﻿ISINDEBELE

IKAMBISO YEENQHEMA ZOKUHLUNGA ABATHOLA IRHELEBHO LABARHOLOPHELEKO KUNYE NELABATLHOGONYELWAKO




I DISEMBA 2001




UMNYANGO WEZOKUTHUTHUKISWA KOMPHAKATHI



UKUPHATHWA KWEENQHEMA ZOKUHLUNGA
1. ISINGENISO
Amatjhuguluko enziwe emThetjhwaneni womThetho wezokuRhelejwa komPhakathi oyinomboro 59 ka 1992, azakuthoma ukusebenza ngezi- 1 Disemba 2001, anikela amajamo wokungahlonywa kweenqhema zokuhlunga, amalunga wazo azakukhethwa nguMnqophisi Mazombe, ukuhlahluba ilwazi kunye nokuhlola uburhole nokutlhoga itlhogomelo ngeminqopho yokuphakamisa ukunikelwa kwezabelo zemali.

2. IMINQOPHO YEENQHEMA
2.1. Ukuqinisekisa bona ukuhlahlubwa kwabarholopheleko kunye nalabo abatlhoga ukutlhogonyelwa kwenziwa ngendlela evulekileko, engasibudisi begodu nengaduriko.
2.2. ukukghonakalisa ukuhlanganiswa kwemisebenzi yomphakathi kunye nokurhelejwa komphakathi ukuqinisekisa bona kuba nehlelo elihlanganisa koke, lemisebenzi eyenzelwa umuntu ngamunye.
2.3. ukuthumela abenza iimbawo eendaweni ezinye lapho bangathola khona irhelebho, nangabe zikhona.
2.4. ukuqinisekisa bona iinhlahlubo ziyaphethwa begodu zithunyelwe e-ofisini efaneleko yokutjhejwa kweembawo esikhathini esibekwe mNyango.
2.5. ukupha umbawi ilwazi elifaneleko lokwenza isibawo sesabelo semali.

3. IBUMBEKO LESIQHEMA SOKUHLUNGA
3.1. Ukwakheka kweenqhema zokuhlunga
Amalunga wesiqhema sokuhlunga azakufanele bona akhambisane neenjamiso zomThetjhwana 2(4) (a) womThetjhwana womThetho wezokuRhelejwa komPhakathi oyinomboro 59 ka 1992, onamatjhuguluko athoma ukusebenza ngezi- 1 Disemba 2001. Abantu abalandelako bangakhethwa esiqhemeni sokuhlunga:
i. Isiphathiswa esikhulu sezokuphepha komphakathi.
ii. Isiberegi sokuphuhlisa amaphilo wabantu (inesi, isiberegi sezehlalakuhle, sezomsebenzi, sezomkhumbulo, sezokuzwa kunye nokubona, njll.)
iii. Umjameli wekoro yabarholopheleko nanyana ilunga lomphakathi elihlonitjhwako elifana nomfundisi, ikosi, umarhastrada, nanyana umuntu owazi lowo mphakathi kunye namajamo wawo.
iv. Amanye amalunga angeziweko, nakutlhogekako, emajameni afaneleko weembawo ezithileko, isibonelo, udorhodera nanyana udorhodera okhethekileko, isazi sezemikhumbulo, umsekeli wezokwelatjhwa, inyanga, njalo njalo.

Urhulumende uzakunikela irhelebho elifaneleko lokusekela ngezokuphatha.

3.2. Umsebenzi wamalunga wesiqhema
i. IsiPhathiswa esiKhulu sezokuPhepha komPhakathi:
	Sizakubiza imihlangano.
	Sizakuba ngusihlalo wemihlangano.
Sizakupha isiqhema sokuhlunga ngeeyeleliso, amathulusi, imithethomigomo kunye nemithetho elawula iimbawo zezabelo zeemali.
	Sizakukghonakalisa ibandulo yamalunga wesiqhema sokuhlunga.
	Sizakuqinisekisa ukurekhodwa ngefanelo kweenkambiso zemihlangano yeenqhema zokuhlunga.
	Sizakuqinisekisa ukuzaliswa ngesikhathi kweenhlahlubo.
	Sizakukghonakalisa ukuhleleka kuhle kwezinto ezifunwa mbawi nakwenzeka bona kutlhogakale elinye ilwazi, ukuphetha ihlolo.
	Sizakuqinisekisa ukusetjenzwa ngesikhathi kwesibawo. Isiphathiswesi sifanele bona sithintane nabalingani baso e-ofisini yaso ukuqinisekisa bona iimbawo zomuntu ngamunye esele zihloliweko, ziyalungiswa.
	Sizakusebenza njengomthintanisi phakathi kwamalunga wesiqhema sokuhlunga kunye nomNyango.

ii. Isiberegi sokuphuhlisa amaphilo wabantu 
Sisazi esiqhemeni sabahloli esizakuhlola ukurholophala nanyana ukuphila ngokutlhogonyelwa. Isazesi sizakutjheja ilwazi bese/ nanyana sihlole umbawi, bese sithatha isiqunto manqophana nokurholophala nanyana ukutlhoga irhelebho kombawi.
Isazesi sifanele siqinisekise bona iforomo liphethwa ngenembo begodu ngesikhathi manqophana nokurholophala nanyana ukutlhoga irhelebho kombawi.

iii. Umjameli wekoro yabarholopheleko nanyana ilunga lomphakathi elazi loyo mphakathi kuhle kunye namajamo wawo ufanele aqinise bona imiraro yombawi inomphumela wokobana atlhoge ukuphila ngokurhelejwa.
Ufanele aqinisekise ukuzaliswa ngesikhathi kweforomo lokuhlahlubwa.
Akghonakalise ukutholakala kwesiqhema sokuhlunga emphakathini ngokuphakela ilwazi lokobana bangatholakala njani abantu, khulu khulu labo abahlahlubeka budisi, abangakghoni ukusuka emakhaya nanyana labo abanesidingo kodwana abangazi ngerhelebho leli lezabelo.

vi. Ilunga/amalunga angeziweko kungaba yinyanga yesintu, udorhodera, abasekeli    bezokwelatjhwa nanyana isazi esizakuvela nanyana kiyiphi ikoro.
Udorhodera uzakuhlahluba bese wenza isiphakamiso ngokurholophala kombawi okubangela bona abe sebujameni bokungathola irhelebho lesikhatjhana nanyana lasafuthi.
Lizakuqinisekisa bona ihlahlubo iphethwa ngesikhathi.
Lizakuqinisekisa bona amabanga anqophileko ayanikelwa esiphakamisweni esithileko.
Lizakunikela ilwazi elimayelana nokobana ukuthikamezekokho okusemzimbeni kungalawulwa njani, kungalungiswa nanyana kulatjhwe njani.

3.3. Ubukhulu beenqhema zokuhlunga
Isiqhema sokuhlunga sizakuba namalunga angasukela kwamathathu begodu angeqi kwasithandathu. 

3.4. Imihlobo yeenqhema zokuhlunga
Iinqhema zokuhlunga zingahlonywa ngendlela yetjhejo labantu boke ezingeni lesifunda nanyana lendawo namkha zingahlonywa phezulu ngabaphetheko okuzakuya ngeendawo nanyana iimfunda, ngokulandela irhelo elibekiweko nanyana elitjhugutjhugulukako. Iprovinsi izakukhetha ikambiso yokufezakaliswa ezakusebenza kuhle begodu nezakukhambisana neendingo zaleyondawo.

4. UKUKHETHWA KWAMALUNGA WEENQHEMA ZOKUHLUNGA
IHloko yomNyango ifanele bona iphasise amagama aphakanyisiweko wamalunga weenqhema zokuhlunga. Amalunga weenqhema zokuhlunga angakhethwa yiHloko yomNyango ngokuya kweemphakamiso ezingavela eenhlanganweni zomphakathi, abarholi bomphakathi nanyana abantu abanekareko.

4.1 Isikhathi samalunga akhethiweko
amalunga akhethiweko asebenza ngokuzeleko kilomNyango azakubamba iinkhathi ezizakuvunywa yiHloko yomNyango njengezifaneleko. Amalunga wesiqhema sokuhlunga angasebenzi kilomNyango angabamba isikhathi seenyanga ezima- 24 begodu angeze akhethwa godu amathemu alandelanako adlula kwamabili.

4.2. Iimfanelo zokukhethwa
(1) Amalunga afanele bona kube babantu abanelemuko elithileko ngezabarholopheleko nanyana abatlhoga irhelebho lokutlhogonyelwa.
(2) Amalunga afanele bona abe nelwazi elithileko nanyana azijayeze ngamajamo wezehlaliswano kunye nokuziphatha kwabantu bendawo nanyana umphakathi lowo isiqhemeso esikhethelwe wona.
(3) Amalunga afanele bona azimisele ukuzithuthukisa ngokubandulwa mnyango.


4.3. Ukungavumeleki kokuba yilunga lesiqhema sokuhlunga
1. Umuntu nanyana abantu abangeze babekwa mlandu ngezenzo zabo ngamabanga wokungaphili kuhle emkhumbulweni.
2. Umuntu nanyana abantu abatholwe banomlandu wokweba, ukukhwabanisa, ubukhohlakali nanyana ubulelesi ngaphandle kwemilandu yokwephula imithetho yendlela.
3. Umuntu nanyana abantu ababhalako ukuthatha ibandulo lokuthuthukisa eliphakelwa mNyango, elikhambelana nalokhu okuzakwenziwa.


5. Imihlangano
Imihlangano yesiqhema sokuhlunga izakubizwa mNyango, ozakubuye unikele nesekelo elifaneleko. Iindawo lapho imihlangano izakubanjwa khona, amalanga kunye nokobana kangaki, kuzakufanele bona kuhlelelwe ngaphambili, bese umNyango ukwazisa umbawi ngesikhathi (umbawi) enza isibawo sakhe kumNyango.

6. Ukukhethwa kwamanye amalunga
IHloko yomNyango ingakhetha amanye amalunga wokujamiselela bona arhelebhe eenqhemeni zokuhlunga, nakwenzeka bona amalunga wasafuthi akatholakali ngamabanga athileko. Ikambiso yokukhethwa kwamalunga wokujamiselela izakufana poro naleyo yamalunga wasafuthi.

7. Iinkhundla zamalunga
Elinye nelinye ilunga elingeze laba khona emihlanganweni emithathu elandelanako, nanyana elibeka phasi iintambo, lizakutjhiya isikhundla, okuzakwenza iHloko yomNyango bona izalise isikhundleso sesiqhema sokuhlunga ngokurhabako.

8. IRHELO LOKUZIPHATHA
Woke amalunga akhethwe esiqhemeni sokuhlunga azakufanele bona alawulwe yirhelweli elilandelako:
8.1 Amalunga azakufanele bona angathathi hlangothi ngesikhathi enza ihlolo.
8.2. Amalunga azakufanele bona abulunge njengefihlo koke okukhulunyiswane ngakho, khulu khulu ngeenqunto ezithathiweko kunye nokuveza abantu egade bahlahlubwa.
8.3. Amalunga azakufanele bona abulunge isikhathi emihlanganweni begodu afanele ahlale isikhathi esizeleko sokuphetha umsebenzi wesiqhema sokuhlunga.
8.4. amalunga afanele bona akhambele imihlangano yesiqhema sokuhlunga asebujameni obuhle emkhumbulweni (angakathokozi).
8.5. Amalunga afanele bona aziveze nakunezinto eziwathintako nanyana ubuhlobo obungaba khona kilabo abahlahlubwako, ngesikhathi kwenziwa iinhlahlubo.
8.6. Amalunga afanele bona aveze koke emNyangweni ngamajamo wawo manqophana nendima- 4.3.

9. UKUZIPHENDULELA
IsiPhathiswa sezokuPhepha komPhakathi kunye nelinye nelinye ilunga lesiqhema sokuhlunga, bazakuba nomthwalo ngokuhlanganyela wokusebenza kuhle kwesiqhema. Isiqhema sokuhlunga, ngesikhundla sakasihlalo waso osiphathiswa sezokuphepha komphakathi, sizakubika esiPhathisweni esiyiHloko yezokuPhepha komPhakathi ngeenkhathi ezizakubekwa siphathiswesi esikhulu esiyihloko, ngokujama kuhle nokusebenza kuhle kwesiqhema. IsiPhathiswa esiKhulu sezokuPhepha komPhakathi sizakwelusa koke okwenziwa siqhema sokuhlunga, ukukhambisana kwaso nemigomo ebekiweko yokuhlahluba kunye netjhejo lokuthunyelwa lapho umbawi angathola khona irhelebho, nakhibe lingatholakala. Zoke iimphakamiso zesiqhema sokuhlunga zizakuphasiswa yiHloko yomNyango. Woke amalunga wesiqhema sokuhlunga anomthwalo wakho koke okwenziwa siqhema sokuhlunga kunye nokusebenza kwaso eHlokweni yomNyango, ngokusebenzisa isiPhathiswa sezokuPhepha komPhakathi kunye nesiPhathiswa esiyiHloko sezokuPhepha komPhakathi.

10. UKUTHINTANA
Zoke iimphakamiso kunye nezinto zesiqhema sokuhlunga zizakuthunyelwa eHlokweni yomNyango, siPhathiswa sezokuPhepha komPhakathi, esingusihlalo sesiqhema sokuhlunga, ngokusebenzisa isiPhathiswa esiyiHloko sezokuPhepha komPhakathi. Isiqhema sokuhlunga sifanele bona sazise umuntu nofana umtjheji waloyo ohlahlubiwako ngemiphumela yehlahlubo. Lokhu kuzakwenziwa ngokusebenzisa umNyango. UmNyango uzakusebenzisa iHloko yawo ukwazisa umbawi ngomtlolo ngemiphumela yehlahlubo kunye nependulo yesibawo. Nangabe isibawo akhange sibe yipumelelo nanyana nakhibe isabelo senziwa kwesikhatjhana, umbawi uzakufanele bona anikelwe amabanga walokho, begodu aziswe nangelungelo lakhe lokungaphikisa isiqunto kunye neenkambiso angazilandela nakafuna bona isibawo sakhe sitjhejwe godu. UmNyango ngokusebenzisa isiPhathiswa esiyiHloko sezokuPhepha komPhakathi, ufanele uqinisekise bona zoke iindlela zokwazisa abantu ngobukhona, isikhathi kunye nendawo yesiqhema sokuhlunga, ziba khona. Lokhu kungenziwa ngokusebenzisa abarhatjhindaba, imitlolo yangokomthetho nanyana ukuphadlhalajwa kwelwazi ngokusebenzisa amarhelo, iintlankana zemirholo, amaphetjhana kunye nokukhuluma ngomlomo ema-ofisini wesifunda, emirholweni, emaposofisini kunye nezinye iindawo eziqakathekileko.

11. IIMALI
Zoke iindleko zeenqhema zokuhlunga zifanele bona ziphasiswe yiHloko yomNyango ngokuya komThetho wokuPhathwa kweeMali zakaRhulumende, imiThetjhwana yakhona kunye neenkambiso zabaphathi beemali zakarhulumende.

12. Imisebenzi yeenqhema zokuhlunga
12.1 Ukuhlahlubwa kwabarholopheleko kunye nabatlhoga itjhejo: Umuntu ngamunye angaziveza phambi kwesiqhema sokuhlunga bese anikele ilwazi eforomeni ebekiweko, ngokuya kweemfuno zokuhlahlubwa nanyana zokutjhejwa. Amaforomo lawo abekiweko azakuthunyelwa mNyango esiqhemeni. Nangabe kunelwazi elinye elitlhogekako, elizakubuya komunye umthombo ngaphandle kombawi khona kuzakuthathwa isiqunto esifaneleko ngendlela engiyo, isiqhema sokuhlunga sizakufanele bona sithole imvumo etlolwe phasi yombawi ngaphambi kobana ilwazelo lingafunwa. Nangabe ilwazelo elifunwako lingelikhethekileko begodu lingaphezu kwekghono lesiqhema, isiqhema sokuhlunga sizakufanele bona senze ikghonakalo elifaneleko khona umbawi azakwazi ukwethula ilwazelo. Isiqhema sokuhlunga singemukela godu ubufakazi obethulwa ngomlomo obuvela emjamelini womuntu ohlahlubwako, nangabe ilwazelo alinikelwa ngomtlolo nanyana lowo muntu akakghoni ukuzikhulumela.
12.2. Ukufaka imibono ekambisweni yesitjhaba ngomnqopho wokuphuhlisa nanyana ukukhuthaza ukusebenza kweenqhema.
12.3. Ukunikela imibono ukutjhugulula ikambiso esetjenziswako yokuhlahluba ukurholophala kunye nokutlhoga irhelebho.
12.4 Ukufezakalisa amahlandla wokubandula nanyana wokwazisa manqophana neenhlahlubo zabarholopheleko kunye nalabo abatlhoga itlhogomelo.
12.5. ukuthumela abantu lapho bazakutlhogonyelwa kuhle kwezepilo bona belatjhwe begodu kulandelelwe nangamathuba wezokwelatjhwa ngokuya kweemphakamiso eziveziweko.
12.6. Nikela umuntu ohlahlubwako ilwazi ngerhelebho elinye angalithola, nalikhona, elingamrhelebha yena nanyana umtlhogomelakhe ngemisebenzi yokusekela.
12.7. Ukunikela umbawi ilwazi elifaneleko lokuzalisa iimbawo zesabelo semali.
12.8. Ukuyelelisa begodu sikhuthaze umuntu ngamunye bona athole iindlela zokuzijamela ngezeemali nangabe urholophele, khona angazolokhu enza isibawo godu, alethe ubudisi bokuba nabantu abanengi abatlhoga irhelebho erherhweneli.

UmNyango wezokuThuthukiswa komPhakathi
1.08.2001





i


i 36nde01066: eng-nd: soc. dev.
??

??

??

??




1


