ISINDEBELE 










UMNYANGO WEZOBUKGHWARI NAMASIKO 

UmBiko woNyaka
2002/2003

www.dac.gov.za


















Igadangiso LesiNdebele

Umbiko uzakutholakala godu ngamalimi alandelako: 
* IsiBhuru
* ISesotho
* ISiswati
* ITshivenda
* IXitsonga























                                            Okumumethweko

                                                                                                                       Ikhasi
1. Ilwazi Elijayelekileko ????????????????????
1.1 Ukunikelwa KomBiko WoNyaka EsiKhulwini EsiPhetheko ?????..
1.2 Isethulo NgoNgqongqotjhe WezobuKghwari, AmaSiko, ISayensi NeTheknoloji ?????????????????????
1.3 Isethulo NgoSekela Ngqongqotjhe WezobuKghwari, WamaSiko, ISayensi NeTheknoloji ?????????????????????????.
1.4 Isingeniso ngoMnqophisi-mazombe ???????????????.
1.5 Ilwazi NgomNyango KaNgqongqotjhe???????????????
1.6 UmBiko NgomBono NomNqopho ?????????????????
1.7 Igunya Langokomthetho ?????????????????????
1.8 Isirhunyezo Sezokuphatha ????????????????????

2. Ukusebenza KwamaHlelo ??????????????????.....
2.1 Isirhunyezo Sehlelo ??????????????????????..
2.2 Zokuthintana ?????????????????????????.
2.3 UbuKghwari, AmaSiko NeLimi EmPhakathini ???????????..
2.4 Amabubulo WezamaSiko NeTjhebiswano LeenTjhabatjhaba ?????.
2.5 AmaFa, AmaButhelelo WeYiLando YesiTjhaba NemiSebenzi YesiTjhaba YamaBulungelo WeeNcwadi ???????????????????
2.6 ImiSebenzi EHlangeneko ????????????????????

3. IinTatimende ZoNyaka ZeeMali  ?????????????.
3.1 UmBiko WezokuPhatha ?????????????????????.
3.2 UmBiko WomHlolincwadi-mazombe ????????????????
3.3 UmBiko WeKomiti LokuHlolisisa ??????????????????
3.4 IsiTatimende SemiThethomgomo YokuHlola ?????????..
3.5 IinTatimende ZoNyaka ZeeMali ??????????????????

4. UkuPhathwa KwabaSebenzi ???????????????????.
5. Irhelo Lokuthintana ???????????????????????






























UkuNikelwa KomBiko WoNyaka EsiKhulwini EsiPhetheko

                                                Prof I Mosala
                                                Mnqophisi-mazombe wezobuKghwari namaSiko



Ngehlonipho ekulu, ngethula lapha umBiko woNyaka womNyango wezoBukghwari namaSiko ka-2002/2003. 






????????????.
Phrofesa Itumeleng Mosala
Mnqophisi-mazombe
UmNyango WezobuKghwari NamaSiko 










  
Isethulo NgoNgqongqotjhe WezobuKghwari, AmaSiko, ISayensi NeTheknoloji
                           
                           Dr Ben Ngubane
                           UNgqongqotjhe WezobuKghwari AmaSiko, ISayensi 
                           NeTheknoloji.


Unyaka weemali ka-2002/2003 weza nokukhula msinyana kwebhajethi yomNyango wezobuKghwari namaSiko. Ukunikelwa okungezelelweko emalini eqaliswe emabubulweni wezamasiko, iPhrojekthi yePhaga yeKululeko kanye nokuthuthukiswa kwezobukghwari bokwenza, kunikele umnyango amandla wokobana ufezekise umsebenzi wawo wokuphuhlisa nokuthuthukisa ubukghwari namasiko eSewula Afrika.       

Ngingaqala emva ngokuzikhakhazisa ezehlakalweni ezinengi, amaphrojekthi, amahlelo neenkambiso ezenzeka ngo-2002/2003, kodwana ezimbalwa zibonakala khulu njengesibonelo esihle sokobana umNyango uyisebenzisa bunjani imali onikelwe yona ngeendlela ezitja nezinokuziphendulela. 

Enye yaleziindlela yiPhrojekthi yomNyanya we-Morgan?s Bay eyabanjwa ngoDisemba ka-2002. Lephrojekthi yahlanganisa okubili okungaphasi kwelawulo lami ? amasiko nezobukghwari, isayensi netheknoloji ? esehlakalweni esasiveza amandla wazo njengamathulusi wokufunda khona kuzakuphuhliswa ukubumbana komphakathi.   Umnyanya watjengisa ngethalente namajadu wabantwana be-Morgan?s Bay, begodu ngahlonitjhwa ngokuvula isizinda somphakathi samakhompyutha esibanikela ukufikelela iindawo zefundo ku-Inthanethi, imidlalo yezefundo kanye nethuba lokuzibonela ikghono lokwenza amatjhuguluko amakhulu lelwazi lamakhompyutha. Ngesikhathi somnyanya ngavakatjhela iphrojekthi yendawo yokuqedwa kwendlala esekelwa mNyango. Ngokuthatha ethalenteni labomma neenkghwarini, iphrojekthi inikela ngebandulo kezokuthunga kanye neminye imihlobo yamakghono. Njengombana isakhiwo sokukhiqiza esizijameleko sele sihlonyiwe, igadango elilandelako kuzakuba kungezelela isilinganiso sokuthuthukiswa komkhiqizo kanye nokukhiqiza, godu nokuhloma iimakethe ezisebenza kuhle lapha kuzakusiwa lemikhiqizo. 

Edorojaneni elincani elifana ne-Morgan?s Bay, umNyango ukghonile ukurhabisa ukuzibandakanya komphakathi, kareko ekulu kanye, ekugcineni, nokunikela amandla. Kimi, lephrojekthi imumethe indima eqakathekileko mNyango wezobuKghwari namaSiko:
* Njengomphuhlisi wezobukghwari emphakathini, emabhizinisini nezabavakatjhi, kanye neSewula Afrika njengendawo lapho kukhanjelwa khona ngekareko yezobukghwari;
* njengomkghonakalisi ekurhelebheni ukugcina nokuthuthukisa umthangalasisekelo ? obonakalako nowokuhlela ? osekela ukwehluka okukhulu kokulethwa kwezobukghwari;
* njengomsebenzisani eenqhemeni ezahlukeneko nabantu abazibandakanya khulu kezobukghwari eSewula Afrika, ekusekeleni nekuqiniseni imizamo yabo; 
* njengomkhulumeli wamathalente wenarha wezobukghwari;
* njengomtlami nomkghonakalisi ekuthuthukisweni nekulethweni kwezobukghwari ngenarheni;
* njengomgcini nomphathi wemithombo yenarha yezobukghwari kanye nepahla;
* njengomenzi webhoduluko elidzimelelisa umphakathi wezobukghwari ohlukahlukeneko; 
* njengomsunguli wesiko lenarha elihlukileko lezobukghwari;
* njengomnikeli welwazi kezobukghwari, amathuba wobukghwari, nemisebenzi yezobukghwari neenkghonalakisi.           

Isithombe esitjha somNyango wezobuKghwari namaSiko sithoma ukuvela begodu kube ngekareko ekulu lapho ngamukela uMma uBuyelwa Sonjica njengeSekela lakaNgqongqotjhe wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji, kanye noPhrofesa Itumeleng Mosala, oMnqophisi-mazombe wezobuKghwari namaSiko. 

LomBiko woNyaka sirhunyezo seempumelelo ezimbalwa enyakeni weemali ka-2002/2003, begodu siyazikhakhazisa ngokuwunikela iPalamende kanye nabantu beSewula Afrika. Njengombana ngisenza, ngikhumbula indima eqakathekileko eyadlalwa ngowayemsebenzisanami, uNgqongqotjhe uBrigitte Mabandla, ekuqinisekiseni bona okunqotjhwe ekulethweni kwemisebenzi kwakuhlangabezwana nakho ngesikhathi salonyaka oqaliweko nangeminye iminyaka ngaphambilini. 

Ukuwa kwendlwethu kube kuvuka komNyango wezeziNdlu.



























Isethulo ngoSekela Ngqongqotjhe wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji


                                             Umma Buyelwa Sonjica
                                             USekela Ngqongqotjhe wezobuKghwari, amaSiko, 
                                             iSayensi neTheknoloji


Ngo-2002 indima yokusekela uNgqongqotjhe wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji, uDorhodere oHloniphekileko uBen Ngubane, yadluliselwa kimi. Loyo owayelisekela lakaNgqongqotjhe wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji sele anikelwe umsebenzi wokuragela phambili ngomnqopho wombuso wokunikela ngezindlu ezaneleko kuzakhamuzi, begodu ekuthatheni lesisibopho esikhulu kutjhiye isikhala esikhulu okufanele sizaliswe. 

Ngilindele ngomndlandla omkhulu ukusekela nokuhlahla indlela yomNyango wezobuKghwari namaSiko emizameni yawo yokwakha iSewula Afrika lapho zobukghwari, amasiko namafa kukhula khona. Ngenza lokho ngelwazi lokobana isisekelo esiqinileko sokubandakanywa kwabadlala indima, isebenziswano kanye nokuphathwa kuhle kwehlangano sele kwenziwe mHlonitjhwa onguNgqongqotjhe uMabandla. 

Enye yezinto engizibeke phambili kilonyaka kuzakuba kuragela phambili nokuqinisa ukuqakatheka ukuthuthukiswa kobulili kanye nokuthathwa kwabo njengonto ejayelekileko kezobukghwari, ukuqinisekisa bona abomma bathatha indima yabo ebafaneleko kiwo woke amazinga wamafa, zobukghwari namasiko. Ukwengeza, kuqakathekile bonyana umNyango uragele phambili nokusekela iinsungulo ezivula amathuba wezobukghwari ebantwini abarholopheleko. Kwamambala, ukufikelela imisebenzi kusisekelo esiqakathekileko somthethomgomo wombuso. Ngithanda ukwandisa ukuzibandakanya kwamaSewula Afrika woke emaphrojekthini womNyango aphathelene nezinto ezadlulako, anikela ngomleyo ohlangeneko nombono wamafa eSewula Afrika. Amafa wethu anekghono lokufaka isandla ekwakhiweni kwesitjhaba. Ngebanga elifanako, ukufezakaliswa komLeyo womThethomgomo wesiTjhaba weLimi uzakuba khulu semkhumbulwenami ngonyaka ozako. Sithemba bona umLeyo womThethomgomo weLimi uzakurhelebha umbuso ekuletheni imisebenzi nokusebenzisa i-Batho Pele.  

Akusimi ngedwa umuntu omutjha emNyangweni wezobuKghwari namaSiko. Kulithabo kimi ukusebenza noMnqophisi-mazombe wezobuKghwari namaSiko, uPhrofesa Itumeleng Mosala, obengu-Vice Chancellor noHlokokulu we-Technikon yeTlhagwini-Tjingalanga. UPhrofesa Mosala uletha emNyangweni amakghono wokuphatha neqhinga lokwenza elizasiqinisa ukuya phambili. 

Ngethule lomtlolo kuPalamende nakubantu beSewula Afrika ngethabo nangokuhlonipha khulu indima yalowo engimlandelako, begodu ngethemba nokobana enyakeni ozako sizakusebenza kuhle, sidlule unyaka ka-2002/2003.  
















Isingeniso NgomNqophisi-mazombe

Ngo-Arhostosi ka-2002, ngokubonisana noNgqongqotjhe wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji, uMongameli waqunta ukuhlukanisa imisebenzi yomNyango wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji (DACST). Iminyango emibili ehlukeneko yahlonywa; okumNyango weSayensi neTheknoloji (DST) nomNyango wezobuKghwari namaSiko (DAC), omunye nomunye orholwa Mnqophisi-mazombe begodu omunye nomunye unehlelo lawo, ibhajethi nabasebenzi. Isiqunto akhenge nokho siwuthinte umNyango kaNgqongqotjhe, kodwana, sivumela yomibili iminyango ukubika kuNgqongqotjhe uBen Ngubane, nakuSekela Ngqongqotjhe uBuyelwa Sonjica.

Ibanga elikhulu lokuhlukaniswa kuvumela bona siqalise khulu amandla nelemuko eendaweni zemiphumela ezigunyaziweko. Nasiqala ukuhlukaniswa kwemisebenzi ngamagatja emnyangweni lowo okwakumNyango wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji, ukuhlukanisa akhange kuthikameze imisebenzi engemikhulu.   Amaphiko wemisebenzi ehlanganeko athintekako, efaka zokuthintana, zokuphathwa kwabasebenzi, ukuphathwa kweemali kanye nezamakhompyutha, athinteka khulu.

Iinkoro zemisebenzi emmongo yomNyango wezobuKghwari namaSiko zizakuragela phambili:
* Nokukghonakalisa, ukusungula nokufezakalisa iimvumelwano zesebenziswano leentjhabatjhaba kezobukghwari namasiko.
* Ukuqinisekisa ukujanyelwa kwezobukghwari namasiko weSewula Afrika ezingeni leentjhabatjhaba.
* Ukuphatha amafa neendaba eziphathelene namafilimu ngenarheni. 
* Ukuphatha nokutjheja iinhlangano zokukghwari, amasiko namafa.
* Ukusekela ifundo engakahlelwa nebandulo lamakghono kezobukghwari namasiko.
* Ukusekela ukwenza kuhle khulu nokudzimelela kezamasiko.
* Ukukhuthaza isebenziswano nethungelelwano hlangana nabo boke abadlalindima kezamafa ezihlukeneko eSewula Afrika.
* Ukubuthelela nokugcina ibuthelelo lesitjhaba lamafa ngokuphatha kuhle nokutlhogonyelwa kwamarekhodi wombuso. 
* Ukunikela ngemisebenzi yeminyanya yembusweni. 
* Ukuthuthukisa ibubulo lamasiko ngokusebenzisana nekoro yangeqadi.   
* Ukunikela ngemisebenzi yokutjhugulula nokurhumutjha eminyangweni yesitjhaba. 
* Ukuphuhlisa amalimi wendabuko. 
* Imisebenzi yokutlanywa kwelimi netheminoloji.
* Ukuvumelanisa nokuyelelisa ngokusetjenziswa kuhle kwamagama-bumbeko. 
*  Ukuphatha nokulawula amabuthelelo weencwadi wesitjhaba nelwazi letjhuguluko.

Lombiko wonyaka utjengisa umsebenzi weGatja lezobuKghwari namaSiko walokho ebekuyi-DACST kanye nomNyango omutjha wezobuKghwari namaSiko, lapho imithombo eminengi yeSewula Afrika esetjenziselwa ukufikelela ipilo engcono isiswa khona. Amasiko aqakathekile ekuhlonyweni kwebumbano lesitjhaba, nezinto eziqakathekileko zokusekela ekwakhiweni kobujamo besitjhaba obufanako. UmNyango omutjha wezobuKghwari namaSiko uzokudlala indima ekulu ekuletheni isekelo labadlalindima ukuqinisekisa bonyana zobukghwari namasiko zizakugcina isithunzi esiphezulu emphakathini. 








Ilwazi NgomNyango KaNgqongqotjhe 
   
UmNyango kaNgqongqotjhe wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji wanikela isikhwama esilawulwa baphathi seengidi ezi-5 enyakeni weemali ka-2002/2003. Isikhwamesi besilawulwa mNyango kaNgqongqotjhe, iPhiko lezokuLawulwa kweHlangano yezobuKghwari emNyangweni wezobuKghwari namaSiko, kanye nesiKhulu esiPhetheko somKhandlu wesiTjhaba wezobuKghwari (NAC), ngendlela elandelako: 
* Isigidi sinye sanikelwa ukuQalana nomNdeni, okuyihlangano ekungasiyo karhulumende ese-Durban eqalane nokukhandela ukurhatjheka kwentumbantonga nomulwana wayo.
* IPhrojekthi yokuVuselelwa kokuziPhatha, eseYunivesithi yeZululand, yathola R400 000 yokufezakalisa iphrojekthi ngokubambisana neminyango yombuso wephrovinsi yaKwaZulu-Natal weeNdaba zamaSiko, ukuPhepha nokuVikeleka, zeFundo, zemiDlalo namaSiko, kanye nomBuso weNdawo. IPhrojekthi yesibili yokuVuselelwa kokuziPhatha, eseMzimkhulu ePumalanga Kapa neqalene nentumbantonga nomulwana wayo kanye nendima yesiko ekubuyiseni amagugu womphakathi yathola isigidi sinye samaranda.  
* Ngokuragela phambili nokunqotjhwe siKhwama esiLawulwa mNyango kaNgqongqotjhe ekuvuselelweni kokuziphatha namagugu womphakathi, i-R 500 000 yanikelwa iPhrojekthi ye-Umvuselelo Cultural and Heritage.
* IZakheni Music Industry Education yathola R250 000 ukufundisa abavumi ngeendaba eziphathelene namalungelo wobunikazi bokutlama nemikghwa emihle yokwenza ibhizinisi.
* Iphrojekthi ye-Cardboard Dreams okungeyabantwana abanganamakhaya, yafezakaliswa ngeLanga labaTjha ngo-2002 nekhanjiswa yi-Karos and Kambro Youth Development Project, yathola irhelebho lemali elingana ne-R 400 000. 


Ilwazi NgomNyango KaNgqongqotjhe 

* Ngomnqopho weendaba ezifana nokuvuselewa kokuziphatha, i-HIV nentumbantonga nomtlhago, iphrojekthi kaPhrofesa Mzilikazi Khumalo yokuThuthukiswa kwamaKhwaya yathola R 350 000.
OwayenguSekela Ngqongqotjhe wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji, umma Brigitte Mabandla, wadosa phambili emizameni yenarha yokubuyisa iinsalela kaSarah Baartman, owagcina abulungwe ngelanga lamaFa ngo-2002. Ngerhelebho lomNyango weeNdaba zangaPhandle nomNyango kaMongameli, ezingeni lehlangano uPhrofesa Phillip Tobias weYunivesithi ye-Witwatersrand, wabamba iinkulumiswano ezikulu ezaba nomphumela ekubuyeni kanye nekubulungweni kwakaSarah Baartman. 


















UmBiko NgomBono NomNqopho

Umbono 
Zobukghwari namasiko zisetjenziswa ngokuzeleko ukufikelela ituthuko yekuhlaleni nokunikelwa amandla ngakwezomnotho kanye nekubonakaliseni inarha, ukuphuhliswa okulinganako nokuvikela woke amalimi ali-11 wangokomthetho, kanye nokuhlonipha umlando wethu ngokutlhogonyelwa kwebuthelelo lamafa wethu.

Umnqopho 
* Kufikelela ukulingana mayelana nokufikelela emithombeni yezobukghwari, amasiko, amafa kanye nelimi elithintekako. 
* Ukuphuhlisa ukwehluka ngokwamalimi wenarha yethu njengomthombo wokunikela amandla amaSewula Afrika ukuzibandakanya epilweni yenarha yawo yezokuhlalisana, zombanganarha nezomnotho.
* Ukusekela ituthuko elinganako, ukutlhogonyelwa nokuphuhliswa komlando woke wethu, amatshwayo wesitjhaba, amafa namabulungelo weencwadi. 
* Ukuphuhlisa ubukhona beSewula Afrika ezingeni leentjhabatjhaba ngamahlelo wokubonisana nenarha ngayinye namkha iinarha ezinengi.
* Ukuthuthukisa ikghonakalo yezomnotho nokutlama yezobukghwari namasiko ngokusebenzisa zefundo kezobukghwari nebandulo, kanye nokuqeda umtlhago ngokusebenzisa zobukghwari namasiko njengendlela eya ekusungulweni okudzimeleleko kwamathuba womsebenzi. 






Igunya Langokomthetho 

Igunya langokomthetho lomNyango wezobuKghwari namaSiko linabile, lembatha iinhlangano ezihlukeneko nomthetho. Igunya eliqakatheke khulu lomNyango livela kumThethosisekelo weRiphabhliki yeSewula Afrika, obeka bona ? 
?Woke umuntu unelungelo lokuthola ikululeko yokuzizwakalisa, elifaka ? 
* Ilungelo leziko leendaba nezinye iinrhatjhi; 
* Ikululeko yokuthola namkha yokwabelana ngelwazi namkha imiqondo;
* Ikululeko yokutlama ngokobukghwari; kanye
* Nekululeko yezefundo nekululeko yerhubhululo lesayensi? (isigaba 16); begodu nokuthi 
?Woke umuntu unelungelo lokusebenzisa ilimi godu nokuzibandakanya kezamasiko ezifunwa nguye, kodwana akakho ozakusebenzisa lamalungelo ngendlela engakhambelaniko neenjamiso zeRhelo lamaLungelo wobuNtu? (isigaba 30).

Ingqenye A yeTjhejuli 4 yomThethosisekelo itjengisa bona iindaba zamasiko nelimi ziindawo zomsebenzi ofanele urage kuhle owenzeka ngasikhathi sinye phakathi kombuso wesitjhaba newephrovinsi. 

Ngokusekelwa liPhepha lokuBingwe nguRhulumende kezobuKghwari, amaSiko namaFa, imiThetho elandelako yaziswe yiPalamende neenHlangano ezenzelwe ukuragelisa phambili igunya lomthethosisekelo lomNyango wezobuKghwari namaSiko. 


























Ibuthelelo Lezokuphatha 
 
Ngegunya elibuya emThethwenisisekelo weRiphabhliki yeSewula Afrika, nekomba ebuya ePhepheni lokuBingwe nguRhulumende kezobuKghwari, amaSiko namaFa, umNyango wezobuKghwari namaSiko, ngokusebenzisa umthetho, iinhlangano namahlelo, uhlose ukuthuthukisa zobukghwari, amasiko namafa weSewula Afrika. Ngokwenza njalo, umNyango uqinisekisa bona imithethokambiso ye-Batho Pele yokulingana, ukufikeleleka, ukuphatha okuhle nokwenzela izinto emkhanyweni iyasetjenziswa emahlelweni woke wawo neenhlangano ozengameleko. 

Amahlelo wangaphakathi womNyango afaka hlangana iindawo ezilandelako zokusebenza: 
* ZokuThintana 
* ZobuKghwari, amaSiko neLimi ekuHlaleni
* UkuThuthukiswa kwezamaSiko neTjhebiswano leenTjhabatjhaba 
* AmaFa, amaRekhodi wesiTjhaba nemiSebenzi yobuBulungelo beeNcwadi
* ZokuPhatha

Zokuthintana msebenzi wamaqhinga olihlangothi lawo woke amahlelo godu nofanele usebenze kiwo woke amahlelo. Ukuhlanganisa imisebenzi efana nezokuthintana kezokurhatjha, ukuthintana emaphrovinsini, ukubonisana nabadlala indima nokuphathwa kwezehlakalo, izinto eziqakatheke khulu zonyaka kezokuthintana ufaka
* ukuhlonywa kweForamu yabosoNdaba bezobuKghwari ukuthuthukisa isebenziswano hlangana nombuso neenrhatjhi;
* ukuhlelwa kwezehlakalo ezihlukeneko, ukusuka eKhonferensini yesiThathu yoNyaka yeThungelelwano leenTjhabatjhaba lokweHluka ngamaSiko (INCD)   eKapa, ukuya ekwembathiseni ngehlonipho nemisebenzi yokubulungwa kweensalela zakaSarah Baartman.

Ibuthelelo Lezokuphatha 

IHlelo lezobuKghwari, amaSiko neLimi emPhakathini liqale ekuthabeleni, ekuthuthukiseni nekugcineni ukwehluka ngamasiko okunothileko kweSewula Afrika. Ngokudosa phambili ekuthuthukisweni amalimi ali-11 wangokomthetho, imiSebenzi yesiTjhaba yamaLimi (NLS) inikela ngezokutjhugulula nemisebenzi yetheminoloji embusweni kanye nakabanye abadlalindima abahlukeneko.   Amaphuzu aphambili   wonyaka weemali ka-2002/2003 we-NLS afaka ukuhlonywa kweHlelo lokuRhumutjha ngomTato leSewula Afrika (TISSA), okumsebenzi onikela ngemisebenzi yokutjhugulula kilabo abazuzako ngalomsebenzi nabanikeli, kanye nokwamukelwa komThethomgomo wesiTjhaba weLimi oqinisekisa ukuthuthukiswa okuragela phambili kwamalimi woke ali-11. Zobukghwari namasiko emphakathini ziphatha iinhlangano ezinengi zobukghwari, ezitjhugululwe kilonyaka zaba ziinhlangano ezihlonywe ngokomthetho, ukuvumela ukuphatha okukhulu ngokwehlelo nangomleyo wokuziphendulela, amasiko efundweni neendaba eziphathelene nokulingana nokufikelela. Ekurageleni phambili ngetuthuko yezokuhlalisana yezobukghwari namasiko, amaphuzu aphambili wonyaka afake ukuhlonywa kweHlangano yokuVuselelwa kokuziPhatha (MRM), ukusungulwa kweHlangano yamaSentha wezobuKghwari womPhakathi, kanye nesekelo eliragela phambili ezehlakalweni eziveza amathalente wabantu abarholopheleko kezobukghwari. 

Ihlelo lokuThuthukiswa kwamaSiko neTjhebiswano leenTjhabatjhaba, elinikelwe umsebenzi wokuqinisekisa ituthuko yamabubulo wezamasiko weSewula Afrika godu nokuqinisekisa ukuvezwa kobukghwari namasiko weSewula Afrika ezingeni lephasi, nonyaka yabona iinkambiso ezinengi ziphumelela. Indlela etja ekutholeni iimali zetuthuko yagcina ngokusungulwa kwesebenziswano eqinileko, isibonelo, nenarha ye-Sweden, ezakuphuhlisa iinsungulo ezizijameleko zetuthuko ezisuselwe eRhelebheni lezokuThuthukiswa kwangaPhetjheya (ODA). Ukungezelela, abanengi abasebenza kezobukghwari bathabela isekelo lomnyango ekutjengiseni amathalente wabo ngaphetjheya. Ngokusebenzisana 
Ibuthelelo Lezokuphatha 

neTuthuko yezamaSiko, iKhonferensi ye-INCD, esisehlakalo esiqakathekileko esiveza isidingo sephasi ekuvikelweni kokwahluka ngokwamasiko, yabanjwa. ITuthuko ngokwamaSiko yasebenzisa amahlelo wokuqeda umtlhago ukufikelela amathuba webandulo ebantwini abazi-10 000 namathuba womsebenzi kabanye abazi-2 700. Iinkambiso namaphrojekthi asungulwa eHlelweni lokuKhuliswa kwamaBubulo wezamaSiko ayaqinelela. Isibonelo esihle salokhu yimBizo yesiTjhaba yemiSebenzi yeZandla nomQaliso weziNto eziHle owabayipumelelo nowaba lihlangothi lomHlangano omKhulu wezeTuthuko ngokwakhako yePhasi (WSSD). 

Ihlelo lamaFa, amaBulungelo wesiTjhaba kanye nemiSebenzi yesiTjhaba yamaBulungelo weeNcwadi limtlhogomeli wamagugu abonakalako, nangabonakaliko, wamarekhodi newokuhlakanipha wenarha. Ukuphatha umsebenzi owehlukahlukeneko, ihlelo lifuna ukuthuthukisa iinhlangano ezikhona zamafa, ukwenza iinhlangano ezitja zamafa nokuqinisekisa ukubuthelelwa okungikho nokubuyiswa kwemarekhodi wenarha namafa aveziweko. Amaphuzu aphambili wehlelo afaka hlangana ukubuyiselwa ekhaya kwensalela zakaSarah Baartman ngemva kwekambiso ede yeenkulumiswano, ukukhunjulwa kwePi yamaBhuru namaNgisi yeSewula Afrika, neragelo phambili ekuthuthukisweni kwephrojekthi yePhaga yeKululeko. Zamabulungelo, ngokulandela imisebenzi eminengi yokufikelela, ithole ukukhula ekufikelelweni kwamafa anothileko wenarha kwanda khulu. Amabulungelo, ngokulandela imisebenzi ehlukehlukeneko yokufikelela, ithole ukukhula okukhulu kokufikeleleka emabulungelweni anothileko wamaFa wenarha. Amabulungelo godu aragela phambili nokutjhugulula okumumethwe mamafa wamabulungelo ngokusekela nokuhlela imithombo yomlando okhulunywako ngenarheni. Ukunikelwa kwabonongorwana besitjhaba abatjha kokuthoma ngo-2002/2003 kwaba sisehlakalo esiqakathekileko emaBulungelweni, nokuzibandakanya kwawo

Ibuthelelo Lezokuphatha 

ephrojekthini yokubuyiselwa kwemiTlolo eqakatheke khulu ye-Timbuktu eMali. Ihlangothi elitja lomsebenzi lomNyango wezobuKghwari namaSiko lilemuko
ngelwazi, muva nje elisuswe emNyagweni weSayensi neTheknoloji. Ukuphathwa kuhle kwamabuthelelo wamabulungelo weencwadi aqakatheke khulu esitjhabeni, kuqinisekiswa ngehlangano ekhambelanisako eqalelela umsebenzi wamabulungelo wesitjhaba. 























Ibuthelelo LamaHlelo                 

Ihlelo loku-1: ImiSebenzi yeHlangano

Lenza ukuphatha koke komNyango begodu linikela ngemisebenzi etholakala kiwo woke amaHlelo womNyango.                                         

Ihlelo lesi-2: ZobuKghwari, amaSiko neLimi emPhakathini

Likhuthaza, liveze begodu ivikela zobukghwari namasiko enarheni, liqale khulu ikghono lehlangano, imithethomgomo yezobulili, ukuvuselelwa kokuziphatha nokwehlukana ngokwamalimi, ukuvumela woke amaSewula Afrika ukuzibandakanya ngokuzeleko epilweni yezokuhlala, zombanganarha nezomnotho. 




IHlelo lesi-3: ITuthuko yezamaSiko neTjhebiswano leenTjhabatjhaba

Liphuhlisa ukwehlukana ngamasiko namabubulo wezamasiko weSewula Afrika, kanye nokuphuhlisa itjhebiswano lezamasiko eentjhabatjhabeni. 



IHlelo lesi-4: AmaFa, amaBulungelo wesiTjhaba nemiSebenzi yamaBulungelo weeNcwadi 

Liyahlahla, ligcine belithuthukise zamafa, amabulungelo neenhlangano zelwazi ukuqinisekisa ukuphatha kuhle, itjhuguluko leenhlangano nokufikeleleka kibo boke. 

Ibuthelelo LamaHlelo 

INani loke leSabelo seBhajethi 
4%             iHlelo lokuthoma 
20%           iHlelo lesibili
14%          iHlelo lesithathu
62%          iHlelo lesine


ITjhadi yeHlangano yomNyango 

Phrofesa Itumeleng Mosala 
Mnqophisi-mazombe
Umtato: (012) 337-8452 Itumeleng.Mosala@dac.gov.za


Nom. Themba Wakashe                          Sekela Mnqophisi-mazombe: AmaFa namaBulungelo wesiTjhaba
Umtato: (012) 337 8275
Themba.Wakashe@dac.gov.za        
                                                             











































Mma Thandi McLean
Sekela Mnqophisi-mazombe:
UbuKghwari, AmaSiko neLimi emPhakathini 
Umtato: (012) 337 8000
Thandi.McLean@dac.gov.za
                                                              
                                                              
Nom. Victor Julius
Sekele Mnqophisi-mazombe:
ITuthuko kezamaSiko neTjhebiswano leenTjhabatjhaba
Umtato: (012) 337 8130
Victor.Julius@dac.gov.za

Mma Itumeleng Letsebe
IsiPhathiswa esiPhezulu seeMali
Umtato: (012) 337 8412
Itumeleng.Letsebe@dac.gov.za

Nom. Andile Xaba
Mnqophisi omKhulu
Zokuthintana
Umtato: (012) 337 8313
Andile.Xaba@dac.gov.za

Dorhodera Graham Dominy
Mnqophisi omKhulu
AmaButhelelo wesiTjhaba
Umtato: (012) 337 5300
Graham.Dominy@dac.gov.za
Nom. Vusi Ndima
Mnqophisi omKhulu
AmaFa
Umtato: (012) 337 8032
Vusi.Ndima@dac.gov.za



Dorhodera Nomso Mgijima
Mnqophisi omKhulu
ImiSebenzi yesiTjhaba yamaLimi
Umtato: (012) 337 8081
Nomso.Mgijima@dac.goc.za


Mnqophisi omKhulu
ITjhebiswano leenTjhabatjhaba
(Asinamuntu) 


Nom. Steven Sack
Mnqophisi omKhulu
UkuThuthukiswa kwezamaSiko
Umtato: (012) 337 8137
Steven.Sack@dac.gov.za

Nom. Mike Rennie
Mnqophisi
UkuPhathwa kweHlangano
Umtato: (012) 337 8236
Mike.Rennie@dac.gov.za

Nom. Mack Lewele
Mnqophisi
ZokuThintana
Umtato: (012) 337 8176
Mack.Lewele@dac.gov.za


Mma Mandy Gilder
Mnqophisi
AmaButhelelo WeYiLando WesiTjhaba 
Umtato: (012) 337 5300
Mandy.Gilder@dac.gov.za


Mma Sibongile van Damme
Mnqophisi
AmaFa
Umtato: (012) 337 8136
Sibongile.Vandamme@dac.gov.za


Nom. Xolile Mfaxa
Mnqophisi
ImiSebenzi yesiTjhaba yamaLimi
Umtato: (012) 337 8487
Xolile.Mfaxa@dac.gov.za


Nom. Sydney Selepe
Mnqophisi
AmaSiko namaSiko emPhakathini
Umtato: (012) 337 8004
Sydney.Selepe@dac.gov.za





Nom. Kedirang Oagile
Mnqophisi
UkuPhathwa kwabaSebenzi
Umtato: (012) 337 8400
Kedirang.Oagile@dac.gov.za


Nom. Themba Mabaso
Mnqophisi
ImiSebenzi yemiNyanya yemBusweni
Umtato: (012) 337 5300
Themba.Mabaso@dac.gov.za

Nom. Phakamani Mthembu
Mnqophisi
AmaFa angaThintekiko
Umtato: (012) 337 8471
Phakamani.Mthembu@dac.gov.za

 
Ibuthelelo LamaHlelo 

Nom. Tale Motsepe
Mnqophisi
UkuThuthukiswa kwezamaSiko
Umtato: (012) 337 8529
Tale.Motsepe@dac.gov.za


Nom. Arno Web
Mnqophisi 
AmaHlelo wezeLwazi
Umtato: (012) 337 8357
Arno.Web@dac.gov.za


Nom. Anit Singh
Mnqophisi 
ImiSebenzi yezomThetho
Umtato: (012) 337 8457
Anit.Singh@dac.gov.za








































Zokuthintana 



Njengombana zokuthintana zimsebenzi wamaqhinga, iPhiko lokuNqophisa eliKhulu lezokuThintana lisebenzisana nawo woke amahlelo emNyangweni. Lokha nakutlanywa amajima wezokuthintana we-DAC, ubujamo obuhlukahlukeneko bomphakathi weSewula Afrika buyaqalwa. I-DAC ihlose ukuthintana ngendlela yokuthi imilayezo yayo ifikelela begodu izwisiswa ngibo boke enqotjhiswe kibo, begodu ilwelwa ukuveza ilwazi elifaneleko ngendlela edosako nenekareko. Ngemisebenzi yeLetsema, amakhonferensi, iindaba neembizo ezifaka hlangana zoke iinkoro zomphakathi, i-DAC isebenzisana bunqopha nabadlalindima. 

Amaforamu akhethekileko enzelwe ukuthintana okunqotjhiweko. Isibonelo, iForamu yabaBikindaba bezobuKghwari ibe yipumelelo. Iforamu le enzinze eJohannesburg, ifaka hlangana ababiki beendaba abama-43 abasebenza emphakathini, imidiya yeze-elektroniki kanye neyokugadangisa. Imisebenzi efanako izakuhlonywa KwaZulu-Natal neTjingalanga Kapa. 

IPhiko lokuNqophisa eliKhulu lisekambisweni yokufezakalisa izakhiwo zalo njengombana kuphakanyiswe mBiko we-Comtask. Isakhiwo sifaka okulandelako: 

* Itjhebiswano lezobubikindaba eliqale ekuthuthukiseni itjhebiswano lamaqhinga hlangana kwezobubikindaba nombuso ukwenzela isitjhaba esinelwazi
* Ukutlama, ukuqalisa nezokuthintana zeentjhabatjhaba ukuqisekisa ukuthuthukiswa nokunikelwa kwemikhiqizo yelwazi yekhwalithi.
* Ukubambisana kwezephrovinsi nokuphathwa kwabadlalindima ukuqinisekisa ukulethwa kwemisebenzi okuhlangeneko.

Amaphuzu aphambili akhethiweko wonyaka osathomako endalwe ngenzasapha. 

Zokuthintana 

Ngokusebenzisana nomNyango kaMongameli, umNyango wezobuKghwari namaSiko wazibandakanya emalungiselelweni womNyanya wokuNikelwa kwaboNongorwana bokuHlonipha kokuThoma kwesiTjhaba ngomhlaka 10 Disemba 2002 eqabazini le-Union Buildings. Njengengcenye yokuhlonywa, loyo owaba liSekela lakaNgqongqotjhe wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji, uMma B. Mabandla, wavakatjhela uMma uNoria Mabasa emzinakhe esigodini seVuwani eLimpopo, ukumhlonipha ngomsebenzi awenzela umphakathi. 

UmNyango wezobuKghwari namaSiko wahlela ukuhlonywa kweHlangano yokuVuselela kokuziPhatha ngomhlaka 18 Apreli 2002. Iinthunywa eziyikulungwana ezibuya emaphrovinsini wolithoba weRiphabhliki yeSewula Afrika zamenywa ukukhambela ukuhlonywa okwabanjelwa eDoyelweni leemPhaphamthjini i-Waterkloof ePitori. 

IHlangano yeBumbano le-Afrika (OAU) yapheliswa ngomhlaka 10 kuJulayi ngo-2002, ivulela indlela iHlangano yokuHlangana kwe-Afrika (AU). Ukuhlonywa kokuthoma kwakumhlangano wokuthoma e-Durban begodu wafaka ukujanyiswa kwakaMongameli Mbeki njengosihlalo wokuthoma we-AU. 

Ngesibawo somNyango weeNdaba zangaPhandle, umNyango wezobuKghwari namaSiko wenza ihlelo lezamasiko ukuthabela ukuhlonywa kwe-AU e-Durban ngoJulayi ka-2002. Ihlelo lalifaka ?
* Ukudlalwa kwengoma emlayezo ye-AU.
* IKhonsati yabaNtu, ifestivali yamafilumi nefestivali yethiyeta.
* Ukudlala umbhino estradeni ngokuthanda ziinqhema ezahlukeneko zamasiko nemiqaliso ehlukeneko.
* Ukudrila kwamajoni

Zokuthintana 

UmHlangano wesiHlanu wamiNyaka yoke waboNgqongqotjhe weThungelelwano leenTjhabatjhaba lomThethomgomo wamaSiko (INCP) wabanjelwa e-Radisson Hotel eDorobheni leKapa ukusuka ngomhlaka 12 ukufikela amalanga nakali-17 ngo-Oktoba ka-2002. UmNyango wahlela isehlakalo nehlelo lomphakathi elalifaka okulandelako: 
* Umnyanya wokuvula owawubanjelwe e-Spier Wine Estate e-Stellenbosch.
* Isidlo sabantu abanengi e-Castle of Good Hope. 
* Ukudla kwemini kwa-Gold of Afrika Museum
*  Ukudlalwa kwe-?Beautiful Things? eThiyeta ye-Baxter
* Ukuvakatjhela iindawo zewayini e-Stellenbosch

UmNyango wezobuKghwari namaSiko wabamba iKhonferensi yokuPhatha ngokusezingeni eliPhezulu nokuSetjenziswa kweTheminoloji (TAMA) ukusukela ngomhlaka 19 ukuya mhlana amalanga nakama-21 ngoFeberbari ka-2002 eNdaba Hotel e-Johannesburg. IKhonferensi yayingetheminoloji, ilwazi nokuphathwa kwelwazi esikhathi lapho itheknoloji ingasetjenziswa ukurhelebha abasebenza ngelimi ekorweni yombuso neyangeqadi ukwenza, ukuphatha nokubeka ezingeni elamukelekako kwetheminoloji. Iinthunywa zenarheni nezeentjhabatjhaba neenkhulumi zabakhona ekhonferensini, eyavulwa nguMma uB. Mabandla. 

Ukulandela ikambiso ede yokukhulumisana, ipalamende ye-France yaphasisa umthetho ngoFeberbari ka-2002 ovumela ukubuyiswa kweensalela zakaSarah Baartman eSewula Afrika. Umnyanya wokudlulisela kweensalela wabanjelwa ebuZendeni beSewula Afrika e-Paris ngomhlaka 29 Apreli 2002. 



Zokuthintana 

Iinsalela zakaSarah Baartman zafika eSewula Afrika ngomhlaka 3 Meyi 2002, begodu kulandela iimbawo zeenhlango ezihlukeneko zabomma, umnyanya wokwembeswa wabanjwa ngomhlaka 4 Arhostosi 2002 eDorobheni leKapa. 

Umnyanya wokubulunga isidumbu wabanjwa ngelanga lesiTjhaba laboMma 2002 eHankey ePumalanga Kapa. 

Ukuthatjelwa kweLanga lamaFa kwabanjwa e-Mary Fitzgerald Square e-Newtown, eJohannesburg ngomhlaka 24 Septemba 2002. Kilomnyanya, okuyihlanganisela yamahlelo wesitjhaba newephrovinsi, kwagidingwa amatshwayo neenkhungo zeSewula Afrika.


















ZobuKghwari, amaSiko neLimi emPhakathini

Imisebenzi 

ImiSebenzi yesiTjhaba yamaLimi (NLS)
ImiSebenzi yesiTjhaba yamaLimi imtlhogomeli womThethomgomo wesiTjhaba weLimi. Ekufezekiseni iminqopho yomthethomgomo, i-NLS inikela ngemisebenzi yokutjhugulula nokurhumutjha embusweni nakwabanye abadlalindima.



IBhodo yamaLimi woKe weSewula Afrika
IBhodo yamaLimi woKe weSewula Afrika yihlangano esungulwe ngokomthetho wepalamende eziphendulela bunqopha kuNgqongqotjhe.  



Ukuphuhlisa zobuKghwari namaSiko eSewula Afrika 
Umnqopho walelihlelwana kuqinisekisa ukwenza kuhle nokulingana kezobukghwari namasiko nokufikeleleka kezobukghwari namasiko kuyasekelwa, nokuthi ituthuko kezobukghwari yenzeka kiwo woke amazinga womphakathi. Ifundo ngezobukghwari nebandulo netuthuko ngokunqophiswe kibomma, abantwana, abatjha nabantu abarholopheleko kuba mnqopho.  






UmKhandlu wesiTjhaba wezobuKghwari (NAC)
I-NAC yihlangano esungulwe ngokuya komthetho wepalamende eziphendulela bunqopha kuNgqongqotjhe.  



 Kunamahlelwana amakhulu amabili afaka hlangana ihlelo lezobuKghwari, amaSiko neLimi emPhakathini: 
* ImiSebenzi yesiTjhaba yamaLimi (NLS), nayo esekela iBhodo yamaLimi woKe weSewula Afrika; kanye
* NezobuKghwari namaSiko emPhakathini, esekela, umKhandlu wesiTjhaba wezobuKghwari (NAC) kanye nezamaBhizinisi nobuKghwari eSewula Afrika (BASA).

Iminqopho yoke yehlelo:
* kuphuhlisa ukufikeleleka emithombeni yezobukghwari namasiko; 
* kugcina nokuthuthukisa ukwenza kuhle kezobukghwari;
* kuphuhlisa nokuvikela amalungelo welimi wamalimi ali-11 wangokomthetho. 













ZobuKghwari, AmaSiko NeLimi EmPhakathini

Isabelo seemali ngokuya kwehlelo ngalinye 
       IHlelo lesi-2: UbuKghwari, amaSiko neLimi emPhakathini
56% - UkuThuthukiswa kwezobuKghwari namaSiko
20% - umKhandlu wesiTjhaba wezobuKghwari       
13% - iBhodo yamaLimi woKe weSewula Afrika
11% - imiSebenzi yesiTjhaba yamaLimi

ImiSebenzi yesiTjhaba yamaLimi
Ukutjhejwa kweqhinga neTuthuko eQakathekileko yomThethomgomo esikhathini esitjhejiweko

UNgqongqotjhe wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji wamemezela umLeyo womThethomgomo wesiTjhaba weLimi ngomhlaka 3 Disemba 2002. Ihloso ekulu kuphuhlisa ukusetjenziswa ngokulingana kwamalimi ali-11 wangokomthetho ngombono wokukghonakalisa ukufikelela ngokulingana emisebenzini nelwazini lombuso. Ukufika lapha, ukuphuhliswa nokuthuthukiswa kwamalimi lawo abekagandelelwe ngaphambilini kubonakala kurhabekile. Umleyo womthethomgomo ubophelela umbuso ekuhlomeni amahlelo aragela phambili webandulo namayunithi welimi, ekuphatheni ukufezakaliswa komthethomgomo, ekuthuthukiseni amakghono wabantu nomthangalasisekelo ekundleni yeTheknoloji yamaLimi wabaNtu, kanye nekuhlomeni ukusebenzisana neenkhungo zefundo ephakamileko ezinikela ngamahlelo avunyelwe ngebakwa-SAQA ekusetjenzisweni kwamalimi. 






ZobuKghwari, AmaSiko NeLimi EmPhakathini

Iindawo zemiPhumela eQakathekileko, imiPhumela nokuFikelelweko
Indawo yomPhumela eQakathekileko yokuThoma: UkuTjhugulula, ukuHlela nokuTlanywa kweLimi 

Iqhinga lokufezakalisa lokuqinisa imithethokambiso yomLeyo womThethomgomo wesiTjhaba weLimi (NLPF) watlanywa bekwaboniswana ngawo efundwenibandulo yeminyango yombuso nemisebenzini yamaphrovinsi yelimi ngoFeberabari 2003. I-NLPF yahlonywa ngoMatjhi 2003. 

Iphrojekthi yokulinga yemiSebenzi yokuRhumutjha ngomTato yeSewula Afrika (TISSA) yahlongozwa ngo-2002, ukukghonakalisa izakhamuzi bona zifikelele imisebenzi yombuso ngelimi elikhethwa ngizo. Beyitholakala eentetjhini ezikhethekileko zamapholisa inarha yoke namakliniki weDorobha eliKhulu le-Tshwane phakathi kweveke ukusuka ngo-8:00 ukuya ku-16:00. 

Ipumelelo ebonakalako 

Ukuhlonywa kwephrojekthi ye-TISSA
I-TISSA yiphrojekthi eqakathekileko neletha imiqondo emitjha ekghonakalisa ukufikeleleka emisebenzini yomphakathi ezakhamizini zeSewula Afrika ngelimi elikhethwa ngizo. Abarhumutjhi bephrojekthi banciphisa isikhala samalimi hlangana kweklayenti nomnikeli wemisebenzi ngokusebenzisa indawo yokufuna irhelebho ngomtato. Umnqopho wesibili wehlelo kuphuhlisa nokuthuthukisa ukusetjenziswa kwamalimi wendabuko ngenarheni. 

Iphrojekthi isisungulo esihlanganyelweko somNyango wezobuKghwari namaSiko, iBhodo yamaLimi woKe weSewula Afrika (PanSALB), umNyango wezePilo, nemiSebenzi yesiPholisa seSewula Afrika (SAPS). Indawana ezinikele 
ekuRhumutjheni ngeLimi leTshwayo yahlonywa eBoston Centre eDorobheni leKapa ngo-Arhostosi 2002. Isifundo sokulinga senziwa ngo-Julayi ka-2002 begodu imiphumela izakurhelebha ekuthathweni kweenqunto ngokukghonakala neendleko zoke zomsebenzi wokurhumutjha ngomtato kiyo yoke imisebenzi yombuso eSewula Afrika. 

IsiQhema esiYelelisa uNgqongqotjhe ngeTheknoloji yamaLimi wabaNtu (HLT) yaphenyisisa beyabika ngeqhinga elimagadango mathathu ngokuthuthukiswa kwe-HLT eSewula Afrika. Umsebenzi wesiQhema waphela ngomBiko wokuThuthukiswa kweTheknoloji yamaLimi wabaNtu eSewula Afrika ngo-Septemba 2002. Umbiko wawukhuluma ngokuzeleko ngeemphakamiso eziphathelene nokufezakaliswa kweqhinga le-HLT eSewula Afrika kanye nokunikela ngomleyo wemisebenzi yoke eyenziwa siQhema. 

Njengehlangothi lejima eliragela phambili le-Hoyozela lokuyelelisa ngelimi, ikhalenda ka-2003 yathuthukiswa beyasatjalaliselwa ebasebenzini bombuso ukukhuphula ukwazi ngomthethomgomo wombuso wekambiso yamalimi amanengi.             

Kube nokwanda ekufunweni kwemisebenzi yokutjhugulula nokuhlela, njengombana kutjengiswa magrafu angenzasi.

Imadaniso lemiTlolo eRhunyutjhwe ukusukela ngo-2001/02 ukuya ku-2002/03 

isiBhuru
isiNgisi

Iphiko lamaLimi aTjhili lakghonakalisa ukutjhugulula ngamalimi ali-19, asuka elimi lesi-Arabhu ukuya esiTjhoneni. Ukutjhugulula ngesi-French kufuneka khulu (59%), kulandela isi-Spanish (34,06%), isiPutukezi (2,83%) nesiJeremani
ZobuKghwari, AmaSiko NeLimi EmPhakathini

 (1,02%). Ukufuneka kokutjhugululela elimini lesi-Spanish kwanda ngo-52% kanti isiPutukezi sona ngo-140%.     

Ukwanda kokufunwa komsebenzi otjhugululiweko kwabonakala nekutjhugululeleni emalimini wangokomthetho wabantu abaNzima. 

Ukufunwa kokuTjhugululela emaLimini wabantu abaNzima

iXitsonga
iTshivenda
iSesotho
iSetswana
iSepedi
isiZulu
isiXhosa
isiSwati
isiNdebele

Indawo eQakathekileko yomPhumela yesiBili: Ukukhanjelaniswa kweTheminoloji 

ImiSebenzi yesiTjhaba yamaLimi (NLS) godu iphuhlisa, iqinisa beyikhuphula ukusetjenziswa kwamalimi wendabuko wabantu abanzima ngokuthuthukiswa kwetheminoloji ebekwe ebujameni, begodu inokuziphendulela ngokukhambelanisa kwamaphrojekthi ahlukeneko wangaphandle wetheminoloji.

I-NLS yenze amaphrojekthi ambalwa, aqale khulu ekukhutjhweni kweenhlathululimagama ezitheknikhali zeenkolo eemfundweni ezahlukeneko. IPhrojekthi yeSayensi yeMvelo neTheknoloji iyayenziwa sikhuluma nje ukwenza 
ZobuKghwari, AmaSiko NeLimi EmPhakathini

amathemu abuthekniki eemfundweni zesayensi yemvelo ezifana nesayensi yemithetho yemvelo (physical science), ibhayoloji, ikhemistri, ibhayokhemistri nebhothani. Ukuthuthukiswa kwetheminoloji emiqondweni emitjha kuzakurhelebha ekufakweni kwamalimi wabantu abanzima njengamalimi wokufunda eenkolweni ukusuka egreyidini 1 ukuya keyesi-6. Ukuthuthukiswa kwetheminoloji emasayensini wabantu, wezokuhlalisana nezomnotho nakho kufaka isandla esikhulu ekuthuthukisweni kwamalimi wabanzima ekubeni asebenze ngokuzeleko njengamalimi wokufunda. Iphrojekthi ifaka iinkundla ezifana nezomlando, ijiyografu, zombanganarha ezisisekelo, zokuphatha embusweni, isayensi yezomnotho nesayensi yezokuphatha.   

IPhrojekthi yeTheknoloji yeLwazi lezokuThintana ifaka iinkundla ezimbalwa, nezokuthintana ngomtato, zerhwebo nge-elektroniki, imisebenzi yeposo nezokurhatjha zizakuba lihlangothi lokuthoma, elizakuqala ekutlameni ukulingana kiwo woke amalimi woke wangokomthetho emahlangothini atjhiwoko. Iphrojekthi iyisebenziswano phakathi kwe-DAC, umKhandlu weRhubhululo lezokweLapha neThungelelwano lesiTjhaba lemiRhatjho yomPhakathi (NCRF). Ihloso yalephrojekthi kusabalalisa irhubhululo liye emiphakathini khona izakunikelwa amandla nokukhuphula ilwazi layo ngerhubhululo kanye nokuthuthukisa itheminoloji yezepilo emalimini wendabuko weSewula Afrika. 


Kiwo woke lamaphrojekthi i-NLS isebenza ngokubambisana nabasebenzisani abanekghono nababanduliweko kanye nabosolwazi beemfundo. Abasebenzisani babuya emaKomitini weLimi wamaPhrovinsi (PLC?s), iinHlangano zesiTjhaba zeLimi (NLB?s), amaYunithi wesiTjhaba weenHlathululimagama (NLU?s), iinkhungo zefundo ephezulu inarha yoke, abafundisi namalunga womphakathi. 


ZobuKghwari, AmaSiko NeLimi EmPhakathini

ZobuKghwari namaSiko emPhakathini (ukuPhuhliswa kwezobuKghwari namaSiko eSewula Afrika) 
ZobuKghwari namaSiko emPhakathini yindawo yeqhinga elitjha lomNyango wezobuKghwari namaSiko. Umnqopho womnyango kufunisisa kabutjha indima yezobukghwari namasiko ekuvuselelweni komphakathi ngokunikela isekelo lamaqhinga eenhlanganweni zobukghwari. Okumummongo emsebenzini wawo kufakwa nokuhlanganiswa kweenqhema ezinqotjhiweko ezifaka hlangana abantu abarholopheleko, abomma, abatjha nabantwana. 

Ngamagama wabo: 
?..ngebekuphambili ngo-2002/ 2003

?Iphrojekthi yeSentha yomPhakathi weFlemish ? irhelebhe umnyango khulu kwamambala. Kokuthoma yabamphumela wokobana i-DAC ithuthukise iqhinga elihlangeneko ukurhelebha amasentha bona abonakale asebenza, begodu ngephrojekthi ye-Flemish unikele iqhinga imithombo yokungezelela ukukhupha amahlelo wekhaya ngokusebenzisa amaSentha womPhakathi wezobuKghwari (CAC). Iphrojekthi iqaliswe emaphrovinsini amathathu, asetjenziswa njengeelingelelo ezizakwenziwa kiwo wolithoba amaphrovinsi. Isinikele abasebenzi abangezelelweko nelwazi, begodu beyiqakathekile epumelelweni yeenhlangano zamaphrovinsi zamaSentha womPhakathi. Sathoma ukufikelela izinga lokudzimelela ngaphakathi kwemiKhandlu yangaPhambilini zokwEnza. IThiyeta kaRhulumende ivuliwe godu, godu nezinye iinhlangano sele zithomile ukusebenza ngokukhambisana ne-PFMA, ngamaqhinga wonyaka wokutlama, ukubuyelela kwangekota neenkambiso zokuziphendulela okungekokuthomokhu?.

?Ihlelo lokuVuselelwa kokuziPhatha belifuna bona sihlele Imbizo yesiTjhaba yokuVuselelwa kokuziPhatha neenhlangano zokuthintana zomphakathi. Umphumela kwaba yituthuko yehlelo lesitjhaba lokulungisa iindaba 
ZobuKghwari, AmaSiko NeLimi EmPhakathini

eziphathelene nemikghwa, amagugu, nokuzazi, njll. Elinye ihlelo elibe yipumelelo kube lihlelo lonyaka esilikhambisa ngokubambisana nomKhandlu weenHlangano eziziJameleko zabaRholopheleko eveza ukwenza kuhle neendaba zokufikeleleka kezobukghwari ebantwini abarholopheleko?.

?etjhugulukweni elikhulu emithethwenimigomo nakezebhoduluko: 
?Itjhuguluko elikhulu libe kufezakaliswa komThetho wamaTjhuguluko wemithetho yezamaSiko ebeyifuna bona zoke iinhlangano zamasiko ezithola iimali emNyangweni zibe ziinhlangano ezihlonywe ngomthetho wepalamende. Lokhu kutjho bona uNgqongqotjhe ubeka usihlalo womkhandlu omunye nomunye. Lokhu kuletha isiqiniseko sokobana iinhlangano ziwela ngaphasi kwemithetjhwana ye-PFMA?.

? kilokho okulindelwe ngo-2003/2004
?Ukungezelela ekuthuthukisweni kwetjhebiswano eliragela phambili neenhlangano zamasiko, ekuthuthukiseni ifundo yezobukghwari, ukurholophala neminye iminyango kuneendawo ezimbili ezitjha zokusebenza. Elinye lihlelo lemisebenzi yomphakathi elikhulisiweko elaziswa ngesikhathi somHlangano omKhulu wezemiSebenzi, elitjengisa bona zobukghwari namasiko zinendima ezingayidlala ekwakhiweni namkha ekuqinisweni komthangalasisekelo. Elinye yiphrojekthi esahlongozwako nomNyango wezeziNdlu ukufaka abatlami bezobukghwari nabanye abasebenzi bezamasiko ekambisweni yokuqala bonyana zobukghwari zingafaka bunjani isandla ebuhleni behlelo lezezindlu ezibiza kancani?. 





ZobuKghwari, AmaSiko NeLimi EmPhakathini

Iindawo zemiPhumela eQakathekileko, imiPhumela nokuFikelelweko

Indawo eQakathekileko yomPhumela yokuThoma: Ukusekelwa kwehlangano nokuPhatha 

Ukuqinisa umsebenzi womNyango wezobuKghwari namaSiko ukusukela ngo-1995, iinhlanagno ezimbalwa zisekelwe ngomnyaka-mali ka-2002/2003. Lokhu kufaka iinhlangano lezi:   
* umKhandlu wesiTjhaba wezobuKghwari (NAC) 
* zamaBhizinisi nobuKghwari eSewula Afrika (BASA)
* iinkampani ezikulu kezobukghwari obenziwa ngokomzimba
* amFestivali wezobuKghwari namaSiko
* iziNdlu zokuDlalela

Elinye ihlangothi lekambiso yokusekela lifaka ukutjhuguluwa kwezindlu zokudlalela bonyana zibe ziinhlanagno ezihlonywe ngokomthetho wepalamende ngaphasi komThetho weenHlangano zamaSiko.  

Indawo eQakathekileko yomPhumela wesiBili: IFundo yezobuKghwari neBandulo
Ngonyaka odlulileko kwahlonywa bekwasekelwa ngeemali iinhlangano ezisithandathu zokwenziwa kwamazinga (ama-SGB). Abosolwazi ababuya emazikweni ahlukeneko baqalelela ukubekwa ezingeni kweemfanelo zefundo yezobukghwari emazingeni ahlukeneko nokubeka amakghono emazingeni ahlukeneko. 

Unyaka ube neensungulo eziqakathekileko zokusebenzisana neendlela ezihlonywa mNyango wezeFundo (DoE). Ngokuhlahlwa ziinkomba zokulawula ukusebenza zokusebenzisana kweminyango ehlukeneko, amahlelo afana ne-
ZobuKghwari, AmaSiko NeLimi EmPhakathini

Baswa le Meetse afezakaliswa. I-Baswa le Meetse yiphrojekthi yesitjhaba erholwa mNyango weeNdaba zaManzi namaHlathi (DWARF) eenkolweni,
esebenzisa zobukghwari njengendlela yokwakha ukwazi ukuqakatheka kwamanzi.   

Iindaba eziphathelene nokuzibandakanya kwabantu abarholopheleko kezobukghwari ziwela ngaphasi kwezobuKghwari eFundweni neBandulo. Ngonyaka odlulikeko i-DAC yabamba iKhonferensi yokuBonisana yabaRholopheleko, eyavula indlela eya emthethwenimgomo ngokurholophala. Unongorwana kaNgqongqotjhe wokuFikeleleka kwezobuKghwari wanikelwa i-Akhademi yezobuKghwari namaKhono weZandla aBonakalako (VACA) ngomsebenzi wayo ophuma phambili ekuvezeni nekuhlanganiseni bezobukghwari nabafundi abarholopheleko. I-DAC godu yabamba ngokuhlanganyela iLanga leenTjhabatjhaba labaRholopheleko ne-Ofisi lakaMongameli, e-Kimberley.


Indawo eQakathekileko yomPhumela wesiThathu: amaSentha wezobuKghwari womPhakathi
Kunamahlangothi amabili wamasentha womphakathi eSewula Afrika. AmaSentha weHlelo lokuVuselela nokwAkha butjha ahlonywa yi-DAC phakathi kwaka-1996 no-2000, kanye namaSentha wobuKghwari wezomLando womPhakathi, ayenikela ngefundo yezobukghwari nebandulo ngaphambi kwamakhetho wentando yenengi ka-1994.

Iphenyisiso ngamaSentha womPhakathi wokuVuselela nokwAkha buTjha lenziwa yi-DAC ngerhelebho lomKhandlu weRhubhululo leSayensi yobuNtu (HSRC). Iphenyisiso lafanisa iinselela eziqalene namasentha belarhelebha ukuthuthukiswa kweqhinga. Ikambiso yokuthuthukiswa kweqhinga yafaka 
ZobuKghwari, AmaSiko NeLimi EmPhakathini

iimfundobandulo ezimbili zesitjhaba ezabanjwa ngo-Apreli nango-Oktoba ka-2002, okungiwo enza bona i-DAC inikele nge-R 960 000 emahlelweni wokusekela emaSentheni wezobuKghwari womPhakathi ngo-2002/2003. 

AmaSentha womPhakathi wezomLando azibandakanya ekuthuthukisweni kweqhinga lamasentha wezobukghwari womphakathi. I-DAC ithuthukise ukusebenzisana namasentha amadala ukuqinisekisa bona kunokuthuthukiswa kwamakghono nokunikelwa amandla kilawo angamatjha. Ngesekelo le-DAC i-Federetjhini yamaSentha womPhakathi yahlonywa ngo-2003.

Ukuqinisa khulu amasentha wezobukghwari womphakathi, i-DAC itlikitle isivumelwano seminyaka emithathu seenarha ezimbili nombuso we-Flemish sokubandula kanye nehlelo lokulethwa kwemisebenzi KwaZulu-Natal neFreyistata. I-DAC inikele iimali ekukhuliseni iphrojekthi bona iye nakamanye amaphrovinsi aseleko asithandathu.   

Indawo eQakathekileko yomPhumela wesiNe: IHlelo labaNcani kezobuKghwari 
IHlelo labaNcani kezobuKghwari, eliqale ekuthuthukisweni kwabavumi abancani be-opera, lasungulwa ngo-Juni ka-2002 ngesebenziswano phakathi kwe-DAC nabaNgani kezokuThintana. Iphaliswano lenarha yoke elifaka abavumi abancani abama-22 labanjwa e-Odithoriyamu ye-UNISA, lapho loyo owayenguSekela Ngqongqotjhe uBrigitte Mabandla wayekhona ngokwesikhundla sakhe. Abathumbi ababili, uNomzana Buyani Mlindi noDesmond Ntshebe, banikelwa abonongorwana ababenikela omunye nomunye umthumbi ithuba lokobana athole ivakatjho eliya eSikolweni se-Opera i-Queensland e-Brisbane enarheni ye-Australia. Kunehloso yokobana kuragelwe ihlelweli phambili ngo-2003/2004.   


 
ZobuKghwari, AmaSiko NeLimi EmPhakathini

Indawo eQakathekileko yomPhumela wesiHlanu: IinSungulo zeenHlangano zokuVuselela kokuziPhatha (MRM)
Ngomzamo wokukhambelanisa ukuba nesandla kweminyango eyahlukeneko yombuso ekuthuthukisweni nekukhambiseni amahlelo wokuvuselelwa kokuziphatha ngaphakathi embusweni, umNyango wezobuKghwari namaSiko
ukghonakalise ukuzibandakanya kwamazinga woke wemibuso yamaphrovinsi nemibuso yeendawo. UmNyango ubekele ngeqadi iingidi ezihlanu zamaranda ku-MRM ezakusetjenziselwa umthangalasisekelo, nokunikela ngesekelo lezokuphatha emisebenzini yayo.

Ipumelelo ebonakalako:
UmHlangano omKhulu wokuVuselelwa kokuziPhatha 
UmHlangano omKhulu wokuVuselelwa kokuziPhatha ohlelwe mNyango wezobuKghwari namaSiko wabanjwa ngo-Apreli 18 2002. Abadlalindima bawo abebabuya kiwo woke amahlangothi wepilo bavumelana ngokulandelako:  
1. Ihlelo lokwenza elijayelekileko
2. Iqhinga lokwakha isebenziswano neenhlangano zeendaba ezibonwe njengabangathunywa esitjhabeni ngobukhulu baso.
3. Ihlelo eliyame ekusebenzisaneni okuhloswe ngalo ukufezakalisa iqhinga elizeleko nelifaka woke umuntu. 

NgoJanabari 2003, iTjhatha yokuziPhatha yeSewula Afrika yahlonywa begodu nefundobandulo yokutlama ngokwamaqhinga yabanjwa ukusukela amalanga naka28 kuFeberbari ukuya ku-1 Matjhi 2002 ukukhupha iqhinga lebhizinisi elibeka kuhle okuqakathekileko eqhingeni le-MRM, kufaka hlangana iqhinga lezokuthintana kanye nombiko ngombono nomnqopho. Iimfundobandulo zamaphrovinsi zokulinganiswa nabakhambelanisi, okuveza kuhle iqhinga lokwamukelwa, zithuthukisiwe. 
    


UkuThuthukiswa KwamaSiko NeTjhebiswano LeenTjhabatjhaba 

ImiSebenzi 
UkuThuthukiswa kweBubululo lezamaSiko
Ukuthuthukiswa kwamabubulo wezamasiko afaniswe njengehlangothi elikhulu lokuthuthuka kwezemnotho nokudalwa kwamathuba wemisebenzi. Ngokusekela, ukuphuhlisa nesekelo leemali elinqophileko, umNyango ufuna ukukhuphula iinkoro zamafilimu, umbhino, ukukhutjhwa kwemitlolo, ikghono lezandla, zokutlama nezobukghwari obubonakalako.  




ITjhebiswano leenTjhabatjhaba

UbuNqophisi beenTjhabatjhaba buhlose ukuqinisekisa bona boke ikghono lezandla buyazuza ekubeni lihlangothi lomphakathi weentjhabatjhaba.  Ukuphatha iimvumelwano zeentjhabatjhaba, ukwakha isebenzisano yamaqhinga ngeminikelo yeenarha zeentjhabatjhaba nesekelo lokubandakanyeka kweSewula Afrika ezehlakalweni zangaphetjheya kuqakathekile kilomnyango. 
IFandetjhini yesiTjhaba
yamaFilimu namaVidiyo 
(NFVF)


IFandetjhini yesiTjhaba yamaFilimu namaVidiyo yihlangano ehlonywe ngokomthetho wepalamande eziphendulela emNyangweni wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji.  



	AmaPhrojekthi 
                    wokuQedwa komTlhago
                   neweBandulo 
                   lamaKghono 
Ihlelo lokuqedwa komtlhago lilungisa ngokutjheja iinkoro zekghono lezandla, zombhino, zamafa nezokuvakatjha zamasiko. Ihlelo lokuthuthukiswa kwamakghono sisungulo seminyaka emithathu esisekelwa ngeemali mNyango wezabaSebenzi, esinikela ngebandulo eenkorweni zekghono lezandla, zokutlama, zobukghwari obubonakalako, zamafa, zombhino namafilimu.  

IsAbelo seeMali kelinye nelinye iHlelwana 
IHlelo lesithathu: UkuThuthukiswa kwamaSiko neTjhebiswano 
                              leenTjhabatjhaba 

24%
76%                   
UkuThuthukiswa kwezamaSiko neTjhebiswano leenTjhabatjhaba 
NFVF



IHloso yeHlelo 
Ihloso ekulu yehlelo ku:
* phuhlisa ukwehlukana kwezamasiko kanye namaBubulo wezamaSiko weSewula Afrika
* phuhlisa itjhebiswano lezamasiko iphasi loke

IHlelo lokuThuthukiswa kwezamaSiko neTjhebiswano leenThabatjhaba linamahlelwana amabili:
1. UkuThuthukiswa kwezamaSiko
2. ITjhebiswano leenTjhabatjhaba 




UkuThuthukiswa KwamaSiko NeTjhebiswano LeenTjhabatjhaba 

UkuThuthukiswa kwezamaSiko
Ngamagama wabo: 
?ngebekuphambili ngo-2002/ 2003
?Ipumelelo ekulu ngonyaka odlulileko kwaba yiMbizo yesiTjhaba yeKghono leZandla eyayikhambisana nomHlangano omKhulu weTuthuko eDzimeleleko (WSSD), kany enokuzibandakanya kwawo wolithoba amaphrovinsi. Enye yeenzuzo kwaba kuhlelwa msinyana kokwazisa ngekghono lezandla nekghono lamaphrovinsi lokuqalana nekoro yekghono lezandla. Okhunye obekuphambili kwaba kuleywa kokugcina kwe-CREATE SA, okwasungula ukulinga nokuthoma ukunikela isisindo esebenziswaneni ne-SETA yezokuBikwa kweeNdaba, zokuKhangisa, zokuGadangisa, nokuPaka, nokuVeza AmaButhelelo WeYiLando WesiTjhaba (MAPPP) nomNyango wezabaSebenzi?. 

?Okhunye okuphambili kwaba lirhubhululo elenziwa ngokwehlukana ngokwamasiko. ISewula Afrika yabamba i-INCD beyarhola phambili ekubekeni ubujamo beenarha ezisathuthukako mayelana nesisetjenziswa esihlongozwako sokuvikelwa kokwahluka ngokwamasiko. Yesine kwaba kuqiniswa kwehlelo lokuqeda umtlhago elingena enyakeni walo wesithathu ekurhelejweni ngeemali. Amaphrojekthi amanengi athoma ukutjengisa amakhakhazela womsebenzi esele wenziwe kiwo wolithoba amaphrovinsi?.

?Ngokuya kwebubulo lezombhino sathoma ukubona imbalo yeemphakamiso zesiQhema esiSebenzako seBubulo lezomBhino zithoma ukutjhugululelwa kobunye ubujamo minyango yombuso kobana zilungise izinto zokulawula zebubulo lezombhino. Isibonelo, umNyango wezabaSebenzi ulungise indaba yabasebenza ngesivumelwano ngokuqala umThetho weTjhebiswano



UkuThuthukiswa KwamaSiko NeTjhebiswano LeenTjhabatjhaba 

lemSebenzini (LRA). IBhodo yeRhelebho lezomThetho yangenelela nayo beyajamisa ihlelo lokubandula amagqwetha asafundako kilekoro. UmNyango wezokuRhwebelana namaBubulo waletha amatjhuguluko bona kuboniswane ngawo emThethweni wokuBhadelwa kwabaDlali kanye namatjhuguluko embalweni yababhini ekurhatjheni. IFandetjhini  yesiTjhaba yamaFilimu namaVidiyo isebenza kuhle begodu iqiniswe kusungulwa kwesiKhwama samaFilimu aZeleko. Ngo-2002, iMakethe yamaFilimu yesiThengi yakghonakalisa ukuhlangana kwebubulo lamafilimu njengekoro ehlangeneko ethintanako.?

?UmKhandlu weziNto eziFanako zeBubulo lokuGadangisa (PICC) uqinise i-ofisi lawo bewathuthukisa iqhinga elibonakala kuhle nerhelo lemiraro engabasithikamezi ekukhuleni. Amaphrojekthi amakhulu kube kufezakaliswa kwephrojekthi ye-First Words in Print kanye nokuhlonywa kwe-Writer?s Network.?  

? kilokho okulindelwe ngo-2003/2004
?Kunamaphrojekthi amakhulu ambalwa afana nokutjengiswa kwehlelo lokuqedwa komtlhago kanye nokufuna iimali zokusekela ezitjha nokukhutjhwa nokufezakaliswa kwehlelo le-CREATE SA begodu nokwenza isiqiniseko bona liletha okulindelweko. Sizabe sihloma imakethe yombhino efana neSithengi ukwenza umhlangano otjhejileko wabo boke abadlalalindima ebubulweni. Kufanele senze indlela ehlangeneko yekoro yekghono lezandla. Sizabe senza ukuhlolwa kwepahla ekorewni yekghono lezandla kanye nokufuna bonyana singayihlanganisa bunjani lepahla bona ibe lithungelelwano elisebenza kuhle. Ibubulo lezamafilimu lizakubona ukutlikitlwa kweemvumelwano zokukhiqiza ngokusebenzisana ezimbalwa nenarha ye-Ireland ne-Italy. Hlangana namanye amaphrojekthi, sizabe sikhupha isiKhwama samaFilimu aZeleko silungiselela u-2004 lokha iSewula Afrika nayihlongozwa njengokunqotjhiweko nokukhethekileko eFestivalini yamaFilimu ye-Cannes e-France.? 
UkuThuthukiswa KwamaSiko NeTjhebiswano LeenTjhabatjhaba 

Iindawo eziQakathekileko zemiPhumela, imiPhumela nokuFikelelweko
INdawo eQakathekileko yomPhumela yokuThoma: Incwadi nokuThuthukiswa kweBubulo lokuVezwa kwemitlolo
UmNyango waragela phambili ngokusekela umKhandlu weziNto eziFanako zeBubulo lokuGadangisa, kanye nokuhlonywa kwe-Writer?s Network etholakala eSentheni yeeNcwadi, eDorobheni leKapa. UmNyango godu warhelebha iSentha yeeNcwadi ekusekeleni ngeemali iphrojkethi yokuveza AmaButhelelo WeYiLando WesiTjhaba wokulinga we-First Words in Print, akhupha ngepumelelo iincwadi ezifanele abafundi abatjha emalimini amanengi. 
    
INdawo eQakathekileko yomPhumela wesiBili: UkuThuthukiswa kweBubulo lomBhino
IHlelo lomBhino liziphendulela ngokufezakaliswa kwamaqhinga amabili aqakatheke khulu, okuliQhinga lokuThuthukiswa kweBubulo lamaSiko (CIGS) ngonyaka ka-1998 kanye nesiQhema esiSebenzako seBubulo lomBhino (MITT) ngonyaka ka-2000. Irhubhululo le-CIGS lafanisa izenzo eziqakathekileko okwakufanele zenziwe ukufikelela ukuthembisa kwebubulo lombhino ekufakeni isandla ekukhuleni komnotho.  I-MITT yenza iimphakamiso ezima-37 ekwakubonakala bona ziqakathekile ekurarululeni ukungabikhona kweragelo phambili ebubulweni. Womibili AmaButhelelo WeYiLando WesiTjhaba abona umbuso njengonendima ekulu ongayidlala ekukghonakaliseni ukufikeleleka emathubeni wezomnotho. 

Ngokubambisana neminye iminyango yombuso kanye neenhlangano ezihlonywe ngokuya komthetho wepalamende, i-DAC ifezakalisa amaphrojekthi ahlukeneko aqaliswe ekuthuthukiseni ibubulo. Okulandelako maphrojekthi amakhulu aphethwe mNyango ngonyaka weemali ka-2002/2003. 


UkuThuthukiswa KwamaSiko NeTjhebiswano LeenTjhabatjhaba 

IRhelo lamagama leBubulo lezomBhino leSewula Afrika linemininingwana yezokuthintana nelwazi elinerhelebho ngendima yabadlalindima ebubulweni. Liqinisekisa bona iminyango yokuthintana ihlala ivuliwe kunanyana ngubani onekareko ebubulweni lezombhino leSewula Afrika. UmNyango unikele ngesekelo ephrojekthini ukusukela eminyakeni emithathu edlulileko. 

IVeke yomBhino weSewula Afrika yiphrojekthi yonyaka nonyaka ebanjwa ekupheleni kwaka-Arhostosi, iyisebenziswano hlangana nomNyango nomKhandlu wesiTjhaba wezobuKghwari (NAC). IVeke yomBhino ka-2002 yabanjwa ukusukela ngomhlaka 24 Arhostosi ukufikela ngomhlaka 31 Arhostosi. Isehlakalo sikhanjelaniswa besifezakaliswe yeThrasti yesiSungulo sokuThuthukiswa kweBubulo lezomBhino (MIDI) begodu yindlela yokuthuthukiswa kombhino weSewula Afrika odlalwa bunqopha norekhodwakho ngokurhatjha, ukwazisa nokuphuhlisa imikhiqizo yombhino yekhaya. Ngesikhathi seVeke yomBhino yeSewula Afrika abarhatjhi abanengi bangezelela amarhelo wabo wombhino weSewula Afrika, ngokunikela ababhini bekhaya ithuba lokumaketha imikhiqizo yabo nengeniso efana nemali ebhadelwa abanikazi abanelungelo lemitlolo. Isehlakalo sango-2002 besiqale ukudlala bunqopha, ukudala imisebenzi kabadlala bunqopha, amatheknitjhiyeni namanye amabhizinisi ahlobeneko. 

Imihlangano yabanjwa hlangana kwe-DAC, iBhodo yeRhelebho lezomThetho (LAB) neYuniyoni yeSewula Afrika yomBhino (MUSA). Ngemva kokubonisana okungeneleleko, i-LAB yakhetha isiphathiswa ukuphatha iphrojekthi yeBhodo yeRhelebho lezomThetho isikhathi soke begodu kwavunyelwana bona ? 
* Igqwetha eliwufundeleko umsebenzi namagqwetha amabili asafundako azakukhethwa ukusebenzana nemilandu esaleleko enikelwe umNyango yiYuniyoni yomBhino yeSewula Afrika (MUSA).

UkuThuthukiswa KwamaSiko NeTjhebiswano LeenTjhabatjhaba 

* Iphrojekthi yokulinga yeminyaka emibili izakwenziwa e-Gauteng begodu kuzakuvulwa i-ofisi e-Newtown. 

Iphrojekthi izakuthoma ukusebenza ngo-Oktoba ka-2003.  

I-DAC izakuragela phambili ukuthintana nomNyango weeNdaba zeKhaya (DHA), umNyango wezabaSebenzi (DOL) kanye nemiSebenzi yeSewula Afrika yezokuButhelelwa kwemiThelo ukukhulumisana ngendlela yeragelo phambili mayelana neemvumo zokusebenza ebubulweni lezombhino. Ukubonisana okuragela phambili kuzakwenziwa nabo boke abadlalindima ngonyaka weemali ka-2003/2004.   
     
  
INdawo eQakathekileko yomPhumela yesiThathu: UkuThuthukiswa kwebubulo lezamFilimu 
UmNyango unikele i-NFVF ngomthombo omutjha werhelebho leemali ukuhloma isiKhwama samaFilimu aZeleko esibalelwa eengidini ezima-35 ngesikhathi se-MTEF ngo-1995. Isikhwama sizokukghonakalisa i-NFVF ukuqinisekisa bona iSewula Afrika inamasiso amanengi emafilimini amatjha azeleko nokurhelebha ukuthola isekelo leemali zokungezelela kubasisi bekhaya nebeentjhabatjhaba. Isebenziswano ehle khulu yenziwe neminyango ehlukeneko yombuso, khulu khulu umNyango wezokuRhwebelana namaBubulo newezokuThintana. Laba basebenzisani sele bathoma ukujamisa umthethomgomo, izakhiwo neenkambiso ezizakuba mvuzo wokukhiqizwa kwamafilimu ngenarheni. I-NFVF ilethe ngaphambili iqhinga lokwenza lokuphuhlisa ibubulo lamafilimu eSewula Afrika.       
   



UkuThuthukiswa KwamaSiko NeTjhebiswano LeenTjhabatjhaba 

INdawo eQakathekileko yomPhumela yesiNe: UkuThuthukiswa kweBubulo lemiSebenzi yezobuKghwari beZandla

IPumelelo ekulu: 
ImBizo yesiTjhaba ka-2002 nomQaliso weziNto eziHle
Ngo-2002/2003 omunye wemizamo yobuNqophisi obuKhulu kwaba yimBizo yesiTjhaba yezobukghwari bezandla emHlangweni omKhulu weTuthuko eDzimeleleko. Nanyana umQaliso weziNto eziHle wawujamele isitho semBizo, ihlangothi elikhudlwana lokubakhona komnyango lapho kwakuyimBizo, eyayineendlwana zokuqalisela zamaphrovinsi woke alithoba kanye nendlwana yetjhumi eyayitjengisa umsebenzi wamanye amaphrojekthi we-DAC wokuqedwa kwendlala. Ikambiso yenziwa ukuqinisekisa ukuzibandakanya okuzeleko kwamaphrovinsi, okusibonelo somukghwa omuhle ekusebenzisaneni kwemibuso.

Isehlakalo saba yipumelelo ekulu, ngombana maphrojekthi ama-380 azibandakanyako kanye nengeniso engaphezu kweengidi ezimbili yenziwa phakathi kweendlwana zokuqalisela ezilitjhumi. Umqaliso manje sele uthole indawo kanomphela e-Bus Factory e-Newtown, Johannesburg. Lendawo isebenza njengesizinda sokukhangisa ubukghwari bezandla beSewula Afrika.  

Iindawo eziqakathekileko zokusebenza ze-DAC ekorweni yezobukghwari bezandla zikhuthazwa yi-CIGS. Iindawo zifaka: ukhambelanisa ikoro, ukufikeleleka emakethe yekhaya neyeentjhabatjhaba, ukufikeleleka eensetjenzisweni zokukhiqizwa komsebenzi wezobukghwari bezandla, ibandulo nokuthuthukiswa kwemikhiqizo, kanye nokwenziwa kokufikelela irhelebho leemali lamabhizinsi amancani wezobukghwari bezandla. 


UkuThuthukiswa KwamaSiko NeTjhebiswano LeenTjhabatjhaba 

I-DAC yenze isivumelwano nomKhandlu wezeRhubhululo lezeSayensi namaBubulo (CSIR) ukwenza iphenyo ngokuhlonywa kwesikghonakalisi
sokwenza umncamo werhalasi eSewula Afrika. Iphenyo lathola bona isikghonakalisi esinjalo sasingakghoneka, begodu i-DAC, i-CSIR neKoporasi yokuThuthukiswa kwezamaBubulo (IDC) yabamba umnyanya lapho lokhu kwavezwa khona. Abadlalindima abanekareko babawiwa bona balethe amaqhinga webhizinisi ku-IDC. I-Universal Crystal Glass yaletha isiphakamiso esaba yipumelelo. Njengekambiso yokuthonywa kwebhizinisi, abajameli ababili ababuya ku-Universal Crystal Glass bathola ibandulo lokusebenzisa umtjhini wokwenza irhalasi eRiphabhiliki ye-Czech ngoMatjhi ka-2003. ISewula Afrika izakuthoma ukwenza umncamo werhalasi kokuthoma ngo-2003. 

INdawo eQakathekileko yomPhumela yesiHlanu: UkuThuthukiswa kweKoro yokuTlama
I-DAC isekela Indaba yonyaka nonyaka yeenTjhabatjhaba yokuTlama iminyaka emibili edlulileko. Lesi sehlakalo kwaku yikhonferensi yinye kuphela yezokutlama eSewula Afrika begodu nengekulu kunazo zoke e-Afrika eseSewula, yayihlanganisa abatlami ababuya iphasi loke ukuzokwabelana ngemikhumbulo namagugu wemikghwa emihle yokutlama. Ngesekelo le-DAC, isehlakalo samukela iinthunywa ezima-850 ngo-2002. iphrojekthi ekhethekileko yabatlami abatjhaba abanzima yenziwa ngerhelebho le-CREATE SA.      


INdawo eQakathekileko yomPhumela yesiThandathu: AmaPhrojekthi aKhethekileko 
IPhiko lokuNqophisa eliKhulu lokuThuthukisa zamaSiko laqalelela ukuzibandakanya kweSewula Afrika ekambisweni ye-INCP yokuthuthukisa isisetjenziswa seentjhabatjhaba sokwehlukana ngamasiko. Iphepha elikhuluma ngeendaba eziqalene neenarha ezisathuthukako mayelana nokuhlangana 

UkuThuthukiswa KwamaSiko NeTjhebiswano LeenTjhabatjhaba 

kwephasi ngakwezomnotho, amasiko nokurhwebelana lavunyelwa. Leliphepha lasatjalaliswa khulu ukuya kwezinye iinarha ezisathuthukako khona zizakuba 

Nombono, belalethwa ngaphambi kwekhonferensi ye-INCP eyayise seSewula Afrika eDorobheni leKapa.



INdawo eQakathekileko yomPhumela yeKhomba: IsiKhungo sokuTjhejwa kwamaSiko 
UmNyango wagunyaza bona i-HSRC iqalisise umraro wokwethembeka kweembalobalo zamasiko neenkomba beyiphakamise neqhinga lokugunyaza kwerhubhululo eliragela phambili. Okwatholwa yikomitjhana ekuthomeni kutjengisa bona iinkomba ezikhona kwanjesi azitjengisi ngokuzeleko ubujamo bebubululo lezamasiko eSewula Afrika. Ikambiso yokubonisana nabadlalidima abafaneleko izakwenziwa ngonyaka weemali ka-2003/2004.

INdawo eQakathekileko yomPhumela yobuNane: IPhrojethi yokuQedwa kweNdlala    
IPumelelo eKulu: 
IPhrojekthi yokuQedwa kweNdlala 
IPhrojekthi yokuQedwa kweNdlala ye-DAC eyasungulwa ngo-1999, yanikela ngamathuba wemisebenzi ebantwini abazi-2 700 beyabandula abazi-10 000. Abasebenza ngobukghwari bezandla nabadlali bazuzile ngebandulo lezamabhizinisi. Ukuthuthukiswa kwemikhiqizo kube ngokuqalwe khulu, ngomphumela wokobana imikhiqizo ebuya emaphrojekthini ambalwa yakhethelwa Imbizo yobuKghwari bezandla yesiBili eyayisemHlanganweni omKhulu weTuthuko eDzimeleleko owawubanjelwe e-Johannesburg ngo-2002. 

Ngepumelelo yamakhonsati wasimahla wombhino ayebanjwe njengehlangothi leHlelo lomBhino eeNdaweni zomPhakathi e-Gauteng, i-MIDI Trust ikhulisela lelihlelo kiwo woke amaphrovinsi njengehlangothi lokuThatjelwa kweVeke yomBhino ngoSeptemba ka-2003. Edorobheni leKapa, amakhonsati athandwa khulu ngendlela yokobana imbalo yawo yangezelelwa, ukusuka kwamane ngo-2001 ukuya kwabunane ngo-2002.


IPhrojekthi ye-Boardwalk e-Port Elizabeth yathengisa ubuciko obubalelwa ku-R176 000 ngeenyanga ezintathu zokuthoma. IKhayalethu phrokethi ese-Alexandra, ibe nepumelelo ekutholeni isivumelwano sokusebenza sokwenzela beentolo zakwa-Pick Pay ama-peg bags. Njengomphumela wokuhlangana phakathi kweKhumbula-Zulu ne-Sothebys, abasebenza ngobukghwari bezandla bazakuba nomsebenzi nangomuso begodu inengi labo lingabandulelwa ukunikela isidingo esikhulu sabathengi.

















UkuThuthukiswa KwamaSiko NeTjhebiswano LeenTjhabatjhaba 



Iphrojekthi                                             Indawo                               Ibhajethi (R) 
Khomani                                              Tlhagwini Kapa                               774 000
ISentha yomPhakathi 
yezobuKghwari (CAC)                         Tlhagwini Kapa                                40 000
WCCDI                                                 Tlhagwini Kapa                              200 000
UkuThukiswa kwobuKghwari               Tlhagwini Kapa                           1 293 000
beZandla 
Khoi San                                               Tlhagwini Kapa                           1 300 000
Indonsa                                                 KwaZulu-Natal                                 50 000
Khumbula                                             KwaZulu-Natal                               638 031
King Shaka                                           KwaZulu-Natal                               500 000
Bergville                                                KwaZulu-Natal                               100 000
Vryheid                                          KwaZulu-Natal                        100 000
Ubumba                                                 KwaZulu-Natal                              100 000
Warwick Junction                                   KwaZulu-Natal                             500 000
Khayalethu                                             Gauteng                                       300 000
JHB City                                                 Gauteng                                    4 597 625 
CAC                                                       Mpumalanga                                 300 000
Mobile Clinic                                          Mpumalanga                                 400 000
Piet Retief                                              Mpumalanga                                   20 000
Khumbula                                               Mpumalanga                                150 000
Little Elephant                                        Mpumalanga                                400 000
Maputo Corridor                                     Mpumalanga                                600 000
Cultural Villages                                     Mpumalanga                                500 000  
CAC                                                       Tjingalanga Kapa                         310 000
WCCDI                                                   Tjingalanga Kapa                         731 000                                                                                                 

Music in Public                                       Tjhingalanga Kapa                       200 000
Mission and Slave                                  Tjingalanga Kapa                         600 000

CSIR                                                       Tlhagwini-Tjingalanga              2 425 000                                      



UkuThuthukiswa KwamaSiko NeTjhebiswano LeenTjhabatjhaba 



N West                                    Tlhagwini-Tjingalanga                                 800 000
Khoi San                                  Tlhagwini-Tjingalanga                             1 300 000
CSIR                                        Freyistata                                                 1 425 000
Cloth and colour                       Freyistata                                                   546 000
CSIR                                        Pumalanga Kapa                                     1 425 000
Khumbula                                 Pumalanga Kapa                                       150 000 
KwaBomvane                           Pumalanga Kapa                                       410 000
PE Technikon                           Pumalanga Kapa                                       300 000
Dibanisani                                 Pumalanga Kapa                                       700 000
Wild Coast                                 Pumalanag Kapa                                      650 000
Boardwalk Project                      Pumalanga Kapa                                     294 806
CSIR                                          IPhrovinsi yeTlhwagini                           2 000 000
Archives                                     Archives                                                   100 000                                                     
































UkuThuthukiswa KwamaSiko NeTjhebiswano LeenTjhabatjhaba 



INdawo eQakathekileko yomPhumela yeThoba: UkuThuthukiswa kwamaKghono

Iphrojekthi yebandulo yokuthuthukiswa kwamakghono emaBubulweni wezokuTlama yenziwe ngokusebenzisana ne-MAPPP SETA nomNyango wezabaSebenzi. Iqhingeli lisekelwa ngeemali siKhwama sesiTjhaba samaKghono begodu likhanjiswa yiphrojekthi ye-CREATE SA engaphasi kwe-MAPPP. Amahlelo wokuthuthukiswa kwamakghono sikhuluma nje ayafezakaliswa emikhakheni ehlukeneko, kufaka hlangana ikghono lemisebenzi yezandla, ibhizinisi lobukghwari bezandla, ukukhiqiza butheknikhali ezehlakalweni ezibunqopha, ukuthuthukiswa kwemikhiqizo, ibhizinisi yombhino netheknoloji yombhino. 

Iinsungulo eziragela phambili zebandulo ziyafezekiswa ngokusebenzisana neenhlangano ezisebubulweni. Iphrojekthi yokulinga yokuphathwa kombhino nezokuphatha yenziwa ePumalanga Kapa, Limpopo, Tlhagwini Kapa neTjingalanga Kapa. Kenye nenye iphrovinsi ababhini bafakwa ebandulweni leveke yinye ngeendaba zokuphatha embhinweni nebandulo. Lephrojekthi yafezakaliswa yi-Showbusiness Foundation (2001) neZakheni Music Trust ngo-(2001/2002). Pheze ababhini abama-500 bazibandakanya kilelihlelo. IZakheni Music Trust lihlelo eliragela phambili ngonyaka weemali ka-2003/2004. 

I-DAC godu isekela iHlangano yabaRhelebha ababhini yeSewula Afrika njengenye yamaphrojekthi wokusekela ekuthuthukisweni kwamakghono. Solokho lahlonywa ngo-1992, ihlangano sele izibandakanye ekuthuthukisweni kwabosotheknitjhiyeni abancani kezemidumo, ukukhanyisa nokwakhiwa kwendawo yokudlalela. Ihlangano inamalunga ama-350 asafundako namatheknitjhiyeni kanye namahlelo wokurweyila ne-France, Denmark, Holland, USA, Ireland neNorway.
 UkuThuthukiswa KwamaSiko NeTjhebiswano   LeenTjhabatjhaba 

ITjhebiswano LeenTjhabatjhaba 

Ngamagama wabo:
?ngebekuphambili ngo-2002/ 2003
?I-INCP akusi yikhonferensi kwaphela eDorobheni leKapa, kodwana ikambiso yoke, eyayifaka uNgqongqotjhe owayerhola iinthunywa ezaziyokuhlangana nomNqophisi-mazombe we-UNESCO. Indaba yeenarha ezisathuthukako yokurhola eenkulumiswaneni ngokuhlanga kwepahsi ngakwezomnotho ithumela umlayezo oqakathekileko ephasini. Indima i-DAC ethoma ukuyidlala endimeni yezamasiko weentjhabatjhaba iqakathekile. iSewula Afrika sele iimkhulumeli weenarha ezisathuthukako begodu silinga ukufaka ezinye iinarha ezisathuthukako emisebenzini ye-INCP. Isibonelo, ku-Africa Caribbean Pacific Forum, iSewula Afrika    ithole isitulo sokuba ngusihlalo wephiko le-sub-Saharan Afrika unyaka woke. Ngamatjhuguluko ekuphathweni kwe-SADC, umnyango wezamasiko uqinywe yiKoro yezokuHlalisana begodu nakunjalo iSewula Afrika nezinye iinarha ze-SADC zaqunta ukudosa phambili ngesikhathi somHlangano kaNgqongqotjhe eSewula Afrika, ngokusebenzisa lomhlangano njengeforamu yokuthuthukisa amasiko esifundeni?.

? ngamatjhuguluko amakhulu emithethwenimigomo nakezebhoduluko 
?Sihlele butjha   okuqakathekileko kithi ukukhuphula igugu ezingatholwa etjhebiswaneni leenthabatjhaba. Sisukile endleleni yokuthola irhelebho kubanikeli saya etjhebiswaneni eliyame ekusebenzisaneni, okuyindlela edzimeleleko erhelebheni lokuthuthukisa. Isebenziswano lethu lokuthoma, iSwedish Institutional Fund, laba yinto etja ngombana sathola imali iminyaka esuka kemihlanu ukuya kwelitjhumi besenza indlela engasetjenziswa ehle khulu. Ngokuya kwendlela le ebekiweko, womabili amahlangothi   ayaphosela esikhwameni begodu 
    UkuThuthukiswa KwamaSiko NeTjhebiswano
    LeenTjhabatjhaba 

athuthukise amaphrojekthi womabili. Lendlela izakuqinisekisa idzimelelo godu ibe nepumelelo ehle ne-Flemish, lapho isebenziswano iyame ephrojekthini, 
okurholela okungekokuthoma ekuvulweni kwamathuba wemisebenzi esikhathini eside.?

? kilokho okulindelwe ngo-2003/2004
?Sinendima eqakatheke khulu okufanele siyidlale ku-NEPAD begodu nasizakwenza lokho kufanele sibeke amasiko phambili besiveze ubuhle bebubulo lamasiko ekudzimeleliseni nekuphuhliseni ukwehlukana ngamasiko. Ukusebenzisana kweminyango eyehlukeneko ngakho kuyaqakatheka. Sizabe godu sikhuphula indima yeSewula Afrika eenhlanganweni zeenarha ezingaphezu kwezimbili ngombana singengakathomi ukusebenzisa ubulunga bethu ukusebenzela inarha yekhethu, godu sifanele sisebenzise imithombo yamakghono eenhlanganweni ezikhambelanako. Ukusebenzisana hlangana kweenkoro ezahlukeneko ngenye yeendawo esizayiqala khona sizakuba nehlohlomezelo eenquntweni ezizakuba nomthelela emasikweni.?

?Iphrojekthi ekulu kuzakuba kugidingwa kwemiNyaka eliTjhumi yeDemokhrasi yeSewula Afrika ngaphetjheya, begodu izakuba yiselela mayelana nemithombo ekhona. Sizabe siqale iminqopho yokugidingwa godu sisebenzisana neKomiti yaboNgqongqotjhe ukusebenzisa lelithuba ukuphuhlisa inarha besitjengise ngamasiko wethu ahlukileko nakarisako. Amanye amathulusi esizawasebenzisa kugidingwa kwamalanga wesitjhaba.?

IiNdawo eziQakathekileko zemiPhumela, umPhumela nokuFikelelweko
INdawo eQakathekileko yokuThoma: IimVumelwano eziQaliweko nezinye iindlela nabasebenzisani kwezamaqhinga iphasi loke   

    UkuThuthukiswa KwamaSiko NeTjhebiswano
    LeenTjhabatjhaba 

Umnyango kwanjesi ugcina iimvumelwano zeentjhabtjhaba ezima-32, ezifaka hlangana iimvumelwano zeenarha ezingambili, amakomiti ahlanganyelweko namahlelo wokusebenzisana (POC). Esinye nesinye isivumelwano simphumela werhubhululo nokukhulumisana okuthethe isikhathi eside ukuqinisekisa bona 
iinkontraga zihlangabezana nekareko yezetuthuko yawo womabili amahlangothi. Okulandelako ngebekukhamba phambili ngonyaka weemali ka-2003/2004 mayelana neemvumelwano:   
* Ikhabhinedi yavumela isiKhwama esihlanganyelweko sezamaSiko se-Swedish-SA, esizakwenza bona iSewula Afrika isebenzisane ne-Sweden esikhathini esiminyaka emihlanu ukuya kwelitjhumi. Isilinganiso senani lesikhwama ziingidi ezima-30 ngonyaka. 
* Iinthunywa ze-DAC zajamela iSewula Afrika eKomitjhinini yokuBambisana yeeNarha ezimBili (BNC) ehlangana kwe-Flanders neSewla Afrika eBrussels ngoFeberbari ka-2003. 
* IHlelo lokuSebenzisana leminyaka ka-2003-2005 kwavunyelwana ngalo belatlikitlwa ngesikhathi se-BNC eBrussel. 
* Umhlangano weenarha ezimbili wabanjwa e-Paris ngoFeberbari ka-2003 phakathi kwakaNgqongqotjhe uNgubane nomlinganakhe we-France u-Aillagon, ukubonisana ngokuqiniswa kokusebenzisana phakathi kweSewula Afrika ne-France kwezamasiko. I-France izinikele ekukhulisweni kwesebenziswano bona ifake iinsungulo ezisuka komunye umbuso ziye komunye. Iindawo zesebenziswano ezihlongozwako kuthuthukiswa kwemakethe yombhino weSewula Afrika, ukutlama, ibandulo lezamafa, ubukghwari bezamatje, itheknoloji yezamalimi wabantu, umbhino neendaba zobunikazi bangokomthetho bokutlama.
* UNomzana Colin Ball, omNqophisi weFandetjhini ye-Commonwealth, wavakatjhela eSewula Afrika ngokumenywa ye-DAC ukuzokwenza                        
   UkuThuthukiswa KwamaSiko NeTjhebiswano             LeenTjhabatjhaba 

isethulo ngokubambisana nomNyango eKomitini yezobuKghwari namaSiko. Ubulunga beSewula Afrika eFandetjhinini ye-Commonwealth buzakuphathwa ngo-2003/2004.
* Iinthunywa ze-DAC zazikhona ekuBonisaneni kwamiNyaka yoke kwe-Swedish.
* Iimvumelwano ezitjha zatlikitlwa ne-Iran, Benini ne-Italy.
* IHlelo lokuSebenzisana latlikitlwa ne-People?s Republic of China ngoMatjhi ka-2002. Iinthunywa zeSewula Afrika zavakatjhela lenarha ukutlikitla isivumelwano. 
* UmNyango wamukela iinthunywa zomBuso we-Flemish njengengcenye yeenkulumiswano zesibili ukuqinisekisa isekelo elibuya embusweni we-Flemish esikhathini esiminyaka emithathu ekuthuthukisweni kwefundo nebandulo kezobukghwari, ubukghwari bomphakathi neenkoro zoubciko KwaZulu-Natal, Limpopo neFreyistata. 
* ISewula Afrika yazibandakanya emhlanganweni wokuthoma wesiQhema saboNgqongqotjhe bezamaSiko be-Afrika, Caribbean ne-Pacific (ACP) e-Dakar eseSenegal. Umnqopho womhlangano bekukukwenza nokuvuma iQhinga le-ACP lamaBubulo wamaSiko nemiThethomgomo yamaSiko. 

INdawo eQakathekileko yomPhumela wesiBili: UkuPhuhlisa, imithombo nokhambelanisa isebenziswano leentjhabatjhaba hlangana kwabadlalindima kezobukghwari namasiko eSewula Afrika nephasini. 

Amaphrojekthi alandelako nabantu bathola isekelo elibuya ku-DAC ngemisebenzi yokurweyila ngo-2002/2003: 
Inarha
Osebenza kezobukghwari nesehlakalo 
France
I-Via Khatlehong Pansula Dancers yazibandakanya efestivalini yomdanso olula.
Isizwe Art yadlala emigidingweni yeLanga leKululeko 
I-Heavy Spirits Jazz Ensemble ye-Atteridgeville, ePitori yazibandakanya efestivalini ye-jazz. 
Belgium 
UFancy Galada nesiqhema bathola isekelo, nomtlami ongu-Sister bucks, nabakhangisi bazibandakanya emigidingweni yeLanga leKululeko. 

Irhelebho lanikelwa i-Oppikopi bona ithumele iinqhema ezimbili zeSewula Afrika ukuyozibandakanya eFestivalini ye-Pukkelpop.    
The Netherlands
Umkhiqizo wokubambisana phakathi kwe-Sibikwa Community Theatre Project ne-De Nieuw Amsterdam Theatre e-Amsterdam yasekelwa. 

Ngokubambisana nobuZenda bebuKhosini be-Netherlands, irhelebho lanikelwa i-Oppikopi ukuthumela iinqhema ezimbili zeSewula Afrika ukuzibandakanya efestivalini ye-Lowlands.

I-Fra Fra Sound/Sa exchange ensemble yathola isekelo. 
The United Kingdom
UYvonne Chaka Chaka nesiqhema sakhe badlala emigidingweni yeLanga leKululeko e-London. 

Abenzi mafilimu abasebancani bazibandakanya eFestivalini yamaFilimu ye-Commonwealth.
UVicky Doesebs obuya KwaZulu-Natal wasekelwa ngeemali ukuyokufunda iphepha mayelana nendima yezobukghwari ekuyeleliseni nekukhandelweni kwe-Aids emhlanganweni omkhulu.    
Switzerland
Umqaliso we-Aids i-Break the Silence wabasebenza ngobuKghwari bamaLungelo wobuNtu wasekelwa.  
The Caribbean
AmaBhunu avakatjhela iCaribbean begodu abamba iimVeke ZeSewula Afrika e-Jamaica, St Kitts ne-Nevis, Trinidada and Tobago neGuyana.

Isiqhema sombhino seSiyakhula esibuya KwaZulu-Natal sazibandakanya emiGoidingweni yeLanga le-Afrika e-Jamaica ne-the Bahamas, begodu umthiyi weentolwani wathunyelwa e-Jamaica ngo-Apreli efestivalini encani yabathiyi beentolwani. 
Cuba
IThuba Thulisa Brothers yazibandakanya e-Wemelere Festival on African Roots e-Havana.  
Columbia
USandile Dikeni, oyimbongi wathunyelwa e-Medellin ukuyozibandakanya eFestivalini yeenTjhabatjhaba yeenKondlo.
Libya
Isiqhema sabadansi beSewula Afrika sathunyelwa e-Indonesia ukuzibandakanya ekuGidingweni kweLanga leSewula Afrika elalihlelwe buZenda beSewula Afrika e-Libya.
Gibhithe ne-Jordan
I-J.M. Ntsime Traditional Dancers yazibandakanya emigidingweni yeLanga leKululeko. 
Morocco
Kokuthoma isiqhema sengoma nomdanso seSewula Afrika sazibandakanya eFestivalini yeentjhabatjhaba ye-Rabat. Isiqhema sadlala emaphorivinsini amahlanu we-Morocco. 
Senegal 
AbaVezimaButhelelo wesiTjhaba be-Tafelberg noSkotaville Media bazibandakanya emButhanweni weeNcwadi weenTjhabatjhaba e-Dakar. 

UJudith Sephuma noSipho Gumede nesiqhema sakhe bazibandakanya eFestivalini i-Saint Louis Jazz e-Senegal, ekugidingweni kweminyaka eli-10 yeFestivali ye-jazz. 
South Korea
IKhwaya yeYunivesithi yePitori yazibandakanya ema-Olimphikini wamaKhwaya. 
Australia
AmaBongos, okubadansi besikhethu beLimpopo, bajamela iSewula Afrika eFestivalini yamaSiko aHlukeneko e-Canberra.  
Hungary, Croatia ne-Czech Republic
Isiqhema se-African Jazz esaziwa nge-Water Colours okungeseSoweto, sazibandakanya emigidingweni yeLanga leKululeko. 
United States
I-Young Black Mambazo yazibandakanya emafestivalini amanengi wombhino ahlukeneko.
Abadansi be-Ballroom beKapa bathola isekelo leemali lokuzibandakanya emaPhaliswaneni wePhasi womDanso we-Ballroom ebekabanjelwe e-Miami.   
Canada
Isiqhema sombhino wamakhwaya seBonisudumo se-Springs sazibandakanya kuma-Olimphiki womBhino wamaKhwaya we-Neafoundland.
General 
I-DAC yasekela ngokubambisana umkhiqizo weentjhabatjhab a wokuyelelisa nge-Aids, owawubizwa nge-Free Birds, owavakatjhela imiphakathi yemakhaya yeSewula Afrika. 
People?s Republic of China
Isiqhema sokudansa sabamatjhumi amabili, odlala ifluti nombhini obuya ePeople?s Republic of China sazibandakanya Ku-National arts Festival. 

Ifestivali yamafilimu we-China yeemveke ezintathu yabanjwa e-Pitori, eDorobheni leKapa ne-Johannesburg ngoNonemba ka-2002. 

Iinthunya zezamafilimu ezilikhomba ezibuya e-People?s Republic of China zavakatjhela umNyango wezobuKghwari namaSiko amalanga alitjhumi. Imihlangano yabekelwa iPitori neDorobha leKapa. Iinthunywa zeSewula Afrika zamaFilimu zizakuvakatjhela i-People?s Republic of China ngo-2003. 

UmNyango wamema iimvakatjhi ezilikhomba zabatloli ezibuya e-People?s Republic of China ngaphasi kweHlelo lokuSebenzisana. Iinthunywa zabatloli beSewula Afrika zizakuvakatjhela i-People?s Republic of China ngo-2003.    
Japan 
IJapan yanikela ngerhelebho lomnikelo leengidi ezine ku-Fandetjhini yamaFilimu namaVidiyo khona kuzakutholakala iinsetjenziswa zamavidiyo namafilimu ngo-2002. Iinsetjenziswa zizakufika eSewula Afrika ngo-2003.  
New Zealand
Isebenziswano ihlonyiwe hlangana kweSewula Afrika ne-New Zealand ephrojekthini ethi-Arts against Crime.  

      

     

  
                                 













UkuThuthukiswa KwamaSiko NeTjhebiswano LeenTjhabatjhaba 

INdawo eQakathekileko yomPhumela yesiThathu: UKukhambelanisa ukuzibandakanya emaforamini weentjhabatjhaba wamaqhinga 

IPumelelo eKulu: 
Ithungelelwano leenTjhabatjhaba lomThethomgomo wamaSiko
ISewula Afrika yabamba iThungelelwano lesiHlanu leenTjhabatjhaba lomThethomgomo wamaSiko lomhlangano waboNgqongqotjhe ukusuka mhlana amalanga naka-14 ukuya nakali-16 Oktoba ngo-2002 eDorobheni leKapa. Umhlangano wakhanjelwa ziinarha ezimatjhumi amabili nanye, kanti i-UNESCO yayimtjheji. 

NgoFeberbari ka-2003 uNgqongqotjhe Ngubane nesiqhema esiSebenzako saboNgqognqotjhe se-ICNCP sahlangana e-Paris nomNqophisi-mazombe we-UNESCO, uNomzana Matsuura, ukubonisana ngokurageliswa phambili kwesivumelwano seentjhabatjhaba sokwehlukana ngamasiko ne-UNESCO. Amalunga agunyaziweko kade asebenza ngesisetjenziswa esitlanyiweko iminyaka emithathu edlulileko.   

Ikulumiswano yomhlangano ngokwehlukana ngamasiko yavunyelwa njengehlelo lekulumiswano le-Khonferensi maZombe ye-UNESCO ngoSeptemba ka-2003. Iinkhulu ze-DAC zazibandakanya emihlanaganweni ye-INCP yesiqhema esisebenzako e-Norway ne-UK ukulungiselela umHlangano waboNgqongqotjhe, bezabamba umhlangano wesiqhema esisebenzako e-Johannesburg ngoMeyi ka-2002. ISewula Afrika neSenegal ngokuhlanganyela zirhola iphenyo elenzelwa i-INCP ngokuthuthukiswa irhelo leensetjenziswa zomthetho nezeemali elingasekela amafa abonakalako inarha yoke nephasini loke, igunya latholakala emHlanganweni waboNgqongqotjhe eDorobheni leKapa ngo-2002.          



UkuThuthukiswa KwamaSiko NeTjhebiswano LeenTjhabatjhaba 

UmNyango wazibandakanya esiBethamthethweni maZombe se-UNESCO ngo-2002 kanye neenQhemeni eziSebenzako zamaFa ekuthuthkiseni imihlangano yokuvikelwa kwamafa athintekako. I-DAC godu yajanyelwa emhlanganweni wesihlanu  wokusebenzisana owawuphakathi kwe-Japan neSewula Afrika kanye nemhlanganweni wokuthoma we-ACP waboNgqongqotjhe bamaSiko e-Dakar, Senegal. 

INdawo eQakathekileko yesiNe: Amathuba weRhubhululo nokuhlonywa kweendawo ezijayelekileko eenarheni ezimbili mayelana nokukghonakala kokusebenzisana
     
UmNyango wabamba bewazibandakanya emakhambeni wefundo alandelako ngo-2002/2003 ngekareko yokuqinisekisa iimvumelwano zokusebenzisana nesikhozi kwakhelwa phezu kwesisekelo esiqinileko. 

Inarha 
IKhambo leFundo 
Sweden 
Iinthunywa zezinga eliphezulu ezibuya eSweden ezazijamele iKhabhinedi ye-Sweden lavakatjhela eSewula Afrika ukusukela ngomhlaka 24 ukuya ngomhlaka 27 Matjhi 2003, ukwenza ukubuyekezwa i-Swedish International Development Corporation. ISewula Afrika yakhethwa njengenarha lapho ukubuyekeza bekungenzelwa khona, nakuqalwe ukusebenzisana okutjha okusathuthuswako malungana nesiKhwama samaSiko se-Swedish/SA.   

Iinthunywa ezibuya emKhandlwini weeNdaba zamaSiko weSweden (NCCA) zavakatjhela eSewula Afrika ukusukela mhlana amalanga nail-14 ukuya nakali-17 ngo-Apreli 2003. Umnqopho wevakatjho kwakukhulumisana ngemininingwana emayelana nesihlongozo sesiKhwama samaSiko seSewula Afrika. UmKhandlu (NCCA) wamukelwa eSewula Afrika yi-NAC, okuyihlangano yesiKhwama seSewula Afrika. IsiKhwama kulindelwe siphethwe ekupheleni kwaka-2003.   

Iinthunywa ze-DAC, kufaka hlangana isiKhulu esiPhezulu esiPhetheko se-NAC zavakatjhela eSweden ngo-Oktoba ka-2002 ukukhulumisana nokusebenza ngesiKhwama esiHlanganyelweko samaSiko seSewula Afrika/Sweden. 
Norway 
Iinthunywa ze-DAC zathatha ikhambo eliya e-Norway ngoNovemba ka-2002 ukuyokuhloma iindawo ezijayelekileko eenarheni ezimbili ngekghonakalo yokusebenzisana, kanye nokubonisana ngengomuso le-Mmino Music Fund.   
Italy 
Iinthunywa ze-DAC zathatha ikhambo lokuya e-Italy ngoNovemba ka-2002 ukwenza umleyo weHlelo leSebenziswano hlangana kweSewula Afrika ne-Italy. 
Belgium
Iinthunywa zeSewula Afrika zavakatjhela e-Belgium ngoJanabari ka-2003 ukuyokuphenya ngokuthuthukiswa kwephrojekthi etja yokuthuthukiswa komThethomgomo wezobuKghwari namaSiko ezingeni lombuso wendawo. 

Iinthunywa ze-Flemish zavakatjhela eSewula Afrika ngoMatjhi/Apreli ukuqedelela iphrojekthi yokusebenzisana ekuthuthukisweni komthethomgomo ebizwa nge-Local Network Cultural Policy Project. Iphrojekthi izakusebenzisana neendawana zemakhaya emaphrovinsini amathathu, iFreyistata, Limpopo neKwaZulu-Natal. Iphrojekthi ihlose ukuthuthukisa isisetjenziswa ukukghonanakalisa ukwenziwa kwezobukghwari beendawo nemithethomgomo yezamasiko. 
Hungary 
Ivakatjho lerhubhululo lahlongozwa ukuhlola iinkundla ezitja zokurweyila.  Nanyana kuneHlelo elikhona lokuSebenzisana, iinkundla ezimbalwa zokusebenzisana sele zihloliwe. Iinthunywa bezifaka iinkhulu ezibuya ku-DAC, iTecknikon Pretoria nomNyango wezobuKghwari namaSiko wephrovinsi yeMpumalanga.   
Mexico, Brazil, Chile ne-Venezuela
Ikhambo lokufunda leAmerikha eseSewula lathathwa, ngehloso yokuhloma iindawo zekghonakalo zokusebenzisana ngamasiko kwangomuso kanye neemvumelwano zokukhiqiza ngokubambisana phakathi kweSewula Afrika nemexico, Brazil, Chile ne-Venezuela. 
Caribbean
Ivakatjho eliya e-Caribean (Jamaica, Trinidad neTobago, St Kitts ne-Nevis, Guyana ne-Cuba) lahlongozwa mNyango wezobuKghwari namaSiko njengendlela eya ekuqinisweni kobulingani hlangana kweensungulo zomphakathi nezangeqadi. Umnqopho bekukuhlola ikghonakalo yokurweyila ngamasiko namathuba wokumaketha ebubulweni lezamasiko kanye nokuphenyisisa ikghonakalo nemithetho yokurweyila ngamasiko neemvumelwano zokuhlanganyela ekukhiqizeni nenarha ze-Caribbean.     
Australia
Ngesikhathi sefestivali yamaSiko amanengi e-Canberra, Australia, imihlangano yabanjwa neenkhulu zombuso ukukhulumisana ngeendawo zekghonakalo yokusebenzisana nokurweyila ngamasiko. 
Taiwan
Iinkhulu ezimbili zomNayngo wezobuKghwari namaSiko zakhethelwa ukuzibandakanya ku-Youth Culture Study Tour elalibanjwe mbuso we-Taiwan. Umnqopho wekhambo lefundo kukwenza isebenziswano phakathi kweenthunywa zeenarha ezihlukeneko nokufunda nge-Taiwan.    

Ekhayapha, iinkulumiswano zabanjwa nomnqophisi weentjhabatjhaba wama-ejensi wamasiko we-France ngaphetjheya ukurhabisa ukusebenzisana kwemibuso. Emhlanganweni owawuhlangana kwesiKhungo se-Goethe, DAC neenhlangano ezimbalwa zamasiko, kwavunyelwana bonyana isiKhungo sizakwenza iimvumelwano zesikhatjhana esifitjhani nesilingeneko ne-DAC namkha ne-NAC ukuphuhlisa iindawo zekareko yeenarha zombili. Imihlangano embalwa yabanjwa ne-Pro Helvetia Liaison Office leSewula Afrika ukwenza umleyo wokusebenzisana mayelana nokuhlangaiswa kwamaphrovinsi weSewula Afrika nemibuswana ye-Sweden.     




 








  AmaFa, AmaButhelelo WemiLando YesiTjhaba NemiSebenzi YesiTjhaba YamaBulungelo WeeNcwadi  

ImiSebenzi
AmaFa

Ukuqinisekisa bona amafa weSewula Afrika aveza ukwehluka okunothileko kwesikhathi esadlulako seSewula Afrika kungokhunye okuthinta i-DAC. Ukubulunga amafa asekhona nokulungisa imitjhapho eyadlulako ekubulungweni kwamafa mahlangothi aqakathekileko walomsebenzi.   




AbaSebenzeli beSewula Afrika bemiThombo yamaFa
Njengehlangano esungulwe ngokomthetho wepalamende abaSebenzeli beSewula Afrika bemiThombo yamaFa (SAHRA) babika bunqopha kuNgqongqotjhe. 



                             IBhuriyo                                                                   yem                          yemiSebenzi 
                                  yemBusweni 



IBhuriyo yemiSebenzi yemBusweni iphathelene nokutloliswa kwetshwayo lenarha yeSewula Afrika namatshwayo afaka hlangana amatshwayo nabonongorwana bokuhlonitjhwa.
                                   



AmaButhelelo wemiLando yesiTjhaba 

AmaButhelelo wemiLando yesiTjhaba aqinisekisa bona amafa wehlangano wenarha ahlelwa kuhle, ayathuthukiswa begodu aphathwa kuhle. Ngokusetjenziswa ngiyo yoke iminyango yombuso, amaButhelelo wemiLando yesiTjhaba amthombo oqakathekileko kubarhubhululi, abenzi bemithethomigomo nabadlalindima begodu iyihlangano ekulu ekuvikeleni umkhumbulo wesitjhaba nelungelo lomthethosisekelo lezakhamizi lokufikelela ilwazi lakarhulumende. 




ImiSebenzi yesiTjhaba yamaBulungelo weeNcwadi 
ImiSebenzi yesiTjhaba yamaBulungelo weeNcwadi, efaka hlangana imithombo ehlukeneko yamaBulungelo wesitjhaba ukuqinisekisa bona amafa wokuhlakanipha wenarha amukeleka kiwo woke amaSewula Afrika.  

  AmaFa, AmaButhelelo WemiLando YesiTjhaba NemiSebenzi YesiTjhaba YamaBulungelo WeeNcwadi  

ISabelo Soke seBhajethi NgokwePhikwana Ngalinye 

IHlelo lesi-4: AmaFa, AmaButhelelo WeYiLando YesiTjhaba nemiSebenzi yesiTjhaba yamaBulungelo weeNcwadi
Iinhlangano zamaFa
SAHRA
UkuPhuhliswa kwamaFa
UmKhandlu wamaGama-bumbeko weSewula Afrika
AmaButhelelo wemiLando wesiTjhaba  
Capital Works 

UmnQopho weHlelo 
Umnqopho mazombe wehlelo  
* Kusekela iinhlangano zamafa nokuphuhlisa, ukusekela nokubulunga amafa eSewula Afrika;
* Kubeka ebujameni obamukelekako amagama wamajamobumbeko;
* Kuthola nokuphatha amarekhodi wesitjhaba nokungasi ngewesitjhaba ngendlela enegugu elingapheliko;
* Kutlola phasi ubujameli bemisebenzi yembusweni, amagama, amagama akhethekileko neenjinifomu zeenhlangano; 

Ihlelo lihlukaniswe ngamahlelwana amathathu ngendlela elandelako: 
  AmaFa, AmaButhelelo WemiLando YesiTjhaba NemiSebenzi YesiTjhaba YamaBulungelo WeeNcwadi  

* AmaFa nomKhandlu wamaGama-bumbeko weSewula Afrika
* AmaButhelelo wemiLando yesiTjhaba weSewula Afrika 
* IBhuriyo yemiSebenzi yemBusweni
* ImiSebenzi yamaBulungelo weeNcwadi weSewula Afrika

AmaFa
Ngamagama wabo: 
?ngebekuphambili ngo-2002/2003 
?Ngaphakathi kwendawo yemiphumela yamaphrojekthi adlulako ukubuyiselwa ekhaya kwakaSarah Baartman kwaba sisehlakalo somlando. IPhiko eliKhulu ladlala indima ekulu ekubuyisweni nekubulungweni kanye neminyanyeni yokwembathiswa kweensalela zakaSarah Baartman. Ngokuya komKhandlu wamaJamobumbeko weSewula Afrika siphumelele kokunengi ngokuya kwebuthelelo lesitjhaba lekhompyutha nokunikelwa komsebenzi ofikelelekako we-elektroniki ozakwehlisa imbalo yamagama azi-57 000. ?






  AmaFa, AmaButhelelo WemiLando YesiTjhaba NemiSebenzi YesiTjhaba YamaBulungelo WeeNcwadi  

?Nasiya emafeni abonakalako sithome iinsungulo zokuhlala ezibekwe khulu eqhingeni lethu laka-2002. Sisebenzisane nezakhiwo zeenhlangano zefundo ephakamileko ukwenza amahlelo wokuhlola weensungulo.?

?Ngetjhebiswano neenhlangano zamafa sikhuluma ngamatjhuguluko. Sikghonile ukuthola iimali ezizakusetjenziselwa itjhuguluko ngo-2002/2003 ukuya phambili. Iinkomba eziqakathekileko zokusebenza (ama-KPI) zahlonywa nezazakha iinhlongozo zamaphrojekthi. Ama-KPI la bekungewetjhuguluko khulu ngokuya kokuthuthukiswa kwabasebenzi, imiqaliso etjengisa ukwehluka kweSewula Afrika, ikambiso yamalimi ananengi nokusebenzisa ukwehluka ngamalimi. Godu silinga ukuthuthukisa ukufikelela elwazini nelwazi okufanele litholakale ngamalimi wemiphakathi lapho iinhlangano zikhona. Iinhlangano godu zabawiwa bona ziqale iihloko zeenkulumiswano zokuvuselelwa kokuziphatha ne-HIV/Aids, kanye nokuzibandakanya nokudlala indima komphakathi, ukuqinisekisa bonyana basebenzisa imithombo yomphakathi, isibonelo, ekumahlelweni welwazi lendabuko. Sithemba bona ngalendlela imiphakathi izakudoselwa ekusebenziseni iinhlangano. Sizabe seluse iragelo phambili laleziinsungulo ngehloso yokukhuthaza isekelo ngeemali langomuso.?

? ngamatjhuguluko amakhulu womthethomgomo newebhoduluko:
?Sifanise amathuba aya phambili ePhepheni lokuBingwe mNyango lezobuKghwari, amaSiko namaFa. Indlela esisebenze ngayo ibhajethi yetjhuguluko, isibonelo, itjengisa bona umthethomgomo ungaqiniswa bunjani. I-PFMA ilethe itjhuguluko ebhodulukweni leenhlangano. Ifuna zoke iinhlangano bona zibike godu zibe nokuziphenduela ngamabhajethi wazo. Lokhu kukhuphula ukuphatha, begodu akuqinteli ukutlama kwazo, khona umleyo wazo wokuzijamela awuthinteki 
  AmaFa, AmaButhelelo WemiLando YesiTjhaba NemiSebenzi YesiTjhaba YamaBulungelo WeeNcwadi  

kodwana baba nokuziphendulela. Nasiqala imiphumela yamaphrojekthi adlulileko, ilemuko lisifundisa bona umNyango ufuna izitho zomphakathi zifezakalise amaphrojekthi la ngokusebenzisa umleyo ocacileko, khona sizakurhabisa ukukhutjhwa.?
                     
? kilokho okulindelwe ngo-2003/2004
?Indawo yinye esiqale ukuyitjheja kuqala ekwenzeni umthethomgomo wokukulilisa. Kube neenkulumiswano inarha yoke ngeendaba ezinengi, isibonelo, ukubulungwa kwabongazimbi bezipi godu nokobana iSewula Afrika ikuphatha bunjani lokhu. Sizabe godu siqale ukurhabisa imiphumela yamphrojekthi adlulileko nokubandakanya umphakathi. Godu siqale ukuthuthukisa itjhebiswano esinalo neenhlangano zamafa, isibonelo, ibandulo, ukutlama amaphrojekthi nokutlola iimphakamiso zamaphrojekthi eenhlanganweni zamafa.? 

?UmNyango godu uzabe ukhulumela amafa abonakalako, ngokukhambisana nemikghwa yeentjhabatjhaba. Amafa angabonakaliko akhenge anikelwe itjhejo iphasi loke, begodu iSewula Afrika izibandakanya ekutlanyweni komhlangano wokuvikela amafa angabonakaliko. Amafa angabonakaliko azakuba sisetjenziswa esihle ngokuya kwetuthuko, ukungeniswa kwemali, ukuvuselelwa kokuziphatha nezokuvakatjha.? 





  AmaFa, AmaButhelelo WemiLando YesiTjhaba NemiSebenzi YesiTjhaba YamaBulungelo WeeNcwadi  

INdawo eQakathekileko yomPhumela wokuThoma: Ukwamukela kweemVumelwano zeenTjhabatjhaba 
Ngemva kweminyaka eminegi yekambiso yokuwamukelwa kwemitlolo, iSewula Afrika sele ifike ekubeni mtlikitli wemihlangano ye-UNESCO yokulethwa nokukhutjhwa ngokungemthetho kwepahla yamasiko, umhlangano wokuvikelwa kwepahla yamasiko ngesikhathi sepi yeenkhali, kanye nomhlangano ngobulunga beSentha yeenTjhabatjhaba yokufundwa kokuBulungwa nokuBuyiswa kwePahla yamaSiko (ICCROM). IsiBethamthetho sesiTjhaba nePhrojekthi yesiTjhaba ePhumako (NCOP) zavunywa ngoNovemba ka-2002. AmaButhelelo wemiLando WesiTjhaba wokwamukela adluliselwe emNyangweni weeNdaba zangaPhandle (DFA) bona atlikitlwe abe adluliselwe kuMnqophisi-mazombe we-UNESCO khona azakubekwa kuhle. Ukwamukelwa kwaleziimvumelwano kubeka iimbopho zephasi loke phezu kweSewula Afrika ebujameni obujayelekileko nekoro yamafa, begodu kuvula amathuba weentjhabatjhaba newokwaziwa.

INdawo eQakathekileko yomPhumela wesiBili: UkuThuthukiswa komThethomgomo 
Imithethomgomo yokubuyiselwa ekhaya kweensalela zomuntu, yokuliliswa ngokwamatshwayo, kanye nokukhutjhwa kwebulungelo lomphakathi ngaphasi kwelawulo lombuso sele yenziwe begodu izakuthuthukiswa ukuya phambili ngeenkambiso zokubonisana nomphakathi nabadlala indima ezizakwenziwa mKhandlu osanda kukhonjwa wamaFa wesiTjhaba NHC). 




AmaFa, AmaButhelelo WemiLando YesiTjhaba NemiSebenzi YesiTjhaba YamaBulungelo WeeNcwadi  
   
INdawo eQakathekileko yomPhumela wesiThathu: UkuBekwa kweeNhlangano zamaFa wamaSiko
Isikhathi sokusebenza kwemikhandlu ephethe iinhlangano ezilithoba ezibekiweko zamafa wamasiko neenhlangano ezikhambelanako kuphela ngomhlaka 31 Matjhi ka-2003. Ibizo lenziwa ezikweni lokurhatjhwa kweendaba ngamalimi asithandathu wangokomthetho lokukhethwa kwamalunga womkhandlu omutjha    begodu isiqhema senziwa ukuyelelisa umNyango kaNgqongqotjhe ngokukhonjwa kwaboonkhethani kilomkhandlu. Abadlalindima abahlukeneko, amakghono nelemuko elavezwa kilemikhandlu emitjha ibeka ikoro yezamafa ebujamnei obuhle bezokuphatha, ukwenzela itjhuguluko elingeneleleko elisisekelo lekoro kanye nokusekela okuziimbopho etuthukweni yesitjhaba.

UmKhandlu omutjha wesiTjhaba wamaFa (NHC) wakhonjwa ngomhlaka bewahlonywa ngokomthetho ngo-Arhostosi 2003. Lehlangano izakurhelebha umNyango kaNgqongqotjhe ekukhambelaniseni ukufezakaliswa nokuthuthukiswa komthethomgomo ziinhlangano ezihlukeneko ekorweni yezamafa. I-NHC izakuqedelela ukuthuthukiswa kwemitlamo yemithethomigomo okukhulunywe ngayo ngehla begodu iyelelise uNgqongqotjhe ngokufezakalisa. 

Ikambiso yokuhloma iimphathimandla zamaphrovinsi zemithombo yamafa (PHRA) yarhatjiswa yifundobandulo eyayibanjwe mNayngo ukusekela AbaSebenzeli beSewula Afrika bemiThombo yamaFa (SAHRA) neminyango yamaphrovinsi ngalomsebenzi. Ukulnadela ifundobandulo, ama-PHRA ahlonywa emaphrovinsini amane, kwathi iphrovinsi enye yenza ibizo lokukhethwa kanti amathathu wona kusafanele aqedelele iinkambiso zawo. 

AmaFa, AmaButhelelo WemiLando YesiTjhaba NemiSebenzi YesiTjhaba YamaBulungelo WeeNcwadi  
   
INdawo eQakathekileko yomPhumela yesiNe: ITjhuguluko
UmNyango wanikela ngemali engangeengidi eziyi-6,5 zamaranda ekutjhugululweni kweenhlangano zamafa. Umnqopho webhajethi bekukurhelebha ekudoseni phambili itjhuguluko nekubeni sibonelo esihle sokwenza kuhle eendabeni eziphathelene nommongo webhizinisi. Isiqhema sahlanganiswa nguNgqongqotjhe ukuyelelisa umNyango ngokusetjenziswa kwemali esisabelo. Eenhlanganweni ezili-15 zesitjhaba zamafa, ezilithoba zenza iimbawo zerhelebho leemali, kwathi zalithola. Leezinhlangano zizakufezekisa amaphrojekthi atjheja ikambiso yamalimi amanengi, ukwazisa ngentumbantonga, ukuthuthukiswa kwemiqaliso emitjha ejamele ukwehluka komphakathi weSewula Afrika, ukubuyisela 
ekhaya imisebenzi yemigwalo yeSewula Afrika, ukwenza isebenziswano hlangana kweenhlangano zamafa, ukusekela amahlelo wefundo nokuthuthukiswa ibuthelelo lekhompyutha lamathuna wabongazimbi bomguruguru. Ngonyaka weemali ka-2002/2003 iingidi ezi-8,3 zizakutholakala khona zizakusetjenziselwa itjhuguluko eliqaliswe eendabeni zokuthuthukiswa kwabasebenzi, ukuthuthukiswa kwababukeli nokuqhakazisa umthangalasisekelo womqaliso. 

INdawo eQakathekileko yomPhumela yesiThandathu: ISekelo leeMali leSikhatjhana  
Umqaliso we-Freedom to Freedom uyiphrojekthi ehlanganyelweko phakathi kwemibuso yeSewula Afrika nowe-Canada neenhlangano zamafa. Umqaliso uhlola umlando omude wesebenziswano phakathi kwabantu bamasiko ahlukeneko weSewula Afrika, ukusukela ebufakazini bokuthoma bepilo yomuntu enarhakazini ye-Afrika ukuya eSewula Afrika yesimanje enganabandlululo. Ukulandwa ngokombono kuzakususelwa emisebenzini yobukghwari, imisebenzi yobukghwari, AmaButhelelo WeYiLando WesiTjhaba neembikindaba ezisebenzisa ukuqala nokulalela ukufaka abalaleli ekambisweni 
AmaFa, AmaButhelelo WemiLando YesiTjhaba NemiSebenzi YesiTjhaba YamaBulungelo WeeNcwadi  

yokuthintwa kuthabela ummoya wekululeko otholakala emThethwenisisekelo weSewula Afrika. UmNyango wenze bona kutholakale iimali khona kuzakuthuthkiswa lomqondo, ukutlama umqaliso nokuthuthukiswa kwehlelo lefundo. Umqaliso ubekelwe ukuvulwa eDorobheni leKapa e-Castle ngoFebebari ka-2004. 

INdawo eQakathekileko yomPhumela yeKhomba: AmaPhrojekthi aDlulileko
Ngaphasi kwevikeleko lamaPhrojekthi aDlulileko, amaphrojekthi ambalwa amatjha wemuziyamu athonyiwe, elikhulu kiwo yiphrojekthi ye-Freedom Park. Amamuziyamu amatjha azakuragelisa phambili umnqopho wokuthuthukisa ubujameli bekoro yezamafa enarheni. 

IPumelelo eKulu: 
IPhrojekthi ye-Freedom Park 
Ngokuqiniswa kungezelelwa kwesabelo se-METF, iragelo phambili lenziwe ngeqhinga lomthangalasisekelo nokulinganiswa komphumela webhoduluko. Iphaliswano lokutlama kweentjhabatjhaba livuliwe, begodu imitlamo izakukhethwa beyahlulelwe ngoJulayi ka-2003. 

Mhlana amalanga ali-16 kuJuni 2002, umnyanya wangokombuso wabanjwa nguMongameli, eBaleni le-Freedom Park, eSalvokop, ePitori.  


AmaFa, AmaButhelelo WemiLando YesiTjhaba NemiSebenzi YesiTjhaba YamaBulungelo WeeNcwadi  

Ngonyaka odlulileko iinsalela zaka-Sarah Baartman zabuyiswa zisuka e-France ngemva kweenkulumiswano ezathatha isikhathi eside. Isiqhema sokubuyisela emva sahlonywa ukuyelelisa umNyango ngekambiso yokubulunga iinsalela zakhe ngomhlaka 4 ku-Arhostosi 2002. Kwavunyelwa bona umnyanya wokwembathiswa kuzakufanela bona ubanjwe kokuthoma ukubuyisa isithunzi sakhe ngemva kokuqaliswa kwakhe angekambathi litho bewasetjenziswa njengento ekuhlolweni kwezesayensi. Manje wabulungwa emnyanyeni womphakathi ngomhlaka 9 ku-Arhostosi 2002(ngeLanga laboMma) e-Hankey ePumalanga Kapa. UMongameli wazisa indawo lapho abulungelwa khona njengendawo yesitjhaba elilifa. UmNyango bewusebenzisana nephrovinsi, umasipala ne-SAHRA ukuthuthukisa iqhinga lezokuphatha ekugcineni ithuna lakhe elingakhenge liphatheke kuhle ngesibanag sezulu elikhulu elana endaweni leyo. 

IPumelelo eKulu
UkuKhunjulwa kwePi yeSewula Afrika yamaNgisi namaBhuru  
Ihlelo lokukhunjulwa kwePi yeSewula Afrika yamaNgisi namaBhuru lasungulwa ngo-1999, begodu lathoma ukuthatjelwa ekutlikitlweni kwesiVumelwano sokuThula ngoJuni 1 2002, okwakufaka ukuzinikela butjha isiKhumbuzo sesiTjhaba esifaka woke umuntu ePini yeSewula Afrika yamaNgisi namaBhuru, kanye nokuvulwa kwemagama wesikhumbuzo.

Unyaka ka-2002 godu wabona ukubanjwa kwekhonferensi KwaZulu-Natal ngokuzibandakanya kwabantu abanzima ePini, ukufaniswa kweenkampa zokuvalelwa kwababanjwa bepi lapho kwakuvalelwe abantu abanzima, nokukhunjulwa kwePi yeHolkrans/Mthashana e-Vryheid, KwaZulu-Natal ngoMeyi 5 2002.                                                                           

INdawo eQakathekileko yomPhumela yeKhomba: AmaJamo-Bumbeko
Ukuhlonywa komKhandlu wamaJamo-Bumbeko weSewula Afrika ngo-1999 kwanikela ngehlangano elikhaya lekambiso yokutjhugululwa kwamagama weendawo ngenarheni, ukutjengisa isithombe sentando yenengi etja. Umsebenzi womKhandlu ufaka ukuhlola amagama bona apeledwe kuhle nokwenza irhubhululo lokuhloma amagama wamambala weendawo. Nasiqala bona kunokusalela emva kwamagama azi-57 000, umKhandlu uzakusebenza ukuqinisekisa bona kuyasuswa nakufika u-2005. Ukukghonakalisa ikambiso ibuthulelelo lekhompyutha lamagama wamabumbeko lihlonyiwe. Ibuthelelo lekhompyutha lenze bona umNyango ukghone ukuletha okulandelako: 
* Ukuphathwa nokulawulwa kwamagama wesitjhaba weendawo.
* Ukufakwa kwamagama amatjha weendawo ebuthelelweni lesitjhaba.
* Ukwelusa nokukghonakalisa ikambiso mayelana nembawo.
* Ukuthola leliwazi bulula khona lizakusetjenziswa yi-SAGNC ne-DAC. 
* Ukujanyelwa ngokwesikhala kwebuthelelo lekhompyutha lamagama wesitjhaba weendawo.
* Ukukghonakalisa ukuphathwa kwemibiko yelwazi.
* Ukulethwa ebujameni banjesi kwebuthelelo lekhompyutha nokwemukelwa ngokwekhompyutha.
* Ukufikeleleka amarhelo wejiyografi.
* Iphenyisiso ngelathitjhudi/longitjhudi ukukhambelanisa ukutjhugululwa.




AmaFa, AmaButhelelo WemiLando YesiTjhaba NemiSebenzi YesiTjhaba YamaBulungelo WeeNcwadi  

* Umbiko obuyako ozenzakalelako nokubikela ababawi.
* Ukwengeza okuzenzakalelako kokuvunywa kwamagama afakwe erhelweni le-SAGNC.

IPumelelo eKulu 
Amagama alandelako athugululiwe ngontaka weemali odlulileko. 

Igama elihlongozwako
                Igama lanjesi
   iPhrovinsi
Dzanani
 Makhado
Limpopo
Embhojeni
 Jeppe?s Reef
Mpumalanga 
GaMmakola
Mmakola (eyaziwa nge-Waterval)
Mpumalanga
Hlengesha
Schulzendal
Mpumalanga 
KaMbambiso
(Eyaziwa nge-Boschfontein)
Mpumalanga
Katjibane
Katsibane (eyaziwa nge-Kalkfontein)
Mpumalanga 
Magogeni
(Eyaziwa nge-Jeppe?s Rust)
Mpumalanga
Makhado
Louis Trichadt
Limpopo
Marapyane 
Marapjane (eyaziwa nge-Skilpadfontein)
Mpumalanga
Mbhongo 
(eyaziwa nge-Allemansdrift B)
Mpumalanga
Mhlambanyatsi
Buffelspruit
Mpumalanga
Mhlambanyatsi River
Mhlambanyathi (eyaziwa nge-Slabojet)
Mpumalanga
Mtilane 
(eyaziwa ngeNtulane) 
Mpumalanga
Mogwadi 
Dendron
Limpopo
Mookgophong
Naboomspruit
Limpopo
Morebeng
Soekmekaar
Limpopo
Motlatse
Blyde
Mpumalanga
Mphephu
Dzanani
Limpopo
Nokananeng
(eyaziwa nge-Rooifontein)
Mpumalanga 
Seabe
(eyaziwa nge-De Putten)
Mpumalanga
Sefogane
Treur
Mpumalanga
Senwabarwana 
Bochum
Limpopopo

INdawo eQakathekileko yomPhumela yobuNane: AmaFa Angathintwako 
Ngo-2002/2003 umNyango waragela phambili nokusekela iZindala Zombili, okuyiFestival yesiTjhaba yaminyaka yoke yomBhino nokuDansa ngesiNtu ebanjwa ngaphasi kweThrasti yamaFa wamaSiko we-Afrika.  IFestivali yindlela yokutjengisa nokuphuhlisa ukwehluka okunothileko kombhino noMdanso wendabuko weSewula Afrika. Ifestivali ifaka amaphaliswano ama-22 weemfunda nabunane wamaphrovinsi agcina ngeFestivali yesiTjhaba. Ifaka hlangana abadansi abangaphezu kwama-600 nababhini emahlangothini ama-28. 
AmaFa, AmaButhelelo WemiLando YesiTjhaba NemiSebenzi YesiTjhaba YamaBulungelo WeeNcwadi  

UmNyango, ngokusebenzisa amaButhelelo wesiTjhaba, yasekela ngeemali iThrasti yamaFa wamaSiko we-Afrika ekufikeleleni ituthuko yamarekhodi wemitlolo ye-elektroniki njengehlangothi lesiSungulo sokuLinga semiTlolo yamaSiko weNdabuko (ICA). Ihloso yephrojekthi kuthuthukisa iindlela ezizakuba nesandla ekutholweni butjha kwamasiko wendabuko anothileko namafa ngokuhloma iinsungulo zokubuthelela, ukurekhoda, ukupaka, ukubeka ngokwe-elektroniki nokusabalalisa okumumethweko okuzakusetjenziswa elwazini, efundweni, ekubulungeni, ekuphuhliseni neminqopheni yokwenza imali. 
Ngonyaka weemali odlulileko, uNgqongqotjhe wavumela ukusekela ngeemali okwakuzokusetjenziswa erhubhululweni embhinweni wendabuko nezomlando womlomo elenziwa mayunivesithi amathathu weSewula Afrika abekadinywe amathuba ngaphambilini, okuyiYunivesithi ye-Fort Hare ePumalanga Kapa, iYunivesithi yakwaZulu, eKwaZulu-Natal neYunivesithi yeVenda eseLimpopo. Lamayunivesithi azakwenza irhubhululo ngawo woke amahlangothi wombhino wendabuko, kufaka hlanga ukudlalwa, iinliliswa zombhino nomlando womlomo okhambisana nalelihlangothi lamafa wethu ekade lidinywe amathuba, elinye lawo esele liseduze nokupheliswa.  







AmaFa, AmaButhelelo WemiLando YesiTjhaba NemiSebenzi YesiTjhaba 
YamaBulungelo WeeNcwadi  

AmaButhelelo WeYiLando WesiTjhaba weSewula Afrika
Ngamagama wabo: 
Ngebekuphambili ngo-2002/2003
?Umlando oCocwako ube ngoqakathekileko ekutjhugululweni kokumumethwe miTlolo. Ngo-2000 sathoma ngehlelo lesiTjhaba lomLando oCocwako ngephrojekthi yokulinga nebandulo labasebenzi bezemitlolo ngeendlela zokubuthelelwa kwemilando ecocwako. Ngasikhathi sinye isiqhema sezazi sahlonywa ukuyelelisa uNgqongqotjhe ngekambiso nokuletha imihlahlandlela yokobana umLando oCocwako ungaphathwa bunjani inarha yoke. Kwanjesi kunamaphrojekthi pheze ama-20 asekelwa ngeemali mNyango, begodu umphumela uza emiTlolweni bewurekhodwe ebuthelelweni eRejisteni yemiThombo yokuCocwako (NAROS), okwenza bona ilwazeli lifikeleleke bulula. AmaButhelelo wemiLando yesiTjhaba ahloma iwebhsayithi yayo ngonyaka odlulileko begodu siragela phambili ukwenza ngcono amahlelo wetheknoloji yelwazi. 

?Sihlome umnyango wokuzibandakanya emphakathini begodu nesikhundla salokhu senziwa. Kwanjesi sithuthukisa iqhinga lokuzibandakanya elithatha igadango lokuthoma nelidosa abantwana besikolo nasele baphuma eenkolweni 
bona beze ebizelweni lezamabuthelelo. AmaButhelelo wamaFilimu, amaVidiyo nemiDumo amema abantu ukuzokufikelela izinto ezilibuthelelo, isibonelo, ekutjengisweni okukhethekileko. Isibonelo, iLanga lamaLungelo wobuNtu (21 Matjhi) baba nokutjengisa okwakuzele eTembisa. Ngokusebenzisa leziinsungulo amaSewula Afrika athoma ukubona bonyana banendlu yamagugu ePitori.?

AmaFa, AmaButhelelo WemiLando YesiTjhaba NemiSebenzi YesiTjhaba 
YamaBulungelo WeeNcwadi  

? ngamatjhuguluko amakhulu emthethwenimgomo nakezebhoduluko:
?Esigabeni 5 somThethosisekelo weRiphabhliki yeSewula Afrika kubekiwe bona amaButhelelo wemiLando yesiTjhaba wamaphrovinsi. Ukunikelwa kwamaphrovinsi amabuthelelo yiphrojekthi ekulu. Amaphrovinsi amathathu, okuyiFreyistata, KwaZulu-Natal nePumalanga Kapa sele bawathethe lamaphrojekthi sikhuluma nje. Kunamaphrovinsi amahlanu ngaphasi kwalombuso okusafanele athome butjha, okuyi-Gauteng, Tlhagwini Kapa, Limpopo, Tlhagwini Tjhingalanga neMpumalanga. Kusibopho samaButhelelo wemiLando yesiTjhaba ukuqinisekisa bona amabuthelelo wamaphrovinsi ayahlonywa. Kurhabile bonyana sithuthukise ikghono emaphrovinsini.?

? ngokulindelweko ngo2003/2004
?Ngo-1999, ISewula Afrika yabawiwa bona yamukele iKundla yokuKhulumisana yomKhandlu weenTjhabatjhaba wamaBulungelo ngo-Oktoba ka-2003. Umhlangano uzakubanjelwa eDorobheni leKapa begodu uyiphrojekthi ekulu ka-2003/2004. ISewula Afrika izakuba khona njengesihloko okuzabe kukhulunywa ngaso, khulu khulu mayelana nemitlolo yeKomitjhana yamaQiniso nokuBuyisana. Ukunikelwa kwamaphrovinsi iphrojekthi kuyinto ekulu neyesikhathi eside, ehlanganiswe nephrojekthi yamaphrovinsi yokwakhiwa kwamakghono.?

?Amahlelo wokuzibandakanya emphakathini azokwandiswa, iphrojekthi yomLando oCocwako izokurageliswa phambili ngombana kuneendaba ezinengi 

ezingasisemitlolweni kwanjensi. Abanye abonongorwana bokuhlonipha besitjhaba bazokwengezwa kilonyaka begodi sizakusebenza siqale ekwenzeni iminyanya yembusweni ingasabi yinto yangaphandle begodu ?siyenze ibe bu-Afrika? ngendlela okungakghonakala ngayo.?

INdawo eQakathekileko yomPhumela wokuThoma: Iinqhema ezivakatjhela amaButhelelo wemiLando yesiTjhaba:  
Ngesikhathi esingaphasi kwesiqalisiswako abantu abama-212 bavakatjhela amaButhelelo wemiLando yesiTjhaba. Ebavakatjhinaba, abama-77 kwakubafundi ababuya eenkhungweni zefundo ezifana nesikolo i-J. Kekane Secondary, Yunivesithi yeSewula Afrika, Rand Afrikaans University, University of the Witwatersrand neYunivesithi yePitori. Ezinye iimvakatjhi bezifaka hlangana abasebenzi bemiNyango yamaPhrovinsi yeziNdlu, izakhamuzi ze-Iran, Gibhithe ne-Canada, abarhubhululi, abafundisi nabafundisi beenkhungweni zefundo ephakamileko.  Njengehlangothi lehlelo lokuzibandakanya emphakathini ama-awara wokufunda  ngomGqibelo wesithathu wenye nenye inyanga angezelelwa. 

INdawo eQakathekileko yomPhumela wesiBili: Ukusa amaButhelelo ebaNtwini   
Ihlelo lokuzibandakanya emphakathini lavakatjhela iinkolo eendaweni ze-Pitori khona kuzakufundiswa abafundi nabafundisi ngokuqakatheka kwamabulungelo emphakathini wethu. Lamavakatjho aye lihlangothi lehlelo lokwazisa ngemisebenzi yamaBulungelo emiphakathini yeSewula Afrika. Okhunye ebekuphambili kufaka hlangana okulandelako: 
* Ukuvakatjhela iinkolo eMamelodi, Sauslville, Atteridgeville ne-Eersterus.
* Abafundisi eMamelodi bamenywa bona bavakatjhele amaButhelelo wemiLando yesiTjhaba begodu abafundisi abali-15 abalihlangothi lesiqhema esihlangeneko sekomiti yezomlando beza.  

AmaFa, AmaButhelelo WemiLando YesiTjhaba NemiSebenzi YesiTjhaba YamaBulungelo WeeNcwadi  

* Ngemuva kwamavakatjho ambalwa eenkolweni eSoshanguve, iHlelo okuziBandakanya emPhakathini abasebenzi bamenyelwa ekampeni yezomlando eyayihlelelwe abafundi nabafundisi e-Roodeplat. Pheze, abafundi abama-300 beza ekampeni. Abasebenzi bokuzibandakanya emphakathini benza isethulo ngemisebenzi nemisebenzi enikelwa maBulungelo. Abafundi bazibandakanya, babuza imibuzo eminengi. 
* Isethulo senziwa ebafundini beSayensi yeLwazi eYunivesithini yeSewula Afrika (ekhamphasini ye-Sunnyside).

INdawo eQakathekileko yomPhumela yesiThathu: IBhuriyo yemiNyanya yomBuso
IBhuriyo yemiNyanya yomBuso iphuhlisa beyikhulumela ihlonipho nokuzwisiswa kwamatshwayo wesitjhaba wenarha. IBhuriyo inikela ngomsebenzi wokutloliswa kwazo zoke iimphandla neembheji, begodu usebenza ngemibuzo embalwa ngonyaka mayelana namatshwayo wesitjhaba weSewula Afrika. Ngesikhathi sonyaka osaqaliweko lo iBhuriyo yathuthukisa ngepumelelo beyafezakalisa abonongorwana abatjha abathathu bokuhlonipha, abanikelwa nguMongameli kokuthoma ngoDisemba ka-2002.

IPumelelo eKulu:
Ukunikelwa kwabongongogrwana abatjha bokuHlonipha
Abonongorwana abatjha abathathu banikelwa nguMongameli Thabo Mbeki ezakhamizini ezifaneleko neemvakatjhi zeentjhabatjhaba emnyanyeni ngomahlaka 11 Disemba 2002. Abonongorwana besitjhaba bonongorwana abaphezulu abanikelwa abantu beSewula Afrika namkha abarholi bangaphandle nabantu iSewula Afrika efuna ukubahlonipha.  

1. UkuHlonitjhwa kwe-Mapungubwe kunikelwa izakhamizi zeSewula Afrika ngokwenza kuhle nangepumelelo ehle khulu. 
2. UkuHlonitjhwa kwe-Boabab kunikelwa izakhamizi zeSewula Afrika ngomsebenzi okhethekileko ngaphezulul namkha ngale komsebenzi. Unikelwa ngokufaka isandla okudluleleko emgurugurwini wokulwela intando yenengi namalungelo wobuntu, ukwakha isitjhaba nokusebenzela isitjhaba, kanye nokuthula nokuphepha.
3. UkuHlonitjhwa kwabaLingani kwe-OR Tambo kunikelwa iinhloko zemibuso nabanye abantu ekuthuthukiseni ukuthula, ukusebenzisana nobungani eSewula Afrika. 

INdawo eQakathekileko yomPhumela wesiNe:  IBandulo  
AmaButhelelo wemiLando yesiTjhaba weMalawi amema amaButhelelo wemiLando wesiTjhaba nemiSebenzi yamaRekhodi weSewula Afrika ukurhelebha ngokuba nesithombe emqondweni kwePhrojekthi yomLando oCocwako. Ukungezelela, njengehlangothi lokuthuthukiswa kwamakghono ephrovinsini, ivakatjho lenziwa ukuya emaButhelelweni weMtata ukuyokuhlola iinkghonakalisi nokurhelebha ngamalungiselelo wokuthuthela komunye umakhiwo. 

INdawo eQakathekileko yomPhumela wesiHlanu: Ukubulunga
ImiSebenzi yokuBulunga yenza imisebenzi efana nokubulunga, ukuhlanganisa, ukutjhugululela idatha eenomborweni, ukufoda ngokwemayikhrofilimu nokulawulwa kweenhlekelele. Godu kunikela ngomhlahlandlela obutheknikhali emisebenzini efana nemiqaliso, ukulawulwa kwebhoduluko, ukubekwa kwemitlolo, ukubolekisa nokuphatha okujayelekileko kwekhaya. 



AmaFa, AmaButhelelo WemiLando YesiTjhaba NemiSebenzi YesiTjhaba YamaBulungelo WeeNcwadi  

Ukubulunga kwamaBulungelo wesiTjhaba isebenza ngeendlela elandelako erhunyeziweko:  

Ukuhlanganisa                                                                               Imbalo 
Iindaba zamaButhelelo wemiLando yesiTjhaba                                   380
Imitlolo yokubandula                                                                            2 500
Ukusikwa kwamabhodi                                                                         2 000                         
Umsebenzi wokubulunga                                                                    Imbalo 
Iincwadi ezibotjhwe butjha                                                                           20
Imebhe elungisiweko (yahlanzwa beyalaliswa)                                      3 917
Amamayikhrofilimu atholwa kwa-GSU Project                                      48 (35 mm)
                                                                                                               38 (16 mm)

INdawo eQakathekileko yomPhumela yesiThandathu: Ukutjhugulula idatha ibe ziinomboro 
IPhrojekthi yokuTjhugulula idatha ibe ziinomboro yeSewula Afrika (DISA) kwanjesi iragela phambili begodu amButhelelo wesiTjhaba alilunga begodu sizinda esikude sokubambela. Amaphepha ahlolwa mtjhini atlolwa phezu kwama-compact discs athunyelwa e-ofisini elikhulu le-DISA. Nasele awoke, amaphephandaba ama-80, anobuncani obumaphepha ali-18 ngalinye ayahlolwa.


AmaFa, AmaButhelelo WemiLando YesiTjhaba NemiSebenzi YesiTjhaba 
YamaBulungelo WeeNcwadi  

INdawo eQakathekileko yomPhumela yeKhomba: AmaPhrojekthi aKhethekileko
AmaButhelelo wemiLando yesiTjhaba azibandakanye ePhrojekthini kaMongameli ukubuyekeza nokubulunga amamanuskhribhu. Ihlelo lokubulungwa kwalamamanuskhribu lenziwa begodu izethulo ngephrojekthi zenziwa kuNgqongqotjhe uPahad womNyango kaMongameli noSekela Ngqongqotjhe uMabandla. 

IPumelelo eKulu: 
Ukubuyiswa kwamamanuskhribhu we-Timbuktu 
Ngokusebenzisa amaButhelelo wemiLando yesiTjhaba weSewula Afrika, inarha izakurhelebha i-Mali ekubuyiseni umthombo wokutlama oligugu le-Afrika- okumamanuskhribhi we-Timbuktu. Lemitlolo yakade ilihlangothi lamafa weAfrika begodu linikela ngelwazi emlandweni weenarhakazi namafa wamasiko.  
Amamanuskhribu angeweminyaka kulungwana we-13, begodu atlolwe ngesi-Arabhu. Elinye lamahlangothi amakhulu wamamanuskhribhi kukobana akhomba esikweni elisebenzisa igama elitloliweko ekurekhodweni kwamafa, ukungezelela ekuqineni amasikweni acocwako inarhakazi eyaziwa ngawo.

Eminye imitlolo, etlolwe phasi ekhasini elilula khulu, sele ithoma ukonakala, begodu ilwazi leSewula Afrika ekubulungweni kwezinto zamabuthelelo liyafuneka. Abasebenzi bamaButhelelo wemiLando yesiTjhaba bazakwabelana ngelwazi labo nabalingani babo be-Mali njengephrojekthi ephuma phambili esisungulo se-NEPAD. Imitlolo yokuthoma ebuyisiweko yadluliselwa kuMongameli weRiphabhliki ye-Mali nguMongameli Thabo Mbeki ngo-2002.    

AmaButhelelo wemiLando yesiTjhaba azibandakanye ephrojekthini yokuqedwa kwendlala ezakubandula amalunga womphakathi ngeendlela zokubulunga nokukwenziwa kwamabhokisi. Lokhu kwenziwe ngokusebenzisana neMuziyamu ye-Pigrim?s Rest kanye neYunivesithi ye-Witwatersrand. 

INdawo eQakathekileko yomPhumela yobuNane: AmaPhrojekthi womLando oCocwako
Ngonyaka weemali ka-2002/2003 imiSebenzi yamaRekhodi yesiTjhaba yasekela ngeemali amaphrojekthi womlando ococwako amatjhumi amabili. Alandelako ngamanye amaphrojekthi athola ukusekelwa ngeemali:  
                                                                                                                                    
* AmaButhelelo womLando womBhino oPhilako 
* Freedom Park-isisusa samabizo weendawo magega nePitori
* Ihlelo lethelevitjhini ngamafa weSewula Afrika namasiko
* IMuziyamu ye-Simonstowan (IPhrojekthi ye-Phoenix)
* Ikambiso yamasiko
* I-Constituional Hill Legacy Project
* Amafilimu wamavidiyo ngalabo abafaka isandla ekambisweni yenatando yenengi
* Jacob Mavengo (umlweli kululeko we-Namibia owabulawa mapholisa we-Cape Mounted
* ISentha yemiTlolo ye-ANC/UDW 
* UMlando ococwako weJele le-Roeland Street
* Ukususwa ngekani kwama-Griqua
* IKhonferensi yeenTjhabatjhaba  yomLando oCocwako 24-27 Juni 2002
* Incwadi yabasebenza ngomlando ococwako
* IRhelo lokuziPhatha labasebenza ngomlando ococwako
* IPhrojekthi yobuGqila
* Amaphrojekthi womlando ococwako weFreyistata 
* Ukukotjwa komlando womfundisi onzima KwaZulu-Natal
* 

IinHlongozo zomLando oCocwako ezingakhenge zisekelwe ngonyaka weemali ka-2002/2003 zizakuqalwa ngonyaka ozako. 

INdawo eQakathekileko yomPhumela yeThoba: UkuHlelwa, UkuHlathululwa nokunikelwa kwamaButhelelo amaKhodi weDatha

Ithebula elandelako itjengisa ukuhlelwa nokuhlathululwa kwemisebenzi yamaButhelelo wemiLando yesiTjhaba 

Amarekhodi ahlelwako abe aqedwa                                   Ubude ngamamitha
UMasipala we-Atteridgeville                                                                       20,00
K38 (Komitjhana yePhenyo re amaKhaladi weKapa, 
       utjwala)                                                                                                 00,30
K32 (Komitjhana yePhenyo re Imiguruguru ye-Johannesburg                    00,50                                          
INANI                                                                                                            20,80

AmaMitha angakapheleli                                                      Ubude ngamamitha                                                          
UNobhala wangeQadi, uNgqongqotjhe wesiTjhaba                                    25,00 
wezamaPhilo neHlalakuhle 
IsiBethamthetho                                                                                         165,00

AmaFa, AmaButhelelo WemiLando YesiTjhaba NemiSebenzi YesiTjhaba
YamaBulungelo WeeNcwadi  

IKambiso yokuKhulumisana yeenHlangano eziNengi                                105,00
INANI                                                                                                          295,00

Imiphumela Yoke                                                                  Ubude ngamamitha                                                                                                                                                                                                                                     
Inani lobude ngamamitha asele ahleliwe                                               42,355,37
ngaku-NAR                                  
Inani lobude ngamamitha angakahlelwa nangana                                 19,333,16 
rhelebho elitholakalako 

Inani lobude ngamamitha angakahlelwa kodwana                                   8, 238,60 
afikelelekako ngokusetjenziswa kwerhelo lokudlulisa

INani lamaForomo aZalisiweko                                                                Inani
IPhiko leNdawo ye-Witwatersrand, imiLandu yoBulelesi                              5 160
IPhiko lePhrovinsi ye-Transvaal, ukuThengisa imiHlaba                               1 161
IKhotho ePhakathi yokuTlhalana, Johannesburg                                           5 701
ImiSebenzi yomPhakathi, i-Ofisi lesiFunda, Johannesburg                         11 455
AmaFa, AmaButhelelo WemiLando YesiTjhaba NemiSebenzi YesiTjhaba
YamaBulungelo WeeNcwadi  

ZePilo neHlalakuhle yesiTjhaba                                                                     2 754
UmNyango wezobuLungiswa, iinKampa zokuBulunga                                     886
Komitjhinara Johannesburg                                                                            2 789
INANI                                                                                                            29 906

AmaForomo wedatha aqaliweko                                                                   11 525












AmaFa, AmaButhelelo WemiLando YesiTjhaba NemiSebenzi YesiTjhaba
YamaBulungelo WeeNcwadi  

INdawo eQakathekileko yomPhumela weTjhumi: ILwazi ngeLwazi
Ilwazi ngelwazi yinto etjhejwe khulu yinarha yoke eendabeni zeminye yemisebenzi yamabulungelo weencwadi nelwazi (LIS). Ngesikhathi sonyaka oqaliweko, ubuNqophisano bemiSebenzi yeLwazi ngeLwazi basuswa emNyangweni weSayensi neTheknoloji basiwa emNyangweni wezobuKghwari namaSiko. Ihlelo lesitjhaba lelwazi ngelwazi lifaka hlangana imihlobo ehlukeneko yamabulungelo weencwadi nezinye iinhlangnao zelwazi begodu ikghonakaliswa mleyo womthetho wepalamende. Leziinhlangano zifaka isandla ekwenziweni komthangalasisekelo wesitjhaba we-LIS, okghonakalisa eminye imihlobo yamabulungelo weencwadi ukunikela ngemisebenzi yelwazi emiphakathini. 

ImiSebenzi yeLwazi ngeLwazi iqalene khulu neBulungelo leeNcwadi lesiTjhaba leSewula Afrika (NLSA), iBulungelo leeNcwadi leSewula Afrika labaNgaboniko (Blindlib), iHlangano yabaSebenzi abaNgaboniko beSewula Afrika (SABWO), iKomiti yezomThetho yokuBulunga kanye namabuthelelo weencwadi namabulungelo asebenza njengeendawo zokubulunga ngokomthetho. Iphiko liphethe iindaba zokuphathwa kwehlangano ye-NLSA, Blindlib ne-SABWO, ethola irhelebho leemali ngonyaka emNyangweni begodu nesebenza njengobumaBhalana eKomitini yezomThetho yokuBulunga (LDC) nehlangano ehlonywe ngokomthetho wepalamende umKhandlu wesiTjhaba wezamaButhelelo weeNcwadi nemiSebenzi yeLwazi (NCLIS).


AmaFa, AmaButhelelo WemiLando YesiTjhaba NemiSebenzi YesiTjhaba 
YamaBulungelo WeeNcwadi  

IHlangano 
ImiPhumela ngo-2002/2003
NLSA
I-NLSA isebenza njengabaSebenzeli besiTjhaba bamaRhelo weeNcwadi (ikhamphasi yePitori) kanye nebungelo leencwadi leSewula Afrika (ikhamphasi ye-Kapa). Ngonyaka weemali oqaliweko, umakhiwo omutjha wavunyelwa yikhamphasi yePitori, ozakubiza R 119 yeengidi zamaranda begodu nozakuba njengendawo yesitjhaba eqaliweko emPhakathini weLwazi weSewula Afrika. ISentha yeeNcwadi yiyunithi eqalene nomsebenzi munye ngaphakathi kwe-NLSA begodu itholakala eDorobheni leKapa. Ngalonyaka oqaliweko, iSentha yazibandakanya ngokubonakalako eensungulweni zokuthoma ukuphuhlisa ukwazi ukufunda nokutlola nesiko lokufunda. UNgqongqotjhe godu wavumela isekelo leemali elingezelelweko le-NLSA ukusekela ngeemali abasebenzi abamumongo weSentha.  
Blindilb
I-Blindlib isabalalisa imitlolo ngelimi le-Braille nangamatheyiphu alalelwako bunqopha kubasebenzisi abangakwaziko ukugadangisa inarha yoke. Iinkhundla zemisebenzi ezintathu zabakhona eBhodini ye-Blindlib zazaliswa ngonyaka wona lo. UmNqophisi omutjha we-Blindlib, okumNqophisi wokuthoba ongaboniko, wakhonjwa ngo-2002.
SABWO
IPhiko lemiSebenzi ye-Braille engaphasi kwe-SABWO nayo isabalalisa imitlolo inarha yoke. Ngalonyaka oqaliweko, umnyango owawuyi-DACST wanikela i-SABWO ngemali engezelelweko ukuyikghonakalisa bona iragele pahmbili nokugadangisa nge-Braille eminyangweni yombuso.  
NCLIS
Umnqopho we-NCLIS kuyelelisa uNgqongqotjhe wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji kanye noNgqongqotjhe wezeFundo ngeendaba eziphathelene nemisebenzi yelwazi lamabulungelo weencwadi khona kuzakusikinywa ituthuko yomphakathi ngokunikelwa kwelwazi elifaneleko. Ikambiso yokuhloma i-NCLIS yaqedwa ngesikhathi salonyaka oqaliweko begodu amalunga wayo akhonjwa ngesiquntu sesibili saka-2003. 
LDC
Umnqopho we-LDC kukhambelanisa ukufezakaliswa komThetho wokuBulunga ngokomThetho ka-1997. UmThetho uqinisekisa bona ikhophi yinye yomtlolo ngamunye ekhutjhwa eSewula Afrika ithunyelwa simahla e-NLSA, eBulungelweni leeNcwadi lePalamende, eBulungelweni leeNcwadi lomPhakathi we-Natal nemiSebenzini yeButhelelo leeNcwadi le-Mangaung (Bloemfontein). Amakhophi wezinto ezibonwako nezilalelwako athunyelwa emaBulungelweni wesiTjhaba wamaFilimu, amaVidiyo nemiDumo. LomThetho uqinisekisa bona ihlelo lamafa weSewula Afrika liyabulungwa begodu umphakathi uyalithola. Ngalonyaka oqaliweko, iKomiti ihlangene kabili, ngokunjalo nekomitana yayo yezobutheknikhali.  











ImiSebenzi eHlangeneko 

ImiSebenzi 

ZokuThintana 
Zokuthintana zisebenza njengokusebenzisana kokuthoma phakathi komphakathi nomNyango wezobuKghwari namaSiko. Ukuhlelwa kwezehlakalo, ukukhupha imitlolo nokukhulumisana neziko lokurhatjhwa kweendaba kumsebenzi oqakathekileko zakho.  



UkuPhathwa kweeMali
Imisebenzi yokuphathwa kweemali mtlhogomeli womThetho wokuPhathwa kweeMali zomBuso emNyangweni. Imisebenzi iqinisekisa ukwenzela tjhatjhalazi, ukuziphendulela nekghono kikho koke ukusebenza ngemali okwenziwa mNyango. 


ImiSebenzi yezomThetho neLwazi leTheknoloji
IPhiko lemiSebenzi yezomThetho linikela ngesiyeleliso sangaphakathi sezomthetho kilomNyango. Umnyango weLwazi leTheknoloji uqinisekisa bona ukuthuthuka
 Komnayngo kwezeTheknoloji yeLwazi, ukugcinwa kwayo nokusetjenziswa kukhambelana nomthethomgomo wombuso neenhloso. 


UkuPhathwa kwabaSebenzi
IPhiko lokuPhathwa kwabaSebenzi liqinisekisa bona umThetho wabaSebenzi bomBuso uyafezakaliswa. Njengomvikeli wetuthuko, ukuragela phambili nokukhonjwa kwabasebenzi, imisebenzi iqinisekisa bona kubanjelelwa ekuphatheni okuhle.   











ImiSebenzi eHlangeneko 

Isabelo seemali ngokuya kweHlelwana
IHlelo lokuthoma: ImiSebenzi eHlangeneko
UkuPhatha
ImiSebenzi eHlangeneko  

Iindawo zemiPhumela eQakathekileko, imiPhumela iPumelelo nokuFikelelweko

INdawo eQakathekileko yomPhumela wokuThoma: UkuPhathwa kwabaSebenzi 
Ngo-2002/03 ihlelo lokuqatjha ngokulingana lomNyango, ngokukhambisana nomThetho wokuQatjha ngokuLingana, lathuthukiswa belafezekiswa. Iqhinga lizakunikelwa umNyango wezabaSebenzi ngo-Arhostosi ka-2003. Iragelo phambili eliya ekufezakalisweni lingabonwa edatheni yeembalo zokubeletha nokuhlongakala engaphakathi kwesahluko 5. Ngokukhambisana namatjhuguluko wamuva nje asungulwe mNyango wezabaSebenzi bomBuso nokuPhatha (DPSA), umNyango uthuthukise ihlelo elitjha lokuphatha elifezekiswako kwanje. Ngokukhambisana nemizamo yokukhuphula ukuphatha ukwenza, iPhiko lokuPhathwa kwabaSebenzi lithuthukisa iQhinga lamaKghono wemiSebenzini elizakunikelwa ubuPhathi beKoro yeFundo yomPhakathi neBandulo (PSETA). IQhinga lamaKghono wemiSebenzini lizakunikela ngomleyo ohlangeneko wokukhuphula amakghono weenkhulu nokuvumela ukukhethwa kwamabizelo basebenzi ngomnqopho wokukhuphula umkhiqizo nommoya nokwehlisa ukulisa kwabasebenzi emsebenzini.   


ImiSebenzi eHlangeneko 

Ngekareko yokukhuphula zokuphepha kwabasebenzi nepahla eMakhiweni we-Oranje-Nassau, ihlelo elitjha lokuphepha lafezakaliswa. Boke abasebenzi banikelwe amakarada wokufikelela ngokwe-elektroniki akghonakalisa bewalandelele ukungena nokuphuma emakhiweni. 

INdawo eQakathekileko yomPhumela: ILwazi leTheknoloji
Itjhuguluko emthethwenimgomo waba nomphumela wokuhlonywa kwe-SITA kube nomphumela omkhulu emNyangweni. Abaphathi betjhebiswano leemvumelwano bazakwenza ihlangothi elikhulu lomnyango welwazi letheknoloji. Okumumethwekokhu nehlobo lemisebenzi elitholwe ku-SITA zihlahlwa yikomiti yangaphakathi eqale ukuphatha ngamaqhinga ilwazi letheknoloji nekukhanjelanisweni kweendaba zelwazi letheknoloji kiwo woke amahlelo. Iphrojekthi eragela phambili   emNyangweni ukuqinisekisa bona itheknoloji yelwazi iyakurhelebha ngokunikelwa kwelwazi elinembako nangokuphathwa ngesikhathi kwelwazi. 

UmNyango wezobuKghwari namaSiko wahloma iwebhsayithi etja ku-http://www.dac.gov.za ngo-Arhostosi ka-2002, etjengisa amatjhuguluko enziweko ngonyaka kanye nokwenza indlela etja yezokuthintana nelwazi. 

INdawo eQakathekileko yomPhumela: ImiSebenzi yezomThetho
ImiSebenzi yezomThetho inikela ngesiyeleliso sezomthetho kibo boke abadlalindima nesekelo lokuthathelwa amagadango womthetho emilandwini eyenziwa mNyango, kanye nesekelweni labaphathi beminyango ekutlameni umthetho.

ImiSebenzi eHlangeneko 

  INdawo yomPhumela eQakathekileko yesiNe: UkuHlola kwangaPhakathi
IPhiko lokuHlola langaPhakathi liqede ukuthuthukiswa kwendlela yengozi ezakurhelebha umNyango ekufaniseni okuqakathekileko nakwenziwa ukuhlola kwangaphakathi. Indlela yengozi isetjenziswe begodu isekelwe eendaweni zamaqhinga ezifanisiweko, ukwelusa kuragela phambili. Ukwelusa okuragela phambili nakho kulihlangothi eliqakathekileko lokufezakaliswa ngepumelelo kweHlelo lokuKhandelwa kokuKhohlakala elithuthukiswe mNyango. 

INdawo eQakathekileko yomPhumela: UkuPhathwa kweeMali
Imisebenzi yephiko lokuPhathwa kweeMali ifaka ukusetjenzwa okujayelekileko, okungikho nokwenziwa ngesikhathi ekusetjenzweni kwemisebenzi yeemali, ukubika njalo kanye nelawulo phezu kwepahla yombuso, kanye nokugcinwa kwe-rejista yepahla enembako. Ngesikhathi esiqaliwekwesi ihlelo elinembako lokuhlola iincwadi nelokubika lifezakalisiwe, elihluke khulu kilelo ebelisetjenziswa ngaphambili. Ihlelo lokufezakalisa lifaka ukufaniswa nokufezakaliswa kwamahlelo webandulo ukuqinisekisa ukusetjenziswa kuhle kwawo.  






UmNyango WezobuKghwari NamaSiko: IVowuti yama-34
Iintatimende zeeMali zoNyaka zeenyanga ezibunane eziphele ngomhlaka 31 Matjhi 2003 

                                                                                                  Inomboro yekhasi 
UmBiko wezokuPhatha nokuvunyelwa
UmBiko womHlolincwadi maZombe
UmBiko weKomiti yokuHlola 
IsiTatimende semithethomgomo neendaba ezikhambelanako
Isitatimende sesilinganiso
Amanothi wesitatimende sesilinganiso 
Isitatimende sesingeniso  
Itjhiti lebhalansi
Isitatimende samatjhuguluko wepahla eseleko/inani lezabelo
Isitatimende se-cash flow
Amanothi weentatimende zeemali zonyaka
Amanothi wokuveza eentatimendeni zonyaka zemali

                                                                                                          Iingezelelo 
Isitatimende sokudluliswa kwezinto zomphakathi 
ezizijameleko neenhlangano                                                           isingezelelo 1A
UmNyango WezobuKghwari NamaSiko: IVowuti yama-34
Iintatimende zeeMali zoNyaka zeenyanga ezibunane eziphele ngomhlaka 31 Matjhi 2003 

Isitatimende sokhunye ukudlulisa                                                    isingezelelo 1B
Isitatimende seenqiniseko zeemali ezikhutjhiweko                          isingezelelo 2
Itjheduli yokususwa kwepahla (kungafaki irhelo lepahla)                 isingezelelo 3 














UmBiko WezokuPhatha Weenyanga Ezibunane Eziphele Ngomhlaka 31 Matjhi 2003

1. Ukubuyekeza mazombe kweendaba zeemali zakarhulumende
1.1 Ngo-2002 uMongameli wamemezela bona umNyango wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji uzakuhlukaniswa ube minyango emibili. Lokhu kwathoma ukusebenza ngomhlaka 1 Arhostosi 2002, begodu umNyango wezobuKghwari namaSiko wahlonywa. Ukuhlonywa komNyango omutjha kweza neembopho ezitja, amahlelo amatjha namaphrojekthi amatjha, okwenza bona kuqakatheke ukuba khona kwesakhiwo esitjha. Amagatja amathathu amatjha enziwa, okunge:-
* zobuKghwari, amaSiko neLimi emPhakathini;
* zokuThuthukiswa kwamaSiko neTjhebiswano leenTjhabatjhaba;
* zamaFa, amaButhelelo wemiLando yesiTjhaba nemSebenzi yamaBulungelo weeNcwadi 

1.2 Indlela yomNyango yamaqhinga ilandela indawo enqophileko yokusebenza kombuso; ukuphuhlisa ukunikelwa kezomnotho, ukuqeda umtlhago, ukukhandela ubulelesi, ukuphuhlisa ukwakhiwa kwesitjhaba, ukuthuthukisa ukubusa okuhle nokulwa nentumbantonga ne-HIV.

UmNyango uragela phambili nokutjheja iimbopho zawo eziqakathekileko ukuqinisekisa bona woke amaSewula Afrika athola ukufikelela kezobukghwari, amasiko, amalimi, amabuthelelo namabulungelo. 



UmBiko WezokuPhatha Weenyanga Ezibunane Eziphele Ngomhlaka 31 Matjhi 2003

Ukuya ngekupheleni konyaka weemali ka-2002/2003, Ikhabhinethi yavumela umtlamo womLeyo womThethomgomo wesiTjhaba weLimi, okuhloswe ngawo ukuphuhlisa ukusetjenziswa ngokulingana kwawo woli-11 amalimi wangokomthetho. Ngesikhathi sonyaka weemali ka-2003/2004 umNyango uzakusa umThethomlingwa weLimi weSewula Afrika ePalamende khona kuzakuqinisekiswa ukufezakaliswa komThethomgomo. 

Amanye amaphrojekthi: 
* Ngo-2002 umNyango wazibandakanya eHlanganweni yokuVuselelwa kokuziPhatha. IHlangano yokuVuselela ukuziPhatha ekuthomeni yayisisungulo sekoro yangeqadi/ esathoma ngokufuna ukuthola iindlela zokuthola butjha amazinga aphezulu wokuziphatha atholakala emiphakathini yoke ye-Afrika. 
* UmNyango waragela phambili nokuthuthukisa itjhebiswano nemibuso eminengi yangaphandle nokuzibandakanya etjhebiswaneni elizakuzuzisa womabili amahlangothi. 
* UmNyango wasekela amahlelo ahlukeneko wokuqeda umtlhago begodu uzokuthoma ngokukhupha ihlelo elikhulu lokubandulela amakghono ngonyaka weemali ka-2003/2004.
* UmNyango uragela phambili ngokuphuhlisa ukunikelwa amandla kwezomnotho ngokusetjenziswa kuhle kwamabubulo wamasiko, isibonelo, amafilimu, umbhino, ukutlama, iincwadi, ukuveza imitlolo nobukghwari. 
* UmNyango wakghonakalisa umnyanya lapho iinsalela zakaSarah Baartman zadluliselwa khona, begodu wabaphambili ekuthuthukisweni kwendawo yokubulunga nokwenzeni bona indawo yesikhumbuzo ibizwe 

UmBiko WezokuPhatha Weenyanga Ezibunane Eziphele Ngomhlaka 31 Matjhi 2003

ngesikhumbuzo sesitjhaba. Lamaphrojekthi bekahlanganiswe nezemavakatjho zendawo begodu azakuletha zokuvakatjha endaweni. 
* UmNyango wasungula ukuthatjelwa kweLanga leKululeko neLanga lamaFa, ukukhuthaza amaSewula Afrika ukuthabela ikululeko yabo 

ebayithole budisi kanye nokudosa itjhejo labo ematshwayweni wesitjhaba.  
* IThungelelwano leenTjhabatjhaba lomThethomgomo wamaSiko (INCP), okuyikundla yokukhulumisana yaboNgqongqotjhe bezamasiko, labanjwa ngonyaka weemali ka-2002/2003. Pheze aboNgqongqotjhe bezamasiko abama-35 babaziimvakatjhi zomNyango. Ezinye iindaba okwakhulunyisanwa ngazo lapho amasiko nokuhlangana kwephasi ngakwezomnotho, amasiko netuthuko yezomnotho, kanye nokukhanjelaniswa kwemithethomgomo wezamasiko.
* Nasiya eMbizweni yesiTjhaba yezobuKghwari nomQaliso weziNto eziHle eyayibanjelwe emHlanganweni omKhulu weTuthuko eDzimeleleko (WSSD), umNyango wakhetha bewatjengisa ngamaphrojekthi wobukghwari obuphezulu ama-637 inarha yoke. Izinto ezenziwe ngezandla zezinga eliphezulu zathengiswa ngesikhathi samalanga ama-22. 
* AboNongorwana besiTjhaba bokuHlonipha abatjha   banikelwa esehlakalweni sokuvuma ukusebenza kuhle kwamaSewula Afrika nepumelelo ephuma phambili. AboNongorwana bokuHlonipha 

UmBiko WezokuPhatha Weenyanga Ezibunane Eziphele Ngomhlaka 31 Matjhi 2003

babonongorwana abaphezulu iSewula Afrika, ngoMongameli wayo, ebanikela izakhamizi namkha amaphandle wobujamo obuphezulu. 

1.3 Imikghwa yokusebenzisa imali: 
                                                                                                 2002/03
                                                                                                 R
Inani elavowutelwako                                                               457 759 000,00
Inani elasetjenziswako                                                             429 283 101,34
Eseleko                                                                                     28 475 898,66

Imali esele ngemva kokusetjenziswa kwemali iphathelene ne-6,22% yemali yamambala esetjenzisiweko ngokuya kwemali eviwutelweko ngonyaka weemali ka-2002/2003. Inengi lalokhu kusebenzisa imali kancani kubangelwe kukobana amaphrojekthi wemisebenzi yeemali akhambelana neenhlangano zamasiko akhenge aqedwe ngalonyaka weemali (iingidi ezi-R2,474), begodu ngombana ukusetjenziswa kwemali eFreedom Park, kube burhaba kunendlela ebeyilindelwe ngesibanga semiraro yokusebenza (R24,744 yeengidi).

Imininingwana yemali esele ngemva kokusetjenziswa ingendlela elandelako: 
                                                                                                               R?000
UmBiko WezokuPhatha Weenyanga Ezibunane Eziphele Ngomhlaka 31 Matjhi 2003

Ukusetjenziswa kwemali kwanjesi                                                          374
Ukubhadela kokudlulisa (kwanjesi): 
Ukubhadela ngokudlulisa kwesikhatjhana                                               260
        
Itjhuguluko: Iinhlangano zamasiko                                                            624                                                      

Ukubhadela kokudlulisa (imali):                                                                 
IPhaga yeKululeko                                                                                   24 744


Amanye amaphrojekthi wemali asaragwako                                             2 474
Inani                                                                                                        28 476
Ukusebenzisa imali ngokubhadela ngokudlulisa (85,63%) zalawula i-Vowuti. 

2. ImiSebenzi eyenziwa mNyango 
2.1. AmaButhelelo wemiLando yesiTjhaba 
2.1.1 Ihlobo lemisebenzi  

UmBiko WezokuPhatha Weenyanga Ezibunane Eziphele Ngomhlaka 31 Matjhi 2003

AmaButhelelo wemiLando yesiTjhaba enza bona izinto ezimabuthelelo zitholakale emphakathini. Nanyana ukufikelela emitlolweni elibuthelelo kusimahla, umphakathi uyabhadeliswa ngokuvezwa kwemitlolo ebangayisebenzisa, nanyana ilifilimu namkha iphepha. Imitlolo nayo iyathengiswa, begodu umphakathi unesibopho sokudlulisa idatha ngokusebenzisa isidosi. 

2.1.2 Umthethomgomo wemali ebhadelwako
UmButheleli wesiTjhaba ubeka imali ebhadelwako, ngokuqala amazinga wanjesi wemakethe. 

2.2 AmaButhelelo WemiLando YesiTjhaba YamaFillimu, AmaVidiyo NemiDumo 
2.2.1 Ihlobo lomsebenzi
AmaButhelelo wemiLando yesiTjhaba wamaFilumu, amaVidiyo nemiDumo abuthelela, abulunge bekanikele ngokufikeleleka emarekhodini abonwako nalalelwako enziwe ngurhulumende neenhlangano zangeqadi namkha abantu. Ihloso yawo ingalendlela: 
* Ukubulunga amarekhodi abonwako nalalelwako nemitlolo yomphakathi nokungasi ngeyomphakathi namkha aligugu khulu khona azakusetjenziswa nguRhulumende.
* Ukwenza bona amarekhodi anjalo afikeleleke nokuphuhlisa ukusetjenziswa kwawo mphakathi.  
* Ukuqinisekisa bona ukuphatha okungikho nokutlhogonyelwa kwamarekhodi woke abonwako nalalelwako.   



UmBiko WezokuPhatha Weenyanga Ezibunane Eziphele Ngomhlaka 31 Matjhi 2003

* Ukubuthelela amarekhodi abonwako nalalelwako namanye akhambelanako aligugu khulu ngokuqakatheka esitjhabeni, enye ihlangano engasoze yakghona ukuwabulunga.
* Ukugcina irejista yesitjhaba yamarekhodi okungasiwo womphakathi aligugu khulu kanye nokuphuhlisa isebenziswano nokukhambelana phakathi kweenhlangano ezibulunga amarekhodi anjalo. 
* Ngokujayelekileko, ukuphuhlisa ukubulungwa nokusetjenziswa kwamabuthelelo wamafa wesitjhaba. 

2.2.2 Umthethomgomo wemali ebhadelwako 
UmButheleli wesiTjhaba ubeka imali ebhadelwako ngokuqala amazinga akhona kwanje emakethe. 

2.3. IBhuriyo yemiNyanya yemBusweni 
2.3.1 Ihlobo lomsebenzi 
UBhuriyo yemisebenzi yemBusweni irejistara ubujameli beminyanya, amagama, amagama akhethekileko neenjinifomo zabantu neenhlangano. Godu iyelelisa ngeendaba zeminyanya nezinye ezikhambelana nalezi begodu inikela ngerhelebho leemali eenhlanganweni, amabhodo, amakomiti namkha iinhlangano zomphakathi namkha abantu khona kuzakuphuhliswa iminqopho yokusebenza yeBhuriyo yemiNyanya yemBusweni. 



UmBiko WezokuPhatha Weenyanga Ezibunane Eziphele Ngomhlaka 31 Matjhi 2003

2.3.2 Umthethomgomo wemali ebhadelwako 
IsiPhathiswa semiNyanya yemBusweni sibeka imali okufanele ibhadelwe ngokubonisana nomBulungeli wesiTjhaba begodu ngokutjheja amazinga akhona emakethe. 

3. Iinliyi Ekukghoneni 
UmNyango uliywa kutlhogeka kwabasebenzi. Ukuhlonywa komNyango omutjha wezobuKghwari namaSiko kwaqakathekisa isakhiwo esitjha somnyango. Nakuzakulungiswa ukutlhogakala kwabasebenzi, umNyango wakhangisa inengi leenkhundla ebezivulekileko. Kodwana, ukuzalisa leziinkhundla akuzukwanela ukuqinisekisa ukulethwa kuhle kwemisebenzi, begodu umNyango uzakufanela bonyana ubawe umGcinimali wesiTjhaba bona angezelele isabelo seemali somnyango esisetjenziswa ebasebenzini. Amaqhinga wokuthuthukiswa kwamakghono wabantu enziwe komunye nomunye umsebenzi emNyangweni, begodu zokuPhathwa kwabaSebenzi zikhambelanisa ikambiso yokuthuthukisa.

UmNyango ukghonile ukubeka imisebenzi yawo ngokuqakatheka kwayo ngaphakathi kwesabelo somLeyo wesiKhathi esiLingeneko sokuSetjenjiswa kweeMali (MTEF), kodwana okhunye okuqakathekileko okufana neemali zeHlangano yokuVuselelwa kokuziPhatha, amaBubulo wezamaSiko namaphrojekthi wemisebenzi yemali akhenge afakwe kilemihlahlandlela. Ukufaka iinliyi ekghoneni, umNyango uzakuya eKomitini yokuSetjenziswa kweMali esiKhathini esiLingeneko, uveze ezinye iindlela zokwandisa isabelo soke somNyango esikhathini se-MTEF.

UmBiko WezokuPhatha Weenyanga Ezibunane Eziphele Ngomhlaka 31 Matjhi 2003

4. IinHlangano zomPhakathi
Iinhlangano zomphakathi ezingaphasi zasekelwa mNyango ngeemali. Izabelo zazo zonyaka weemali ziyatjengiswa.  

4.1 Iinhlangano Zamasiko Eziveziweko
Iinhlangano zamasiko ezilitjhumi nahlanu zavezwa tjhatjhalazi nguNgqongqotjhe wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji ngokuya komThetho weenHlangano zamaSiko ka-1998. Iinhlangano kufanele zenze umthethomgomo wokwamukela nokubulunga yoke ipahla, yananyana ngimuphi umhlobo, eziyitlhogomelako, kufaka hlanangana amahlangothi wabantu asetjenziselwa ukuhlola kwesayensi, amabuthelelo namkha enye ipahla ekhambako. Kufanele godu ziphathe ipahla ekungeyomBuso.        
       
IHLANGANO                                                                                         INANI
                                                                                                                 R?000
Northern Flagship Institution, esePitori                                                   17 955
Iziko Museums weDorobheni leKapa                                                      18 721
Natal Museum, e-Pietermaritzburg                                                            3 840
Muziyamu yesiTjhaba, e-Bloemfontein                                                      7 869
IMuziyamu yeLimi yamaBhuru, e-Paarl                                                        834
Muziyamu ye-Voortrekker, e-Pietemaritzburg                                           2 649

UmBiko WezokuPhatha Weenyanga Ezibunane Eziphele Ngomhlaka 31 Matjhi 2003

Muziyamu yePi yamaRiphabhliki wamaBhuru, e-Bloemfontein                1 804
Muziyamu yesiHlengele se-Robben, eDorobheni leKapa                       15 931
IGalari yezobuKghwari ye-Williams, e-Kimberly                                        1 188
INdlu yokuButhelela ye-Engelenburg, e-Pitori                                                66
Muziyamu i-Nelson Mandela, eMtata                                                        2 074
IFreedom Park, e-Pitori                                                                           47 000 
INational Zoological Gardens of South Afrika                                            8 903

Iinhlangano zokuTjhugululwa kwamaSiko                                               13 000 
INANI                                                                                                     143 566  

4.2. AbaSebenzeli bemiThethomgomo yamaFa beSewula Afrika ? iingidi ezili- 9, 550
AbaSebenzeli bemiThombo yamaFa beSewula Afrika bahlonywa ngokuya komThetho wesiTjhaba wemiThombo yamaFa ka-1999 khona-
* Kuzakufakwa ihlelo elihlangeneko nelinesebenziswano ekuphathweni kwemithombo yesitjhaba yamafa. 
* Ukuphuhlisa ukubusa okuhle kiwo woke amazinga.
* Ukunikela amandla emphakathini ikwazi ukubulungela iinzukulwana zangomuso imithombo yayo.
* Ukubeka imithethokambiso yokuphathwa kwemithombo yamafa. 
UmBiko WezokuPhatha Weenyanga Ezibunane Eziphele Ngomhlaka 31 Matjhi 2003

* Ukufaka ihlelo elihlangeneko lokufanisa, ukuhlola nokuphatha imithombo yamafa eSewula Afrika.
* Ukuhloma abaSebenzeli bemiThombo yamaFa beSewula Afrika, ngokubambisana nomKhandlu wabo, okuklhambelanisa nokuphuhlisa ukuphathwa kwemithombo yamafa ezingenis lesitjhaba. 
* Ukubeka iindlela nokugcina amazinga aqakathekileko ekuphathathweni kwemithombo yamafa eSewula Afrika.
* Ukuvikela imithombo yamafa eqakatheke esitjhabeni soke. 
* Ukulawula izinto zamafa eziphuma ngenarheni eziqakatheke esitjhabeni soke kanye nokulethwa eSewula Afrika kwepahla yamasiko engasisemthethweni ebuya eenarheni zangaphandle. 
* Ukughonakalisa ukuhlonywa kwabomaziphathe bamafa, okufanele bathathe amandla wokuvikela nokuphatha amahlangothi athileko.
* Ukunikela ngokuvikeleka nokuphathwa kweendawo ezifanele ukuvikelwa neendawo bomaziphathe beendawo.  

4.3 Iinhlangano zobukghwari bokwenza
Iinhlangano zobukghwari zirhelebha ekwenzeni ibubulu elidzimeleleko lobukghwari bokwenza elisekelwe phezu kokufikeleleka, ukwenza kuhle, ukwehlukana nokulungisa. Zikhuthaza ituthuko yobukghwari bokwenza obuhlukeneko. Leziinhlangano ngilezi:




UmBiko WezokuPhatha Weenyanga Ezibunane Eziphele Ngomhlaka 31 Matjhi 2003

IHLANGANO                                                                                                INANI 
                                                                                                                      R?000

Steyiti Thiyeta                                                                                                 11 139
IKamphani ye-Playhouse                                                                                9 915
IBhodo yeKapa yobuKghwari bokwEnza                                                      10 658
UmKhandlu weFreyistata wobuKghwari bokwEnza                                          8 700
Makethi Thiyeta                                                                                                4 283
Windybrow Thiyeta                                                                                         1 405
INANI                                                                                                       46 100

4.4 IBhizinisi nobuKghwari eSewula Afrika ? isigidi 1, 950 
IBhizinisi nobuKghwari eSewula Afrika yikampani yeSigaba 21 ekuhloswe ngayo ukukhuthaza ukusekela ngeemali zobukghwari mabhizinisi nekoro yangeqadi ngokufaka ihlelo elikhambelanako lesabelo. 

4.5. UmLeyo wesiTjhaba wamaFilimu namaVidiyo ? iingidi ezili-12 217
 Ngokuya komThetho wesiTjhaba womLeyo wamaFilimu namaVidiyo ka-1997, umLeyo uthuthukisa bewuphuhlise ibubulo lamafilimu namavidiyo. Unikela, bewukhuthaze ukunikelwa kwamathuba emiphakathini ebikade idinywe amathuba ngaphambilini 
UmBiko WezokuPhatha Weenyanga Ezibunane Eziphele Ngomhlaka 31 Matjhi 2003

ukuzibandakanya ebubulweni. UmLeyo godu uphuhlisa imikhiqizo yekhayapha yamafilimu namavidiyo; usekela ukuthuthukiswa nokufikelela ebubulweni; begodu ulungisa ukungalingani kwakade emthangalenisisekelo, amakghono nemithombo ekhona ebubulweni. 

4.6. UmKhandlu wesiTjhaba wezobuKghwari-iingidi ezima-20,205 
Ngokuya komThetho womKhandlu wesiTjhaba wezobuKghwari ka-1997, umKhandlu ukghonakalisa amathuba ebantwini ukwenza nokuthabela zobukghwari. UmKhandlu godu uphuhlisa ukusetjenziswa mazombe kwezobukghwari emphakathini, ukhulisa ukuzwakaliswa kokuzazi kwesitjhaba ngokusebenzisa zobukghwari, uphuhlisa ikululeko ekwenziweni kwezobukghwari, kanye nekunikeleni labo abebadinywe amathuba ngaphambilini ukufikelela okukhulu kezobukghwari. Eminye imisebenzi ifaka ukulungisa ukungalingani okubangwe ngezomlando ekunikelweni komthangalasisekelo, kanye nokuphuhlisa ukukhulumisana ezingeni lesitjhaba neleentjhabatjhaba. 

4.7. IBhodo yamaLimi woKe weSewula Afrika- iingidi ezili-18,633 
IBhodo ngokubonakalako ithuthukisa ukwazisa iakambiso yamalimi amanengi njengomthombo wesitjhaba, godu isekela lawo malimi ebakadinywe amathuba ngaphambilini ngokuthuthukisa, ukuphatha nokulawula ukufikelela, ilwazi namahlelo wokufezakalisa. Lemisebenzi ikhambisana neenjamiso zomThetho weBhodo yamaLimi woKe weSewula Afrika ka-1999.



UmBiko WezokuPhatha Weenyanga Ezibunane Eziphele
     Ngomhlaka 31 Matjhi 2003


4.8. AmaBulungelo weeNcwadi 

IHLANGANO                                                                                          INANI
                                                                                                                 R?000
IBulungelo lesiTjhaba                                                                                9 933
IBulungelo labaNgaboniko leSewula Afrika                                               1 883
IHlangano yabaNgaboniko yeSewula Afrika                                                312
INANI                                                                                                       12 128

AmaBulungelo abulunga begodu aphuhlisa ukwazi ngamafa wemitlolo yesitjhaba, begodu nangezinye iindaba ezikhambelanako. Afaka iBulungelo labaNgaboniko leSewula Afrika, elinikela ngemisebenzi yebulungelo nelwazi kabangaboniko kanye nabafundi abangakghoniko ukugadangisa, kanye nezinye iindaba ezikhambelanako.  


  
       UmBiko WezokuPhatha Weenyanga Ezibunane Eziphele
     Ngomhlaka 31 Matjhi 2003

5. Ezinye iinhlangano ezabhadelwa ngokudlulisa 
UmNyango usekela bewuphuhlisa amaphrojethi ahlose ukuphuhlisa zobukghwari namasiko, okumnqopho wokusebenza yamaBulungelo wesiTjhaba namalimi. Ukufikela kwanjesi umNyango unikela ngembadela yokurhelebha-sasabelo eenhlanganweni, amabhodo, amakomiti, ezinye iinhlangano zomphakathi namkha abantu. Amakomiti ahlukeneko wokusekela ngeemali emNyangweni alinganisa iimphakamiso zamaphrojekthi ezitholwa abadlainindima abahlukeneko begodu enza isivumelwano neenhlangano ngemva kobana kuthethwe isiqunto sokusekela ngemali iphrojekthi ethileko. Ngonyaka weemali ka-2002/2003 amahlelo ahlukeneko emNyangweni abhadela iimali ezilandelako: 

IHLELO                                                
IPHIKO  
INANI   
2: UbuKghwari, amaSiko neLimi emPhakathini 
Ukuphuhlisa zobukghwari namasiko eSewula Afrika
UkuTjhugulula, ukuhlela nokutlanywa kwelimi
14 031

      987
3: Ukuthuthukiswa kwamaSiko neTjhebiswano leenTjhabatjhaba 
Ukuphuhlisa ubukghwari namasiko ezingeni leentjhabatjhaba
Ukuqedwa komtlhago
Amabubulo wezamasiko 
     2 543


     25 587
     20 000
4: AmaFa, AmaButhelelo WeYiLando WesiTjhaba nemiSebenzi yamaBulungelo weeNcwadi
Ukuphuhlisa amafa
AmaButhelelo WeYiLando WesiTjhaba weSewula Afrika
Imisebenzi yeemali (Ukuthuthukiswa komthangalasisekelo)
       3 887
           600
  


   63 702    	   

INANI 

131 337
  
6. AmaHlelo wokuPhatha okuHlangeneko
Ngonyaka weemali ka-2002/2003 umNyango wahloma iKomiti yoku-Oditha, ngokukhambisana nomThetho wokuPhathwa kweeMali zomPhakathi (PMFA) ka-1999 kanye nemiThetjhwana yokuGcinwa kweeMali (ama-TR) eyakhutjhwa ngaphasi kwawo, kanye nokuqalelela iindingo ezihlukelileko. USihlalo weKomiti yoku-Oditha kwaku nguNomzana S Kajee, omNqophisi wokuPhathwa kwemiSebenzi eHlangeneko kwaGobodo. Amanye amalunga wekomiti kwaku bo:

Ilunga                                        
Ihlangano                                 
Isikhundla
Dr R.M. Adam                        
UmNyango wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji
Mnqophisi-maZombe
Nomzana P Benade
mNyango wezeFundo
Mnqophisi-omKhulu: ImiSebenzi eHlangeneko 
Dr N Frick
mKhandlu weJiyosayensi
IsiKhulu esiPhezulu esiPhetheko 
Nomzana K Moloi
Institjhuti ye-Afrika
Mphathi weeMali 

IKomiti eTja yoku-Oditha yahlonywa ngesikhathi sonyaka owathoma ngomhlaka 1 Apreli 2003 ukuya ku-31 Matjhi 2004. 

IYunithi yoku-Oditha yangaPhakathi yenza ukuhlolwa kweengozi emNyangweni wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji khona kuzakutjhejwa iindingo zomNyango omutjha wezobuKghwari namaSiko, begodu neqhinga lonyaka loku-oditha langaphakthi lavunyelwa. 

Iqhinga lokukhandela ukukhohlakala nendlela yokulwa nabo sele zikhona ukufezakalisa amagadango wokukhandelwa kokukhohlakala nokwazisa ngobukhohlakali. Njengengcenye yendlela inomboro yomtato lapho kungabikwa khona ukukhohlakala sele ithomile ukusebenza. 

Njengombana umNyango udlulisela inengi lebhajethi yawo eenhlanganweni zomphakathi, begodu noNgqongqotjhe anesibopho sokuqalelela ukukhambisana ne-PFMA ngokuya kwesigaba 63(2), iyunithi ehlukeneko yahlonywa ukufaka 

UmBiko WezokuPhatha Weenyanga Ezibunane Eziphele   Ngomhlaka 31 Matjhi 2003

nokwelusa ukuphatha okuhlanganeko, kodwana ngesibanga sokutlhogeka kwamakghono izakuthoma ukwenza imisebenzi yayo ngo-2003/2004.

7. Iragelo phambili nobungcono ekuphathweni kweemali
UmNyango wakhomba isiKhulu esiBambileko seeMali ukusukela ngomhlaka 1 Oktoba 2002 ngemva kobana umNyango omutjha uthome ukusebenza. Kuqalwe bona isiKhulu esiPhezulu esizakusebenza ngamalanga ezingeni lomNqophisi omKhulu sizakukhonjwa ukusukela ngomhlaka 1 Juni 2003. 

Ukufezakaliswa komThetho wokuPhathwa kweeMali zomPhakathi (PFMA) ka-1999 (umThetho wenomboro 1 ka-1999) nemiThetjhwana yokuGcinwa kweeMali (ama-TR) ekhutjhwe ngokuya kweengaba 76 no77 ze-PFMA ithathelwa phezulu emNyangweni. Iinthunywa kilendima ziyavunywa beziyasebenza. Nanyana iragelo phambili lenziwe kezinye iindawo, ezinye bazakufuna umzamo oqinileko ngonyaka wemali ka-2003/2004.

Njengombana kufunwa yi-PFMA, ukubika okunembako ngeemali kwanikelwa ngesikhathi abadlalindima abahlukeneko. Ngaphandle kweemfuneko zomthetho, umNyango nawo unokubika kwangaphakathi okuhle nehlelo lokuphathwa kwe-cash flow. Lokhu kubonakala ekubulungeni okuncani okutholaka ekubikeni 


UmBiko WezokuPhatha Weenyanga Ezibunane Eziphele   Ngomhlaka 31 Matjhi 2003

kwanje kwesikhathi (kungafaki amaphrojekthi weemali umNyango onganalawulo phezu kwawo ngesibanga samandla wokwenzisa samakontraga nokwakha).              

8. Ilwazi lokwenza 
Ngombana umNyango wezobuKghwari namaSiko wahlonywa ngo-Arhostosi ka-2002, bewunganazo iinLinganiso zokusetjenziswa kweeMali zesiTjhaba zonyaka weemali ka-2002/2003, namkha iQhinga lokwEnza lesikhathi saka-1 Arhostosi 2002 ukuya ngo 31 Matjhi 2003. Amahlelo wawo kwafanela bona ahlelwe butjha eenLinganisweni eziLungisiweko zaka-2002/2003, ezenza ukubika ngokomthetho ngokuya kweminqopho ebekiweko eeLinganisweni zokuSetjenziswa kweeMali zesiTjhaba kanye neQhinga lokwEnza lalowo ebekumNyango wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji kube budisi. Lokhu kwenziwa kumbi yindaba yokobana ihlelo lawo lama-akhawunti, leemali nelemirholo athola ukusebenza ngomhlaka 1 Novemba 2002. Kodwana, amahlelo wokwenza ahlonywa kilowo ebekumNyango wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji agcinwa mayelana nemihlangano yokuphatha kanye neminye imihlobo yokuhlola okuragela phambili okufana noku-Oditha kwangaPhakathi neenkambiso zokulinganisa zamaKomiti woku-Oditha. Azikho iindlela zangaphandle ezafezakaliswako ukuqinisekisa ilwazi lokwenza ngaphandle kokulinganisa okujayelekileko komNqophisi-maZombe. 




9. Ukuvunyelwa 
Iintatimende zonyaka zeemali ezivezwe emakhasini 67 ukuya ku-90 zivunyelwe siKhulu sama-Akhawunti.   
Prof Itumeleng Mosala
MNQOPHISI-MAZOMBE
Ilanga: 28 Meyi 2003      

















UmBiko WomHlolincwadi-Mazombe

UMBIKO WOMHLOLINCWADI-MAZOMBE AWETHULA EPALAMENDE NGEENTATIMENDE ZEEMALI ZOMNYANGO WEZOBUKGHWARI NAMASIKO ? IVOWUTI 34 YESIKHATHI SEENYANGA EZIBUNANE ESIPHELE NGOMHLAKA 31 MATJHI 2003

1. UMSEBENZI WOKUHLOLA
Iintatimende zeemali njengombana zibekiwe emakhasini 67 ukuya ku-90 esikahthi seenyanga ezibunane esiphele ngomhlaka 31 Matjhi 2003, zihlolwe ngokuya kwesigaba 188 somThethosisekelo weSewula Afrika ka-1996 (umThetho wenomboro 108 ka-1996) ufundwe neengaba 3 no 5 womThetho womHlolincwadi-maZombe ka-1995 (umThetho wenomboro 12 ka-1995). Leziintatimende zeemali, ukugcina kwamagadango amahle wokulawula nokukhambisana nemithetho ekhambelanako nemithetjhwana kusibopho sesiphathiswa sokuhlolwa kweencwadi. Isibopho sami kuzwakalisa umbono ngaleziintatimende zeemali, ngokusekelwa kuhlola. 

2. UMHLOBO NENDAWO 
Ukuhlola kwenziwa ngokukhambisana namaZinga wokuHlola weSewula Afrika. Amazinga lawo afuna bona ngitlame bengenze ukuhlola ukuthola iqinisekiso esaneleko bonyana iintatimende zeemali zingabi nezinto ezingabeki kuhle indaba.  



UmBiko WomHlolincwadi-Mazombe

Ukuhlola kufaka: 
* Ukuhlolisisa, okusekelwe ekulingeni, ubufakazi obusekela amanani nokuveza kweentatimende zeemali,
* Ukulinganisa imithethokambiso yokuhlola esetjenzisiweko kanye neenlinganiso eziqakathekileko ezenziwe baphathi, kanye 
* Nokulinganisa ukubikwa koke kweentatimende zeemali. 
Ukudlula lapho, ukuhlola kufaka ukulinganisa, okusekelwe ekulingeni, kobufakazi obusekela ukukhambisana kizo zoke izinto mayelana nemithetho ekhambelanako nemithetjhwana, engiyinikele itjhejo begodu nesebenza eendabeni zeemali. 

Ngikholwa bona ukuhlola kunikela ngesisekelo esizwakalako ngowami umbono. 

3. UMBONO WOKUHLOLA 
Ngokombono wami iintatimende zeemali ziveza ngokwaneleko, kizo zoke iindaba zemali, ubujamo beemali bomNyango wezobuKghwari namaSiko (umnyango) besikhathi seenyanga ezibunane esiphele ngomhlaka 31 Matjhi 2003 kanye nemiphumela yokusenza kwawo ne-cash flow yesikhathi esiphele ngokukhambisana nemikghwa ebekiweko yokuhlola. 

4. UKUGANDELELWA KWEENDABA 
Ngaphandle kokwenza bona umbono ezwakaliswe ngehla ubengoqine kancani, itjhejo linikelwa iindaba ezilandelako: 


UmBiko WomHlolincwadi-Mazombe

4.1 Ukubhadela ngokudlulisa kwesikhatjhana 
Izinto ezingasizihle ezilandelako zafaniswa ngesikhathi sokuhlolwa kokubhadela ngokudlulisa kwesikhatjhana:
* Kobunye ubujamo ukubhadela kokudlulisa akhenge kusekelwe mitlolo eyaneleko.
* Ukubeka ngokucacileko kweenjamiso akhenge kukhanjiswane nakho ngasosoke isikhathi okufana:
- nokutlhogeka kwereferensi emitlolweni esekelako
- ukulawulwa njalo kwamaphrojekthi
- ukwabelwa kokuqakatheka eenquntwini zamahlelo
* ukutlhogeka kwamavakatjho wokuhlola abekiweko nangakabekwa namkha ukubuyekeza kokusebenza
* ubujamo obuthileko obubekwe emvumelwaneni. 

4.2 I-Windybrow Thiyeta
Isazi sikhonjwe bona siphenyisise ukungakhambi kuhle okusuka emalini yesizo eziingidi zamaRanda ezi-2,4 eyabhadelwa i-Windybrow Thiyeta. Umbiko wesikhatjhana waqinisekisa ukubakhona kokukhambi kuhle nemikghwa yokwephulwa komthetho. Ngesikhathi sokubuthelelwa kwalombiko iphenyisiso belingakaphethwa. 




  UmBiko WomHlolincwadi-Mazombe

4.3 Ukuhlola kwangaphakathi 
UmNyango wezobuKghwari namaSiko wahlukaniswa emNyangweni wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji ngomhlaka 1 Arhostosi 2002. Kusukela kuhlukaniswa iqhinga elitjha lokuhlola langaphakathi lomnyango belingakenziwa esikhathini okukhulunywa ngaso begodu ukuhlola kwangaphakathi bekungakaqedwa ngalesisikhathi. Ngokunjalo, kwakunganamibiko yangaphakathi eyayingathenjwa. 

4.4 Ipahla 
Ngesibanga sokuhlukana kwalowo ebekumNyango wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji umnyango kwafuneka bona ulungise irhlelo lepahla neenkolodo, okwakufanele ngathana zidluliselwe eminyangweni emitjha eyayisandukwenziwa. Ngokukhambisana nesigatjana 42(2) somThetho wokuPhathwa kweeMali zomPhakathi ka-1999 (umThetho wenomboro 1 ka-1999) irhelo lepahla kufuze litlikitlwe ziinkhulu zokuhlola zeminyango yokudlulisa nokwamukela. 
Irhelo elinjalo akhenge kukghonakale bona linikelwe ngomnqopho wokuhlola, okwaba nomphumela wokungakghonakali kokuqinisekiswa kwepahla edlulisiweko.

5. UKUTHOKOZA
Irhelebho labasebenzi bomnyango ngesikhathi sokuhlola lithatjelwa khulu. 


???????????
Mhlolincwadi-Mazombe
Pitori 22 Julayi 2003


















UmBiko WeKomiti YokuHlola  

Sithabile ukwethula umbiko wethu wonyaka weemali ophele ngomhlaka 31 Matjhi 2003. 

AmaLunga weKomiti yokuHlola nabebaKhona
IKomiti yokuHlola inamalunga arheliswe nganzasi begodu ihlangana ubuncani bakhona kabili ngonyaka njengombana kuvuma iinkomba zokulawula ukusebenza. Ngesikhathi sonyaka esiphezu kwawo kwabanjwa imihlangano emibili. 

Igama lelunga                                                               Imbalo yemihlangano 
                                                                                       elayikhambako 
Nomzana S Kajee                                                                         1
Dr R M Adam                                                                                1
Nomzana P Benade                                                                      1
Dr N Frick                                                                                      2
Nomzana K Moloi                                                                          2


Isibopho seKomiti yokuHlola 


UmBiko WeKomiti YokuHlola  

IKomiti yokuHlola ibika bona ihlangabezane nazo zoke iimbopho ezisuka esigabeni 38 (1)(a) se-PFMA nomThetjhwana womGciniimali wenomboro 3.1.13. IKomiti yokuHlola godu ibika bona ithethe irhelo lekambiso yokusebenza okungilo njengetjhata yekomiti yokuhlola, iphathe iindaba zayo ngokukhambisana naletjhata beyanikela ngemisebenzi njengombana kutlolwe ngaphakathi. 

Ukusebenza kuhle kwelawulo langaphakathi
Ihlelo lelawulo langaphakathi lisebenza ngendlela imibiko ehlukeneko yabaHloli bangaPhakathi, umBiko wokuHlola ngeenTatimende zoNyaka zeeMali, iindaba zokugandelela nencwadi yokuphatha yomHloliNcwadi maZombe ayikabiki ukungakhambisani okukhulu nemithethomgomo ebekiweko neenkambiso. 

Ikhwalithi yelawulo laphakathi konyaka nemiboko yenyanga elethwe ngokuya komThetho nomThetho wokuHlukaniswa kweNgeniso 
Ikomiti yanelisiwe ngokumumethweko nekhwalithi yemibiko yenyanga elungiswe beyakhutjhwa siPhathiswa sokuHlola nomNyango ngesikhathi sonyaka oqaliweko. 
Ukulinganiswa kweentatimende zeeMali 
IKomiti yokuHlola 
* Ibuyekeze beyakhulumisana nomHloli-Ncwadi maZombe nesiPhathiswa sokuHlola iintatimende ezihloliweko zonyaka okufanele zifakwe embikweni wonyaka;
* Ibuyekeze incwadi yokuphatha yomHloli-Ncwadi maZombe nependulo yokuphatha;
UmBiko WeKomiti YokuHlola  

* Ibuyekeze amatjhuguluko emithethwenimgomo yokuhlola nemikghwa;
* Ibuyekeze amatjhugluko aqakathekileko amphumela wokuhlola.

IKomiti yokuHlola ivumelana beyamukela isiphetho somHloli-Ncwadi maZombe mayelana neentatimende zonyaka zeemali begodu inombono wokobana iintatimende zonyaka ezihloliweko zamukelwe bezifundwe ngokukhambisana nombiko womHloli-Ncwadi maZombe. 

???????????..
USihlalo weKomiti yokuHlola
Ilanga: 5 Arhostosi 2003  








IsiTatimende SemiThethomgomo YokuHlola 

ISITATIMENDE SEMITHETHOMGOMO YOKUHLOLA NEZINYE IINDABA EZIKHAMBELANAKO SEENYANGA EZIBUNANE EZIPHELE NGOMHLAKA 31 MATJHI 2003

Iintatimende zeemali zilungiswe ngokukhambisana nemithethomgomo elandelako; esetjenziswe ngokulingana kizo zoke iindawo ngaphandle kwalokha nakuveziweko. Kodwana lapho kufaneleko begodu kuzwakala, ilwazi lokungezelela liveziwe ukuqinisa ukusebenza kuhle kweentatimende zeemali nokukhambisana neemfuneko zomthetho zomThetho wokuPhathwa kweeMali zomPhakathi, umThetho wenomboro 1 ka-1999 (njengombana utjhugululwe mThetho wenomboro 29 ka-1999), imiThetjhwana yomGcinimali yomNyango neenHlangano zomThetho ekhutjhwe ngokuya komThetho nomThetho wokuHlukaniswa kweNgeniso, umThetho wenomboro 5 ka2002.

1. Isisekelo sokulungiswa
Iintatimende zeemali zilungiswe ngesisekelo seemali esitjhugululiweko sokuhlola, ngaphandle kwalokha nakuvezwe ngenye indlela. Ihlangano ebikako isetjhugulukweni ekubikeni ngesisekelo seemali sokuhlola ekubikeni ngesisekelo sokuhlola njengesengezo. Ngaphasi kwesisekelo seemali sokudluliswa kokuhlola kanye nezinye izehlakalo ziyavunywa lokha imali itholakala namkha ibhadelwa.  Ngaphasi kwesisekelo sokwanda kokudluliswa kokuhlola kanye nezinye izehlakalo ziyavunywa nazitholakeleko ingasi lokha nakutholakala imali namkha ibhadelwa. 


IsiTatimende SemiThethomgomo YokuHlola 

2. Ingeniso 
Imali ezivowutelweko ziimali ezidluliselwe emnyangweni ngokuya kwebhajethi yokugcina eyaziwa ngeenLingansio zamaTjhuguluko zokuSetjenziswa kweMali ezingeni lesiTjhaba/Phrovinsi. 
Amakonyana nemali eyabiwako iyafaniswa bonyana kutholakale iimali, begodu akunakwanda okuzakwenziwa emakonyaneni namkha emalini ehlukaniswako etholakala ukusukela ngelanga lokuthoma ukufikela ngelanga lokugcina lokubika. Zifaniswa nesingeniso eentatimendeni zeemali zomnyango begodu zidluliselwe esiKhwameni sesiTjhaba/Phrovinsi. 

3. Ukusetjenziswa kwanjesi kweemali 
Ukusetjenziswa kwanjesi kweemali kuyavunywa estatimendeni lokha nakubhadelwako. 

4. Ukusetjenziswa kwemali okungakavunyelwa, okungakajayeleki, okunganamphumela nokokumorosa  
Ukusetjenziswa ngokungakavumeleki kweemali kutjho: 
* Ukusebenzisa imali ngokweqileko namkha ukuhlukana khulu emalini, namkha 
* Ukusetjenziswa kwemali nakungakenziwa ngokukhambisana neminqopho yevowuti namkha endimeni yokwehluka okukhulu, ngokungakhambisani neminqopho yokwehlukana khulu. 



IsiTatimende SemiThethomgomo YokuHlola 

Ukusetjenziswa kwemali okungakavumeleki kutjho ukusebenzisa, ngaphandle kokusebenzisa okungakavunyelwa, okwenziwa ngokwephula kwemfuneko namkha ngokungakhambisani nemithetho efaneleko, efaka: 
* umThetho wokuPhathwa kweeMali zomPhakathi,
* umThetho weBhodo yokuThendara yakaRhulumende, namkha eminye imithetjhwana eyenziwe ngokuya kwalomthetho, namkha 
* omunye umthetho wephrovinsi onikela ngeenkambiso zokuthola embusweni loyo wephrovinsi. 

Ukusebenzisa ngokungemthetho kweemali kuthathwa njengokusetjenziswa kweemali esitatimendeni seemali. 

Ukusebenzisa okunganamphumela nokokumorosa kutjho ukusebenzisa imali okwenzelwe ilize begodu nebekungabalekelwa ingathana itjhejo elaneleko khelathathwa. Imali esetjenziswe ngokunganamphumela nangokumorosa kufanele ibuyiswe esiphathisweni esithintekako (i-akhawunti yomuntu okolodako kufanele ivulwe), namkha ivowuti nayikuthi akutholakali othintekako.   

5. Iinkolodo ezicinyiweko 
Iinkolodo zicinyiwa lokha nazithathwa njengezingasoze zabuyiswa. Akukho esele kwenziwe mayelana neemali ezingabuyisekiko. 



      IsiTatimende SemiThethomgomo YokuHlola 

6. Ukusebenzisa imali mayelana nepahla
Ukusebenzisa imali mayelana nepahla eyayikhona ngomhlaka 31 Matjhi 2003 okufanele isetjenziswe ngonyaka weemali olandelako, isulwa ngokuzeleko nayitholwako nalokha nayaziwa njengemali esetjenzisiweko esitatimendeni semali engenako. Ipahla ephathekako (engakhambiko nekhambako) eyathengwako iyabhadelwa, lokhu kutjho bonyana isulwa esitatimendeni sengenizo lokha nakubhadelwako. 

7. Ukusisa
Iinqinisekiso ezimakethekako zitholakala ngenani lemakethe. Inani lemakethe libalwa ngokuqala ukuthengisela ngestoko okutjhiwo emalini yokuthengisa ngesikhathi sokuvalwa kwebhizinisi ngelanga letjhiti lebhalansi.     

      Amasiso okungasi ngewanjesi angafaki iinqinisekiso zemakethe atjengiswa
      ngenani namatjhuguluko enziwa kuphela ngombono wabanqophisi, ukusisa 

kuyalungiswa. Lapho ukusisa kulungisiwe, kuthathwa njengendleko esikhathini lapho ukulungisa bekufanisiwe. Ukwanda enanini lokuphathwa kweenqinisekiso ezimakethekako ezihlukaniswe njengepahla okungasi ngeyanjesi ithathwa njengeyenziwe kulinganisa butjha kanye nokhunye okubekelwe ngeqadi ezabelweni zalabo abanazo. Ukwehla okubanga ukwanda eenqinisekweni 

      IsiTatimende SemiThethomgomo YokuHlola 

ezimakethekako ziyatjhugululwa esitatimendeni sengeniso. Ukwanda/ ukwehla ekuphathweni kwenani leenqinisekiso ezimakethekako njengepahla yanjesi zifakwa esitatimendeni sengeniso.

Ekuphelisweni kwamasiso, umehluko phakathi kwemali etholakeleko ngengeniso nokuphathwa kwenani kunikelwe namkha kufakwa esitatimendeni sengeniso. Ekuphelisweni kwesiqinisekiso esimakethekako esihlukaniswe njengepahla engasi yanjesi, amanani aveziweko neminye imithombo ephathelene nesiqinisekiso esimakethekako adluliselwa engenisweni ezuziweko. 

8. Amasiso aseenhlanganweni ezilawulwako
Amasiso aseenhlanganweni ezilawulwako ngilezoonhlangano lapho ihlangano ebikako inekghono lokusebenzisa nanyana ngimaphi amandla alandelako ukuphatha imithethomgomo yemali neyokusebenza khona izakuthola inzuzo emisebenzini yayo: 

* Ukukhomba namkha ukususa woke, namkha inengi lamalunga webhodo yabanqophisi yehlangano namkha ihlangano enye efanako;
* Ukukhomba namkha ukususa isikhulu esiphezulu esiphetheko sehlangano; 
* Ukufaka woke, namkha inengi lamavowuti emihlanganweni yebhodo namkha ihlangano efanako ephetheko, namkha
* Ukulawula woke, namkha inengi lamalungelo wokuvowuta emhlanganweni wamazombe wehlangano. 
Amasiso eenhlanganweni ezilawulwako atjengiswa ngeendleko.

      IsiTatimende SemiThethomgomo YokuHlola 

9. Okutholakalako 
Okutholakalako ngokujayelekileko kuyavunywa ngaphasi kwesisekelo semali se-akhawunti. Kodwana, okutholakalako okufakwe ebhalansi tjhitini kusuka ekubhadeleni ngemali okubuyiswe komunye othintekako. 

Okutholakalako kwemisebenzi elethiweko kuyafaniswa ebhalansi tjhitini njengepahla yanjesi namkha ingeniso esitatimendeni sengeniso, njengeentatimende zemali ezilungiswe ngesisekelo semali sokuhlolwa, kodwana ivezwa ngokwehlukana emanothini ukuqinisa ukusebenza kuhle kwentatimende zemali. 

10. Okubhadelwako 
      Okubhadelwako akwaziwa ngokujayelekileko ngaphasi kwesisekelo 
      ngesisekelo semali sokuhlolwa. Kodwana okubhadelwako okufakwe
     ebhalansi tjhitini kusukela emarasitini wemali okufanele asiwe esiKhwameni 
     sesiTjhaba/ Phrovinsi namkha omunye othintekako. 

11. Ukunikela 
Ukunikela kusikolodo okwenziwa ngesikhathi esingasisihle namkha inani. Ukunikela kufaniswe ngokujayelekileko ngapahsi kwesisekelo semali sokuhlolwa, kodwana kuvezwa ngokuhluka emanothini ukuqinisa ukusebenza kuhle kweentatimende zeemali.    
   
        IsiTatimende SemiThethomgomo YokuHlola 

12. Isibopho sokuqatjhisa 
Isibopho sokuqatjhisa esikhathini esiseleko ukusuka ngelanga lokuhlola bekube lilanga lokuphela kwesivumelwano sokuqatjhisa kuvezwa njengenothi esitatimendeni seemali. Leziimbopho zokuqatjhisa azaziwa ebhalansi tjhitini njengesikolodo namkha njengemali esetjenzisiweko esitatimendeni sengeniso njengombana iintatimende zemali zenziwa ngesisekelo semali sokuhlolwa.  

13. Ukwanda 
Lokhu kutjengisa imikhiqizo/imisebenzi eyenziweko, kodwana akuna invoyisi etholiweko kumenzi womsebenzi ekupheleni konyaka, NAMKHA i-invoyisi itholakale kodwana ayikabhadelwa ekupheleni konyaka. Leziimali azaziwa ebhalansi tjhitini njengesikolodo njengemali esetjenzisiweko esitatimendeni sengeniso njengombana iintatimende zemali zenziwa ngesisekelo semali sokuhlolwa kodwana ayavezwa.      

14. Imivuzo yabasebenzi 
Imivuzo yesikhathi esifitjhani 
Indleko zemivuzo yabasebenzi yesikhathi esifitjhani zibhadelwa esitatimendeni sengeniso ngesikhathi sokuba bonyana ukubhadelwa kwenziwe. Imivuzo yesikhathi esifitjhani eletha ukukhuphuka esibopheni somthetho namkha 



          IsiTatimende SemiThethomgomo YokuHlola 

sokwakha zibekelwa ngeqadi bekube sikhathi lapho ingalinganiswa bese iyabhadelwa. Imininingwana yalemivuzo nekghonakalo leenkolodo ivezwa njengenothi esitatimendeni seemali begodu ayaziwa esitatimendeni seemali. 

     Imivuzo yokuphelisa 
Imivuzo yokuphelisa iyaziwa beyibhadelwa kuphela lokha nakubhadelwako.  
     
Imivuzo yomhlalaphasi 
Imivuzo yomhlalaphasi inikela ngemivuzo yomhlalaphasi ebasebenzini ngeqhinga elaziwako lemivuzo ebasebenzini bombuso. Lemivuzo isekelwa ngeemali zeminikelo mqatjhi nomsebenzi. Iminikelo yomqatjhi esikhwameni ibhadelwa lokha imali nayibhadelwa ngesikhwameni. Akukho ukunikela okwenzelwe imivuzo yomhlalaphasi eentatimendeni zeemali zomNyango. Enye nenye ikghonakalo yesikolodo iyavezwa eentatimendeni zeemali zesiKhwama seNgeniso yesiTjhaba/Phrovinsi ingasi eentatimendeni zeemali zomNyango oqatjhako.                                                            

Imivuzo yezokwelatjhwa
Umnyango unikela ngemivuzo yezokwelapha kibo (abanye/boke) abasebenzi ngamaqhinga ahlathululwe kuhle wemivuzo. Lemivuzo isekelwa minikelo yomqatjhi no/namkha nomsebenzi. Iminikelo yomqatjhi esikhwameni ibhadelwa lokha imali nayibhadelwa esikhwameni. Akukho ukunikela okwenzelwa imivuzo yezokwelapha eentatimendeni zeemali zomNyango. 

          IsiTatimende SemiThethomgomo YokuHlola 

15. Isikhwama semisebenzi yeentjhabatjhaba 
Isikhwama semisebenzi seentjhabatjhaba sijamele imali elingana nenani lamasiso kanye/namkha nemali ebolekisiweko, namkha imali ebhadelelwe abasebenzi abasemsebenzini weentjhabatjhaba, kokuthoma ngonyaka weemali odlulileko. Ekuphelisweni, ukubuyisela emva namkha ukubuyisa kwemali enjalo kudluliselwa esiKhwameni seNgeniso. 

16. Ingeniso ebuyiswako
Ingeniso ebuyiswako ijamele imali ebhadelwe beyavunywa esitatimendeni semali njengembhadela yeminyaka edlulileko, esele ibuyiseka emntwini obekakoloda ngesibanga sokungenzi ngendlela yesivumelwano. Ukubhadela kudluliselwa esiKhwameni seNgeniso kanye nalokha nakutholwa imali ebhadelwako.

17. Iimbalo ezimadaniswako 
Imisebenzi ephathelene nobukghwari namasiko idluliselwe emNyangweni omutjha wezobuKghwari namaSiko isuka emNyangweni wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi netHeknoloji, owapheliswa ngomhlaka 31 Julayi 2002. ngakho-ke, umbiko womNyango ngewesikhathi seenyanga ezibunane kuphela, ngaphandle kweembalo ezimadanisiweko.   




IinTatimende ZoNyaka ZeeMali 

66 Department of Arts and Culture: Annual Report 2002/2003 IINTATIMENDE ZONYAKA ZEEMALI 
Statement of Accounting Policies
67 Department of Arts and Culture: Annual Report 2002/2003
IINTATIMENDE ZONYAKA ZEEMALI 
APPROPRIATION STATEMENT
for the eight months ended 31 March 2003
Programme
2002/03
Adjusted Virement Revised Actual Savings Expenditure
Appropriation Allocation Expenditure (Excess) as % of
revised
R'000 R'000 R'000 R'000 R'000 allocation
1 Administration
Current 11 806 1 020 12 826 12 822 4 99.97%
Capital 134 1 125 1 259 1 249 10 99.21%
2 Arts, Culture and
Language in
Society
Current 126 706 (1 998) 124 708 124 265 443 99.64%
Capital 1 911 ( 875) 1 036 1 001 35 96.62%
3 Culture Development
and International
Relations
Current 65 466 ( 570) 64 896 64 797 99 99.85%
Capital - - - - - -
4 Heritage, National
Archives and
National Library
Services
Current 144 557 1 463 146 020 143 985 2 035 98.61%
Capital 107 179 ( 165) 107 014 81 164 25 850 75.84%
Total 457 759 - 457 759 429 283 28 476 93.78%
APPROPRIATION STATEMENT
for the eight months ended 31 March 2003
2002/03
Direct charge Adjusted Virement Revised Actual Savings Expenditure
against the National Appropriation Allocation Expenditure (Excess) as % of
Revenue Fund revised
R'000 R'000 R'000 R'000 R'000 allocation
1 Arts and Culture 457 759 - 457 759 429 283 28 476 93.78%
Total 457 759 - 457 759 429 283 28 476 93.78%
2002/03
Economic Adjusted Virement Revised Actual Savings Expenditure
classification Appropriation Allocation Expenditure (Excess) as % of
revised
R'000 R'000 R'000 R'000 R'000 allocation
Current
Personnel 33 101 (1 241) 31 860 31 851 9 99.97%
Transfer payments 288 768 - 288 768 286 505 2 263 99.22%
Other 26 666 1 156 27 822 27 513 309 98.89%
Capital
Transfer payments 106 918 - 106 918 81 079 25 839 75.83%
Acquisition of capital
assets 2 306 85 2 391 2 335 56 97.66%
Total 457 759 - 457 759 429 283 28 476 93.78%
IinTatimende ZoNyaka ZeeMali 
IinTatimende ZoNyaka ZeeMali 
68 Department of Arts and Culture: Annual Report 2002/2003 IINTATIMENDE ZONYAKA ZEEMALI 
2002/03
Standard item Adjusted Virement Revised Actual Savings Expenditure
classification Appropriation Allocation Expenditure (Excess) as % of
revised
R'000 R'000 R'000 R'000 R'000 allocation
Personnel 33 101 (1 241) 31 860 31 851 9 99.97%
Administrative 8 726 197 8 923 8 897 26 99.71%
Inventories 1 790 742 2 532 2 523 9 99.64%
Equipment 2 306 240 2 546 2 532 14 99.45%
Professional and
special services 16 149 ( 183) 15 966 15 652 314 98.03%
Transfer payments 395 686 - 395 686 367 584 28 102 92.90%
Miscellaneous 1 204 205 203 2 99.02%
Special functions - 41 41 41 - 100.00%
Total 457 759 - 457 759 429 283 28 476 93.78%
DETAIL PER PROGRAMME 1: Administration
for the eight months ended 31 March 2003
2002/03
Programme per Adjusted Virement Revised Actual Savings Expenditure
subprogramme Appropriation Allocation Expenditure (Excess) as % of
revised
R'000 R'000 R'000 R'000 R'000 allocation
1.1 Management
Current 2 975 - 2 975 2 973 2 99.93%
Capital - 289 289 288 1 99.65%
1.2 Corporate services
Current 8 558 1 020 9 578 9 576 2 99.98%
Capital 134 836 970 961 9 99.07%
1.3 Departmental
entertainment
Current 273 - 273 273 - 100.00%
Capital - - - - - -
Total 11 940 2 145 14 085 14 071 14 99.90%
2002/03
Economic Adjusted Virement Revised Actual Savings Expenditure
classification Appropriation Allocation Expenditure (Excess) as % of
revised
R'000 R'000 R'000 R'000 R'000 allocation
Current
Personnel 8 656 (1 536) 7 120 7 117 3 99.96%
Transfer payments - - - - - -
Other 3 150 2 556 5 706 5 705 1 99.98%
Capital
Transfer payments - - - - - -
Acquisition of capital
assets 134 1 125 1 259 1 249 10 99.21%
Total 11 940 2 145 14 085 14 071 14 99.90%
69 Department of Arts and Culture: Annual Report 2002/2003
IinTatimende ZoNyaka ZeeMali 
2002/03
Standard item Adjusted Virement Revised Actual Savings Expenditure
classification Appropriation Allocation Expenditure (Excess) as % of
revised
R'000 R'000 R'000 R'000 R'000 allocation
Personnel 8 656 (1 536) 7 120 7 117 3 99.96%
Administration 2 207 397 2 604 2 603 1 99.96%
Inventories 531 537 1 068 1 068 - 100.00%
Equipment 134 1 210 1 344 1 335 9 99.33%
Professional and
special services 412 1 479 1 891 1 890 1 99.95%
Transfer payments - - - - - -
Miscellaneous - 17 17 17 - 100.00%
Special functions - 41 41 41 - 100.00%
Total 11 940 2 145 14 085 14 071 14 99.90%
DETAIL PER PROGRAMME 2: Arts, Culture and Language in Society
for the eight months ended 31 March 2003
2002/03
Programme per Adjusted Virement Revised Actual Savings Expenditure
subprogramme Appropriation Allocation Expenditure (Excess) as % of
revised
R'000 R'000 R'000 R'000 R'000 allocation
2.1 Promotion of arts
and culture in
the SA
Current 75 347 (1 998) 73 349 73 348 1 100.00%
Capital 1 394 ( 875) 519 518 1 99.81%
2.2 Foundations,
councils and
association for
arts and culture
Current 20 205 - 20 205 20 205 - 100.00%
Capital - - - - - -
2.3 National
language
services
Current 12 521 - 12 521 12 079 442 96.47%
Capital 517 - 517 483 34 93.42%
2.4 Pan South African
Language Board
Current 18 633 - 18 633 18 633 - 100.00%
Capital - - - - - -
Total 128 617 (2 873) 125 744 125 266 478 99.62%
IINTATIMENDE ZONYAKA ZEEMALI 
IinTatimende ZoNyaka ZeeMali 
70 Department of Arts and Culture: Annual Report 2002/2003 IINTATIMENDE ZONYAKA ZEEMALI 
2002/03
Economic Adjusted Virement Revised Actual Savings Expenditure
classification Appropriation Allocation Expenditure (Excess) as % of
revised
R'000 R'000 R'000 R'000 R'000 allocation
Current
Personnel 9 574 ( 348) 9 226 9 224 2 99.98%
Transfer payments 101 905 - 101 905 101 716 189 99.81%
Other 15 227 (1 650) 13 577 13 325 252 98.14%
Capital
Transfer payments - - - - - -
Acquisition of
capital assets 1 911 ( 875) 1 036 1 001 35 96.62%
Total 128 617 (2 873) 125 744 125 266 478 99.62%
2002/03
Standard item Adjusted Virement Revised Actual Savings Expenditure
classification Appropriation Allocation Expenditure (Excess) as % of
revised
R'000 R'000 R'000 R'000 R'000 allocation
Personnel 9 574 ( 348) 9 226 9 224 2 99.98%
Administrative 3 264 (1 090) 2 174 2 156 18 99.17%
Inventories 996 90 1 086 1 080 6 99.45%
Equipment 1 911 ( 875) 1 036 1 033 3 99.71%
Professional and
special services 10 966 ( 824) 10 142 9 883 259 97.45%
Transfer payments 101 905 - 101 905 101 716 189 99.81%
Miscellaneous 1 174 175 174 1 99.43%
Special functions - - - - - -
Total 128 617 (2 873) 125 744 125 266 478 99.62%
71 Department of Arts and Culture: Annual Report 2002/2003
IinTatimende ZoNyaka ZeeMali 
DETAIL PER PROGRAMME 3:
Cultural Development and International Relations
for the eight months ended 31 March 2003
2002/03
Programme per Adjusted Virement Revised Actual Savings Expenditure
subprogramme Appropriation Allocation Expenditure (Excess) as % of
revised
R'000 R'000 R'000 R'000 R'000 allocation
3.1 Promotion of
art and culture
in the SA
Current 65 466 ( 570) 64 896 64 797 99 99.85%
Capital - - - - - -
Total 65 466 ( 570) 64 896 64 797 99 99.85%
2002/03
Economic Adjusted Virement Revised Actual Savings Expenditure
classification Appropriation Allocation Expenditure (Excess) as % of
revised
R'000 R'000 R'000 R'000 R'000 allocation
Current
Personnel 3 180 ( 85) 3 095 3 092 3 99.90%
Transfer payments 60 347 - 60 347 60 304 43 99.93%
Other 1 939 ( 485) 1 454 1 401 53 96.35%
Capital
Transfer payments - - - - - -
Acquisition of
capital assets - - - - - -
Total 65 466 ( 570) 64 896 64 797 99 99.85%
2002/03
Standard item Adjusted Virement Revised Actual Savings Expenditure
classification Appropriation Allocation Expenditure (Excess) as % of
revised
R'000 R'000 R'000 R'000 R'000 allocation
Personnel 3 180 ( 85) 3 095 3 092 3 99.90%
Administrative 1 038 ( 35) 1 003 1 001 2 99.80%
Inventories - - - - - -
Equipment - - - - - -
Professional and
special services 901 ( 452) 449 398 51 88.64%
Transfer payments 60 347 - 60 347 60 304 43 99.93%
Miscellaneous - 2 2 2 - 100.00%
Special functions - - - - - -
Total 65 466 ( 570) 64 896 64 797 99 99.85%
IINTATIMENDE ZONYAKA ZEEMALI 
IinTatimende ZoNyaka ZeeMali 
72 Department of Arts and Culture: Annual Report 2002/2003 IINTATIMENDE ZONYAKA ZEEMALI 
DETAIL PER PROGRAMME 4:
Heritage, National Archives and National Library Services
for the eight months ended 31 March 2003
2002/03
Programme per Adjusted Virement Revised Actual Savings Expenditure
subprogramme Appropriation Allocation Expenditure (Excess) as % of
revised
R'000 R'000 R'000 R'000 R'000 allocation
4.1 Arts, cultural
and heritage
institutions
Current 100 351 - 100 351 98 347 2 004 98.00%
Capital 43 216 - 43 216 19 851 23 365 45.93%
4.2 Conservation
Bodies
Current 9 550 - 9 550 9 550 - 100.00%
Capital - - - - - -
4.3 Promotion of
arts and culture
in the SA
Current 6 675 524 7 199 7 170 29 99.60%
Capital - 4 4 4 - 100.00%
4.4 SA Geographical
Names Council
Current 400 ( 364) 36 36 - 100.00%
Capital - - - - - -
4.4 National archives
of South Africa
Current 27 581 1 303 28 884 28 882 2 99.99%
Capital 261 ( 169) 92 81 11 88.04%
4.4 Capital works
Current - - - - - -
Capital 63 702 - 63 702 61 228 2 474 96.12%
Total 251 736 1 298 253 034 225 149 27 885 88.98%
2002/03
Economic Adjusted Virement Revised Actual Savings Expenditure
classification Appropriation Allocation Expenditure (Excess) as % of
revised
R'000 R'000 R'000 R'000 R'000 allocation
Current
Personnel 11 691 728 12 419 12 418 1 99.99%
Transfer payments 126 516 - 126 516 124 485 2 031 98.39%
Other 6 350 735 7 085 7 082 3 99.96%
Capital
Transfer payments 106 918 - 106 918 81 079 25 839 75.83%
Acquisition of capital
assets 261 ( 165) 96 85 11 88.54%
Total 251 736 1 298 253 034 225 149 27 885 88.98%
73 Department of Arts and Culture: Annual Report 2002/2003
IinTatimende ZoNyaka ZeeMali 
2002/03
Standard item Adjusted Virement Revised Actual Savings Expenditure
classification Appropriation Allocation Expenditure (Excess) as % of
revised
R'000 R'000 R'000 R'000 R'000 allocation
Personnel 11 691 728 12 419 12 418 1 99.99%
Administrative 2 217 925 3 142 3 137 5 99.84%
Inventories 263 115 378 375 3 99.21%
Equipment 261 ( 95) 166 164 2 98.80%
Professional and
special services 3 870 ( 386) 3 484 3 481 3 99.91%
Transfer payments 233 434 - 233 434 205 564 27 870 88.06%
Miscellaneous - 11 11 10 1 90.91%
Special functions - - - - - -
Total 251 736 1 298 253 034 225 149 27 885 88.98%
1 Detail of current and capital transfers
as per Appropriation Act (after
Virement):
Detail of these transactions can be
viewed in note 7 (Transfer payments) to
the annual financial statements.
2 Detail of special functions (theft and
losses):
Detail of these transactions per programme
can be viewed in note 9.2
(Details of special functions) to the annual
financial statements.
3 Explanations of material variances from Amount Voted (after virement):
8 Months
31-03-2003
R'000
Programme 4: Heritage, National Archives and Library Services 27 885
Split per standard item:
Personnel payments 1
Administrative 5
Inventories 3
Equipment 2
Professional and special services 3
Transfer payments 3.1 27 870
Miscellanoeus 1
27 885
Notes to the Appropriation Statement for the eight months
ended 31 March 2003
IINTATIMENDE ZONYAKA ZEEMALI 
3.1 The Ad Hoc Ministerial Committee on
Freedom Park requested that the architectual
competition in respect of the capital
works project to develop the infrastructure
at the Freedom Park site have to
be changed to include international participants.
International competition
requires the accreditation of the Union of
International Architects (UIC). This had
an impact on the capital works project as
well as the budget implementation, delaying
the project time frame with nine
months. Hence a saving of R24,744 million
that will be rolled over to the
2003/2004 financial year.
IinTatimende ZoNyaka ZeeMali 
74 Department of Arts and Culture: Annual Report 2002/2003 IINTATIMENDE ZONYAKA ZEEMALI 
4 Reconciliation of appropriation statement to income statement:
8 Months
31-03-2003
R'000
Total expenditure per Appropriation Statement 429 283
Less: Investments acquired and capitalised during the
current financial year -
expensed for appropriation purposes -
Add: Local and foreign aid assistance (including RDP funds) -
Actual Expenditure per Income Statement 429 283
75 Department of Arts and Culture: Annual Report 2002/2003
IINTATIMENDE ZONYAKA ZEEMALI 
INCOME STATEMENT (STATEMENT OF FINANCIAL PERFORMANCE)
for the eight months ended 31 March 2003
Note 8 Months
31-03-2003
R'000
REVENUE
Voted funds
Charge to National Revenue Fund 1 457 759
Non-voted funds
Other revenue to be surrendered to the revenue fund 2 509
TOTAL REVENUE 458 268
EXPENDITURE
Current 345 869
Personnel 3 31 851
Administrative 8 897
Inventories 4 2 523
Machinery and Equipment 5 197
Professional and special services 6 15 652
Transfer payments 7 286 505
Miscellaneous 8 203
Special functions: authorised losses 9 41
Capital 83 414
Machinery and Equipment 5 2 335
Transfer payments 7 81 079
TOTAL EXPENDITURE 429 283
NET SURPLUS FOR THE PERIOD 10 28 985
Income Statement
Balance Sheet
76 Department of Arts and Culture: Annual Report 2002/2003 IINTATIMENDE ZONYAKA ZEEMALI 
BALANCE SHEET (STATEMENT OF FINANCIAL POSITION)
as at 31 March 2003
Note 8 Months
31-03-2003
ASSETS R'000
Current assets 207 975
Cash and cash equivalents 11 190 030
Receivables 12 17 945
TOTAL ASSETS 207 975
LIABILITIES
Current liabilities 207 952
Voted funds to be surrendered 13 28 476
Revenue funds to be surrendered 14 407
Payables 15 179 069
TOTAL LIABILITIES 207 952
NET ASSETS/LIABILITIES 23
EQUITY
Recoverable revenue 23
TOTAL EQUITY 23
77 Department of Arts and Culture: Annual Report 2002/2003
Statement of Changes in Net Assets/Equity
STATEMENT OF CHANGES IN NET ASSETS/EQUITY
for the eight months ended 31 March 2003
Note 8 Months
31-03-2003
R'000
Recoverable revenue
Opening balance -
Debts raised 23
Closing balance 23
TOTAL EQUITY 23 IINTATIMENDE ZONYAKA ZEEMALI 

Cash Flow Statement
78 Department of Arts and Culture: Annual Report 2002/2003 IINTATIMENDE ZONYAKA ZEEMALI 

CASH FLOW STATEMENT
for the eight months ended 31 March 2003
Note 8 Months
31-03-2003
R'000
CASH FLOWS FROM OPERATING ACTIVITIES
Net cash flow generated by operating activities 16 112 399
Cash generated (utilised) to (increase)/decrease working capital 17 161 147
Voted funds and Revenue funds surrendered 18 (102)
Net cash flow available from operating activities 273 444
CASH FLOWS FROM INVESTING ACTIVITIES 83 414
Capital expenditure 83 414
Proceeds from sale of equipment 2 -
Net cash flows from operating and investing activities 190 030
CASH FLOWS FROM FINANCING ACTIVITIES -
Net increase in cash and cash equivalents 190 030
Cash and cash equivalents at end of period 190 030
79 Department of Arts and Culture: Annual Report 2002/2003
1 Charge to National Provincial Revenue Fund
1.1 Included in the above are funds specifically and exclusively appropriated for National
Departments (Voted funds) and Provincial Departments (Equitable Share):
Programmes Total Actual Variance
Appropriation over/
8 Months (under)
2002/03
Administration 14 085 14 071 14
Arts, Culture and Language
in Society 125 744 125 266 478
Culture Development and
International Relations 64 896 64 797 99
Heritage, National Archives and
National Library services 253 034 225 149 27 885
TOTAL 457 759 429 283 28 476
1.2 Explanation of material variances including whether or not application will be made for a rollover.
Refer to note 3 to the Appropriation Statement for details of variances.
AmaNothi weenTatimende Zonyaka ZeeMali 
IINTATIMENDE ZONYAKA ZEEMALI 
AmaNothi weenTatimende Zonyaka ZeeMali 
80 Department of Arts and Culture: Annual Report 2002/2003 IINTATIMENDE ZONYAKA ZEEMALI 
Note 8 Months
31-03-2003
R'000
2 Other revenue to be surrendered to the revenue fund
Description
Proceeds from sale of equipment -
Other 509
509
3 Personnel
3.1 Current expenditure
Basic salary costs 20 654
Pension contributions 3 155
Medical aid contributions 1 505
Other salary related costs 6 537
Total Personnel Costs 31 851
Average number of employees 341
4 Inventories
4.1 Current expenditure
Inventories purchased during the year
Computer related inventories 117
Maintenance material 788
Books, magazines and publications 417
Printing and stationary 1 077
Other 124
Total cost of inventories 2 523
4.2 Inventories on hand at year end Costing
(for disclosure purposes only) method
used
Computer related inventories Latest Unit 9
Printing and stationary Average Price 44
53
The value of inventory on hand disclosed is for all stores.
81 Department of Arts and Culture: Annual Report 2002/2003
Notes to the Annual Financial Statements
Note 8 Months
31-04-2003
R'000
5Machinery and Equipment
Current (Rentals, maintenance and sundry net of cash discounts) 197
Capital 5.1 2 335
Total current and capital expenditure 2 532
5.1 Capital machinery and equipment analysed as follows:
Annexure 3
Computer equipment 1 455
Furniture and office equipment 575
Other machinery and equipment 305
2 335
6 Professional and special services
6.1 Current expenditure
Auditors' remuneration 293
Contractors 731
Consultants and advisory services 9 752
Commissions and committees 3
Computer services 930
Other 3 943
Total Professional and special services 15 652
7 Transfer payments
Total transfer payments made Annexure 367 584
1A, 1B
Current transfers 286 505
Public entities 220 630
Other transfers 65 875
Capital transfers 81 079
Public entities 19 851
Other transfers 61 228
IINTATIMENDE ZONYAKA ZEEMALI 
Notes to the Annual Financial Statements
82 Department of Arts and Culture: Annual Report 2002/2003 IINTATIMENDE ZONYAKA ZEEMALI 
Note 8 Months
31-03-2003
R'000
8 Miscellaneous
8.1 Current Expenditure
Gifts, donations and sponsorships made 8.2 203
Total miscellaneous expenditure 203
8.2 Gifts, donations and sponsorships paid in cash by the
department (items expensed during the current year)
Nature of gifts, donations and sponsorships
Contribution to funeral expennses
- Late Ms Mary Mxadana 10
Other gifts:
The department presented numerous gifts to various foreign
and local dignatories during official visits and other functions.
These gifts include amongst others flowers, glasware, beaded
crafts, clay pots and other crafts. 193
203
9 Special functions: Authorised losses
Details of special functions (theft & losses) 9.1 41
9.1 Other material losses written off in income statement
in current period
Nature of losses
Damage to hired vehicles 31
Dishonoured cheques written off 7
Claim against the state: loss of bagage whilst being on
officail duty 2
Claim against the state: loss of personal belongings in
accident whilst being on official duty. 1
41
9.2 Details of special functions (theft and losses)
Per programme
Programme 1: Administration 41
10 Analysis of surplus
Voted funds to be surrendered to the National/Provincial Revenue Fund 28 476
Non voted funds
Other revenue to be surrendered to the Revenue Fund 509
28 985
11 Cash and cash equivalents
Paymaster General Account 189 993
Cash on hand 37
190 030
83 Department of Arts and Culture: Annual Report 2002/2003
Notes to the Annual Financial Statements
Note 8 Months
31-03-2003
R'000
12 Receivables - current
Amounts owing by other departments 14 977
Staff debtors 12.2 799
Other debtors 12.3 1 721
Advances 12.4 448
17 945
As a result of the establishment of the Department of Arts and Culture from 1 August 2002,
no age analysis of the debtor figures is available.
12.1 Amounts of R1 082 079 included above may not be recoverable, but has not been
written off in the income statement.
12.2 Staff debtors
Travel and subsistence debt 770
State guarantees 9
Bursary debt 13
Income tax debt 7
799
12.3 Other debtors
Debt in respect of previous employees to be recovered
Travel and subsistence debt 331
State guarantees 26
Bursary debts 59
Income tax debt 2
Salary overpayment 13
Other debt -
Other recoverable amounts
Possible amounts recoverable in terms of losses incurred 1 290
Others -
1 721
12.4 Advances
Nature of advances
Advances granted to departments for the rendering of services 145
Travel and subsistance allowances issued to officials 301
Persal salaries and stoppages 2
448
13 Voted funds to be surrendered
Opening balance -
Transfer from income statement 28 476
Paid during the year -
Closing balance 28 476
IINTATIMENDE ZONYAKA ZEEMALI 
Notes to the Annual Financial Statements
84 Department of Arts and Culture: Annual Report 2002/2003 IINTATIMENDE ZONYAKA ZEEMALI 
Note 8 Months
31-03-2003
R'000
14 Revenue funds to be surrendered
Opening balance -
Transfer from income statement for revenue to be surrendered 509
Paid during the year (102)
Closing balance 407
15Payables - current
Description
Amounts owing to other departments 15.1 178 992
Other payables 15.2 77
179 069
15.1 Amounts owing to other departments
As a result of the functions relating to arts and culture that have been transferred to the new
Department of Arts and Culture from the Department of Arts, Culture, Science and Technology,
which ceased to exist on 31 July 2002, a conversion account was created to transfer all the
transactions from 1 August 2002 to 31 March 2003 from the former Department to the new
Department. The amount represented in this account, will be reconciled via the Pay Master
General account with the former Department.
15.2 Other payables
GRV suspenses 6
Tax RSA 53
Pension deduction 2
Credit balances on debt accounts to be refunded to debtors 16
77
16 Net cash flow generated by operating activities
Net surplus as per Income Statement 28 985
Adjusted for items separately disclosed 83 414
Purchase of equipment 2 335
Capital expenditure included in transfer payments 81 079
Net cash flow generated by operating activities 112 399
17 Cash generated to decrease working capital
Increase in receivables - current (17 497)
Increase in prepayments and advances ( 448)
Increase in payables 179 092
161 147
18 Voted funds and Revenue funds surrendered
Voted funds surrendered -
Revenue funds surrendered ( 102)
102
85 Department of Arts and Culture: Annual Report 2002/2003
Disclosure Notes to the Annual Financial Statements
19 Contingent liabilities
Liable to Nature Note 8 Months
31-03-2003
R'000
Motor vehicle guarantees Employees Annexure 2 97
Housing loan guarantees Employees Annexure 2 935
1 032
20 Accruals
Listed by standard item
Security 15
Advertising 78
93
Listed by programme Izinga 
Program 4 93
93
21 Employee benefits
Leave entitlement 247
Thirteenth cheque 1 355
Performance bonus 73
1 675
22 Leases
22.1 Operating leases - Equipment Nashua Minolco Total
Not later than 1 year 50 54 104
Later than 1 year and not later than 3 years 85 16 101
Later than 3 years - - -
Value of lease liabilities 135 70 205
23 Related party transactions
No related transaction took place during the period under review, other than transactions that
occur within a normal supplier or client/recipient relationship on terms and conditions no more or
less favourable than those which it is reasonable to expect the department would have adopted if
dealing with that individual or entity at arm's length in the same circumstances.
24 Key management personnel
24.1 Remuneration
Remuneration paid to key-personnel 360
24.2 Other remuneration and compensation provided to key management and close members
of the family of key management personnel
Key management personnel does not qualify for any other remuneration other than the
approved remuneration structures.
24.3 Loans that are not widely available (and/or widely known) to persons outside the key
management
No loans were granted to key management personnel in the Department.
IINTATIMENDE ZONYAKA ZEEMALI 
Annexures to the Annual Financial Statements for the eight months ended 31 March 2003
ANNEXURE 1A
STATEMENT OF TRANSFERS TO PUBLIC ENTITIES AND INSTITUTIONS
GRANT ALLOCATION EXPENDITURE
Public Entity / Institution Appropria-Adjust- Roll Total Actual Amount % of Capital Current
tions Act ments Overs Available Transfer not Available
Estimate Trans-T ransferred
ferred
R'000 R'000 R'000 R'000 R'000 R'000 R'000 R'000
Performing arts Councils
_ Artscape 9 915 9 915 9 915 - 9 915
_ State theatre 11 139 11 139 11 139 - 11 139
_ Playhouse company 10 658 10 658 10 658 - 10 658
_ Performing Arts Centre
of the Free State 8 700 8 700 8 700 - 8 700
_ Market Theatre
foundation 4 283 4 283 4 283 - 4 283
_ Windybrow Theatre 1 405 1 405 1 405 - 1 405
_ Kwazulu-Natal
Philharmonic Orchestra 1 500 1 500 1 500 - 1 500
Business Arts
South Africa 1 950 1 950 1 950 - 1 950
National Arts Council 20 205 20 205 20 205 - 20 205
National Film and Video
Foundation 12 217 12 217 12 217 - 12 217
Arts, Cultural and
Heritage Institutions
_ Northern Flagship
Institute 17 955 17 955 17 955 - 17 955
_ Iziko Museum 18 721 18 721 18 721 - 18 721
_ Natal Museum,
Pietermaritzburg 3 840 3 840 3 840 - 3 840
_ National Museum,
Bloemfontein 7 869 7 869 7 869 - 7 869
_ Die Afrikaanse
Taalmuseum, Paarl 834 834 834 - 834
_ The National English
Literature Museum,
Grahamstad 1 732 1 732 1 732 - 1 732
_ Voortrekker Museum,
Pietermaritzburg 2 649 2 649 2 649 - 2 649
_ War Museum of the Boer
Republics, Bloemfontein 1 804 1 804 1 804 - 1 804
_ Robben Island Museum,
Cape Town 15 931 15 931 15 931 - 15 931
_ William Humphreys
Art Gallery, Kimberly 1 188 1 188 1 188 - 1 188
Statement of Transfers to Public Entities
86 Department of Arts and Culture: Annual Report 2002/2003 IINTATIMENDE ZONYAKA ZEEMALI 
87 Department of Arts and Culture: Annual Report 2002/2003
Statement of Transfers to Public Entities (continued)
GRANT ALLOCATION EXPENDITURE
Public Entity / Institution Appropria-Adjust- Roll Total Actual Amount % of Capital Current
tions Act ments Overs Available Transfer not Available
Estimate Trans-T ransferred
ferred
R'000 R'000 R'000 R'000 R'000 R'000 R'000 R'000
_ Engelenburg House Art
Collection, Pretoria 66 66 66 - 66
_ Nelson Mandela
Museum, Umtata 2 074 2 074 2 074 - 2 074
_ Freedom Park, Pretoria (1) 47 000 47 000 22 256 24 744 52.65% 19 851 2 405
_ National Zoological
Gardens of South Africa,
Pretoria 8 903 8 903 8 903 - 8 903
_ Transformation of
Institutions 13 000 13 000 12 376 624 4.80% 12 376
Libraries
_ National Library 9 933 9 933 9 933 - 9 933
_ SA Library for the Blind 1 883 1 883 1 883 - 1 883
_ Literature for the visual
Handicapped 312 312 312 - 312
Pan SA Language Board 18 633 18 633 18 633 - 18 633
South African Heritage
Resource Agency 9 550 9 550 9 550 - 9 550
Total 265 849 265 849 240 481 25 368 9.54% 19 851 220 630
(1) The Ad Hoc Ministerial Committee on Freedom Park requested that the architectural competition in respect of
the capital works project to develop the infrastructure at the Freedom Park site have to be changed to include
international participants.
International competition requires the accreditation of the Union of International Architects (UIC). This had an
impact on the capital works project as well as the budget implementation delaying the project time frame with
nine months. Hence a saving of R24,744 million that will be rolled over to the 2003/2004 financial year.
IINTATIMENDE ZONYAKA ZEEMALI 
Statement of Other Transfers
88 Department of Arts and Culture: Annual Report 2002/2003 IINTATIMENDE ZONYAKA ZEEMALI 
Annexures to the Annual Financial Statements for the eight months ended 31 March 2003
ANNEXURE 1B
STATEMENT OF OTHER TRANSFERS
GRANT ALLOCATION EXPENDITURE
Other Transfers Appropria-Adjust- Roll Total Actual Amount % of Capital Current
tions Act ments Overs Available Transfer not Available
Estimate Trans-T ransferred
ferred
R'000 R'000 R'000 R'000 R'000 R'000 R'000 R'000
Financial Assistance
_ Promote arts and
culture in South Africa 12 531 12 531 12 529 2 0.02% 12 529
_ Promote arts and
culture international 2 543 2 543 2 529 14 0.55% 2 529
_ Promote heritage in
South Africa 3 887 3 887 3 883 4 0.10% 3 883
_ National Language
service (1) 987 987 800 187 18.95% 800
_ National Archives 600 600 576 24 4.00% 576
Cultural Industries 15 000 15 000 15 000 - 0.00% 15 000
Moral regeneration 5 000 5 000 5 000 - 0.00% 5 000
Poverty Relief 25 587 25 587 25 558 29 0.11% 25 558
Capital works:
Associated Institutions 63 702 63 702 61 228 2 474 3.88% 61 228 -
Total 129 837 129 837 127 103 2 734 2.11% 61 228 65 875
(1) Ongoing financial assistance projects that will be rolled over to the 2003/2004 financial year
89 Department of Arts and Culture: Annual Report 2002/2003
Annexures to the Annual Financial Statements for the eight months ended 31 March 2003
ANNEXURE 2
STATEMENT OF FINANCIAL GUARANTEES ISSUED AS AT 31 MARCH 2003
DOMESTIC
Guaranteed Guarantee in Original Opening Guaran-Guaran- Closing Realised
institution respect of Guaran-balance tees tees Balance losses
teed as at issued Paid/ 31/03/2003 i.r.o.
capital 01/08/2002 during Cancelled/ claims
amount the year Reduced paid out
during
the year
New Paid
R'000 R'000 R'000 R'000 R'000 R'000
Absa Bank Housing loans 395 395 - - 395 -
Standard Bank Housing loans 157 157 41 - 198 -
Permanent Bank Housing loans 57 57 - - 57 -
BOE Bank Housing loans 56 56 - - 56 -
First National Bank Housing loans 150 126 24 - 150 -
Peoples Bank Housing loans 25 25 - - 25 -
Cashbank Housing loans 17 17 - - 17 -
Nedbank Housing loans 37 37 - - 37 -
Stannic Motor vehicles 229 229 - 132 97 -
Total 1 123 1 099 65 132 1 032 -
Statement of Financial Guarantees
IINTATIMENDE ZONYAKA ZEEMALI 
Annexures to the Annual Financial Statements for the eight months ended 31 March 2003
ANNEXURE 3
PHYSICAL ASSET MOVEMENT SCHEDULE (Not including inventories)
PHYSICAL ASSETS Opening Additions Disposals TransfersTransfers Closing
ACQUIRED DURING Balance In Out Balance
FINANCIAL YEAR 2002/03
R'000 R'000 R'000 R'000 R'000 R'000
MACHINERY AND EQUIPMENT - 2 335 - - - 2 335
Computer equipment - 1 455 - - - 1 455
Furniture and office equipment - 575 - - - 575
Other machinery and equipment - 305 - - - 305
- 2 335 - - - 2 335
Physical Asset Movement Schedule (Not Including Inventories)
90 IINTATIMENDE ZONYAKA ZEEMALI 















UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela 

Iimbalobalo nelwazi elivezwe kilelihlangothi lombiko wonyaka lifuneka ngokuya kweSahluko 1, iHlangothi III J.3 miThetjhwana yokuPhathwa kwemiSebenzi yomPhakathi begodu ibekwe nguNgqongqotjhe wemiSebenzi yomPhakathi nokuPhatha ayibekela yoke iminyango ewela ngaphasi kwemiSebenzi yomPhakathi. Ithebula leembalobalo linikela ngelwazi eliphambili ngeendaba ezipgambili mayelana  nokuphathwa kwabasebenzi. Ilwazi linqophe ukunikela iimbethamthetho amandla, iziko lokurhatjhwa kweendaba, umphakathi kanye nabadlalindima abaqakathekileko ukwelusa bonyana ingabe iminyango:-
_ Isebenzisa amandla wayo enikelwe ngaphasi komthetho wemiSebenzi yomPhakathi neeMali zoPhakathi  ngendlela okungiyo, 
_ Ifikelela okubekwe phambili ekutjhugululweni kwesitjhaba njengomba kuhlonywe yiKhabhinethi, isibonelo, ukulungisa imitjhapho yakade ekuqatjheni. 

Imibiko yonyaka ikhutjhwa ngemva kokuphela konyaka weemali. Lokhu kuhloswe ngakho ukuqinisa ukuziphendulela  kweminyango ebadlainindima abaqakathekileko. Amathebula akilombiko abuyekezwa njalo mNyango wemiSebenzi yomPhakathi nokuPhatha (DPSA). Nawufuna ilwazi elingezelelweko lifakwa kilombiko, rhgelebha uthumele imibono (ngeentjhukumiso ezicacileko) ku:-
Mnqophisi-mazombe 
UmNyango wemiSebenzi yomPhakathi nokuPhatha
ITJHEJO:
IYunithi yeLwazi lemiSebenzi yomPhakathi 
P.O. Box 916, Pretoria, 0001
psiu@dpsa.gov.za
feksi: (012) 314-7020
Ukuqinisekisa bonyana kutholakala isikhathi esaneleko ukulinganisa nokufaka imibono yakho, qinisekisa bonyana koke okulethako kufika namkha ngaphambi komhlaka 31 Arhostosi.
Nawufuna ihlathululo enabileko yetheminoloji esetjenzisiweko kilesisahluko sombiko, funa nomtlolo obuya kwa-DPSA onesihloko esithi 'A guide to understanding the oversight
report of departmental annual reports'. Ikhophi yokuhlahla iyatholakala kiyo yoke iminyango namkha ingafikelelwa ewebhsayithini ye-DPSA ethi (www.dpsa.gov.za).



UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela 

UKUPHATHWA KWABASEBENZI 
4.1 Ukusetjenziswa kweemali
Iminyango ibhajetha ngokuya kwamahlelo ahlathululwa kuhle. Amathebula alandelako arhunyeza ukusetjenziswa kweemali kokugcina okuhloliweko ngehlelo (Thebula1.1) kanye nangamabhendi wemirholo (Thebula 1.2). khulu khulu inikela ngesitjengiso semali esetjenziselwe iindleko zabasebenzi ngokuya kwehlelo ngalinye namkha ibhendi yomrholo ngaphakathi komnyango.

Ithebula 1.1 ? Iindleko zabasebenzi ngokuya kwehlelo, 2002/03

IHlelo
lnani leendleko
(R'000)
Iindleko zabasebenzi
(R'000)
Iindleko zebandulo
(R'000) 
Imisebenzi yokufundela umSebenzi neKhethekileko
(R'000)
Iindleko zabasebenzi ngephesenti lenani lokusetjenziswa

Ubuncani beendleko zabaSebenzi umsebenzi ngamunye  
(R'000)

ZokuPhatha
14 071
7117
304
1890
50,58
74

UbuKghwari, AmaSiko NeLimi EmPhakathini
125 266
9224
24
9883
7,36
131

UkuThuthukiswa KwamaSiko NeTjhebiswano LeenTjhabatjhaba
64 797
3092
19
398
4,77
114

AmaFa, AmaButhelelo WeYiLando WesiTjhaba NemiSebenzi YamaBulungelo WeeNcwadi
225 149
12 418
158
3 481
5,52
75

Inani
429 283
31 851
486
15 652
7,42
89



                                                       
Thebula 1.2 ? Iindleko zabasebenzi ngebhendi yemirholo, 2002/03

Amabhendi Wemirholo
Ukusetjenziswa Kweemali Ebasebenzini
(R'000)
Amaphesenti Wenani Leendleko Zabasebenzi
Iindleko Ezilingeneko Zabasebenzi Umsebenzi Ngamunye (R'000)
Abanamakghono aphasi (AmaZinga 1-2)
1 206
3,79
24

Abanamakghono (AmaZinga 3-5)
2 253
7,07
41,7

Ukukhiqiza ngekghono eliphezulu (AmaZinga 6-8)
12 007
37,7
78

Ukongamela ngekghono eliphezulu (AmaZinga 9-12)
11 600
36,42
141

Ubuphathi obuphezulu (AmaZinga 13-16)
4 785
15,02
281

Inani
31 851
100
89







UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela 

Amathebula alandelako anikela ngesirhunyezo ehlelweni ngalinye (Thebula 1.3) kanye nebhendi yemirholo (Thebula
1.4), yokusetjenziswa okutholwe ngesibanga semirholo, ukusebenza isikhathi esidluleleko, imali orhelejwa ngayo nawuthenga indlu kanye nerhelebho lezokwelapha. Kenye nenye indima, ithebula linikela ngesitjengiso sephesenti lebhajethi yabasebenzi esetjenziselwe lezizinto.

Thebula 1.3 - Imirholo, Ukusebenza Isikhathi Esidluleleko, Imali Orhelejwa Ngayo Nawuthenga Indlu Kanye Nerhelebho Lezokwelapha ngehlelo Laka-2002/03

IHlelo                          Imirholo                      Ukusebenza Isikhathi                  HOA                           Irhelebho
                                                                           Esidluleleko                                 
                                                                                                                                                                   Lezokwelatjhwa  

Inani
(R'000)
Imirholo Njengephesenti Leendleko Zabasebenzi 
Inani
(R'000)
Ukusebenza Isikhathi Esidluleleko Njengendleko Zabasebenzi
Inani
(R'000)
HOA Njengephesenti Leendleko Zabasebenzi
Inani
(R'000)
Irhelebho Lezokwelatjhwa Njengephesenti Leendleko Zabasebenzi 
Zokuphatha
4 302
60,45
570
8,0
77
1,08
333
4.68
UbuKghwari, AmaSiko NeLimi Emphakathini
6 254
67,8
259
2,8
141
1,53
320
3.47

UkuThuthukiswa KwamaSiko neTjhebiswano LeenTjhabatjhaba
814
26,32
63
2,03
125
4,04
294
9.51

lnani
20 086
63,06
1 018
3,19
570
1,79
1 499
4.71

Programme Salaries Overtime Home Owners Allowance Medical Assistance
AmaFa, AmaButhelelo Kanye NemiSebenzi YamaBulungelo Wesitjhaba 8 716 70,2 126 1,01 227 1,83 552 4.45
UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela 

Thebula 1.4 - Imirholo, Ukusebenza Isikhathi Esidluleleko, Imali Orhelejwa Ngayo Nawuthenga Indlu Nerhelebho Lezokwelapha ngebhendi yemirholo, 2002/ 03

Ibhendi Yemirholo      Imirholo                         Ukusebenza Isikhathi                HOA                      Irhelebho 
                                                                              Esidluleleko                                                             Lezokwelatjhwa

Inani
(R'000)
Imirholo Njengephesenti Leendleko Zabasebenzi 
Inani
(R'000)
Ukusebenza Isikhathi Esidluleleko Njengephesenti Leendleko Zabasebenzi 
Inani
(R'000))
Irhelebho Lokuthenga Indlu Njengeendleko Zabasebenzi
Inani 
(R?000)
Irhelebho Lezokwelatjhwa Njengephesenti Leendleko Zabasebenzi 
Abanamakghono aphasi (Amazinga 1-2) 
761
63.1
38
3.15
21
1.74
56
4.6

Abanamakghono
(Amazinga 3-5)
1 420
63.02
72
3.2
40
1.8
106
4.7

Ukukhiqiza
Ngekghono Eliphezulu 
 (Amazinga 6-8)
7 572
63.06
384
3.2
215
1.8
546
4.7

Ukongamela Ngekghono Eliphezulu
(Amazinga 9-12)
7 316
63.07
371
3.2
208
1.8
546
4.7

Ubuphathi Obuphezulu
(Amazinga 13-16)
3 017
63.05
153
3.2
86
1.8
225
4.7

lnani
20 086
63.06
1 018
3.2
570
1.8
1 499
4.7


Salary Bands Salaries Overtime Home Owners Allowance Medical Assistance
4.2 Zokuqatjha NeenKhundla 
Amathebula alandelako arhunyeza imbalo yeenkhundla ehlanganweni, imbalo yabasebenzi, izinga leenkhundla, kanye nokobana ingabe kunabasebenzi abangezelelweko ehlanganweni. Leli lwazi linikelwa ngokuya kwamatjhuguluko amathathu amakhulu:- ihlelo (Thebula 2.1), Ibhendi yomrholo (Thebula 2.2) kanye nemisebenzi eqakathekileko 
(Thebula 2.3).ImiNyango ifanise imisebenzi eqakathekileko efuna ukweluswa. IThebula 2.3 inikela ngelwazi lehlangano neenkhundla emisebenzini eqakathekileko yomnyango. Izinga leenkhundla liveza amaphesenti weenkhundla ezingakazaliswa. 

Thebula 2.1 ? Ukuqatjha Neenkhundla Ngokuya Kwehlelo, 31 Matjhi 2003

IHlelo 
Imbalo YeenKhundla 
Isibalo Seenkhundla Zemisebenzi Ezizalisiweko
Izinga Leenkhundla
Isibalo Seenkhundla Ezizaliswe Ngokungezelela Ehlanganweni 

Zokuphatha
144
96
33.33
8
UbuKghwari, AmaSiko neLimi Emphakathini
94
70
25.53
4

UkuThuthukiswa KwamaSiko NeTjhebiswano LeenTjhabatjhaba
36 
27
25.0
0
AmaFa, ImiSebenzi YAmaButhelelo WeYiLando WesiTjhaba NemiSebenzi YesiTjhaba YamaBulungelo Weencwadi
220
164
25.45
2

lnani
494
357
27.7
14



Thebula 2.2 ? Zokuqatjha neenkhundla ngebhendi yemirholo, 31 Matjhi 2003

Ibhendi Yomrholo
Isibalo Seenkhundla
Isibalo Seenkhundla Ezizalisiweko
Izinga Leenkhundla 
Isibalo 
Seenkhundla  Ezizaliswe Ngokungezelela Ehlanganweni  
Zamakghono Aphasi
(Amazinga 1-2)
68
50 
26.47
5
Abanamakghono
(Amazinga 3-5)
73
54
26.03
1

Ukukhiqiza Ngokwezinga Eliphezulu
(Amazinga 6-8)
215
  154
28.37
8

Ukongamela Kwekghono Eliphezulu (Amazinga 9-12)
111
  82
26.13
0

Ubuphathi Obuphezulu
(Amazinga 13-16)
27
17
37.04
0

Inani
494
357
27.7
14



IThebula 2.3 ? Zokuqatjha Neenkhundla Zemisebenzi Eqakatheke Khulu, 31 Matjhi 2003

Imisebenzi Eqakatheke Khulu        

Isibalo Seenkhundla  
Iinkhundla Ezizalisiweko  
Izinga Leenkhundla  
Isibalo Seenkhundla                                                                                                                                                                             Ezizaliswe                                                                                                                                                           Ehlanganweni     

Ayikho





Inani 







Ilwazi kenye nenye indima liveza ubujamo kusukela ngomhlaka 31 March 2003. Ekutjengiseni amatjhuguluko emukghweni yabasebenzi esikhathini esimnyaka oqaliweko, uyabawiwa bona uqale isahluko 4 salombiko. 

4.3 Ukulinganiswa Komsebenzi 
Imithetjhwana yemiSebenzi yomPhakathi ka-1999 yafaka ukulinganiswa kwemisebenzi njengendlela yokuqinisekisa bona umsebenzi olinganako urholelwa ngokulingana. Ngokusebenzisa umleyo obekwe enarheni yoke, iimphathimandla ezenza lokhu zingalinganisa namkha zilinga kabutjha umsebenzi omunye nomunye eenhlanganweni zazo. Ngokuya kweenJamiso zoke iinhkundla ezisemazingeni 9 ukuya phezulu kufanele zilinganiswe ngaphambi kokuzaliswa.
Lokhu kuzaliselelwe siqunto sakaNgqongqotjhe wemiSebenzi yomPhakathi nezokuPhatha bonyana yoke imisebenzi ye-SMS kufanele ilinganiswe ngaphambi kwaka-31 Disemba 2002. Ithebula elandelako (iThebula 3.1) irhunyeza isibalo semisebenzi eyalinganiswa ngonyala oqaliweko. Ithebula godu inikela ngeembalobalo ngembalo yeenkhundla ezenziwa ngcono namkha ezehliswako.





UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela 

Thebula 3.1 ? Ukulinganiswa Kwemisebenzi, 1 Apreli 2002 Ukuya Ku-31 Matjhi 2003

Ibhendi Yomrholo
Isibalo Seenkhundla 
Isibalo Seenkhundla Ezilinganisiweko 
Amaphesenti Weenkhundla Ezilinganisiweko Ngokuya Kwamabhendi Wemirholo
Isibalo Seenkhundla Ezenziwe Ngcono
Iinkhundla Ezehlisiweko




Isibalo 
Amaphesenti weenkhundla Ezilinganisiweko
Isibalo
Amaphesenti Weenkhundla Ezilinganisiweko
Bamakghono Aphasi  (Amazinga 1-2)

68
1
1.47
1
100
0
0
Abanamakghono
(Amazinga 3-5)
73
9
12.33
3
33.33
0
0

Ukukhiqiza Ngekghono Eliphezulu 
(Amazinga 6-8)
2 15
20
20
18
90
0
0
UKongamela Ngekghono Eliphezulu (Amazinga 9-12) 
111
15
13.51
4
26.6
0
0
IBhendi YemiSebenzi YobuPhathi ObuPhezulu A
18
4
22.2
1
25
0
0
IBhendi yemiSebenzi yobuPhathi obuPhezulu B
7
1
14.29
0
0
0
0
IBhendi yemiSebenzi yobuPhathi obuPhezulu C
1
3
300
0
0
0
0
IBhendi yemiSebenzi yobuPhathi obuPhezulu D
1
1
100
0
0
0
0
Inani 








  

Ithebula elandelako inikela ngesirhunyezo sembalo 
yabasebenzi ubujamo bemirholo yabo eyakhutjhulwako ngesibanga sokwenziwa ngcono kweenkhundla zabo.
Isibalo sabasebenzi singahluka esibalweni seenkhundla ezenziwe ngcono ngombana akusi boke abasebenzi 
abafakwa eenkhundleni ezitjha begodu ezinye iinkhundla ezenziwa ngcono ezenziwa kungase kwenze bona azikazaliswa. 
96 









UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela 

IThebula 3.2 ? Isitjengiso sabasebenzi imirholo yabo eyenziwa ngcono ngesibanga sokwenziwa ngcono kweenkhundla zabo, 1 Apreli 2002 ukuya ku-31 Matjhi 2003

Abazuzi
AbaNzima
AmaNdiya
AmaKhaladi
AmaKhuwa
Inani
Abomma
8
1
0
6
15
Abobaba
8
0
1
3
12
lnani
16
1
1
9
27
Abasebenzi Abarholopheleko 



0


Ithebula elandelako irhunyeza isibalo sezehlakalo lapho amazinga wemirholo bekadlula igreyidi ebekwe ngokulinganiswa kwemisebenzi. Amabanga wokwehluka anikelwa kenye nenye indima. 

IThebula 3.3 ? Abasebenzi amazinga wemirholo yabo edlula igreyidi ebekwe ngokulinganiswa kwemisebenzi, 1 Apreli 2002 ukuya ku-31 Matjhi 2003 (ngokuya kwe-PSR 1.V.C.3)

Umsebenzi
Imbalo Yabasebenzi
Izinga Lokulinganiswa Komsebenzi
Izinga Lokurholelwa
Ibanga Lokwehluka 
Akukho 


Inani loke labasebenzi imirholo yabo edlula izinga elibekwe kulinganiswa komsebenzi ngo-2002/03

Amaphesenti wokuqatjhwa sele kuphelele




UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela 

IThebula 3.4 irhunyeza abazuzi bokungehla ngokuya komhlobo, ubulili nokurholophala.

IThebula 3.4 ? Isitjengiso sabasebenzi amazinga wemirholo yabo adlula igreyidi ebekwe ngokulinganiswa kwemisebenzi, 1 Apreli 2002 ukuya ku-31 Matjhi 2003 (ngokuya kwe-PSR 1.V.C.3)

Isibalo sabasebenzi imirholo yabo edlula amagreyidi abekwe ngokulinganiswa                                                         Ayikho
kwemisebenzi ngo-2002/ 03 

4.4 Amatjhuguluko Wabasebenzi 
Isahlukwesi sinikela ngelwazi lamatjhuguluko ekuqatjheni esikhathini sonyaka weemali. Amazinga wokungena nokulisa emsebenzini kwabasebenzi anikela ngesitjengiso semikghwa esitjengisweni sokuqatjha komnyango. Amathebula alandelako anikela ngesirhunyezo samazinga wokungena nokuphuma kwabasebenzi ngokuya kwebhendi yemirholo (Thebula 4.1) kanye nemisebenzi engeqakatheke khulu (Thebula 4.2). (?Lemisebenzi eqakatheke khulu? kufanele ifane naleyo erhemiswe eThebuleni 2.3).

Table 4.1 ? Amazinga wokungena nokuphuma kwabasebenzi ngokuya kwebhendi yemirholo esikhathini esathoma ngomhlaka 1 Oktoba 2002 ukuya ku-31 Matjhi 2003

Ibhendi Yemirholo 
Isibalo Sabasebenzi Ngokuya Kwebhendi Ngayinye Ngomhlaka 1 Oktoba 2002 
Ukukhonjwa Nokudluliselwa Kwabasebenzi Emnyangweni  
Ukupheliswa Komsebenzi Nokudluliselwa Ngaphandle Komnyango  
Izinga Lokungena Nokulisa Umsebenzi 
Abanamakghono Aphasi (Amazinga 1-2)
33
0
5
15.15
Abanamakghono (Amazinga 3-5)
54
7
6 
11.11
Ukukhiqiza Ngekghono Elikhulu (Amazinga 6-8)
159 
6 
7 
4.4
Ukongamela Ngekghono Elikhulu (Amazinga 9-12)
90 
4 
3 
3.33
Ibhendi Yobuphathi Obuphezulu  A
10 

0 
0 
0
Ibhendi Yobuphathi Obuphezulu  B
5 

0 
0 
0
Ibhendi Yobuphathi Obuphezulu  C
1 

0 
0 
0
Ibhendi Yobuphathi Obuphezulu  D
1 

0 
0 
0
Inani 
353 
7 
21 
5.95


Table 4.2 ? Amazinga wokulisa nokungena emsebenzini oqakatheke khulu ngonyaka esikhathini esisukela ku-1 Apreli 2002 ukuya ngomhlaka 31 Matjhi 2003

Umsebenzi 
Isibalo Sabasebenzi Ngokuya Kwebhendi Ukusukela Ngomhlaka 1 Oktoba 2002
Ukukhomba Nokudluliselwa Emnyangweni  
Ukupheliswa Komsebenzi Nokudluliselwa Ngaphandle Komnyango 
Izinga Lokungena Nokulisa 
Awukho

Inani 






UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela 

IThebula 4.3 ifanisa amabanga amakhulu wokobana kungani abasebenzi batjhiya umnyango.

IThebula 4.3 ? Amabanga wokobana Kungani abasebenzi batjhiya umnyango 

Umhlobo Wokuphelisa 
Isibalo 
Amaphesenti wenani
Ukufa 
1
4.76
Ukulisa
8
38.1
Ukuphela kwekontraga 
9
42.86
Ukuqothwa ? ngesibanga semiraro yokusebenza
0
0
Ukuqothwa ? ngesibanga sokungaziphathi kuhle 
1
4.76
Ukuqothwa ? ngesibanga sokungasakghoni ukusebenza kuhle
0
0
Ukulisiswa ngesibanga sokungaphili kuhle
0
0
Umhlalaphasi 
2
9.52
Ukudluliselwa kweminye iminyango yombuso
0
0
Okhunye
0
0
Inani
21
100
Inani lesibalo sabasebenzi abatjhiye umnayngo njengephesenti lesibalo soke sokuqatjhwa 

5.95




UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela 

Ithebula 4.4 ? Ukuphuhliswa Ngomsebenzi Oqakatheke Khulu 

Umsebenzi 
Abasebenzi 
Ngo-Oktoba 1 2002
Ukukhutjhulelwa Kelinye Izinga Lomrholo
Ukukhutjhulwa Kwebhendi Yemirholo Njengephesenti Labasebenzi Ngezinga Lomrholo 
Iragelo Phambili Ukuya Kwenye Inotjhi Ngaphakathi Kwezinga Lomrholo 
Iragelo Phambili Lamanotjhi Njengephesenti Labasebenzi Ngokuya Kwebhendi Yemrholo 
Awukho

Inani



















UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela 

IThebula 4.5 ? Ukuphuhliswa Ngebhendi Yomrholo 

Ibhendi Yomrholo 
Abasebenzi 
Ngo-Oktoba 1 2002
Ukukhutjhulelwa Kwelinye Izinga Lomrholo 
Ukuphuhliswa Kwamabhendi Wemirholo Njengephesenti Labasebenzi Ezingeni Lomrholo  
Iragelo Phambili Eliya Kwenye Inotjhi Ezingeni Lomrholo 
Iragelo Phambili Lenothji Njengephesenti Labasebenzi Ngebhendi Yomrholo  
Abanamakghono aphasi (Amazinga 1-2)
33
0
0
2
6.06
Abanamakghono (Amazinga 3-5) 
54
0
0
2
3.7
Ukukhiqiza Ngezinga Eliphezulu (Amazinga 6-8)
159
12
7.55
4
2.52
Ukongamela Kwekghono Eliphezulu (Amazinga 9-12) 
90
10
11.11
3
3.33
Ubuphathi Obuphezulu (Amazinga 13-16)
17
1
5.9
0
0
Inani 
353
23
6.52
11
3.12


 UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela 

98 
4.5 Ukulinga Kwezokuqatjha
Amathebula kilesisahluko asekelwe eendleni ezibekwe mThetho wokuLingana kezokuQatjha by the Employment, umthetho wenomboro 55 ka-1998. 

IThebula 5.1 Imbalo yabasebenzi (kufaka hlangana abantu abarholopheleko) kelinye nelinye ihlangothi lemisebenzi elandelako njengangomhlaka 31 Matjhi 2003

Amahlangothi Wemisebenzi (SASCO) 
                      Abobaba                                                              Abomma                                       Inani                 

AbaNZima  AmaKhaladi  AmaNdiya  AbamHlophe   AbaNZima  AmaKhaladi  
                                                                                                        AmaNdiya AbamHlophe 

Abasebenza Ngomthetho, Iinkhulu Eziphezulu Nabaphathi
4
0
0
3
2
0
0
0
9
Abafundele Imisebenzi
65
6
2
24
54
5
3
50
209
Abosothekniki Nabakhambisani Abafundele Imisebenzi 
0
0
0
0
0
0
0
0
0
Abomabhalana 
18
3
2
2
22
6
2
7
82
Abasebenzi Bezemisebenzi Nokuthengisa
4
3
0
7
1
1
0
1
17
Abasebenzi Bezelimo Nokuthiya
0
0
0
0
0
0
0
0
0
Abasebenzi Bezobuciko Nemisebenzi Ekhambelanako
0
1
0
0
0
0
0
0
1
Abahleli Bamalunga Nabasebenzisi Belitjhini Nemafemini
0
0
0
0
0
0
0
0
0
Imisebenzi  Elula
15
4
1
1
17
1
0
0
39
Inani
106
70
5
37
96
13
5
78
357
Abasebenzi abarholopheleko
2
0
0
1
1
0
0
1
5
















UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela 

Ukuqatjha Ngokulingna

AbaNzima Abobaba 27%
AmaKhaladi Abobaba 17%
AmaNdiya Abobaba   1%
AbamHlophe Abobaba 9%
AbaNzima Abomma23%
AmaKhaladi Abomma 3%
AmaNdiya Abomma 1%
AbamHophe Abomma 19%



IThebula 5.2 Inani loke labasebenzi (kufaka hlangana abasebenzi abarholopheleko) kenye nenye ibehndi yomsebenzi elandelako ukusukela mhlana amalanga ama-31 Matjhi 2003
Ibhendi Yemisebenzi 
Abobaba                                                                                                                       Abomma                                                                          Inani                                                            

AbaNzima
AmaKhaladi
AmaNdiya
AbamHlophe
AbaNzima 
AmaKhaladi
AmaNdiya
AbamHlophe
                                   
Ubuphathi Obuphezulu
1
0
0
0
0
0
0
0                                     1
Ubuphathi Obuphezulu
7
1
0
5
3
0
0
0                                   16
Izazi Ezibandulweko Nezinelemuko Kanye 
Nobuphathi Obuphakathi
23
2
1
12
23
3
2
23                                 89
Abasebenzi Abanamakghono Wobuthekniki Nababandulweko, Ubuphathi Obuncani, Abongameleko, Iimforomani Nabosupharintende
44
4
1
18
37
4
2
50                              160
Abanamkghono Alingeneko Kanye Nkwenza Iinqunto Ngokuzithathela
17
7
2
2
16
3
1
5                                53
Abanganamakghono Nokuthatha IInqunto Ngokuhlathululiweko
14
3
1
0
17
3
0
0                               38
Inani
106
17
5
37
96
13
5
78                           358



UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela 

IThebula 5.3 Ukufunwa Kwabasebenzi Esikhathini Sango-1 Oktoba 2002 Ukuya ku-31 Matjhi 2003

Ibhendi 
Yemisebenzi
                        Abobaba                                                                        Abomma                                                 Inani                                                                                                                                                                                         

AbaNzima
AmaKhaladi
AmaNdiya
AbamHlophe
AbaNzima 
AmaKhaladi
AmaNdiya
AbamHlophe
                                   

Ubuphathi Obuphezulu
0
0
0
0
0
0
0
0
0
Ubuphathi Obuphezulu
0
0
0
0
0
0
0
0
0
Izazi Ezibandlulweko Nezinelemuko Kanye 
Nobuphathi Obuphakathi
1
0
1
0
2
0
0
0
4
Abasebenzi Abanamakghono Wobuthekniki Nababandulweko, Ubuphathi Obuncani, Abongameleko, Iimforomani Nabosupharintende
3
0
0
0
2
0
1
0
6
Abanamkghono Alingeneko Kanye Nabenza Iinqunto Ngokuzithathela
2
0
0
0
5
0
0
0
7
Abanganamakghono Nokuthatha Iinqunto Ngokuhlathululiweko
0
0
0
0
0
0
0
0
0
Inani
6
0
1
0
9
0
1
0
17
Abasebenzi Abarholopheleko
0
0
0
0
0
0
0
0
0

 
100 
IThebula 5.4 Ukukhutjhulelwa Eenkhundleni Eziphezulu Esikhathi Esathoma Ngomhlaka 1 Oktoba 2002 Ukuya ku-31 Matjhi 2003

Ibhendi 
Yemisebenzi
Abobaba                                                                                                                       Abomma                                                              Inani                                                                                                                              

AbaNzima
AmaKhaladi
AmaNdiya
AbamHlophe
AbaNzima 
AmaKhaladi
AmaNdiya
AbamHlophe
                                   

Ubuphathi Obuphezulu
0
0
0
0
0
0
0
0
0
Ubuphathi Obuphezulu
0
1
0
0
0
0
0
0
1
Izazi Ezibandlulweko Nezinelemuko Kanye 
Nobuphathi Obuphakathi
3
1
0
3
0
0
1
5
13
Abasebenzi Abanamakghono Wobuthekniki Nababandulweko, Ubuphathi Obuncani, Abongameleko, Iimforomani Nabosupharintende
7
0
0
1
6
0
0
2
16
Abanamkghono Alingeneko Kanye Nabenza Iinqunto Ngokuzithathela
1
1
0
0
0
0
0
0
2
Abanganamakghono Nokuthatha Iinqunto Ngokuhlathululiweko
2
0
0
0
0
0
0
0
2
Inani
13
3
0
4
6
0
1
7
34
Abasebenzi Abarholpheleko
0
0
0
0
0
0
0
0
0

Table 5.5 UKulisiswa EmsebenziniEsikhathini Esathoma Ngomhlaka-1 Oktoba 2002 Ukuya ku-31 Matjhi 2003

Ibhendi 
Yemisebenzi
Abobaba                                                                                                                       Abomma                                                              Inani                                                                                                                              

AbaNzima
AmaKhaladi
AmaNdiya
AbamHlophe
AbaNzima 
AmaKhaladi
AmaNdiya
AbamHlophe
                                   

Ubuphathi Obuphezulu
0
0
0
0
0
0
0
0
0
Ubuphathi Obuphezulu
0
0
0
0
0
0
0
0
0
Izazi Ezibandlulweko Nezinelemuko Kanye 
Nobuphathi Obuphakathi
0
0
1
0
1
1
0
2
6
Abasebenzi Abanamakghono Wobuthekniki Nababandulweko, Ubuphathi Obuncani, Abongameleko, Iimforomani Nabosupharintende
3
0
0
1
5
0
0
2
11
Abanamkghono Alingeneko Kanye Nkwenza Iinqunto Ngokuzithathela
1
0
0
0
2
0
0
0
3
Abanganamakghono Nokuthatha Iinqunto Ngokuhlathululiweko
0
1
0
0
0
0
0
0
1
Inani
5
1
1
1
8
1
0
4
21
Abasebenzi Abarholpheleko
0
0
0
0
0
0
0
0
0








UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela 

IThebula 5.6 Amagadango Wokukhalima Esikhathini Esathoma Ngomhlaka 1 Oktoba 2002 Ukuya ku-31 Matjhi 2003

Ibhendi Yemisebenzi 
         Abobaba                                                        Abomma                                                                                      Inani 

AbaNzima
AmaKhaladi
AmaNdiya
AbamHlophe
AbaNzima
AmaKhaladi
AmaNdiya
AbamHlophe

Igadango Lokukhalima 
0
0
0
0
0
0
0
0
0

IThebula 5.7 Ukuthuthukiswa Kwamakghono ESikhathini Esathoma Ngomhlaka 1 Oktoba 2002 Ukuya ku-31 Matjhi 2003 

Amahlangothi wemisebenzi
         Abobaba                                                        Abomma                                                                                      Inani 

AbaNzima
AmaKhaladi
AmaNdiya
AbamHlophe
AbaNzima
AmaKhaladi
AmaNdiya
AbamHlophe

Abenzi Bomthetho, IInkhulu Eziphezulu Nabaphathi
4
0
0
3
2
0
0
0
9
Abafundele Imisebenzi
65
6
2
24
54
5
3
50
209
AboTheknitjhiyeni Nabakhambisani Abafundele Lomsebenzi 
18
3
2
2
22
6
2
27
82
Abomabhalana
4
3
0
7
1
1
0
0
17
Abasebenzi Bezemisebenzi Nokuthengisa
0
0
0
0
0
0
0
0
0
Abasebenzi Abanekghono Bezelimo Nebezokuthiya 
0
0
0
0
0
0
0
0
0
Abasebenzi Banakghono Wezandla Nemisebenzi Ekhambelanako
0
1
0
0
0
0
0
0
1
Abesebenzisi Bamafemu Nebemitjhini Kanye Nabahleli Malunga 
0
0
0
0
0
0
0
0
0
Imisebenzi  Elula
15
4
1
1
17
1
0
0
39
Inani 
106
17
5
37
96
13
5
78
357
Abasebenzi Abarholopheleko
2
0
0
1
1
0
0
1
5














UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela 

4.6 Imivuzo Yokusebenza
Ukukhuthaza ukusebenza kuhle, umnyango wanikela ngemivuzo elandelako yokusebenza kuhle ngesikhathi sonyaka oqaliweko. Ilwazi linikelwa ngokuya komhlobo, ubulili noburhole (kuThebula 6.1), amabhendi wemirholo (kuThebula 6.2) nemisebenzini eqakatheke khulu (kuThebula 6.3).

                                                                             IThebula Yokuzuza
Iindleko 

Isibalo Sabazuzi
Inani Loke Labasebenzi Esiqhemeni
Amaphesente Wenani Loke Esiqhemeni
Iindleko
(R?000)
Iindleko Ezilingeneko Ngokuya Komsebenzi Ngamunye (R?000)
AbaNZima





Abobaba
21
98
21.43
213
10
Abomma
18
93
19.35
186
10
AmaNdiya 





Abobaba
0
5
0
0
0
Abomma
0
5
0
0
0
AmaKhaladi





Abobaba
0
16
0
0
0
Abomma
1
13
7.69
14
14
AbamHlophe





Abobaba
9
32
28.12
148
16
Abomma
17
78
21.79
186
11
Inani 
66
340
19.41
747
11



  
UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela 

IThebula 6.2 ? Imivuzo Yokusebenza Ngokuya Kwebhendi yemirholo Engapahsi KwemiSebenzi Yobuphathi Obuphezulu
Ukuthoma ngomhlaka 1 Oktoba 2002 Ukuya ku-31 Matjhi 2003

Amabhendi Wemirholo 
                                                  Isithombe Sabazuzi
Iindleko

Isibalo Sabazuzi 
Imbalo Yabasebenzi
Inani Lamaphesente Ngapahakthi Kwebehndi Yemirholo  
Inani Leendleko 
(R?000)
Iindleko Ezilingeneko ngokuya Komsebenzi Ngamunye
(R?000)
Inani Leendleko Njengephesente Lemali  Esetjenziswe Ebasebenzini
Abanamakghono Aphasi
(Amazinga 1-2) 
8
50
16
45
6
3.7
Abanamakghono 
(Amazinga 3-5))
7
54
13
47
7
2.1
Ukukhiqiza Ngekghono Eliphezulu (Amazinga 6-8)
36
154
32.4
379
11
2.2
Ukongamela Ngekghono Eliphezulu (Amazinga 9-12)    
15
82
18.3
276
18
2.4
Inani
66
340
19.4
747
11
2.3



UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela 


IThebula 6.3 ? Imizvuzo Yokusebenza Emisebenzini Eqakatheke Khulu, 1 Apreli 2002 Ukuya ku-31 Matjhi 2003

Imisebenzi Eqakatheke Khulu  
Isithombe Somzuzi
Iindleko 
Ayikho













Inani 








IThebula 6.4 ? Imivuzo Ekhambelanako (ibhonasi yemali), ibhendi yomrholo, yemiSebenzi Yobuphathi Obuphezulu

Amabhendi Wemirholo 
                                                            Isithombe Somzuzi 
Iindleko 

Isibalo Sabazuzi
Imbalo Yabasebenzi 
Inani Lamaphesente Ebhendini Yemirholo 
Inani Leendleko
(R?000)
Ubuncani Beendleko Emsebenzini Ngamunye
(R?000)
Inani Leendleko Njengephesente Lemai Esetjenziswe Ebasebenzini 
Ibhendi A
0
0
0
0
0
0
Ibhendi B
0
0
0
0
0
0
Ibhendi C
0
0
0
0
0
0
Ibhnedi D
0
0
0
0
0
0
Inani
0
0
0
0
0
0



UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela 

4.7 Abasebenzi Bangaphandle 
Amathebula angenzasi arhunyeza ukuqatjhwa kwamaphandle emnyangweni ngokuya kwamabhendi wemirholo kanye nangomsebenzi omkhulu. Amathebula godu arhunyeza amatjhuguluko enanini loke labasebnenzi bamaphandle kenye nenye ibhendi yemirholo kanye nakomunye nomunye umsebenzi. 
    

IThebula 7.1 ? Abasebenzi Bangaphandle, Ukusukela Ngomhlaka 1 Oktoba 2002 Ukuya ku-31 Matjhi 2003, Ngebhendi Yemirholo 

Ibhendi Yomrholo 
                               1 Oktoba 2002                                   31 Matjhi 3003                         Itjhuguluko 

Isibalo                       Iphesente                Isibalo                Iphesente                  Isibalo                 Iphesente 
                                   Lenani                                                 Lenani                                                   Letjhuguluko                                                                                                                                                                      
                                   

Abanamakghono Aphasi (Amazinga 1-2) 
0
0
0
0
0
0
Abanamakghono 
(Amazinga 3-5))
0
0
0
0
0
0
Ukukhiqiza Ngekghono Eliphezulu (Amazinga 6-8)
0
0
0
0
0
0
Ukongamela Ngekghono Eliphezulu (Amazinga 9-12)    
0
0
0
0
0
0
Ubuphathi Obuphezulu (13-16)
0
0
0
0
0
0
Inani 
0
0
0
0
0
0


IThebula 7.2 ? Abasebenzi Bangaphandle Ukusukela Ngomhlaka 1 Oktoba 2002 Ukuya ku-31 Matjhi 2003, Ngokuya Komsebenzi Omkhulu

Umsebenzi Omkhulu 
                1 Oktoba 2002                                           31 Matjhi 2003
Itjhuguluko 

Isibalo 
IPhesente Lenani
Isibalo 
Iphesenti Lenani 
Isibalo 
Itjhuguluko 














Awukho 






Inani 
0
0
0
0
0
0













UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela 

4.8 UKusetjenziswa Kwelifi Esikhathini Esathoma Ngomhlaka 1 Oktoba 2002 Ukuya ku-31 Matjhi 2003
IKomitjhini yabaSebenzi bomBuso yaveza isidingo sokweluswa ngokutlhogomela kwelifi yokugula ebasebenzini bombuso. Amathebula alandelako 

IThebula 8.1 ? Ilifi Yokugula, 1 Oktoba 2002 Ukuya ku-31 Matjhi 2002

Ibhendi Yomrholo 
Inani Lamalanga Athathiweko
Amaphesente Wamalanga Anesiqiniseko Sokwelatjhwa
Isibalo Sabasebenzi Abathathe Ilifi Yokugula
Amaphesente Wembalo Yabasebenzi Abasebenzisa Ilifi Yokugula  
Ubuncani Bamalanga Umsebenzi Ngamunye
Isilinganiso Seendleko 
(R?000)
Abanamakghono Aphasi (Amazinga 1-2) 
82
29.3
19
12.8
4
10
Abanamakghono 
(Amazinga 3-5))
70
30
24
16.2
3
13
Ukukhiqiza Ngekghono Eliphezulu (Amazinga 6-8)
277
24.2
69
46.6
4
86
Ukongamela Ngekghono Eliphezulu (Amazinga 9-12)    
139
25.2
34
23
4
80
Ubuphathi Obuphezulu (13-16)
3
0
2
1.4
2
4
Inani 
571
25.7
148
100
4
193
UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela 

IThebula 8.2 ? Ilifi Yokurholophala (Kwesikhatjhana Kanye nokonomphela), 1 Oktoba 2002 Ukuya ku-31 December 2002

Ibhendi Yomrholo 
Inani Lamalanga Athathiweko
Amaphesente Wamalanga Anesiqiniseko Sokwelatjhwa
Isibalo Sabasebenzi Abathathe Ilifi Yokugula
Amaphesente Wembalo Yabasebenzi Abasebenzisa Ilifi Yokugula  
Ubuncani Bamalanga Umsebenzi Ngamunye
Isilinganiso Seendleko 
(R?000)
Abanamakghono Aphasi (Amazinga 1-2) 
11
27.3
3
50
4
1
Abanamakghono 
(Amazinga 3-5))
30
3.3
1
16.7
30
6
Ukukhiqiza Ngekghono Eliphezulu (Amazinga 6-8)
25
20
2
33.3
13
7
Ukongamela Ngekghono Eliphezulu (Amazinga 9-12)    
0
0
0
0
0
0
Ubuphathi Obuphezulu (13-16)
0
0
0
0
0
0
Inani 
66
13.8
6
100
11
14




UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela 

IThebula 8.3 irhunyeza ukusetjenziswa kwelifi yonyaka. Isivumelwano semirholo esenziwa namayuniyoni e-PSBC ngo-2000, sifuna ukuphathwa kwelifi yonyaka ukukhandela amazinga aphezulu wokubhadelwa kwamalanga welifi angasetjenziswa ngesikhathi sokupheliswa  kwesikhathi sokusebenza. 

IThebula 8.3 ? Ilifi Yonyaka, 1 Oktoba 2002 Ukuya ku-31 Disemba 2002

Ibhendi Yemirholo 
Inani Loke Lamalanga Athathiweko
Ubuncani Bawo Emsebenzini Ngamunye 
Abanamakghono Aphasi (Amazinga 1-2) 
454
13
Abanamakghono 
(Amazinga 3-5))
500
11
Ukukhiqiza Ngekghono Eliphezulu (Amazinga 6-8)
782
12
Ukongamela Ngekghono Eliphezulu (Amazinga 9-12)    
1080
12
Ubuphathi Obuphezulu (13-16)
201
13
Inani 
4017
12


ILifi Yonyaka Ngokuya Kwebhendi Yomrholo 
Izinga  13-16
7%
Izinga  1-2
15%
Izinga  3-5
17%
Izinga  6-8
26%
UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela 

Izinga  9-12
35%

Thebula 8.4 ? Ilifi Elethwe Phambili, 1 Oktoba 2002 Ukuya ku-31 Disemba 2002

Ibhendi Yemirholo 
Inani Loke Lamalanga Alethwe Phambili Athathiweko
Ubuncani Benani Lamalanga Athathwe Msebenzi Ngamunye 
Ubuncani Balanga Welifi Alethwe Phambili Ngokuya Komsebenzi Ngomhlaka 31 Disemba 2002



Abanamakghono Aphasi (Amazinga 1-2) 
38
1
51



Abanamakghono 
(Amazinga 3-5))
19
0
29



Ukukhiqiza Ngekghono Eliphezulu (Amazinga 6-8)
81
2
31



Ukongamela Ngekghono Eliphezulu (Amazinga 9-12)    
78
2
41



Ubuphathi Obuphezulu (13-16)
7
0
51



Inani 
223
4
37












UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela 

Ithebula elandelako irhunyeza ukubhadela okwenziwa kibo boke abasebenzi ngesibanga selifi engakhenge ithathwe. 

IThebula 8.5 ? Ukubhadelwa Kwelifi Esikhathini Sango-1 Oktoba 2002 Ukuya ku-31 Matjhi 2003

IBANGA
Inani Loke
(R?000)
Isibalo Sabasebenzi
Ubuncani Bokubhadelwa Umsebenzi Ngamunye
Ukubhadelwa kwelifi ngo-2002/3 ngesibanga sokungasetjenziswa kwelifi esikhathi somzombe odlulileko
0
0
0
Ukubhadelwa kwelifi elethwe phambili ngokupheliswa komsebenzi ngo-2002/3
0
0
0
Ukubhadelwa kwelifi kwanjesi ngokuqedwa kwemisebenzi ngo-2002/3 
0
0
0
Inani
0
0
0











UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela 

4.9 AMAHLELO WE-HIV NENTUMBANTONGA Kanye Nokuthuthukiswa KwezePilo 
 
IThebula 9.1 ? Amagadango athwatha ukwehlisa ingozi yokungenwa malwelwe emsebenzini  

Amayunithi/amahlangothi wabasebenzi afaniswe ukobana asengozini ekulu yokungenwa yi-HIV namalwelwe akhambelanako
Amagadango amakhulu athethweko ukwehlisa ingozi 
Awakho
Ibandulo Eliphezulu Lerhelebho Lokuthoma

Ukwelatjhwa Kwamanceba

Ukwembathwa kwamaglavu

Ukusetenziswa kuhle kwamasirinji nesivuseleli kuphefumula kanye nevelfu yokufutha isifuba nenaliti 
















UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela 

IThebula 9.2 ? Imininingwana Yokuthuthukiswa Kwezamaphilo Kanye Namahlelo Wentumbantonga ne-HIV (tshwaya ibhokisi elifaneleko begodu unikele ngelwazi elifunekako) 

Umbuzo
Iye
Awa
Imininingwana, nayikuthi uthe iye
1. Ingabe umnyango uthumele isikhulu se-SMS ukufezakalisa iinjamiso ezitholakala eHlangothini VI leSahluko 1 semiThetjhwana yemiSebenzi yomPhakathi, 2001? Nakunjalo, nikela ngegama laso nesikhundla.
x

Nomzana K.J. Oagile
Mnqo/Ukuphathwa Kwabasebenzi
2. Ingabe umnyango uneyunithi eqalene namalunga athileko wabasebenzi ukuphuhlisa ipilo nepilo ehle yabasebenzi? Natikuthi kunjalo, tjengisa imbalo ababandakanyeka kilomsebenzi kanye nebhajethi yonyaka etholakalako khona kuzakufezwa lomnqopho. 

x
HIV/AIDS
IYUtnithi yamaHlelo Akhethekileko
1 x DD
3. Ingabe umnyango ufake iHlelo lokuRhelejwa kwabaSebenzi namkha lokuThuthukiswa kwamaPhilo ebasebenzini bawo? Nayikuthi kunjalo, tjengisa amaphuzu aqakathekileko/imisebenzi yehlelo. 
x

Ibandulo nokwazisa. Umsebenzi we-VTC kanye newerhelebho lezengqondo. Ibandulo lamakghono wokuphila. 
4. Ingabe umnyango uhlome (a) ikomiti/amakomiti atjhiwo eHlangothini VI leSahluko 1 semiThetjhwana yemiSebenzi yomPhakathi, 2001? Nayikuthi kunjalo nikela ngamagama wamalunga wekomiti kanye nabadlalindima ababajameleko.
x

Mma F Greyling ? ImiSebenzi yeHlangano
Nom Fsesedinyane ? NEHAWU
Mma L Hadebe ? UbuKghwari namaSiko
Mma M Gilder ? amaButhelelo wemiLando yesiTjhaba
Mma B Makhaya ? PSA
Mma N Msindo ? ImiSebenzi YesiTjhaba YamaLimi
5. Ingabe umnyango uyibuyekezile imithethomgomo yezokuqatjha nemikghwa ukuqinisekisa iindlela zokobana lokhu akubandlululi ngokungemthetho abasebenzi ngokuya kobujamo babo be-HIV? Nayikuthi kunjalo, yenza imithethomgmo yezokuqatjha/ imikghwa ebuyekeziweko. 

X

6. Ingabe umnyango ufake amagadango wokuvikela abasebenzi abaomulwana we-HIV namkha labo okuthathwa bonyana banawo ekubandlululweni? Nayikuthi kunjalo yenza irhelo lamagadango aqakathekileko.   

x
Umthethomgomo okhona kufanele kukhulunyiswane ngawo butjha ngesibanga sokuhlukana komnyango. 
7. Ingabe umnyango ukhuthaza abasebenzi bawo bona bangenele ukuthola iRhelebho lezeNgqondo ngokuzithandela kanye nokuHlolwa iinganzi? Nayikuthi kunjalo yenza irhelo lemiphumela oyifikelelko.
x

Abantu abanengi abathatha irhelebho lezengqondo abayi khonokho ekuhlolweni iingazi. Abatahthu asele bayokuhlolwa akhenge baseza ukuzokuthatha imiphumela yabo. 
8. Ingabe umnyango wenze amagadango/ iintjengisi zokwelusa nokulinganisa umphumela wehlelo lawo lokuthuthukiswa kwezepilo? Nayikuthi kunjalo yenza irhelo lamagadango lawo/iintjengisi.  

x















UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela 

4.10 Itjhebiswano Lezabasebenzi
Iimvumelwano zokusebenzisana ezilandelako zenziwa hlangana kwamayuniyoni nomyango. 

Ithebula 10.1 ? Iimvumelwano zokusebenzisana, 1 Oktoba 2002 Ukuya ku-31 Matjhi 2003
Inani loke leemvumelwano zokusebenzisana                                                                                        Azikho 

Ithebula elandelako irhunyeza umphumela wokulalelwa kokukhalima okwenziwa ngaphakathi komnyango ngonyaka oqaliweko.  

Ithebula 10.2 ? Ukungaziphathi kuhle nokuqedwa kokulalelwa kokukhalinywa, 1 Apreli 2002 Ukuya ku-31 Matjhi 2003

Ukulalelwa kokukhalima  - 2002/ 03                                                                                                         Akukho

Ithebula 10.3 ? Imihlobo Yokungaziphathi Kuhle Okwalungiswa Ekulalelweni Kokukhalima 

Umhlobo wokungaziphathi kuhle 
                           Isibalo 
                              Amaphesente wenani 
Akukho 


Inani
      0
           0











UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela 

Ithebula 10.4 ? Iinghonghoyilo Ezenziwa Esikhathini Sango-1 Apreli 2002 Ukuya ku-31 Matjhi 2003


Isibalo 
Amaphesente Wenani 
Imbalo yeenghonghoyilo ezirarululiweko


Imbalo yeenghognhoyilo ezingakararululwa 


Inani loke leenghonghoyilo ezenziwako
0
0

Ithebula 10.5 ? Imibango Eyenziwa Ngemikhandlu Esikhathini Sango-1 Apreli 2002 Ukuya ku-31 Matjhi 2003

Isibalo
Amaphesente Wenani 
Isibalo semibango esamukelwako


Isibalo semibango esararhelwa ngeqadi


Inani loke lemibango eyenziwako
0
0

Ithebula 10.6 ? Izenzo Zokungalwa Komsebenzi Esikhathi Sango-1 Apreli 2002 Ukuya ku-31 Matjhi 2003
Inani lamalanga wokusebenza alahlekako


Inani leendleko (R?000) zamalanga wokusebenza alahlekako


Iindleko (R?000) ezabuyiswa ngesibanga sokuthi nawungasebenziko awubhadelwa
0


Ithebula 10.7 ? Ukujanyiswa Kokuyelela Esikhathini Sango-1 Apreli 2002 Ukuya ku-31 Matjhi 2003 
Isibalo sabantu abajanyisiweko
0
Isibalo sabantu ukujanyiswa kwabo okudlula amalanga ama-30
0
Ubuncani bamalanga ajanyisiweko 
0
Iindleko zokujanyiswa (R?000) 
0



UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela 

4.11 Ukuthuthukiswa Kwamakghono
Lesi sahluko siveza imizamo yomnyango mayelana nokuthuthukiswa kwamakghono. 
  
Ithebula 11.1 Iindingo Zokubandulwa Ezifaniswe Esikhathi Sango- 1 Oktoba 2002 Ukuya ku-31 Matjhi 2003

Amahlangothi Wemisebenzi
Ubulili
Imbalo Yabasebenzi Ngomhlakala 1 Oktoba 2002
Iindingo Zobandlwa Ezifaniswe Ekuthomeni Kwesikhathi Sokubika 



Amahlelo wokufunda usebenza
Amahlelo wamakghono kanye nezinye iimfundo ezifitjhani  
Eminye imihlobo yokubandula 
Inani
Abenzi Bomthetho, IInkhulu Eziphezulu Nabaphathi
Bengubo
3

3

3

Abobaba
14

4

4
Abafundele Imisebenzi
Bengubo
50

67

67

Abobaba 
38

47

47
AboTheknitjhiyeni Nabakhambisani Abafundele Lomsebenzi 
Bengubo 
91

58

58

Abobaba  
66

40

40
Abomabhalana
Bengubo 
25

1

1

Abobaba 
28

4

4
Abasebenzi Bezemisebenzi Nokuthengisa
Bengubo 
0

0

0

Abobaba 
0

0

0
Abasebenzi Abanekghono Bezelimo Nebezokuthiya 
Bengubo 
0

0

0

Abobaba 
0

0

0
Abasebenzi Bezobuciko Nemisebenzi Ekhambelanako
Bengubo 
0

0

0

Abobaba 
0

0

0
Abesebenzisi Bamafemu Nebemitjhini Kanye Abahleli Malunga 
Bengubo 
0

0

0

Abobaba 
0

0

0
Imisebenzi Elula 
Bengubo 
20

0

0

Abobaba 
18

0

0
Inani Loke 
Bengubo 
189

129

129

Abobaba 
164

95

95
Inani 

353

224

224


UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela 

Ithebula 11.2 Ibandulo Elanikelwa Ngo-1 Oktoba 2002 Ukuya ku-31 Matjhi 2003

Amahlangothi Wemisebenzi
Ubulili
Isibalo Sabasebenzi Ngomhlakala 1 Apreli 2002
Iindingo Zobandlwa Ezifaniswe Ekuthomeni Kwesikhathi Sokubika 



Amahlelo wokufunda usebenza
Amahlelo wamakghono kanye nezinye iimfundo ezifitjhani  
Eminye imihlobo yokubandula 
Inani
Abenzi Bomthetho, IInkhulu Eziphezulu Nabaphathi
Bengubo
3

2

2

Abobaba
14

6

6
Abafundele Imisebenzi
Bengubo
50

43

43

Abobaba 
38

69

69
AboTheknitjhiyeni Nabakhambisani Abafundele Lomsebenzi 
Bengubo 
91

47

47

Abobaba  
66

39

39
Abomabhalana
Bengubo 
25

11

11

Abobaba 
28

13

13
Abasebenzi Bezemisebenzi Nokuthengisa
Bengubo 
0

0

0

Abobaba 
0

0

0
Abasebenzi Abanekghono Bezelimo Nebezokuthiya 
Bengubo 
0

0

0

Abobaba 
0

0

0
Abasebenzi Bemisebenzi Yezandla Nemisebenzi Ekhambelanako
Bengubo 
0

0

0

Abobaba 
0

0

0
Abesebenzisi Bamafemu Nebemitjhini Kanye Abahleli Malunga 
Bengubo 
0

0

0

Abobaba 
0

0

0
Imisebenzi Elula 
Bengubo 
20

0

0

Abobaba 
18

0

0
Inani Loke 
Bengubo 
189

103

103

Abobaba
164

127

127

Inani 
353

230

230





UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela 

4.12 Ukulimala Emsebenzini 
Amathebula alandelako anikela ngelwazi lokulimala emsebezini.  

Ithebula 12.1. ? Ukulimala emsebenzini, 1 Apreli 2002 Ukuya ku-31 Matjhi 2003

Ihlobo lokulimala emsebenzini
                    Isibalo 
                 Amaphesente wenani 
Okwafuna itjhejo lezokwelatjhwa elisisekelo 
1
100
Ukurholophala kwesikhatjhana 
0
0
Ukurholophala unomphela 
0
0
Okwarholela ekufeni 
0
0
Inani
1
100


4.13 Ukusetjenziswa Kwezazi

Ithebula 13.1: Ukucozululwa kokukhonjwa kwezazi ngokusebenzisa imali ebekelwe iminqopho ekhethekileko 

Ithayithili yeprojekthi 
Inani loke lezazi abasebenze ephrojekthini
Ubude: amalanga wokusebenza 
Inani lekontraga ngamaRanda
Ukukhonjwa kwezazi zokuphathwa kwetjhuguluko
1
27
150,000
Ukukhonjwa kwekampani yokwenza ifunisiso leforensikhi eMuziyamu yesiHlengele se-Robben 
5
10
50,000
Ukukhonjwa komPhathi weeMali wesikhatjhana eBulungelweni leeNcwadi leSewula Afrika
1
90
130, 000
Ukukhonjwa komPhathi weeMali wesikhatjhana e-National Flagship Institute
1
60
150, 00
Ukukhonjwa kweZazi ukwenza ukutlama, ukubeka kuhle nokusatjalaliswa kombiko wonyaka we-DACST waka-2002
4
13
147, 000
Inani loke lamaphrojekthi
Inani lezazi 
Inani lobude loke: Amalanga wokusebenza 
Inani lekontraga ngamaRanda
5
12
200
627, 803

AbaNtu Abebadinywe Amathuba Ngaphambilini (HDIs)

Ithebula 13.2: Ukucozululwa kokukhonjwa kwabasebenzeli ngokusebenzisa iimali ezibekelwe iminqopho ekhethekileko, ngokuya kwehlelo lokuBonelelwa Kwabantu Abebadinywe Amathuba Ngaphambilini (ama-HDI)

Ithayithili yephrojekthi 
Iphesente lobunikazi ziinqhema ze-HDI
Iphesente lokhuphatha ziinqhema ze-HDI
Imbalo yabasebenzeli ababuya eenqhemeni ze-HDI ezisebenza ngephrojekthi
Ukukhonjwa kwesazi sokuphathwa kwetjhuguluko 
100
100
1
Ukukhonjwa kwekampani yokwenza ifunisiso leforensikhi eMuziyamu yesiHlengele se-Robben 
20
20
3
Ukukhonjwa komPhathi weeMali wesikhatjhana eBulungelweni leeNcwadi leSewula Afrika
20
29
0
Ukukhonjwa komPhathi weeMali wesikhatjhana e-National Flagship Institute
20
20
1
Ukukhonjwa kweSazi ukwenza ukutlama, ukubeka kuhle nokusatjalaliswa kombiko wonyaka we-DACST waka-2002
50
50
3

Ithebula 13.3: Ukucozululwa kokukhethwa kwezazi ngokusebenzisa iimali zabanikeli 

Ithayitheli yephrojekthi
Inani loke lezazi ezisebenze ephrojekthini
Ubude: Amalanga wokusebenza
Inani lokunikela kwabanikeli ngamaRanda 
Ayikho



Inani loke lamaphrojekthi
Inani loke lezazi 
Inani loke lamalanga wokusebenza
Inani lekontraga ngamaRanda

Ithebula 13.4: Ukucozululwa kwezazi ezikhonjwe ngokusebenzisa iminikelo yabaNikeli, ngokuya kwe-HDI

Ithayitheli yephrojekthi
Amaphesente wobunikazi beenqhema ze-HDI
Amaphesente wokuphatha weenqhema ze-HDI
Isibalo sezazi ze-HDI ezibuya eenqhemeni ezisebenza ngephrojekthi  
Azikho









IMINININGWANA YOKUTHINTANA 
IHLANGANO                    I-ADRESI            IDOROBHA                   IKHODI             UMTATO           IFEKSI 
ImiNyango YamaPhrovinsi 
Eastern Cape Department
of Sport, Recreation, Arts
and Culture Private Bag X0020 Bisho 5605 (040) 609-5879 (040) 635-0603
Free State Department of
Sport, Culture, Science
and Technology PO Box 264 Bloemfontein 9300 (051) 405-4680 (051) 403-3567
Gauteng Department of
Sports, Recreation, Arts
and Culture Private Bag X33 Johannesburg 2000 (011) 355-2591 (011) 355-2741
KwaZulu-Natal Department
of Education and Culture Private Bag X01 Ulundi 3838 (035) 874-3422 (035) 874-3682
Mpumalanga Department
of Sports, Recreation, Arts
and Culture Private Bag X11316 Nelspruit 1200 (013) 766-5213 (013) 766-5588
North-West Department of
Social Services, Arts,
Culture and Sports Private Bag X6 Mmbatho 2745 (018) 387-4295 (018) 384-5521
Limpopo Department of
Arts, Culture and
Language Services Private Bag X9549 Polokwane 0700 (015) 295-7039 (015) 295-2043
Northern Cape Department
of Sport, Arts and Culture Private Bag X5004 Kimberley 8300 (053) 831-1761 (053) 833-4353
Western Cape Department
of Cultural Affairs, Sport
and Recreation PO Box 16385 Vlaeberg 8018 (021) 483-4350 (021) 483-3885



IinHlangano EziHlonywe Ngokuya KomThetho WePalamende  
Business Arts South Africa PO Box 784481 Sandton 2146 (011) 784-9994 (011) 784-9996
National Arts Council PO Box 500 Newtown 2113 (011) 838-1383 (011) 838-6363
National Film and Video
Foundation Private Bag X04 Northlands 2116 (011) 268-2900 (011) 268-2909
Business Arts South Africa PO Box 784481 Sandton 2146 (011) 784-9994 (011) 784-9996
South African Heritage
Resources Agency (SAHRA) PO Box 4637 Cape Town 8000 (021) 462-4502 (021) 462-4509
ImiNiningwana yokuThintana: ImiNyango YamaPhrovinsi neziNye IinHlangano 


OUTSIDE BACK COVER






    



1
          UmNyango WezobuKghwari NamaSiko: UmBiko WoNyaka 2002/2003

