahlali nekomidi yabahlali bendawo yabantu abadala, nemininingwana yamazinga neendlela zokwamukelwa kwabantu emakhaya wabantu abadala.  

k) wamazinga womsebenzi.  

l)  wemikhakha namazinga ahlukahlukeneko wemisebenzi yetjhejo nesekelo elinzinze emphakathini.  

m)   wokubulungwa kwamarejista ngokwesiGaba 31 ( irejista emalungana nokukhahlunyezwa kwabantu abadala )

n) wezinye iindaba namkha ikambiso efunekako ukuqinisekisa bona kuyaphunyeleliswa ukusetjenziswa komThetho lo.  





34.(2)	ImiThetholawulo ingathi nanyana ngubani owephula namkha obhalelwa kukhandela/kuhlonipha imibandela yemithetholawulo, unecala, ngalokho-ke uzakuhlawuliswa namkha avalelwe ejele isikhathi esingeqiko emnyakeni munye, namkha ahlawuliswe abe adosiswe nejele.


34.(3)  Nanyana ngimuphi umthetholawulo owenziweko ongahle uthinte amaPholisa, kufuze bona wenziwe ngokubonisana noNgqongqotjhe wezokuPhepha nokuVikeleka, ngaphambi kobana uthonywe ukusetjenziswa. 34.(4)  Nanyana ngimiphi imithetholawulo emalungana nokunikelwa kweemali, sekubalwa nobungako bemisebenzi eyenzelwa abantu, kufuze bona yenziwe uNgqongqotjhe wezeeMali anelwazi elipheleleko layo. 



34.(5)  Ngaphambi kobana uNgqongqotjhe angabetha nanyana ngimuphi umthetholawulo, kuyafuneka umthetholawulo lo uthome ngokumenyezelwa usesemtlamo eGazedeni yomBuso, ukhambisane nesaziso esimema abantu abenerhuluphelo yokuphefumula ngomtlamo loyo; kufuze baphefumule ngokutlola bezwakalise imibonwabo, ngesikhathi esizabe sibekiwe kwatjhiwo eGazedeni bona sizakuba side kangangani. 



34.(6)  UNgqongqotjhe kufuneka athumelele iPalamende umtlamo wemithetholawulo, nemibono umphakathi ophefumula ngayo, ngaphambi kobana imithetholawulo leyo ingamenyezelwa emphakathini kobana iyokuthoma ukusebenza. 



34.(7)  UNgqoqngqotjhe nokho-ke kungenzeka amemezele imithetholawulo leyo ngaphandle kokubonisana nabanye njengoba kuhlathululwe ngehlapha, nakufumaniseka bona ubujamo bezinto bufuna njalo. 


Ukucinywa/Ukubulawa Kwemithetho Kunye Nemibandela Yesikhathi Setjhuguluko Kunye Nokubulunga


IsiGaba 35 sithi:



1.  Ucinyiwe/Ubulewe umThetho ka-1967 wezabaDala, ngokunjalo ucinyiwe/ubulewe nomThetho ka-1998 oTjhugulula umThetho wezabaDala.   

2.  Nanyana ngubani ophethe ikhaya lokuhlalisa abantu abadala elirejistarwe ngokomThetho wabaNtu abaDala, kufuze bona kuthi kungakapheli iinyanga ezili-12 umThetho lo uthomile ukusebenza, enze isibawo sokurejistara ngokwesigaba 18 somThetho lo. 

3.  Ikhaya labaNtu abaDala elirejistarwe ngokomThetho wabaNtu abaDala lizakuhlala lirejistarwe njalo, bekube mhlazana uNgqongqotjhe atjhugulula ukurejistarokho ngomThetho. 

4.  Nanyana ngimuphi umsebenzi imali yesiphekiso ngokomThetho wabaNtu abaDala uzakuragela phambili ngokuthola imalisiphekiso leyo iinyanga ezili-12 ngemva kwelanga umThetho lo owathoma ukusebenza ngalo.
