﻿IsiNdebele
UMnqopho wesiKhwama sokuLilisa 
Umnqopho wesiKhwama sokuLilisa kulilisa abasebenzi ngokurholophala okubangwa kulimala/malwelwe emsebenzini okwenzeka ngesikhathi baqatjhiwe namkha abathembele kibo ngokuhlongakala okubamphumela wokulimala/malwelwe anjalo kanye nokubhadela iindleko zokwelatjhwa ezizwakalako ezitholakale ngalokhu.  
Amajamo ongaliliswa kiwo 
* Iingozi ezivela ngesikhathi sokuqatjhwa komsebenzi eziba nomphumela wokulimala kwakhe, ubulwelwe namkha ukuhlongakala 
* Amalwelwe atholakala emsebenzini ngebanga lokobana umsebenzi uthintana nezinye izinto namkha ubujamo obutholakala ebhodulukweni lokusebenzela  
* Ubujamo bokuhlongakala lapho umsebenzi ahlongakala ngebanga lengozi eyenzeka emsebenzini. 
Ngubani umsebenzi? 
* Umsebenzi uhlathululwa njengo"munye nomunye umuntu ongena esivumelwaneni sokusebenza namkha osebenza ngekontraga yokunikela ngomsebenzi kumqatjhi? 
* Ikontraga yokusebenza ingatlolwa namkha ibe ngomlomo, icacisiwe namkha ivezwe ngenye indlela. Umsebenzi kufanele enze umsebenzi ngendlela okuvunyelwe ngayo begodu athole  umrholo?  
Abasebenzi besikhatjhana* /ama-casual, abaqatjhwe ngomnqopho webhizinisi nabo baqalelelwe
* Abasebenzi bangendlini emakhayeni wangeqadi abakaqalelelwa kwanjesi, nanyana isiKhwama sisendleleni yokubafaka. 
Ngubani umqatjhi? 
Ihlathululo:  "Ngomunye nomunye umuntu, kufaka noRhulumende, oqatjha umsebenzi.?
Iinkambiso zokubika 
Zoke iingozi namkha okusolelwa kuziingozi ezifaka iindleko zokwelatjhwa kanye/namkha ukulova emsebenzini amalanga adlula kwamathathu kufanele kubikwe kungakadluli amalanga alikhomba ngendlela ebekiweko. Omunye nomunye umqatjhi ohluleka kubika ingozi uzakubonwa anomlandu wokwephula umthetho. UKomitjhinara godu angabeka ihlawulo engaba linani elizeleko lemali efunwako. 
Iingozi 
* Umqatjhi kufanele abike ingozi ngokuzalisa umBiko womQatjhi ngeNgozi (iforomo le-W.Cl. 2), kungakadluli amalanga alikhomba wokwenzeka kwengozi 
* Umbiko wokuThoma wezokweLapha (i-W.Cl. 4) onehlathululo ezeleko yokwelatjhwa kufanele uzaliswe ngudorhodera/sibhedlela
* Bona kutholwe umBiko womQatjhi weNgozi (i-W.Cl.2) kanye nomBiko wokuThoma wezokweLapha (i-W.Cl.4) imali efunwako iyatjhejwa begodu nayikuthi umlandu wengozi uyamukelwa iposakarada (i-W.Cl.56) lizakuthunyelwa kumqatjhi. Inomboro yesibawo sokufuna imali efunwako izakubonakala ekaradeneli 
* Nayikuthi umlandu angeze wamukelwa sikhatheso, ikarada lokwazisa umsebenzi (i-W.Cl.55) lizakutjhejwa mqatjhi, linikele inomboro yesibawo semali esele sifakiwe
* Umqatjhi uzakubhadela imali yokulilisa umsebenzi iinyanga ezintathu ukusuka ngelanga lengozi, lapho umsebenzi angasebenzi khona begodu athola ukwelatjhwa  
* Ukuliliswa okubhadelwa mqatjhi kuzakubuyiswa nguKomitjhinara e???
* Iforomo lomBiko wokuGcina wezokweLapha (i-W.Cl.5)  liyatlhogeka ukuphetha isibawo sokufuna imali begodu umqatjhi kufanele alithole kudorhodera wezokwelapha/esibhedlela nasele umsebenzi aphile bona angabuyela emsebenzini  
* Ebujameni bokulova isikhathi eside, umBiko wezokweLapha weRagelo Phambili (i-W.Cl.5) kufanele utholakale ngenyanga esiphathisweni, bewulethwe
* Lokha umsebenzi nakathoma ukusebenza, umBiko wokuThoma ukuSebenza (i-W.Cl.6) kufanele uzaliswe bewulethwe kuKomitjhinara kanye nomBiko wokuGcina wezokweLapha (i-W.Cl5)
* Ikhophi eqinisekisweko yeNcwadi kamAzisi womsebenzi ikatelelekile  
* Imitlolo ezalisiweko kufanele ilethwe esentha yezabasebenzi eseduze namkha e-ofisini lephrovinsi lomNyango wezabaSebenzi.
Amalwelwe wemsebenzini 
* Ubulwelwe bemsebenzini bulwelwe obuthola endaweni yokusebenzela ngebanga lokuhlangana komsebenzi nezinye izinto namkha ubujamo obutholakala ebhodulukweni lokusebenzela 
* Amalwelwe wemsebenzini arhenyiswe kutjhejuli 3 yomThetho wokuLiliswa ngokuLimala emsebenzini namaLwelwe (i-COIDA)
* Umsebenzi kufanele abike ubulwelwe bemsebenzini kumqatjhi ngokuzalisa iforomo i-W CL 14 
* Umqatjhi kufanele abike ubulwelwe bemsebenzini kuKomitjhinara wezokuLilisa ngokuzalisa iforomo lomBiko womQatjhi, okuliforomo i-W CL 1 
* Umqatjhi kufanele manje anamathisele ikhophi yeNcwadi kamAzisi womsebenzi 
* UmBiko wokuThoma wezokweLapha, okuyi-W CL 22 kufanele ufakwe eforomini lomBiko womQatjhi wokwamukela ukubhadela imali efunwako
* Umqatjhi kufanele alethe umBiko wokuGcina wezokweLapha okuyi?W CL. 26 ukuphetha ngemali efunwako. 
Ukuhlongakala 
Nayikuthi ingozi emsebenzini igcina ngokuhlongakala komsebenzi, imitlolo elandelako kufanele ilethwe ngaphandle kokumotjha isikhathi:  
* ISitifikethi sokuHlongakala namkha ubufakazi bomtlolo obutjengisa unobangela wokuhlongakala
* ISitifikethi somTjhado namkha ubufakazi bonyana umsebenzi naloyo othembele kuye bebahlala boke njengobaba nekosikazi 
* INcwadi kamAzisi yakababa ohlongakalelwe ngukosikazi/yomhlolokazi 
* IinTifikethi zamaBeletho/zokubhabhadiswa/zokufunga mayelana neminyaka yabentwana 
* Iforomo lesibawo sokuFuna ukuLiliswa (i-W.Cl.3)
* Isitatimende ngothembele kuwe, ubaba ohlongakalelwe ngukosikazi/umhlolokazi womsebenzi ohlongakeleko  (i-W.Cl.32)
* I-akhawunti ehlathululiweko yokubulunga begodu nayikuthi ibhadelwe, nerasidi. 
Imivuzo 
Imivuzo kubasebenzi itjhejwa kabutjha unyaka nonyaka 
UkuRholophala Safuthi kwesiKhatjhana 
* Ukulilisa kubhadelwa umsebenzi olimeleko ngesikhathi sokurholophala kwesikhatjhana kwakanomphela ngendlela yokubhadela ngeenkhathi ezithileko ngezinga le-75% lomrholo wakhe wenyanga ukufika ebunengini obutjhugululwe ngonyaka. Godu kungabalwa ngeveke ngokusebenzisa inani lobunengi le-4 1/3
* Akunakuliliswa okuzakubhadelwa mayelana namalanga amathathu wokuthoma wokurholophala nayikuthi ukurholophala okunjalo kuthatha amalanga amathathu namkha ngaphasi kwalokho
* Lapho ukurholophala kuthatha amalanga amane namkha ngaphezulu, ukulilisa kubhadelelwa isikhathi soke 
* Ukubala isikhathi sokulova emsebenzini ilanga lokuthoma lokulova lilanga umsebenzi aqeda ngalo ukusebenza ngebanga lokulimala namkha ubulwelwe bemsebenzini ngaphandle kokuqeda itjhifti yakhe. AboSondarha namaLanga wokuPhumula awela ekuthomeni namkha ekugcineni kwesikhathi sokulova emsebenzini ayafakwa
* Ukulova emsebenzini amalanga alikhomba wekhalenda (okufaka, aboSondarha namaLanga wokuPhumula) athathwa njengeveke yinye. Ukulova amalanga amahlanu kuzakuthathwa njenge-5/7 yeveke. 
UkuRholophala uNomphela 
* Ukuliliswa kokurholophala unomphela lapho ubukhulu bokurholophala kuyi-30% namkha ngaphasi, kuthatha kancani imali ebhadelwa ngobunengi, kususelwe eenkhathini ezili-15 zomrholo wenyanga womsebenzi ukufika ebunengini obuquntwa ngonyaka. Lapho ukurholophala kungaphasi kwe-30% ubunengi benani bubalwa ngokuya kwakho ukurholophalokho.  UmThetho godu unikela ngenani elincani lokulilisa nayikuthi umrholo womsebenzi uneqintelo elithileko elandiswa unyaka nonyaka 
* Nayikuthi ubukhulu bokurholophala unomphela yi-31% namkha ngaphezulu, ukuliliswa kwenzeka ngomhlalaphasi wenyanga 
* Umuntu wokurholophala unomphela (100%) kubalwa ngendlela  efanako nokubhadelwa kwesikhathi esithileko mayelana nokurholophala unomphela isikhatjhana. Nayikuthi ukurholophala komsebenzi kungaphasi kwe-100%, umhlalaphasi ubalwa ngokuya kokulimalokho.
Ukuliliswa lokha umsebenzi nakahlongakalako 
* Ubaba ohlongakalelwe ngukosikazi/umhlolokazi kufanele abhadelwe:
* Inani elinengi elilingana kabili nomhlalaphasi wenyanga umsebenzi abengaba nawo nayikuthi bekarholophele ngamaphesente ali-100. 
* Umhlalaphasi olingana ne-40% yomhlalaphasi umsebenzi ebekungafanela awuthole nayikuthi bekazabe arholophele nge-100%
* Omunye nomunye ongaphasi kweminyaka eli-18 ubudala ufanelwe kuthola umhlalaphasi wenyanga olingana ne-20% yomhlalaphasi obhadelwa umsebenzi orholophele ngamaphesente ali-100, kuye ngokuthi inani loke lomhlalaphasi elibhadelwa ubaba ohlongakalelwe ngukosikazi mfelwa namkha umhlolokazi nabantwana alidluli inani ebelingabhadelwa nayikuthi umsebenzi bekarholophele nge-100. Ekutjhadeni butjha umhlalaphasi wenyanga kababa ohlongakalelwe ngukosikazi namkha womhlolokazi uragela phambili begodu uphela nakahlongakalako. Umhlalaphasi womntwana uragela phambili abe afike eminyakeni eli-18 ubudala, namkha ahlongakale namkha atjhade ngaphambi kweminyaka eli-18
* Ebujameni lapho umntwana arholophele ngokomzimba namkha ngengqondo, umhlalaphasi wakhe uragela phambili abe afike eminyakeni eli-18 namkha bekufike isikhathi esilindelweko bona umsebenzi ohlongakeleko bekangamtlhogomela. Abentwana ngesikhathi sokuhlongakala komsebenzi, abebaneminyaka eli18 ubudala begodu barholophele ngokomzimba namkha ngokwengqondo, nabo bazakuthola umhlalaphasi ngesikhathi esifanako ebekungalindelwa bona umufi abatlhogomele. 
* Umhlalaphasi womntwana ungaragela phambili ngemva kobana afike eminyakeni eli-18 nayikuthi kunobufakazi obutloliweko bokobana umntwana ufunda esekhondari namkha esikhungweni sefundo ephakamileko. Umhlalaphasi uzakuragela phambili isikhathi esilindelwe bona umsebenzi ohlongakeleko bekafaka isandla ekutlhogonyelweni kwakhe  
* Iindleko zamambala zokubulunga ezifika ebukhulwini obutjhugululiweko ngonyaka zibhadelwa siKhwama sokuLilisa. 
Iindleko zokwelatjhwa 
Zoke iindleko ezizwakalako zomsebenzi namkha ezibangelwe umsebenzi zingadoswa esiKhwameni sokuLilisa.
Woke ama-akhawunti mayelana nabaSebenzi abaBekelwe ngeQadi kufanele alethwe kumqatjhi ozakufanela bona awabhadele. 
?
Ukuthwalwa komsebenzi olimeleko 
Iindleko ezilungileko ezibangwa kuthuthwa komsebenzi olimeleko asiwe esibhedlela, kudorhodera namkha ekhaya, zizakudluliselwa esiKhwameni sokuLilisa.  
Word count: 1 465
