﻿


IRHIPHABLIKHI YASENINGIZIMU AFRIKA



UMTHETHOSIVIVINYO WOBUHLENGIKAZI







(Njengoba wethulwe eNdlini kaZwelonke njengoMthethosivivinyo wesigaba 76:Incazelo efingqiwe ngaloMthethosivivinyo ikhishwe ePhephabhukwini loMbuso elinguNombolo 27904 lomhlaka 12 kuNcwaba ( August) 2005)





(UNgqongqoshe wezeMpilo)


























[B26 ? 2005]














UMTHETHOSIVIVINYO


Ukulawula umsebenzi wobuhlengikazi; nokuhlinzekela okuhambisana nakho


Makumiswe yiPhalamende leRiphablikhi yaseNingizimu Afrika, ngokulandelayo:-


UKUHLELWA KWEZIGABA

Izigaba


Isahluko 1

UMKHANDLU WEZOBUHLENGIKAZI WASENINGIZIMU AFRIKA


1. Izincazelo
2. UMkhandlu wezoBuhlengikazi waseNingizimu Afrika
3. Izinjongo zoMkhandlu
4. Umsebenzi woMkhandlu
5. Ukubunjwa  nokuHlakazwa koMkhandlu
6. Ukungafaneli ukuba Ilunga
7. Ukushiya isikhundla
8. Ukwemukwa ubulunga
9. Ukwephucwa ubulunga
10. Usihlalo noSekela likaSihlalo woMkhandlu
11. Izibopho zoMkhandlu
12. Imihlangano yoMkhandlu
13. Isibalo samaLunga nenqubo yoMhlangano
14. Ikomiti eliphethe loMkhandlu
15. Amanye amakomiti
16. Inkokhelo yamalunga oMkhandlu nekomiti
17. UNgqongqoshe angalungisa Amaphutha
18. Ukuqashwa kukaNobhala nabaSebenzi
19. Izibopho zikaNobhala
20. Izibopho zokubika zikaNobhala
21. Ukuxhaswa kweziNdleko
22. Ukugcinwa kwemali yoMkhandlu eBhange
23. Imali eyabelwe uMkhandlu
24. Okuqukethwe umbiko wonyaka namabhuku aphelezelayo
25. Izindleko ebezingalindelwe nezingenakungwemeka
26. Izindleko ezingagunyaziwe, ezingafanele, ezingenambuyiselo neziyinhithakalo
27. Ukuphathwa nokutshalwa kwemali
28. Ukuchithwa kwempahlwa
29. Ukuphatha ngemfanelo (corporate governance)




ISAHLUKO 2
IMFUNDO NOKUQEQESHA, UCWANINGO, UKUBHALISA NENQUBO YOKUSEBENZA

30. uMsebenzi nenqubo yomsebenzi wobuhlengikazi
31. Ukubhalisa kuqala ngaphambi kokusebenza
32. Ukubhaliswa kwabafundi
33. Ukubhaliswa okwesikhashana
34. Ukubhaliswa kwezinye iziqu ezengeziwe
35. Ukugcinwa nokukhishwa kweLejista
36. Irejista ingubufakazi
37. Ilisidi ingubufakazi
38. Iziqu eziqunyiwe ukuze ubhalise
39. Imibandela ephathelene nokuqhuba izifundo ngomsebenzi
40. Ukusebenza emphakathini
41. Ukulawulwa kocwaningo
42. Ukufunda noqeqesho
43. Ukusetshenzisa kwezikhundla ezithile
44. Ukusulwa nokuBhaliswa futhi kwegama kulejista
45. Undaba lwezitifiketi ezimbili zokubhaliswa,  isitifiketi sezinga, okucashunwe kulejista noma esitifiketini




ISAHLUKO 3
AMANDLA OMKHANDLU MAYELANA NOKUZIPHATHA KOMSEBENZI

46. Uphenyo olwenziwa uMkhandlu ngezinsolo zokungaziphathi kahle 
47. Inqubo yophenyo olwenziwa nguMkhandlu
48. Ukuqhukekiselwa phambili kokukhishwa noma ukuphanyekwa kokuqala ukusebenza kwenhlawulo 
49. Ukumiswa noma ukusulwa kulejista mayelana nodaba lokuziphatha
50. Ukwamukelwa nguMkhandlu kokuziPhatha komuntu obhaliswe ngaphansi kwezimo ezithile
51. Ukungafaneli ukusebenza ngenxa yokukhubazeka
52. Uphenyo ngezindaba eziphathele nokufundisa abafundelayo



ISAHLUKO 4
AMACALA ABANTU ABANGABHALISIWE


53. Isigwebo sokusebenza njengomhlengikazi, umbelethisi, usitafu, umsizi-mhlengikazi noma umsizi-mbelethisi ungabhalisile
54. Isigwebo sokuthumela imininingwane engesilo iqiniso ukuze ubhaliswe nokufakwa kwemininingwane engesilo iqiniso kulejista noma ukuzenza omunye umuntu.
55. Izigwebo


ISAHLUKO 5
OKUJWAYELEKILE NOKWENGEZIWE


56. Amalungiselelo akhethekile mayelana nabahlengikazi abathile
57. Ukudluliswa kokuphikisana nesinqumo soMkhandlu
58. Imithethonkambiso
59. Imithethonqubo
60. Ukwesulwa kwemithetho
61. Amalungiselelo esikhashana
62. Igama ngokufingqiwe nokuqala ukusebenza


Isahluko 1


UMkhandlu wabuHlengikazi wase Ningizimu Afrika

Izincazelo

1. KuloMthetho ngaphandle uma ingqikithi iqonde okunye?
?isikhungo sokufundisa ubuhlengikazi ezigunyaziwe?  kushiwo isikhungo sokufundisa ubuhlengikazi esigunyazwe uMkhandlu ngaphansi kwaloMthetho;
?umbelethisi oyindoda?  kushiwo umuntu wesilisa obhaliswe njengombelethisi ngaphansi kwesigaba 31;
?umsizi wombelethisi?  kushiwo umuntu obhaliswe kanjalo ngaphansi kwesigaba 31;
?umsizi mhlengikazi? kushiwo umuntu obhaliswe kanjalo ngaphansi kwesigaba 31;
?Umqulu wokuziphatha? kushiwo umqulu wokuziphatha, ukwenza ngendlela eyiyo kanye noma enye inqubo yokuziphatha emiswe ngaphansi kwaloMthetho.
? uMkhandlu? kushiwo uMkhandlu wobuhlengikazi waseNingizimu Afrika okukhulunywa ngawo esigabeni 2;
?isizinda solwazi (database)? kushiwo indlela edidiyelwe yemininingwane yabantu ababhaliswe ngaphansi kwaloMthetho,  izikhungo zokufundisa ubuhlengikazi, nezithunywa zobuhlengikazi ezigcinwe uMkhandlu ukuze uhlangabezane nezidingo zokunquba nokukhipha ulwazi ngakwaloMthetho;
?uMqondisi-jikelele? kushiwo lowo oyinhloko yoMnyango wezeMpilo kuzwelonke;
?izindleko ezingenambuyiselo nezyincithakalo?  kunencazelo efanayo naleyo enikwe esigabeni 1 soMthetho wokuPhathwa kweMali yombuso  ka 1999 (uMthetho ongunombolo 1 ka 1999)
?umsebenzisi wezempilo? kunencazelo efanayo naleyo enikwe esigabeni 1 soMthetho wezempilo kaZwelonke ka 2003, (uMthetho onguNombolo 61 ka 2003)
?iziko lezempilo? kushiwo kunencazelo efanayo naleyo enikwe esigabeni 1 soMthetho wezempilo kaZwelonke ka 2003, (uMthetho onguNombolo 61 ka 2003);
?usizo lwezempilo? kunencazelo efanayo naleyo enikwe esigabeni 1 soMthetho wezempilo kaZwelonke ka 2003, (uMthetho onguNombolo 61 ka 2003);
?izindleko ezingalungile?kushiwo izindleko, ngale kwalezo ezingagunyaziwe ?
(a) ezidalwe ngokwephula  noma lezo ezingahlangabezani nezidingo zomthetho; noma
(b) ezingaphandle komsebenzi woMkhandlu okukhulunywa ngawo kuloMthetho;
?umbelethisi osafunda? kushiwo umuntu obhaliswe ngokwesigaba 32;
?umhlengikazi osafunda?  kushiwo umuntu obhaliswe ngokwesigaba 32;
?umbelethisi? kushiwo umuntu wesifazane obhaliswe ngokwesigaba 31
?ukubelethisa? kushiwo umsebenzi wokunakekela owenziwa ngabantu abaqeqeshiwe nababhaliswe ngokwaloMthetho,  abasiza balekelele isiguli ikakhulukazi umama nomntwana, ukuze bagcinwe bephile kahle ngesikhathi sokukhulelwa, ngesikhathi sokuhelwa nangesikhathi sokuzalwa komntwana;
?uNgqongqoshe?  kushiwo uNgqongqoshe wezeMpilo;
?umnyango kuzwelonke? kushiwo uMnyango wezeMpilo kuZwelonke;
?umhlengikazi?  kushiwo umuntu obhaliswe emkhakheni ongaphansi kwesigaba 31 (1) ukuze asebenze ubuhlengikazi noma ukubelethisa;
?ubuhlengikazi? kushiwo umsebenzi wokunakekela oqhutshwa ngumuntu obhaliswe ngokwesigaba 3, osiza anakekele futhi elaphe abasebenzisi bezempilo ukuze baphile noma bagcineke bephilile uma kwenzeka banakekela umsebenzisi wezempilo ukuze ahlale ngentokomalo nangenhlonipho kuze kufike isikhathi sokufa kwakhe;
?izithunywa zobuhlengikazi? kushiwo noma imuphi umuntu ngale kwamaziko ezempilo okungumsebenzi wazo ukunikezela ngabahlengikazi, ababelethisi, abahlengikazi abangositafu, abasizi babahlengikazi noma abasizi bababelethisi  ezikhungweni zezempilo noma kubasebenzisi bezempilo ngenhloso yokuba banikeze usizo lobuhlengikazi;
?izikhungo zokufundisa ubuhlengikazi? kushiwo noma isiphi isikhungo sokufundisa ubuhlengikazi esigunyazwe uMkhandlu ngaphansi kwaloMthetho;
?usizo lobuhlengikazi? kushiwo noma iluphi usizo ngaphakathi kwenqubo yokusebenza njengomhlengikazi;
?umsebenzi?  kushiwo umuntu obhaliswe ngokwesigaba 31 (1) saloMthetho;
?okunqunyiwe? kushiwo okunqunywe ngokomthethonkambiso;
?umhlengikazi ongungcweti? kushiwo umuntu obhaliswe kanjalo ngokwesigaba 31;
?ilejista? kushiwo ilejista equkethe amagama neminye imininingwane yabo bonke abantu ababhaliswe ngokwesigaba 31, 32 noma 33  kanye nezinye iziqu ezengeziwe ezibhaliswa ngokwesigaba 34;
?uNobhala?  kushiwo umuntu oqashwe ngokwesigaba 18;
?umthethonkambiso? kushiwo noma imuphi umthethonkambiso owenziwe ngokwesigaba 58;
? umthethonqubo?  kushiwo noma imuphi umthethonqubo owenziwe ngokwesigaba 59;

?indima yokusebenza? kushiwo  indima yokusebenza yomsebenzi ehambisana nezinga okukhulunywa ngalo esigabeni 30 mayelana nomsebenzi;
?umhlengikazi ongustafu?kushiwo noma imuphi umuntu obhaliswe ngokwesigaba 31;
?loMthetho? kumbandakanywa nemithethonkambiso;
?izindleko ezingagunyaziwe? kushiwo izindleko  ezingahambisani nesabelo sezimali somkhandlu noma ezenzeke ngaphandle kohlelo lwezimali noma ezingaphandle kwemigomo yokuphatha yoMkhandlu okukhulunywa ngayo esigabeni 29 (2);
?Ukungaziphathi kahle emsebenzini?kushiwo isenzo esingafanele, esilihlazo esingenanhlonipho noma ngokobungweti bomsebenzi isenzo ezingafanele, esilihlazo esingenanhlonipho.

UMkhandlu wobuhlengikazi waseNingizimu Afrika

2. (1) UMkhandlu wobuHlengikazi waseNingizimu Afrika osungulwe ngokwesigaba 2 soMthetho wobuHlengikazi ka 1978 (uMthetho onguNombolo 50 ka 1978) usaqhubeka ukusebenza njengomuntu owakhiwe ngokomthetho, nakuba loMthetho (ka 1978) ususulwe yiloMthetho
(2) Ihhovisi eliyikoMkhulu loMkhandlu lisePitoli

Izinjongo zoMkhandlu

3. Izinjongo zoMkhandlu ngu ?
(a) kusebenzela nokuvikela umphakathi ngezindaba eziphathelene nosizo lwezempilo jikelele ikakhulukazi usizo lobuhlengikazi;
(b) kwenza umsebenzi wawo ngokubeka phambili umphakathi nangokuhambisana nenqubomgomo yezempilo kazwelonke njengoba imiswe nguNgqongqoshe;
(c) kukhuthaza ukunikezwa kosizo lwezempilo  kubahlali baseRiphablikhi oluhambisana nezinkambiso nobugugu yomhlaba wonke;kanye
(d) kusungula, ukukhuthaza amazinga okuphatha nezinga lokufundisa nokuqeqeshwa ngobuhlengikazi ngokwaloMthetho neminye imithetho esebenzayo;
(e) kusebenza ngobuchwepheshe nokugcina iqophelo eliphezulu lokunquba umsebenzi kwabasebenzi ngokwalomthetho neminye imithetho esebenzayo;
(f) kukhuthaza nokugcina ukuxhumana nokuxoxisana nabo bonke abathintekayo mayelana namaqophelo aphezulu obuhlengikazi, ikakhulukazi amaqophelo okufundiswa nokuqeqeshwa kwabahlengikazi nokuziphatha ngobuchwepheshe nokusebenza kulelizwe noma ngaphandle kweRiphablikhi;
(g) kwaluleka uNgqongqoshe ngokuchibiyelwa noma ukufaneliswa kwaloMthetho mayelana nezindaba zobuhlengikazi;
(h) kuvuleleka nokubika emphakathini mayelana nokufezwa kwezinjongo zawo ekwenzeni umsebenzi wawo;
(i) kuphakamisa nokugcina izinga eliphezulu lobuchwepheshe nokuziphatha kwabuhlengikazi; kanye
(j) nokukhuthaza izinjongo ezihleliwe zoMkhandlu.




Umsebenzi woMkhandlu

4. (1) (a)	kuzo zonke izinqumo ozithathayo ukhumbule izinqubomgomo zezempilo kuzwelonke  ezimiswe nguNgqongqoshe  nokusebenzisa lezo zinqubomgomo mayelana nobuhlengikazi;
(b)	uma ugunyaziwe yiloMthetho, ukungena, nokuthatha noma ukubuyisela kulejista igama lomuntu;
(c) ukuhlola nokuqasha abahloli nabongameli nokukhipha ama-diploma nezitifiketi ngalokho kuhlolwa;
(d) ukuhlola nokuphenya izikhungo ezifundisa ubukhengikazi, inqubo yokufundisa ngobuhlengikazi namaziko ezempilo, ukuze kuqinisekiswe ukulandlewa kwaloMthetho, nomthethonqubo namazinga amiswe uMkhandlu ngokwaloMthetho;
(e) ukubikela isigungu esimiswe ngokomthetho esifanele ngokungalandelwa okutholakele ngemuva kokuhlolwa  noma ukuphenywa  okukhulunywa ngakho kusigatshana (d);
(f) ukuqinisekisa ukuthi abantu ababhaliswe ngokwaloMthetho baphatha kahle abasebenzisi bezempilo ngendlela ehlonipha amalungelo abo ngokoMthethosisekelo, esithunzi, ukuhlonishwa komzimba nengqondo ngokulingana, nokuthi umuntu ohlulekayo ukwenza lokhu uthathelwa izinyathelo zokuqondisa izigwegwe;
(g) ukwenza uphenyo ngezikhalo ngabantu ababhalisiwe ngokwaloMthetho nokuthathela labo bantu  izinyathelo zokuqondiswa izigwegwe  ngokulandela okushiwo yiloMthetho ukuze kuvikelwe umphakathi;
(h) ukukhipha ephephabhukwini lombuso iGazethi yonke imininingwane yokungaziphathi kahle namagama nemfundo yabantu abathathelwe izinyathelo zokuqondiswa izigwegwe ngokwaloMthetho zingakapheli izinsuku ezingama-30 luqediwe undaba;
(i) ukuqinisekisa ukuthi ilegista yabantu ababhaliswe ngokwaloMthetho ivulelwa umphakathi ezindaweni ezinqunyiwe;
(j) ukwenza uphenyo nokuthathela izinyathelo izikhungo ezifundisa ngobuhlengikazi ezingagunyaziwe;
(k) ukuhoxisa nokumisa okwesikhashana ukugunyazwa kwesikhungo esifundisa ngobuhlengikazi noma uhlelo lokufundisa ngobuhlengikazi noma ngabe ukufundisa nokuqeqesha kwalapho kungahambisani nezidingo ezinqunyiwe  nokwazisa iziphathimandla ezikhipha amalayisensi ngalokhu;
(l) ukumisa-
(i) indima yokusebenza kwabahlengikazi;
(ii) imibandela abangasebenza phansi kwayo abahlengikazi abangongoti;
(iii) izenzo noma ukwehluleka ukwenza, umkhandlu ongathethela umuntu obhalisiwe izinyathelo ngokwaloMthetho; kanye
(iv) izidingo  zabahlengikazi ukuze bahlale bekwazi ukwenza umsebenzi ngendlela enqunyiwe;

(m) ukumisa amalayisensi nemali yokubhalisa ekhokhwa ngaphansi kwaloMthetho;
(n) ukuqapha ukuhlolwa ngabezemfundo noqeqesho, kumbandakanywa nokwamukela kwezifundo ezeziwe ngaphambilini, ukubhalisa abazohlola nabazongamela  nokukhishwa kwama-diploma nezitifiketi  ngokuhambisana nezidingo zaloMthetho neminye imithetho;
(o) ukuthathwa njengomqaphi wamaqophelo emfundo noqeqesho ngokwesigaba 5 soMthetho weZiphathimandla zamaQophelo eNingizimu Afrika ka 1995 (uMthetho onguNombolo 58 ka 1995), wazo zonke iziqu zobuhlengikazi;
(p) ukuthumela kuNgqongqoshe-
(i) uhlelo lweminyaka emihlanu zingakapheli izinyanga eziyisithupha kusukela uMkhandlu uqalile ukusebenza kumbandakanya nemininingwane yokuthi uMkhandlu uhlela ukuzifeza kanjani izinjongo zawo ngaphansi kwaloMthetho;
(ii) Ukubika njalo ezinyangeni eziyisithupha ngezinga lobuhlengikazi nokunye okubalulekile emphakathini, umbiko  obhalwe yiwona uMkhandlu ngokuqhuba umsebenzi wawo ngaphansi kwaloMthetho; kanye
(iii) nombiko wonyaka ezinyangeni eziyisithupha kusukela ekupheleni konyakamali;
(q) ukuqinisekisa ukuthi kwenziwa usabelo sezimali ngokwesigaba 23 no 24 nokuthi uMkhandlu awugudluki kuleso sabelo; kanye
(r) ukwenza eminye imisebenzi enganqunywa.

(2)  UMkhandlu unga-
(a) khipha okuthile kulejista;
(b) thola, uqashe, noma uchithe impahla, utsheleke imali nokubambisa ngempahla yomkhandlu,  wamukele umnikelo noma wenze umnikelo noma uphathe i-trust;
(c) umangale noma uphikise isimangalo ngegama lawo;
(d) uqashe ongoti noma abaluleki abangadingeka ukuze basize uMkhandlu ekwenzeni umsebenzi wawo ngokwaloMthetho;
(e) udlulisele komunye umuntu noma inhlangano umsebenzi wawo okukhulunywa ngawo kulesi sigaba, iqobo nje uma uMkhandlu ungezukuphucwa lowo msebenzi owedlulisiwe;
(f) gunyaza izikhungo zokufundisa ngobuhlengikazi nezinhlelo zokufundisa ngobuhlengikazi nokuqapha konke ukuhlolwa okwenziwa ngabafundisi nabaqeqeshi ngokusho kwaloMthetho neminye imithetho;
(g) hlola amazinga ngokuhambisana nemibandela enqunyiwe;
(h) kwenza uphenyo ngezikhalo ngamaziko ezempilo mayelana nosizo lwawo lobuhlengikazi;
(i) ngokuhambisana nemibandela enqunyiwe nokukhokhwa kwemali enqunyiwe, ukhiphe ilayisensi kumhlengikazi ongungcweti ukuba  azisebenzele ngasese;
(j) bhekisisa noma iluphi undaba oluthinta abahlengikazi, wenze iziphakamiso kuNgqongqoshe noma uMqondisi-Jikelele , noma wona uMkhandlu uthathe izinyathelo mayelana nalokhu ongakubona kufanele;
(k) yalele izikhungo zokufundisa ngobuhlengikazi ezigunyaziwe ukuba zithumele umbiko wonyaka ngabahlengikazi abasafunda neminye imininingwane engadinga yiwona uMkhandlu;
(l) yalela abaqashi ukuba bathumele umbiko wonyaka ngabahlengikazi ababaqashile neminye imininingwane edingwa uMkhandlu  ukuze ukwazi ukwenza umsebenzi wawo nokufeza izinjongo zawo;
(m) ngokubonisana noNgqongqoshe wezeziMali, usungule, uphathe impesheni noma isikhwana sokulondolozela abasebenzi boMkhandlu;
(n) wenze iziphakamiso kuNqgongqoshe ngemithethonkambiso mayelana noma iluphi undaba olunganqunywa ngaphansi kwaloMthetho; futhi
(o) jikelele, wenze zonke izinto  ongabona zifanele noma zibalulekile ukuze ufeze izinjongo zaloMthetho.

Ukubunjwa nokuhlakazwa koMkhandlu

5. (1)
(a) UMkhandlu uyakuba namalunga angeqile kwangama-25,  ayi-12 kulawo kufanele kube ngabhaliswe ngaphansi kwesigaba 31 (9)(1) (a), aqokwe nguNgqongqoshe  ngokubheka ulwazi lawo kwezokufundisa abahlengikazi, ubuhlengikazi, ezempilo emphakathini, usizo lwezempilo lokuqala, ezempilo emsebenzini nezempilo ngokwengqondo.
(b) Kulawo malunga amalunga angama-25-
(i) umuntu oyedwa kufanele abe isikhulu eMnyangweni kaZwelonke;
(ii) umuntu oyedwa kufanele abe nolwazi olukhethekile ngomthetho;
(iii) umuntu oyedwa kufanele abe nolwazi olukhethekile ngezezimali;
(iv) umuntu oyedwa kufanele abe nolwazi olukhethekile ngezamakhemisi;
(v) umuntu oyedwa kufanele abe nolwazi olukhethekile ngezemfundo;
(vi) umuntu oyedwa kufanele abe nolwazi olukhethekile ngezabathengi;
(vii) abantu abahlanu kufanele kube ngabamele imiphakathi;
(viii) umuntu oyedwa kufanele abe ngobhalisiwe ngokwesigaba 31 (1) ( c );
(ix) umuntu oyedwa kufanele abe ngobhalisiwe ngokwesigaba 31 (1) (d);
2.(a)  Amalunga kufanele aqokwe nguNgqongqoshe ngemuva kokuba amagama aphakanyiswe yilabo bantu abathintekayo, nangemuva kokukhipha isaziso ephephabhukwini lombuso simema ukuba kuphakanyiswe amagama amalunga amasha.
(b)  Uma kwenzeka uNgqongqoshe engatholi magama noma kuphakanyiswe amagama angenele esikhathini esinqunyelwe isimemo sokuphakanyiswa kwamagama, uNgqongqoshe angaqoka isamba esidingekayo samalunga afanele ukuqokwa njengamalunga ngokwesigatshana (1).
(3) Ilunga liyophatha leso sokhundla isikhathi esingqile eminyakeni emihlanu kusukela ngosuku eliqokwe ngalo.
(4) Amagama amalunga oMkhandlu, usuku aqale ngalo esikhundleni nesikhathi aqokwe ukuba asihlale esikhundleni kufanele kukhishwe nguNgqongqoshe ngesaziso ephephabhukwini loMbuso ngokushesha ngemuva kokuba beqokiwe.
(5)  UNgqongqoshe angaphinda aqoke umuntu osephelelwe isikhathi sakhe, aqokelwe esinye isikhathi esingeqile eminyakeni emihlanu.
(6)  Lelo nalelo lunga kufanele uma lingena esikhundleni lisayide isethembiso sokuthi lizolandela okushiwo yiloMthetho kanye noMqulu wokuziphatha
(7) (a)  UNgqongqoshe angachitha uMkhandlu uma uhluleka ukulandela noma ikuphi okushiwo yiloMthetho.
   (b)  Yonke imisebenzi yoMkhandlu iyakuba semahlombe kaNgqongqoshe kuze kuqokwe uMkhandlu omusha.
(8)(a) UNqgongqoshe angacela imifanekiso yamarekhodi omkhandlu noma yingasiphi isikhath , okumbandakanya amaminithi nazitatimende zezimali, ukuze abone ukugcinwa noma ukulandelwa koMthetho nomqulu wokuziphatha
(b)  UNobhala kufanele anikeze uNgqongqoshe wonke amarekhodi  zingakapheli izinsuku eziyi-15 kusukela ngosuku efake ngalo isicelo uNgqongqoshe,
(9)  UNgqongqoshe angaqoka umuntu oyedwa noma abaningi ukuba aphenye uMkhandlu nokuba enze umbiko ngemuva kwalolo phenyo uma kukhona ukusola ukuthi uMkhandlu uyehluleka ukulandela okushiwo yiloMthetho nomqulu wokuziphatha.

Ukungafaneli ukuba yiLunga

6. Umuntu angeke aqokwa njengelunga loMkhandlu uma ?
(a) ake wawa ngokwezimali noma wahluleka ukukhokha izikweletu futhi engakaqondiswa  noma labo abakweletayo bengakakwamukeli ukwabelana okwenziwe ngakwesigaba 119 soMthetho waBahluleka ukukhokha izikweletu ka-1936, (uMthetho onguNombolo 36 ka 1936)
(b) engavumelekile ukuba aqube umsebenzi awufundele ngaphansi kwaloMthetho;
(c) engesiso isakhamuzi saseNingizimu Afrika noma umhlali waseRiphablikhi;
(d) esetholakale njengomuntu ogula ngengqondo  noma esebenzisa usizo lwabagula ngengqondo  njengoba kuchaziwe esigabeni 1 soMthetho wokuNakekelwa kwabagula ngeNgqondo ka 2002 (uMthetho onguNombolo 17 ka 2002);
(e) osusiwe esikhundleni sokwethembeka ngenxa yokungaziphathi kahle;
(f) elahlwe yicala-
(i) wagwetshwa ukumbandla ejele ngale kokunikwa ithuba lokukhokha inhlawulo; noma
(ii)	lokweba, ukukhwabanisa, ukwenza izincwadi-mbumbulu, ukuqamba amanga ufungile, icala ngaphansi koMthetho wokuVinjelwa nokuQedwa kweZenzo zeNkohlakalo ka 2004 (uMthetho onguNombolo 12 ka 2004), noma iliphi elinye icala lokungathembeki;
(g) eseke waba yilunga loMkhandlu ngaphambilini isikhathi eseqile eminyakeni eyishumi sesihlanganisiwe;
(h) esusiwe ekubeni yilunga loMkhandlu noma ubulunga bakhe bupheliswe noma buqanyulwe uNgqongqoshe ngokwaloMthetho; noma
(i) ezinyangeni eziyi-12 esikhathini sokuqokwa kwakhe  e-
(i)  belilunga loMkhandlu kaMasipala , isishayamthetho sesifundazwe noma iPhalamende likazwelonke; noma
(ii) besesikhundleni , noma engumsebenzi wanoma iyiphi inhlangano noma umgwamanda wezepolitiki.

Ukushiya isikhundla

7. Ilunga kufanele lishiye esikhundleni uma-
(a) lingasakulungele ukuba yilunga ngokwesigaba 6 ;
(b) liphuthe emihlanganweni yoMkhandlu emibili ilandelana lingazange licele ukuphutha eMkhandlwini;
(c) lithumele kuNgqongqoshe incwadi ebhaliwe esho ukuthi uyashiya esikhundleni futhi uNgqongqoshe ekwamukela ukushiya kwakhe;
(d) likhubazeka ngendlela yokuthi engasakwazi ukunquba umsebenzi wakhe njengelunga loMkhandlu; noma
(e) lingasenazo iziqu esidingekayo zokuba aqokwa njenlunga loMkhandlu.

Ukuqedwa kobulunga

8. UNgqongqoshe angaphelisa ubulunga belunga loMkhandlu uma-
(a) ilunga lahluleka ukwenza umsebenzi noma izibopho zelunga ngokwaloMthatho noma umqulu wokuziphatha;
(b) ilunga livimbela noma lithiya uMkhandlu ekwenzeni umsebenzi wawo ngokwaloMthetho noma umqulu wokuziphatha
(c) ilunga lehluleka ukwenekela uMkhandlu uma kukhona ukuqubuzana ngokwezizunzo phakathi kwalo noMkhandlu;
(d) ilunga lenza okuthile ngendlela enganika uMkhandlu igama elibi;
(e) ilunga lisebenzisa ngendlela okungeyiyo noma lichitha imali nezinto zoMkhandlu;
(f) ilunga livumela noma lingena ezindlekweni ezingagunyaziwe noma ezingafanele noma ezingenambuyiselo noma eziyincithakalo; noma
(g) ukupheliswa kobulunga lobo kuzoba izunzo noma kuzosiza umphakathi.

Ukugcwaliswa kweziKhala

9. Noma isiphi isikhundla esivelayo eMkhandlwini sivezwa yilokho okushiwo esigabeni 7 noma isigaba 8 noma isikhundla esivezwe ngukufa kwelunga kufanele sigcwaliswe nguNgqongqoshe ngokwesigaba 5 (2), futhi ilunga eliqokiwe kufanele liqedele leso sikhathi ebesingakapheli lelo lunga elishiyile ebelikhethelwe sona.

USihlalo woMkhandlu noSekela likaSihlalo 

10. (1)  (a) UNgqongqoshe kufanele aqoke elinye lamalunga oMkhandlu njengoSihlalo woMkhandlu.
(b) UNgqongqoshe angahoxisa ukuqokwa kwelunga njengosihlalo uma lokho kuzosiza umphakathi noma uma ilunga lingakwazi noma lehluleka ukunquba umsebenzi walo njengosihlalo izinyanga ezingaphezulu kwezintathu.
(2)  Usihlalo nesekela likasihlalo kufanele baphathe isikhundla leso isikhathi esilingana naleso abaqokelwe sona  njengamalunga omkhandlu ngaphandle uma usihlalo noma isekela lakhe esulwa noma engaseyilo ilunga loMkhandlu  ngaphambi kokuphela kwesikhathi sokuba sesikhundleni sobulunga noma esuswa esukhundleni nguNgqongqoshe ngokwesigaba 8.
(3)  Uma engekho uSihlalo noma ngezizathu ezithile engakwazi ukuqhuba umsebenzi njengosihlalo, isekela likasihlalo, ngokuhambisana nokushiwo kusigatshana (1), unegunya lokwenza yonke imisebenzi futhi asebenzise amandla kasihlalo.
(4)  Uma usihlalo nesekela lakhe bengekho emhlanganweni , amalunga akhona emhlanganweni angakhetha elinye ilunga ukuba lengamele umhlangano lenze wonke umsebenzi kasihlalo futhi lisebenzise amandla kasihlalo   kuze kube usihlalo noma isekela lakhe liqhuba umsebenzi walo.
(5)  Uma isikhundla sikasihlalo singenamuntu, uNgqongqoshe kufanele aqoke njengosihlalo, ngokubona kwakhe, noma imuphi umuntu  kulawo malunga oMkhandlu asele, noma ngomunye umuntu ngokwesigaba 5 (1) no (2), futhi lowo muntu oqokiwe kufanele aphathe isikhundla isikhathi esisale kulowo muntu amlandelayo.
(6)  Uma isikhundla sesekela likasihlalo singenamuntu, amalunga kufanele emhlanganweni wawo wokuqala ngemuva kokuvela kwesikhala leso noma ngokushesha ngemuva kokuvela kwesikhathi akhethe omunye wawo njengesekela likasihlalo kanti lelo lunga elikhethiwe liyokuba kuleso sikhundla isikhathi esisale kulowo owayeqokelwe leso sikhundla.
(7)  Usihlalo noma isekela likasihlalo bangashiya izikhundla zabo ngale kokuyeka ukuba ngamalunga oMkhandlu, kanti uma beshiya kanjalo, uNgqongqoshe kufanele aqoke usihlalo kumalunga oMkhandlu ngokwesigstana (1)

Izibopho zikasihlalo

11. Usihlalo woMkhandlu kufanele-
(a) aqinisekise ukuthi wonke amalunga oMkhandlu basayida umqulu wokuziphatha nokuthi bayawulandela;
(b) abize umhlangano wekomiti eliphethe;
(c) axhumane futhi aluleke uNgqongqoshe ngezindaba eziphathelene noMkhandlu;
(d) jikelele, aqinisekise ukuthi uMkhandlu wenza umsebenzi wawo futhi ufeza izinjongo zawo ngokwaloMthetho nokuthi ulandela noma ikuphi okushiwo yiloMthetho; futhi
(e) aqinisekise ukuthi imali eyabelwe uMkhandlu yenziwe ngendlela enqunyiwe nokuthi uMkhandlu uwugudluki kuleso sabelo.

Imihlangano yoMkhandlu

12. (1)  UNobhala kufanele ngemuva kokubonisana nosihlalo abize umhlangano woMkhandlu oyoba sendaweni nangesikhathi nosuku olumiswe uMkhandlu futhi kufanele enze uhla lokuzoxoxwa ngakho alungise nemibhalo ezosetshenziswa kulowo mhlangano.
(2) Umkhandlu kufanele ubambe imihlangano engekho ngaphansi kwemine ngonyaka ngenhloso yokuqhuba umsebenzi wawo, kodwa uMkhandlu ungabamba eminye imihlangano ngaphezu kwalena ngokubona kwawo.
(3)	Umhlangano okhethekile noma oyisipesheli woMkhandlu-
(a) Ungabizwa usihlalo noma ingasiphi isikhathi; noma
(b) kufanele ubizwe ngusihlalo ubanjwe endaweni nangesikhathi nosuku oluyomiswa nguyena usihlalo ezinsukwini ezingama-30 kusukela  osukwini uNgqongqoshe axhuse ngalo ukuba ubanjwe noma ngemuva kwesicelo esibhaliwe esisayidwe okungenani ngamalunga amathathu.
(4)  Isicelo esibhaliwe okukhulunywa ngaso kusigatshana (3) (b), kufanele sibeke kucace inhloso yokubizwa komhlangano.

Isibalo esanele samalunga nenqubo emhlanganweni

13. (1)  Isibalo samalunga emhlanganweni yisigamu samalunga esephelele wonke nelunga elilodwa ngaphezulu.
(2)  Kuyo yonke imihlangano yoMkhandlu lelo nalelo lunga elikhona kufanele livote kanye kulolo ndaba oluphambi koMkhandlu
(3)  Noma isiphi isinqumo esithathwe uMkhandlu kufanele sibe ngesithathwe yiningi labavoti emhlanganweni woMkhandlu kukhona isibalo esanele samalunga, uma kwenzeka amavoti elingana ondabeni, ilunga elengamele yilona eliyoba nevoti elingumqamulajuqu ngaphezu kwevoti lakhe.
(4)  Ngokwenhloso yaloMthetho, iningi lamavoti emhlanganweni woMkhandlu  noma umhlangano wanoma iliphi ikomiti liyakuba yisigamu yamalunga akhona nelunga elilodwa ngaphezulu.
(5)  Ngamalunga kuphela anelungelo lokuvota nganoma iluphi undaba lapho uMkhandlu kudingeka uthathe isinqumo.
(6)  Isinqumo esithathwe nguMkhandlu noma ikuphi okwenziwe ngokugunyazwa umkhandlu ngeke kuthathwe njengokungasebenzi ngesizathu sokuthi-
(a) kunesikhala esingagcwalisiwe eMkhandlwini noma
(b) umuntu obekungafanele ahlale njengelunga  emhlanganweni, uhlale njengelunga ngesikhathi kuthathwa isinqumo, uma ngabe isenzo besingagunyazwanga yiningi lamalunga akhona emhlanganweni ngaleso sikhathi navumelekile ukuhlala njengamalunga oMkhandlu. 

Ikomiti eliPhethe loMkhandlu 

14. (1)  Kuzakuba nekomiti eliphethe loMkhandlu elizokwakhiwa?
(a) usihlalo; 
(b) isekela likasihlalo;
(c) amalunga amathathu aqokwe ngokwesigaba 5 (1) (a);
(d) umuntu oyedwa oqokwe ngokwesigaba 5 (1) (b)(i);
(e) umuntu oqokwe ngokwesigaba 5 (1) (b) (ii); kanye
(f) nomuntu oqokwe ngokwesigaba 5 (b) (vii).
(2)  Ilunga lekomiti eliphethe okukhulunywa ngalo kusigatshana (1) ? no (f) kufanele likhethwe amalunga oMkhandlu .
(3)  Uma kwenzeka ukuthi amavoti awalingani  mayelana nondaba lapho ikomiti eliphethe kufanele lithathe isinqumo , usihlalo uyakuba nevoti elingumqamulajuqu ngaphezu kwevoti lakhe.
(4)  Isikhathi sokuphatha isikhundla samalunga ekomiti eliphethe kuyakuba izinyanga eziyi-18.
(5)Ikomiti eliphethe lingasebenzisa amandla ngale kwamandla okukhulunywa ngawo esihlukweni 3 futhi lingenza noma imuphi umsebenzi woMkhandlu esikhathini esiphakathi kwemihlangano yomkhandlu kodwa alinawo amandla okuchitha noma ukuchibiyela isinqumo somkhandlu,ngaphandle uma uMkhandlu uyala nokunye, nangokuhambisana neziyalo zoMkhandlu.
(6)  Noma isiphi isenzo esenziwe noma isinqumo esithathwe ikomiti eliphethe isibopho ngaphandle uma sichithwe noma sichitshiyelwe uMkhandlu emhlanganweni wawo olandelayo.

Amanye amakomiti

15. (1) UMkhandlu ungasungula amanye amakomiti, okumbandakanya ikomiti lokuqondiswa kwezigwegwe, ikomiti lokuziphatha ngobuchwepheshe nekomiti lezemfundo, uma ubona kufanele ukuze lenze uphenyo futhi lenzele uMkhandlu umbiko nganoma iluphi undaba olusendimeni yomsebenzi wawo.
(2)  Lelo nalelo komiti eliqokwe ngokwesigatshana (1) liyakuba namalunga amaningi akhethwe uMkhandlu ngokubona kwawo, ngaphandle kwekomiti lokwedluliswa kwezokuqondiswa izigwegwe okukhulunywa ngaso kusigatshana (4), kumbandakanywa nelunga elilodwa lomkhandlu, okufanele libe ngusihlalo walelo komiti.
(3)  (a)  UMkhandlu , ngokuhambisana nokushiwo kusigatshana (4), ungadlulisela ekomitini elisingulwe ngokwesigaba (1) noma kunoma imuphi umuntu amandla awo ongabona efanele.
(b)  UMkhandlu ngeze wephucwa lawo mandla adlulisiwe futhi ungachibiyela  noma uchithe isinqumo saleyo komiti esithathwe kusetshenziswa lawo mandla adlulisiwe.
(4)  Ngale kwalokho okushiwo isigatshana (1), umkhandlu ungasungula ikomiti langaleso sikhathi noma lisikhashana lokudluliswa kondaba lokuqondiswa kwezigwegwe eliyakuba-
(a) nosihlalo, oyakuba ijaji eselidla umhlalaphansi, noma umantshi omkhulu naye osedla umhlalaphansi noma ummeli osesebenze iminyaka okungenani elishumi; kanye
(b) nabantu ababhalisiwe abangekho ngaphezu kwababili abaneziqu zobuchwepheshe ezifanayo nezalowo muntu othathelwa izinyathelo  zokuqondiswa izigwegwe
(5)  Ikomiti lokwedlulisa undaba lokuqondiswa izigwegwe okukhulunywa ngalo kusigatshana (4) linamandla okuguqula, ukuqinisekisa noma ukuchitha isinqumo sekomiti elisingulwe ngokwesigatshana (1) noma ukuphindisela emuva undaba ekomitini  neziyalo elingabona zifanele.
(6) Isinqumo sekomiti lokuqondiswa izigwegwe,ngaphandle uma lwedlulisiwe, siyisibopho esisebenzayo kusukela ngosuku olumiswe ikomiti kodwa uma kwedluliswe isikhalo ngenhlawulo yokusulwa noma ukumiswa kokusebenza, leyo nhlawulo iyasebenza kuze kube usuku okuphethwa ngalo ukwedluliswa kondaba.
(7)Uma undaba lubhekwe ikomiti lokwedluliswa kondaba, isinqumo salo  siyasebenza kusukela ngosuku  okumiswe ikomiti lokwedluliswa kondaba ngaphandle uma lwedluliselwe eMkhandlwini.

Inkokhelo noma ukuholelwa kwamalunga oMkhandlu namakomiti

16.  (1) Amalunga oMkhandlu namalunga amakomiti oMkhandlu kufanele aholelwe iholo noma inkokhelo emiswe nguNgqongqoshe ngokubonisana noNgqongqoshe weziMali.
(2)  Noma imuphi umuntu ongekho ngaphansi kwemithetho elawula abasebenzi bombuso kuyofanele aholelwe  iholo kumbandakanya nezimfanelo zokuhamba nokudla angene kuzo uma esebenzisa amandla , noma enza umsebenzi noma efeza izibopho abelwe zona noma azithweswe nguMqondisi-Jikelele, ezimiswe uNgqongqoshe ngokubonisana neNgqongqoshe weziMali.

UNgqongqoshe angaLungisa Amaphutha

 17.   Uma kukhona noma yini eyenziwe ngaphansi kwaloMthetho  okumayelana nokuqokwa kwanoma iliphi ilunga noma okungenziwanga ngesikhathi noma ngendlela yaloMthetho, uNgqongqoshe angayala ukuba kuthathwe izinyathelo ezidingekayo ukulungisa lokho okungenziwanga noma iphutha noma alungise noma yini eyenziwe ngendlela engalungile ukuze kufezwe injongo yaloMthetho.

Ukuqokwa kukaNobhala nabasebenzi 

18.  (1)  UNgqongqoshe kufanele, ngemuva kokubonisana noMkhandlu, aqoke uNobhala woMkhandlu  ukuba enze umsebenzi ngaphansi kwaloMthetho  kanti futhi uNgqongqoshe ngemuva kokubonisana noMkhandlu angaxhosha uNobhala.
(2)  Ukuqokwa kukaNobhala kuyogcika ekusayidweni kwesivumelwano phakathi koMkhandlu naye uNobhala, okuyofanele samukelwe nguNgqongqoshe.
(3)Isikhathi sokuphatha isikhundla sikaNobhala kuyakuba iminyaka emihlanu, kodwa uNgqongqoshe ngemuva kokubonisana nomkhandlu , angabuye asibukeze asandise isikhathi ngokubona kwakhe.
(4)  Unobhala angaqoka abanye abantu, ngokuhambisana nezinqubomgomo nemihlahlandelala yoMkhandlu angabona kufanele ukuze kwenziwe umsebenzi obalulwe kuloMthetho, uNobhala angaxhosha futhi labo bantu.
(5)  Abasebenzi kufanele babe namalunga nabaphathi abakhulu ngokumisa abaphathi boMkhandlu ngemuva kokubonisana noNgqongqoshe.

Izibopho zikaNobhala

19 (1)  UNobhala kufanele-
(a) asebenzise amandla futhi enze umsebenzi owabelwe uNobhala ngokwaloMthetho;
(b) agcine amalejista alabo ababhalisele ukusebenza futhi kufanele ngokuyalwa uMkhandlu afake kulejista igama nekheli lendawo yokuhlala, neziqu, usuku lokuqala ukubhalisa neminye imininingwane, okumbandakanya, uma kudingeka, imininingwane ngomkhakha walowo obhalisela ukusebenza, umbelethisi osafunda, umhlengikazi osafunda, ngokunquma koMkhandlu, yawo wonke umuntu ofake isicelo sokubhalisa ngokwaloMthetho samukelwa.
(c) Alungise ilejista ngokufaka imininingwane emisha kahle ngokusho kwaloMthetho noma asuse kuleyo lejista amagama abo bonke abasebenzayo asebesusuwe ngokwaloMthethi futhi kufanele ngokuhamba kwesikhathi alungise ukushintsho lwamakheli noma iziqu zalabo bantu ababhalisiwe.
(d) Abe ngumabhalane woMkhandlu futhi agcine amarekhodi emihlangano;
(e) Ahlahle indlela noma aluleke uMkhandlu nezikhulu ngokulandelwa koMthetho;
(f) Anze izinto ngokwethembeka nenhlonipho nangendlela ezoba nezunzo kumkhandlu uma ephethe izindaba zemali;
(g) Adalulele uMkhandlu wonke amaqiniso nolwazi  olungasiza ukuthathwa kwesinqumo noma isenzo soMkhandlu noma usihlalo; kanye
(h) Ukuvimbela ukuthikamezeka kwezezimali noma ukuphathwa koMkhandlu.
(2)  Unobhala ngeze-
(a) enza ngendlela engahambisani nezibopho abelwe zona ngokwalomthetho; noma
(b) asebenzise isikhundla sakhe noma amagunya noma oulwazi oluyimfihlo aluthole njengoNobhala ukuze azuze yena ngokwakhe noma kuzuze omunye umuntu.

Isibopho sikaNobhala sokuBika ngezimali 

20.  (1) UNobhala kufanele, ngendlela nangesikhathi esinqunyiwe abike eMkhandlwini ngazo zonke izimali ezitholakele nezindleko ongene kuzo uMkhandlu okumbandakanya, kungesikho lokhu kodwa-

(a) zonke izimali eziqoqiwe nezitholakele;
(b) imiholo yesonto neyenyanga;
(c) umnikelo wempesheni nomxhaso wezokwelashwa, uma kukhona;
(d) ezokuthutha, imoto, indawo yokuhlala, ezokudla nezinye;
(e) nezunzo ngezindlu nezimfanelo;
(f) ukukhokhelwa kokusebenza ngaphezu kwesikhathi;
(g) izimalimboleko, nokweboleka emholweni; kanye
(h) noma iluphi uhlobo lwezunzo noma izimfanelo zabasebenzi.
(2) UNobhala kufanele-
(a) asize uMkhandlu  ekwenzeni umsebenzi ophathelene nokwabiwa kwezimali anikwe wona ngokwaloMthetho; futhi
(b) anike usihlalo usizo lokuphatha , izinsiza kanye nolwazi oludingekile ukuze aqhube lowo msebenzi.
(3)  UNobhala nguyena onomthwalo wokusebenzisa imali eyabelwe uMkhandlu, okumbandakanya ukuthatha zonke izinyathelo ezifanele ukuze aqinisekise ukuthi-
(a) ukusetshenziswa kwemali kuyancishishwa uma kudingekile uma kulindeleke ukuthi isabelo singancishiswa kulokho obekubaliwe; nokuthi
(b) ukusebenza nezindleko kuhlala kuqashiwe.

(4)  Uma kudingekile, uNobhala kufanele alungise isabelo asithumele kusihlalo ukuze asibhekisise bese esithula eMkhandlwini.
(5)  UNobhala kufanele kuthi zingakapheli izinsuku eziyi-14 ngemuva kokwamukelwa kwesabelo sonyaka athumele kusihlalo -
(a) uhlelo olusewuhlaka lokulethwa kosizo nokusetshenziswa kwesabelo salowo nyaka owabelwe ; kanye
(b) nesivumelwano sokusebenza esiwuhlaka njengoba kudingekile kuNobhala nezimenenja ezinkulu.
(6)  UNobhala kufanele abhaleumbiko abikele uMkhandlu-
(a) noma iluphi undaba olungakaphothulwa-
i. ukungeneli kwesabelo
ii. ukusebenzisa imali engaphezulu kwasabelo;
iii. noma isiphi isinyathelo esithathiwe ukulungisa ukunganeli kwemali yesabelo noma ukusebenzisa imali ngaphezulu kwesabelo
(7)	UNobhala kufanele kuthi zingakapheli izinsuku eziyi-10 ngemuva kokuphela kwenyanga athumele kusihlalo isitatimende ngendlela enqunyiwe ngesimo sesabelo.
(8)  UNobhala kufanele azise uMqondisi-Jikelele , ngokubhaliwe 
	(a) ngokwehluleka koMkhandlu ukwamukela noma ukusebenzisa inqubomgomo ephathelene nesabelo, noma ngenye inqubomgomo  eyamukelwe nguMkhandlu noma umsebenzi anikwe wona ngokoMthetho noma umthwalo anikwe wona ngaphansi kwaloMthatheo noma ngeminye imithetho; noma
(9)  UNobhala kufanele athumele eMkhandlwni nakuMqondisi-Jikelele ulwazi, imibhalo nencazelo, izincomo kanye bezizathu. 
(10)  Uma uNobhala ehluleka ukuhambisana nanoma imuphi umthwalo ngokwaloMthetho kufanele ngokushesha abike ngalokho kwehluleka kwakhe nezizathu eMkhandlwini nakuMqondisi-jikelele.
(11)  Noma isiphi isinyathelo esithathwa uMkhandlu noma ilunga loMkhandlu  ngoNobhala ngenxa yokuthi uNobhala wehlulekile ukulandela  lokho okushiwo yiloMthetho kuyisenzo esingalungile ngokwezemisebenzi ngokwenhloso yoMthetho wezaBasebenzi ka 1995, (uMthetho ongunombolo 66 ka 1995).
(12)  UNobhala angadlulisela komunye wamalunga ezisebenzi noma isikhulu soMkhandlu-
(a) amandla noma isibopho esithweswe uNobhala ngokwaloMthetho; noma
(b) amandla noma isibopho esidingekayo ukusiza uNobhala ukuba  alandele isibopho esidinga ukuba uNobhala  athathe izinyathelo  ukuqinisekisa ukufezwa kwezinhloso zokuthile okushiwo kuloMthetho.
(13) uNobhala ngeze adlulisa amandla noma izibopho anikwe zona ngokwaloMthetho kunoba yiliphi ilunga loMkhandlu.
(14)  Ukwedluliswa kwamandla okukhulunywa ngakho kusigatshana (12)-
(a) kufanele kubhalwe phansi;
(b) kuhambisane nezithiyo nemibandela engamiswa uNobhala ezimweni ezithile;
(c) kungaba umuntu othile noma isikhundla esithile eMkhandlwini;
(d) kungaba, lapho kwedluliselwe khona amaandla kumenenja enkulu, kungagunyaza imenenja ukuba naye awedlulise lawo mandla noma isibopho adlulisele esikhulwini esithile noma isikhundla esisendimeni yalowo msebenzi owenziwa yileyo menenja;
(e) akwephuci uNobhala amandla mayelana nokusetshenzisa kwamandla edlulisiwe noma edluliswe futhi okwesibili ngokwaloMthetho.
(15) Unobhala angaqinisekisa, ashitshe noma achithe noma isiphi isinqumo esithathwe ngokusetshenziswa kwamandla adlulisiwe noma adlulisiwe futhi okwesibili ngokwaloMthetho, kodwa lokho kuguqulwa noma ukushitshwa kwesinqumo ngeke kwaphuca umuntu ilungelo elitholakale ngenxa yaleso sinqumo.



Ukuxhaswa kwezindleko

21. Isabelo sonyaka singasekelwa kuphela phezu-
(a) kwemali elindelekile ezoqoqwa; kanye 
(b) nezimali ezitholakala kwezisale onyakeni odlule noma ebezabelwe okunye.

Ukugcinwa kwemali eBhange

22.  (1)  UMkhandlu kufanele uvule futhi ugcine okungenani I-akhawunti eyodwa ebhange ngegama lawo uMkhandlu.
	(2)  Yonke imali etholwa uMkhandlu kufanele ngokushesha ikhokhwe kule- akhawunti yasebhange ngokuhambisana naloMthetho nezinye izidingo ezingaqunywa
(3)  Imali ingakhishwa ebhange ngendlela enqunyiwe kuphela.
(4)  UNobhala kufanele athumele igama lebhange lapho kuvulwe khona I-akhawunti, nehlobo lwaleyo akhawunti nenombolo yayo, kuMncwaningi-mabhuku-Jikelele kanye nakuMqondisi-Jikelele zingakhapheli izinsuku ezingama-60 kusukela ivuliwe leyo akhawunti.
(5)  UNobhala kufanele-
(a) aphathe leyo-akhawunti yebhange futhi kufanele abikele uMkhandlu uma eceliwe, kodwa uNgqongqoshe ungayala uNobhala noMkhandlu ukuba babikele yena mayelana noma yini ephathelele naleyo akhawunti yebhange; futhi
(b) aqinisekise ukulandelwa kwezigatshana (2) no (3) ekuphathweni kwaleyo akhawunti
(6)  UNobhala angadlulisa izibopho zakhe okukhulunywa ngazo kusigatshana (5) kumenenja noma umphathi ophethe ezezimali noma Isikhulu esengamele ezimali kuphela.

Isabelo sezimali soMkhandlu

23.  (1) Ngaphandle uma kushiwo okunye kuloMthetho, uMkhandlu ungangena ezindlekweni kuphela uma_
(a) ngokuhambisana nesabelo esamukelwe; futhi
(b) ngokungeqi ezithiyweni noma ukungadlulisi kusamba esabelwe izinhlelo ezahlukene esabelweni esamukelwe.

(2)  UMkhandlu kufanele kuthi kulowo nalowo nyakamali wamukele isabelo sonyaka soMkhandlu ngaphambi kokuqala konyakamali ngokuthatha isinqumo soMkhandlu
(3)  Ukuze uMkhandlu ukwazi ukulandela lokho okushiwo isigatshana (2), usihlalo kufanele aneke noma ethule isabelo sonyaka emhlanganweni woMkhandlu okunganani kusasele izinsuku ezingama ?90 ngaphambi kokuqala konyaka wesabelo leso.
(4)  Usihlalo kungumthwalo wakhe ukulungisa isabelo futhi kufanele aqinisekise ukuthi uhlaka lwesabelo luyaxhumana nohlelo lomkhandlu nokuthi isabelo siyamukelwa njengoba kunqunyiwe. 
(5)  UNobhala kufanele athumele isabelo esamukelwe kuMqondisi-Jikelele zingakapheli izinsuku ezingama 30 ngemuva kokwamukelwa nguMkhandlu.	




Okuqukethwe Isabelo sonyaka nemibhalo ephelezelayo

24.  (1)  Isabelo sonyaka soMkhandlu kufanele sibe isheduli ngendlela enqunyiwe-
(a) sibeke imali okulindeleke ingene kulowo nyaka wesabelo nokuthi izobe iqhamuka kuphi;
(b) Izindleko okuzongenwa kuzo kulowo nyaka ngezinhlelo ezahlukene zoMkhandlu;
(c) Sibeke ngokusobala imali ezotholakala nomthombo wayo ngamunye kanye nezindleko ezilindelekile ngezinhlelo zeminyaka emibili elandela lowo nyaka owabelwayo;
(d) Ibeke-
(i)	isilinganiso semali ezotholakala nezindleko zezinhlelo zalowo nyaka ; futhi
(ii)	nemali engenile nezindleko ngezinhlelo ezahlukene zonyaka mali olandelwa yilowo owenzelwa isabelo; kanye
(e) kufanele sihambisane nesitatimende esiqulethe eminye imininingwane edingekayo okumbandakanya-
(i)	isilinganiso semali ezotholakala nezindleko ngezinhlelo ezahlukene phakathi kwemali ekhona nezindlelo zamanje;
(ii) iziphakamiso zezimali nokunganeli kwemali okulindelekile kuleso sikhathi okusebenza kuso;
(iii) noma yini ekhombisa  inhloso yokweboleka nezinye izinhlobo zezikweletu ezingehlisa isikweletu soMkhandlu ngalowo nyaka ophethwe;

(2)  Isabelo sonyaka soMkhandlu kufanele sehlukaniswe  kabiliimali egciniwe nemali ezosetshenziswa ngokuhambisana nenqubo yomhlaba  nangendlela okunqunywe ngayo.
(3)  Uma isabelo sonyaka senekwa, kufanele siphelezelwe yil mibhalo elandelayo kokunye-
(a) Isinqumo esisewuHlaka-
   (i)	esamukela leso sabelo soMkhandlu
(ii) esinquma imali ezokhokhwa engadingeka kulowo nyaka noma njengoba inqunyiwe; kanye
(iii) nokwamukela kwanoma iluphi olunye undaba olunqunyiwe;
(b) okuzokwenziwa nokubonakalayo kulezo zimali ezikhona kulolo nalolo hlelo, kukhumbuleka izinhlelo zoMkhandlu;
(c) Ukuthi imaliekhona uesabelo eyahlukaniswe ngenyanga; 
(d) Ukuchibiyelwa okuhlongozwayo kwezinqubomgomo zoMkhandlu eziphathele nezimali 
(e) Imininingwane ngokutshalwa kwezimali zoMkhandlu;
(f) Izindleko ezizophuma kuleso sabelo kuMkhandlu kulowo nyaka wezimali zamaholo, izizunzo nezimfanelo za-
       (i)	malunga oMkhandlu;
       (ii)	zikaNobhala;
       (iii)	isekela likaNobhala, uma likhona kanye;
(iv)	abaphathi abakhulu, okumbandakanya isikhulu esiyinhloko  nabanye abantu abaqokwe uNobhala kanye
(g) neminye imibhalo enqunyiwe.

       
       
       Izindleko ezingalindelekile nezingenakugwemeka


25.  (1)  Ezimweni eziphuthumayo noma kwezinye nje izimo ezingajwayelekile uSihlalo angagunyaza ezindleko ezingalindelekile noma ezingenakugwemeka ebezingahlinzekwanga esabelweni esamukelwe.
(2)  Noma iziphi izindleko-
(a) kufanele zihambisane nohlaka olunqunyiwe;
(b) azikwazi ukuba ngaphezulu kwamaphesenti anqunyiwe esabelo sonyaka esamukelwe;
(c) kufanele usihlalo abikele uMkhandlu ngazo emhlanganweni ozayo; futhi
(d) kufanele zikhokhelwe ngemali yesabelo elungiselwe leso simo.
(3)  Uma imali elungiselwe leso simo ingedluliswa zingakapheli izinsuku ezingama-60 ngemuva kokungena kulezo zindleko, izindleko lezo ziba ngezingagunyaziwe.



Izindleko ezingagunyaziwe, ezingafanele noma ezingenazithelo neziyincithakalo

26.  (1)  Ngale kokunciphisa ukubophezeleka ngokomthetho owaziwayo neminye imithetho ebhaliwe-
(a) ilunga loMkhandlu liyobophezeleka  ukukhokha izindleko ezingagunyaziwe  uma lelo lunga belazi noma beiyaliwe uNobhala ukuthi lokho okuzokwenzeka kungenzeka kuholele ezindlekweni ezingagunyaziwe  lona layala uMkhandlu ukuba uqhubeke ungene kulezo ndleko;
(b) UNobhala unesibopho sokukhokha izindleko ezingagunyaziwe angene kuzo eqondile noma ngokunganakekeli, kuhanjiswana nesigatshana (3);
(c) Noma iliphi ilunga noma isikhulu somkhandlu ogunyaze izindleko ezingenazithelo futhi eziyincithakalo eqondile noma ngokunganakekeli liyakuba nesibopho sokukhokha lezo ndleko;
(d) Noma iliphi ilunga noma isikhulu soMkhandlu ogunyaza izindleko ezingafanele noma noma eziiyncithakalo noma ngokunganakeleli unesibopho sokukhokha lezo ndleko.
(2)  UMkhandlu kufanele uqoqe izindleko ezingagunyaziwe, ezingalungile noma ezingenazithelo noma ezichithayo kulowo muntu enesibopho sokuzikhokha, ngaphandle uma-
(a) kuyizindleko ezingagunyaziwe ,
(i)	zigunyazwa uma selukungiswa isabelo; noma
(ii) ziqinisekiswa uMkhandlu, ngemuva kuphenyo olwenziwe yikomiti loMkhandlu njengenakubuyiseleka nokufanele isulwe emabhukwini nguMkhandlu; futhi
(b) kuyizindleko ezingafanele nezingenazithelo noma eziyincithakalo, ngemuva kophenyo yikomiti loMkhandlu, eqinisekiswe yikomiti loMkhandlu  njengezingenakubuyiseleka zisulwe emabhukwin inguMkhandlu.
(3)  Uma uNobhala enolwazi lokuthi uMkhandlu, usihlalo noma ikomiti eliphethe, uthathe isinqumo okuzothi uma sisebenza sibe nomphumela wezindleko ezingagunyaziwe, ezingalungile, ezingenazithelo neziyincithakalo, uNobhala  angeke  abobephezeleka ngezindleko ezingagunyaziwe, ezingalungile, noma ezingenazithelo noma ezyincithakalo, iqobo nje uma uNobhala ezise uMkhandlu, usihlalo noma ikomiti eliphethe ukuthi lezi zindleko ngezingagunyaziwe, ezingalungile noma ezingenazithelo nezyincithakalo.
(4) UNobhala kufanele ngokushesha azise usihlalo, uMqondisi jikelele noma uMcubunguli-mabhuku Jikelele ngokubhaliwe-
(a) ngezindleko ezingagunyaziwe, ezingalungile ezingenazithelo neziyincithakalo
(b) noma kukhona yini umuntu ongathweswa icala uma kwenziwa uphenyo ngalezo zindleko ezigangunyaziwe, ezingalungile noma ezingenazithele eziyincithakalo; kanye 
(c) nezinyathelo ezithathiwe-
(i)	ukubuyisa noma ukulungisa lezo zindleko; kanye
(ii) nokuvimbela ukungena ezindlekweni ezifana nalezi futhi.
(5)	Kuyovulwa icala lubugebengu noma kuthathwe izinyathelo zokuqondiswa izigwengwe kulowo muntu omangalelwe icala lokungena ezindlekweni ezingagunyaziwe, ezingaqondile noma ezingenazithelo neziyincithakalo ngale kokuthi zesuliwe noma ezesulwanga ngokwesigatshana (2).
(6)  UNobhala kufanele abikele amaphoyiswa ngawo wonke amacala asolwayo-
(a) izindleko ezingaqondile ezingavulelwa icala lobugebengu; kanye
(b) nokweba nokukhwabanisa okwenzekayo eMkhandlwini.
(7)  UMkhandlu kufanele uthathe zonke izinyathelo ukuqinisekisa ukuthi wonke amacala  okukhulunywa ngawo kusigatshana (6) ayabikea emaphoyiseni, uma-
(a) lowo obekwe icala kunguNobhala; noma
(b) uNobhala ehluleka ukuhambisana nalesi sigatshana

Ukuphathwa kwemali esezandleni nokutshalwa 

27.  UMkhandlu kufanele ubhale umhlahlandlela wenqubomgomo okufanele uMkhandlu ulandele noma usebenze phansi kwawo  uma uphethe izimali ezisezandleni nezitshaliwe, futhi utshale izimali ezingakadingeki ngaleso sikhathi.

Ukuchithwa kweMpahla enkulu
28.  (1)  UMkhandlu ungadlulisa ubunini bempahla enkulu uma ithengisiwe noma ngezinye izindlela noma ukuchithwa unomphela kwempahla  enkulu ngemuva kokuba uMkhandlu usuthathe isinqumo sokuyichitha -
                 (a)	 uma kunezizathu ezizwakalayo zokuthi leyo mpahla ayisadingeki ekuqhubeni umsebenzi womkhandlu ; nokuthi
	(b)	kuzotholakala imali efanele leyo mpahla.
(2)  Ukudluliswa kobunini  noma ukuchithwa kwempahla okukhulunywa ngakho kusigatshana (1) kufanele kube ngokufanele, okulinganayo okuvulelekile nokunokuqophisana okuhambisana nemihlahlandlela wenqubomgomo yoMkhandlu okukhulunywa ngawo esigabeni 27.



Ukuphatha koMkhandlu ngendlela

29.  (i)UNobhala nguyena oyisikhulu sezimali soMkhandlu
(2) UNobhala kufanele-
(a) agcine amarekhodi aphelele nalungile azo zonke izimali ezingenile nezindleko okungenwe kuzona kanye nayo yonke impahla, izikweletu nezinto ezeziwe ngemali nguMkhandlu futhi
(b) aqinisekise ukuthi uMkhandlu ugcina futhi une-
(i)	zindlela ezisebenzayo nezinekhono nokuvulelela zokuphathwa kwemali nobucayi nezokulawula ngaphakathi.
(ii) indlela elungile, enokulingana, evulelekile, enokuqophisana neyongayo yokutholakala kwempahla nosizo;
(iii) indlela yokuhlola zonke izinhlelo  ezimbandakanya ukusetshenziswa kwemali ngaphambi kokuthathwa kwesinqumo ngalolo hlelo.
(c)	athathe izinyathelo ezisebenzayo nezifanele uku-
(i)	qoqa zonke izimali  okufanele zikhokhelwe uMkhandlu;
(ii) vimbela izindleko ezingagunyaziwe, ezingaqondile nezingenazithelo nezichitha imali nokulahleka kwemali okudalwa izenzo zobugebengu; kanye
(iii) nokuphatha imali ekhona yokusebenza ngempumelelo nangekhono
(d	bhekisisa konke okuphathelene nezimali, okumbandakanya ubunini bemali,nokuhambisana nemali uma kunokuhlongozwayo ngezinqubomgomo ezithinta umthwalo kaNobhala uma kufanele azise uMkhandlu ngalokho okuhlongozwayo;
(e) nguyena onomthwalo wokuphatha kumbandakanywa nokuqapha nokulondoloza impahla nokuphatha izikweletu zoMkhandlu;
(f) feza zonke izivumelwano nokukhokha zonke izimali okufanele zikhokhwe umkhandlu zingakapheli izinsuku ezingama ?30 kusukela ngosuku obekufanele zikhokhwe ngalo, noma singakapheli isikhathi okuvunyelwene ngaso nalowo okweletwayo;
(g) qinisekisa ukuthi izindleko zoMkhandlu  zihambisana nesabelo nezinqumo zoMkhandlu;
(h) gcina amarekhodi aqondile ngezimali zomkhandlu  ngokuhambisana nemigomo namaqophelo anqunyiwe;
(i) thumela isitatimende sezimali zoMkhandlu kubacwaningimabhuku abazimele ukuba ziyocutshungulwa zingakapheli izinyanga ezimbili kusukela ekupheleni konyaka;
(j) thumela zingakapheli izinyanga ezine  ngemuva kokuphela konyaka wezimali woMkhandlu-
(i)	umbiko wonyaka ngayo yonke imisebenzi yoMkhandlu kulowo nyaka wezimali;
(ii) izitatimende zezimali zalowo nyakamali ngemuva kokuba lezo zitatimende sezicutshunguliwe; nokuthi
(iii)	umbiko wabacwaningimabhuku abazimele ngalezo zitatimende.
(3)	UMkhandlu kufanele uqinisekise ukuthi kuyahlangatshezwana nezidingo zesigatshana (2) futhi ziyaphumeleliswa ngendlela.
(4)	Noma imuphi umuntu othikameza uNobhala noma uMkhandlu ekufezeni izidingo zesigatshana (2) no (3) uyakuba necala kanti uma elahlwa yicala uyakukhokha inhlawulo noma ahlale ejele isikhathi esingeqile eminyakeni emibili noma kokubili inhlawulo nokubhadla ejele.


ISAHLUKO 2
IMFUNDO, UQEQESHO, UCWANINGO, UKUBHALISA NENQUBO
		 

Indima yomsebenzi nenqubo yobuhlengikazi

30.  (1)  Umhlengikazi ongungoti ngumuntu owufundele umsebenzi onekhono lokunquba umsebenzi ngokuzimela ngokugcwele ngendlela nangeqophelo elinqunyiwe okwaziyo futhi ukuthwala umthwalo nokubika kulowo msebenzi.
(2)  Umbelethisi ngumuntu okufundele lokhu nonekhono lokubelethisa ngokuzimela ngokugcwele ngendlela nangeqophelo elinqunyiwe okwaziyo futhi ukuthwala umthwalo nokubika kulowo msebenzi.
(3) Umhlengikazi ongusitafu ngumuntu ofundele ukuqhuba umsebenzi oyisisekelo sobuhlengikazi ngendlela nangeqophelo elinqunyiwe.
(4)  Umsizi womhlengikazi noma umsizi wombelethisi ngumuntu ofundele ukunikeza usizo lokuqala lokunakekela kobuhlengikazo ngendlela nangeqophelo elinqunyiwe.
(5)UNgqongqoshe anganquma indima yomsebenzi wobuhlengikazi abangongoti nenqubo yeminye imikhakha yobuhlengikazi okukhulunywa ngayo esigabeni 31 (2).






Ukubhalisa ngaphambi kokuqala ukusebenza

31.  (1)  Ngale kokugudluka kulokho okushiwo esigabeni 37, akekho umuntu onganquba umsebenzi noma asebenze ngaphandle uma esebhalisele ukusebenza okungenani okukodwa kwalemikhakha elandelayo:
(a) uMhlengikazi ongungoti;
(b) umbelethisi wesifazane noma umbelethisi oyindoda;
(c) umhlengikazi ongustafu;
(d) umsizi mhlengikazi;
(e) umsizi mbelethisi.

(2)  UNgqongqoshe angakhipha isaziso ePhephabhukwini loMbuso iGazethi  akhe eminye imikhakha yabantu abangabhalisela ukusebenza njengabahlengikazi uma ebona kufanele ukuze kuzisakale umphakathi.
(3)  Umqashi angeze aqasha  noma agcine emsebenzini wakhe umuntu owenza umsebenzi ophathelene nomsebenzi wobuhlengikazi, ngaphandle komuntu onezifundo ezifanele zobuhlengikazi nobhalisile ngaphansi kwezigatshana (1) no (2).
(4)  Akekho umuntu ungasebenzisa noma iliphi igama kulawo abalwe kusigatshana (1) noma (2) ngaphandle uma ebhalise kanjalo ngokwalesi sigaba.
(5)  Umsebenzi ofisa ukubhalisa ngokwesigatshana (1) kufanele afake isicelo ngendlela enqunywe nguNobhala athumele  leso sicelo -
(a) nobufakazi bukamazisi noma bokuthi uyisakhamuzi;
(b) isitifiketi sokuziphatha kahle nokuziphatha;
(c) ubufakazi bezifundo zakhe;
(d) imali yokubhalisa enqunyiwe;
(e) nezinye izincwadi noma imibhalo nolwazi oluphathelene nesicelo sakhe olufunwa nguNobhala ngokuthunywa uMkhandlu.
(6)  Uma uNobhala anelisiwe ukuthi ulwazi nezincwadi ezithunyelwe ezisekela isicelo sokubhaliswa ziyahlangabezana nezidingo zaloMthetho futhi esethole nemali enqunyiwe yokubhalisa, uNobhala angakhipha isitifiketi sokubhaliswa esigunyaza lowo ofake isicelo, ngokuhambisana nalokho okushiwo kusigatshana (1), ukuba asebenze noma anqube umsebenzi wokusebenza njengongoti njengoba kushiwo kusigatshana (1) ngaphakathi eRiphablikhi.
(7)  Uma uNobhala enganelisiwe ukuthi ulwazi kanye nezincwadi ezithunyelwe ezesekela isicelo sokubhaliswa ziyahlangabezana nezidingo zaloMthetho, kufanele enqabe ukukhipha isitifiketi sokubhaliswa kulowo ofake isicelo futhi kufanele abhalele azise lowo ofake isicelo ngezizathu ezenze athathe leso sinqumo, kodwa uma kudingekile kufanele athumele leso sicelo eMkhandlwini ukuze uthathe isinqumo
(8)  UNobhala angabhalisa umuntu ngokwesigatshana (1) kuphela uma anelisekile  ukuthi lowo muntu ofake isicelo sokubhaliswa ufunde ngokufanele noma uMkhandlu nawo wanelisekile.
(9)  Noma ikuphi ukubhaliswa okunobufakazi ukuthi kwenzeke ngephutha noma ngolwazi olungesilo eqiniso  noma ngendlela engagunyaziwe ngokwaloMthetho kungesulwa noma kususwe igama kulejista futhi-
(a) kubhalwe isizathu sokusulwa kwalelo gama kulejista;
(b) umuntu okusulwe igama lakhe kufanele abhalelwe aziswe nguNobhala; futhi
(c) noma isiphi isitifiketi sokubhaliswe esikhishwe kulezi zimo siyothathwa njengesisuliwe kusukela ngosuku okukhishwe ngalo isaziso.
(10)  UNobhala kufanele asule kulejista igama lomuntu osebenza ubuhlengikazi noma akhombise ngomaka kulefista igama lomuntu osuliwe noma omisiwe ukuba asebenze bese ebhelela lowo muntu amazise.
(11)  Umuntu ophula lokho okushiwo izigatshana (1), (3) no (4) uyakubekwa icala kanti uma elahlwa icala uyakuhlawuliswa noma aphonswe ejele isikhathii esinqile ezinyangeni eziyi-12 noma okukubili inhlawulo nokubhadla ejele.
(12)  Umuntu oseqede uhlelo olwenza akwanzi ukubhalisela omunye umkhakha kufanele afake isicelo sokuba kulungiswe ukubhaliswe kwakhe kuhambisane nezifundo zakhe.
(13)  Umuntu oqede uhlelo oluholela ekutheni abhalise emkhakheni ophezulu, kufanele kuthi ngemuva kokufaka isicelo nokuhlolisiswa uMkhandlu kuguqulwe ukubhaliswa kwakhe kulejista.
(14)  Umsebenzi kufanele abhalele azise uNobhala ngokushintsha kwemininingwane yakhe zingakapheli izinsuku ezingama-30 kusukela lwenzekile lolo shintsho.




 Ukubhaliswa kwabafundi

32.  (1)  Noma imuphi umuntu osafunda  noma oqeqeshelwa ubuhlengikazi kufanele afake isicelo eMkhandlwini sokubhaliswa njengomhlengikazi osafunda.
(2)  UMkhandlu kufanele ubhalise njengomhlengikazi osafunda noma imuphi umuntu  osehlangabezene nemibandela enqunyiwe  nosenikeze imininingwane efanele yohlelo loqeqesho esikhungeni sokufundela ubuhlengikazi esigunyaziwe.
(3)  Umuntu ophethe isikhungo sokufundela ubuhlengikazi esigunyaziwe kufanele kuthi esikhathini esiyizinsuku ezingama-30 azise futhi athumele eMkhandlwini imininingwane enqunywe uMkhandlu  mayelana nabahlengikazi abasafunda  asebeqale , asebeqede, nabadluliselwe noma abashiye uhlelo lokufundela ubuhlengikazi nokufundiselwa ubuhlengikazi.
(4)  Umuntu ohluleka ukunikeza uMkhandlu  imininingwane edingekayo yokubhalisa, esikhathini esiyizinsuku ezingama-90, abahlengikazi abasafunda okukhulunywa ngabo kusigatshana (3) noma owephula lokho okushiwo yisigatshana (5) uyakuba necala uma elahlwa yicala uyokhokha inhlawulo noma aphonswe ejele isikhathi esingeqile ezinyangeni eziyi-12 noma kokubili inhlawulo nokubhadla ejele.
(5) Amaziko ezempilo kufanele avumele ukutholakala kwezinto zokuqeqeshwa kunoma ubani obhaliswe njengomhlengikazi osafunda ngaphansi kwaloMthetho.
(6)  UNobhala kufanele asuse kulejista igama lomhlengikazi osafunda, noma enze uphawu elegisteni egameni lanoma imuphi umuntu , omisiwe  ukunquba izifundo zakhe futhi abhalele azise lowo mhlengikazi osafunda noma umuntu  ngalokho. 

Ukubhaliswa okuFinyeziwe
 
	33.	(1)  UMkhandlu ungabhalisa  ngokufinyeziwe umuntu onezifundo okungezona lezo okukhulunywa ngazo esigabeni 38 ukuba asebenze njengomhlengikazi uma -
(a) enezifundo ezingahlangabeni  namaqophelo emfundo noqeqesho;
(b) engahambisanga nokushiwo isigaba 31;
(c) enalo lonke ulwazi lomsebenzi, amakhono nobuciko; noma
(d) ekulelizwe laseRiphablikhi okwesikhashana esincane ukuzosebenza, ezocwaninga noma ezofunda.
(2)  Umuntu obhaliswe ngaphansi kwesigatshana (1) njengomhlengikazi uvumeleke ukusebenza-
(a) leso sikhathi esimiswe uMkhandlu, esingeqile eminyakeni imibili; futhi
(b) ngaphansi kwemibandela emiswe uMkhandlu.

(3)  Umuntu obhaliswe ngokwalesi sigaba  osebenza ngendlela eyaphula lokho okushiwe kusigatshana (2) uyakuba necala kanti uma elahlwa icala uyakuhlawuliswa noma aphonswe ejele  isikhathi esingeqile eminyakeni emibili noma kokubili inhlawulo nokubhadla ejele.

Ukubhalisa ezinye iziqu ezengeziwe

34.	(1)  Ngokuhambisana nalokho okushiwo yisigatshana (2) nokukhokhwa kwemali enqunyiwe, uMkhandlu ungabhalisa iziqu ezengeziwe zomuntu obhaliswe ngokwesigaba 31 nofake isicelo esibhaliwe sokubhaliswa, uma ehambisana nemibandela enqunyiwe nokunikezela ngemininingwane enqunyiwe.
		(2)  Yiziqu ezinqunyiwe kuphela ezingabhaliswa ngokwalesi sigaba.

       Ukugcinwa nokuvulela umphakathi kwelejista

35.   Ilejista kufanele igcinwe  ehhovisini likaNobhala, futhi uMkhandlu ungayala ukuba kweziwe imifanekiso yelejista  noma uhlu olwengeziwe olukhombisa okwengeziwe, okusuliwe, isichibiyelo noma ukubukezwa okwenziwe kusukela kukhonjiswe imifanekiso welejista ephelele, kwenziwe, kubhalwe noma kusakazwe noma kukhonjiswe kumakhompuyutha ngesikhathi ezingamiswa yiwona uMkhandlu ngokubona kwawo.

Ilejista njengobufakazi

36.  (1)  Umfanekiso welejista ogcinwa ukukhishwa noma uhlu oluyisengezelelo  olubhalwe lwasakazwa ngokwesigaba 35 ingubufakazi  balokho okubhalwe  uma kuqhulwa icala, futhi ukungabi bikho kwegama lomuntu kulowo mfanekiso kungubufakazi, ngaphandle uma kukhona ubufakazi obuqanda ikhanda obuphikisana nalokhu, ukuthi lowo muntu akabhalisiwe ngokwaloMthetho  kodwa  uma noma imuphi umuntu ogama lakhe -
(a) aliveli kulowo mfanekiso, noma ogama lakhe lengeziwe kulejista ngemuva kosuku lokugcina lokukhishwa kwalowo mfanekiso,  umfanekiso oqinisekisiwe ngesandla sikaNobhala  wokufakwa kwegama lalowo muntu kulejista kungubufakazi bokuthi lowo muntu ubhalisiwe ngokusho kwaloMthetho; noma
(b) lisisiwe kulejista,kusukela ngosuku lokugcina lokukhishwa kwaleyo legista futhi elingabuyiselwanga kulejista, isitifiketi esisayidwe ngesandla sikaNobhala  sokuthi igama lalowo muntu lisuliwe kulejista siyoba ubufakazi bokuthi lowo muntu akabhalisile ngokwaloMthetho.
(2)  Isitifiketi sokubhaliswa siwubufakazi bokubhaliswa isikhathi esiwunyaka kusukela ngosuku okubhalwe ngalo ngemuva kwalokho kuyokuba isitifiketi sokusebenza sonyaka esiyokhishwa ngemuva kokukhokhwa kwemali enqunyiwe yonyaka nokuthunyelwa kwemininingwane engadingwa uMkhandlu ukuze ugcine amanani aliqiniso ngabantu abasebenza kwezobuhlengikazi kuwubufakazi bokubhaliswa ngaphandle uma kunobufakazi obunqada ikhanda obuphikisana nalokhu.

Amarisidi awubufakazi

37.  Amarisidi akhishwe ngegama loMkhandlu mayelana nezimali ezikhokhelwa ukubhalisa, ayakuba ubufakazi emacaleni  ngokomthetho ukuthi lowo muntu ubhaliswe ngokwalo Mthetho, kodwa uma lapho noma imuphi umuntu ogama lakhe_
(a) livela kulejista nowehlulekayo ukuveza  futhi owehlulekayo ukuveza irisidi,irisidi ngesandla sikaNobhala ingubufakazi bokuthi lowo muntu obhalisiwe ngokwaloMthetho; noma
(b) lisuliwe kulejista  kusukela ngosuku  okukhishwe ngalo irisidi futhi ingazange libuye libhalwe kulejista, isitifiketi esikhishe ngesandla sikaNobhala sokuthi lelo gama lesusiwe kulejista  ngubufakazi bokuthi lowo muntu akabhalisiwe ngokwaloMthetho.

Iziqu ezinqunyiwe  ukuze ubhalise

38,  UNgqongqoshe, ngezincomo ezenziwe uMkhandlu anganquma iziqu ezitholakale ngokuhlolwa okwenziwe isikhungo sokufundisa ubuhlengikazi esigunyaziwe esiseRiphablikhi,  okuyothi uma enazo zodwa noma nezinye iziqu  zivumele lowo muntu onazo ukuba abhalise ngokwaloMthetho  uma ngemuva kokuthola lezi ziqu okukhulunywa ngazo ehambisane nemibandela noma izidingo ezinganqunywa.  
    
Imibandlela emayelana nokuthuthuka ngokomsebenzi

39.  UMkhandlu unganquma -
(a) imibandela ephathelene nokuqhubeka nokuthuthuka ngokomsebenzi okufanele kwenziwe ngabanquba lomsebenzi ukuze bagcine  ukubhaliswa;
(b) uhlobo nobungako bokuqhubeka nokuthuthuka ngomsebenzi okufanele kwenziwe yilabo abanquba umsebenzi; kanye
(c) nenqubo yokwamukelwa nguMkhandlu kwezenzo noma izinhlelo zokuqhubeka ukuthuthuka ngokomsebenzi nezikhungo ezigunyazwe ukuba zinikeze lezo zinhlelo.

       Ukusiza uMphakathi

40.  (1)  Umuntu oyisakhamuzi saseNingizimu Afrika ofisa ukubhalisa okokuqala ukuba enze umsebenzi kulemikhakha enqunyiwe kufanele enze umsebenzi wokusiza umphakathi okhokhelwayo isikhathi esingunyaka owodwa ezikweni likahulumeni elinika usizo lwezempilo.
(2)  Umuntu okukhulunywa ngaye kusigatshana (1) kufanele abhalise emkhakheni wokusiza umphakathi.
(3)  UNgqongqoshe, ngemuva kokubonisana noMkhandlu, anganquma imithethonkambiso ephathelene nokwenza lowo msebenzi okukhulunywa ngawo kusigatshana (1), okumbandakanya, kungesikho kuphela-
(a)	indawo lapho kuzonikwa khona lomsebenzi;
(b)	mibandela yokusebenza ephathelene nomuntu owenza lomsebenzi; kanye
(c )	nemikhakha yokubhaliswa okungadingeki kuyo ukwenziwa kwalomsebenzi.

Ukulawulwa kocwaningo

41.		UMkhandlu kufanele uqinisekise ukuthi indlela yokuziphatha enqunyiwe ephathelene nocwaningo  oluphathelene nomsebenzi wobuhlengikazi iyalandelwa futhi ungathatha izinyathelo zokuqondisa izigwewge ezifanele kumuntu owephula leyo nkambiso noma imuphi umthetho.


Imfundo noqeqesho

42.  (1)  Noma isiphi isikhungo esifisa ukunquba izinhlelo zokufundisa noma ukuqeqesha ukuze zilungisele abantu ukuba banqube umsebenzi komunye umkhakha waleyo okukhulunywa ngayo esigabeni 31 kufanele kuqala-
(a) sibhale sifake isicelo kuMkhandlu  sokuba sigunyazwe  futhi sithumele ulwazi mayelana-
b. nezinhlelo zokufundisa noma ukuqeqesha ezizonikezwa
(ii)sizohlangabezana kanjani namaqophelo amisiwe kwezokufunda nokuqeqesha;
(b) sinike uMkhandlu olunye ulwazi olwengeziwe oludingwa uMkhandu ngenhloso yokugunyaza noma ukwamukela izinhlelo zemfundo noqeqesho; kanye
(c) nokukhokha imali enqunyiswe.
(2)UMkhandlu ungenqaba noma isiphi isicelo esenziwe ngokwesigatshana (1) noma unike igunya lesikhashana noma imibandela.
(3)  Ngokuhambisana nesigatshana (1) no (2) uMkhandlu ungakhipha isitifiketi esinika igunya noma sokugunyazwa sesikhungo sokufundisa ngobuhlengikazi  kanye nalolo nalolo hlelo lokufundisa ngobuhlengikazi olunikwa yileso sikhungo zokufundisa ngobuhlengikazi.
(4)  Umuntu owephula lokho okushiwo kulesi sigaba uyakubekwa icala kanti uma elahlwa yicala uyokhokhiswa inhlawulo noma ukuphonswa ejele isikhathi esingeqile eminyakeni emibili noma kokubili inhlawulo nokubhadla ejele.

Ukusetshenziswa kwamagama athile

43.(1)  Umuntu obhaliswe kowodwa walemikhakha okukhulunywa ngayo esigabeni 31 angasebenzisa lamagama ?Umhlengikazi ongungoti obhalisiwe?, ?Umbelethisi obhalisiwe?, Umbelethisi wendoda obhalisiwe:  ?uMhlengikazi ongusitafu obhalisiwe? ,  Umsizi woMbelethisi obhalisiwe:, Umsizi wabahlengikazi obhalisiwe ?,  okuhambisana naye noma ngokufingqiwe ?RPN?, ?RM?, ?RA? , ?RSN?, ?RAM?, ?RAN? ngokulandelana.
(2) Umuntu osohlelweni lokufunda esikhungwni esigunyaziwe sokufundisa  nokuqeqeshela ubuhlengikazi  angasebenzisa leligama ? Umhlengikazi osafunda?, Umbelethisi osafunda?, Umbelethisi oyindoda osafunda?, noma ngokufingqiwe kanje ?LN?, ?LM?, noma LA? ngokulandelana.
(3)   Umuntu obhaliswe ngokwesigaba 40 (2) angasebenzisa igama Umsebenzi  osizol umphakathi?

Ukusulwa noma Ukubuyiselwa kwegama kulejista

44.  (1)  UMkhandlu ungayala uNobhala ukuba asuse kulejista igama lomuntu onquba umsebenzi -
(a) osefile;
(b) ongasesona isakhamuzi noma umhlali waseRiphablikhi noma oselugulathele unomphela izwe laseRiphablikhi;
(c) obengekho eRiphablikhi isikhathi esingaphezu kweminyaka emithathu ilandelana;
(d) ohlulekile ukukhokha imali enqunyiwe;
(e) ohlulekile ukwazisa uNobhala ngokushintsha kwekheli lakhe lokuhala noma leposi noma ikheli lomsebenzi ezinyangeni eziyisithupha ngemuva kokushintsha;
(f) ocele ukuba kususwe igama lakhe kulejista, lapho eyocelwa khona ukuba athumele kuNobhala incwadisifungo noma umbhalo ofungelwe  okhombisa ukuthi akhukho zinyathelo zokuqondisa izigwegwe athathelwe zona ezingakaphothulwa  noma icala lobugebengu elingakaphothulwa noma angase amangalelwe ngalo;
(g) otholakale enecala lokungaziphathi kahle ngokwaloMthetho;
(h) ogamalakhe lisuswe kulejista, kumarekhodi noma uhla lwesikhungo esigunyaziwe noma isikhungo apho athola khona iziqu zakhe abhaliswa ngazo;
(i) ohlulekile ukunikeza uNobhala imininingwane engadingwa nguNobhala ngokwaloMthetho esikhathini esinqunywe nguMkhandlu;
(j) okubhaliswa kwakhe kunobufakazi obanele phambi koMkhandlu ukuthi kwenziwa ngephutha noma ngolwazi olungesilo iqiniso noma kwafihlwa olunye ulwazi olubalulekile  noma ngendlela engagunyaziwe yiloMthetho;
(k) otholakale engaphilile ngokwenqgondo ngemuva kophenyo oluyokwenziwa ngaphansi kwesigaba 51.
(2)  UNobhala kufanele anikeze lowo muntu okuzosulwa igama lakhe isaziso ngokusulwa kwegama lakhe ngokwendima (b) noma (k) yesigatshana (1) ngencwadi eposwe ngeposi elibhalisiwe eqondiswe kulowo muntu ekhelini lalowo muntu elivela kulejista.
(3)Kusukela ngosuku okunikwe ngalo isaziso ngokwesigatshana (2)-
(a) noma isiphi isitifiketi sokubhaliswa esikhishwe  ngokwaloMthetho kulowo muntu  sithathwa njengesesuliwe; futhi
(b) umuntu ogama lakhe lisuliwe kulejista kufanele ayeke ukusebenza noma ukunquba umsebenzi futhi akavumelekile ukwenza izenzo   ezenziwa umuntu obhalisiwe.
(4)  UNobhala kufanele abuyisele igama lomuntu ogama lakhe kade lisuliwe kulejista ngokwaloMthetho uma lowo muntu-
(a) efaka isicelo ngefomu elinqunyiwe kuNobhala sokuba kubuyiselwe igama lakhe;
(b) ekhokha imali enqunyiwe
(c) ehambisana nazo zonke izidingo ezingamiswa uMkhandlu; futhi
(d) ekulungele ukubhaliswa.

Ukukhishwa kwesinye isitifiketi, isitifiketi sesikhundla, okucashunwe kulejista

45.  (1)  UNobhala angakhipha esinye isitifiketi sokubhaliswa uma lowo onquba umsebenzi efaka isicelo-
(a) enikeza uNobhala ubufakazi obanelisa ngokuthi ungubani ;
(b) ezikeza umbhalosifungo lapho eqinisekisa khona ukuthi isitifiketi sokubhaliswa silahlekile noma sonakele; futhi
(c) ekhokha imali emiswe nguMkhandlu.
(2)  UNobhala  ngemuva kokukhokhwa kwemali enqunyiwe angakhipha isitifiketi sesikhundla kumuntu obhalisiwe esiqukethe-
(a) imininingwane ephathelene nokubhaliswa kwalowo muntu kanye;
(b) nesitatimende esikhombisa ukuthi-
(i) Lowo muntu akavimbelekile ukuba anqube umsebenzi wakhe ; futhi 
(ii)  akukho zinyathelo zokuqondiswa izigwegwe athathelwe zona ngokwaloMthetho ezingakaphothulwa 
(3)  UNobhala angakhipha okucashunwe kulejista okuqinisekisiwe noma isitifiketi okukhulunywa ngaso kusigatshana (2)  ngesandla sakhe kunoma imuphi umuntu  ngemuva kokukhokha imali enqunyiwe.
(4) Isitifiketi singakhishwa ngaphansi kwemibandela engakhishwa uMkhandlu futhi leyo mibandela iyovezwa kusona isitifiketi.

ISAHLUKO 3

AMANDLA OMKHANDLU MAYELANA NOKUZIPHATHA NGOKOMSEBENZI

Uphenyo oluyokwenziwa uMkhandlu ngezenzo zokungaziphathi kahle ngokoMsebenzi

46.  (1) UMkhandlu ungenza uphenyo uma kunesikhalo noma izinsolo sokungaziphathi kahle komuntu onquba umsebenzi noma umqondisi, imenenja noma umnini wesikhungo esibhaliswe ngokwaloMthetho, noma yisigungu esivumelekile ukuba sinqube umsebenzi ngokwaloMthetho, ungathola lowo muntu enecala lokwenza lokho, angakhokhiswa inhlawulo  okukhulunywa ngayo esigabeni 47, kodwa uma kunezikhalo, icala noma izinsolo  okungase kuholele ecaleni lobugebengu  enkantolo, uMkhandlu ungahlehlisa uphenyo kuze kuphothulwe noma kuphele icala lobugebengu.  
	(2)  Uma kungekho isikhalazo, icala noma izinsolo, uMkhandlu ungaqalisa uphenyo uma kufika kuwo izinsolo zokungaziphathi kahle.
	(3)   Uma uMkhandlu unokungabaza ngokwenziwa kophenyo mayelana nesikhalo, icala noma izinsolo, ungabonisana noma ufune olunye ulwazi kubantu, okumbandakanya nalowo muntu okunezikhalo, icala noma izinsolo ngaye ukuze ubheke ukuthi uphenyo ludingekile yini.


Inqubo yophenyo loMkhandlu

47.  (1)  Umuntu obhaliswe ngokwaloMthetho, otholakala enecala lokungazi phathi kahle emsebenzini ngemuva kophenyo olwenziwe uMkhandlu angabhekana neyodwa noma ngaphezulu kulezi zinhlawulo ezilandelayo:
	(a)	isexwayiso noma ukukhuzwa noma kokubili;
	(b)	ukumiswa okwesikhashana ekuqhubeni umsebenzi, uma kungumhlengikazi osafunda kululwe isikhathi sakhe sokufunda noma ukumiswa ekuqhubeni izifundo noma uqeqesho isikhathi esithile;
	( c )	ukususwa kwegama lakhe kulejista;
	(d)	inhlawulo eqhunyiwe;kanye
	(e)	nokukhokha izindleko zophenyo.
(2)  UMkhandlu kufanele uqoke umphenyi ukuze enze uphenyo egameni loMkhandlu ngokwalesi sahluko.
(3)  Ikomiti lokuphenya olwanduleyo eliqokwe uMkhandlu linga-
	(a)	phenya zonke izindaba eziphathelene nokungaziphathi kahle;
	(b)	ngobufakazi obukhona linqume ukuthi undaba lolo lungadluliswe kuphenywe ngokuziphatha kahle emsebenzini; kanye
	(c )	ondabeni olungenzima  lingaphakamisa ukukhokhwa kwenhlawulo enqunyiwe  esikhundleni sophenyo olugcwele ngokuziphatha;
(4)  UNobhala angabe esekhipha isamaniso ngefomu elinqunyiwe kulowo omangalelwe eligxivizwe yikomiti lophenyo olwandulelayo  lapho ummangalelwa engavuma ukuthi unecala lokungaziphathi kahle nokuthi uyavuma ukukhokha inhlawulo enqunywe kumasamaniso, ngale kokuba avele phambi  kophenyo njengoba kushiwo esigabeni 46.
(5)  Uma amasamaniso okukhulunywa ngawo kusigatshana (4) ekhishilwe ummangalelwa engavelanga phambi kophenyo engavuma ukuthi unecala lokungaziphathi kahle ngokomsebenzi ngokukhokha imali enqunyiwe eMkhandlwini ngaphambi noma ngosuku olunqunywe kumasamaniso.
(6) (a) Inhlawulo emiswe ngokwalesi sigaba , ngaphandle kokuvuma icala ivulekile izinsuku eziyi-14 kusukela ngosuku lwesaziso.
  (b)  Ukukhishwa kwenhlawulo ngokwalesi sigaba kufana nesinqumo senkantolo ecaleni lombango enkantolo kamantshi  yalapho uphenyo lwenziwe khona ngaphansi kwesigaba 46 noma esifundankantolo lapho ummangalelwa ehlala khona.
(7)  Inhlawulo okukhulunywa ngayo kusigatshana (1) enqunywe yikomiti lokuziphatha noma uphenyo lokwandulela okukhulunywa ngalo kusigatshana (3) ngale kokukhuzwa, ngeke kusebenze ngaphambi kokuba kuqinisekiswe uMkhandlu, kodwa inhlawulo okukhulunywa ngayo kusigatshana (1) enqunywe yikomiti lokuziphatha noma isiphi isinqumo esikhishwe  yikomiti ngaphansi kwesigaba (10 ) kufanele lelo komiti likhiphe leso sinqume uma lokhu kuzoba nenzuzo emphakathini, siyoqala ukusebenza ngokushesha, futhi kufanele kuphele izinyanga eziyisithupha ngaphandle uma siqiniswe nguMkhandlu isikhathi singakapheli.
(8) (a)	  Ngesikhathi kwenziwa uphenyo ngaphansi kwalesi sigaba, ummangalelwa kufanele anikwe ithuba lokuvuma noma ukuphika icala nokuba kulalwe ukuthi ulivika kanjani icala.
(b)  Noma yimuphi umuntu oyingxenye yophenyo ngokuziphatha emsebenzini unelungelo lokuzikhethela umuntu ozommela, kodwa lowo muntu ongummeli kufanele alandele izinqumo ezimisiwe eziphathelene nophenyo.
( c)	Ngale kokuthi uliphikile noma ulivumile icala lowo obekwe icala, uMkhandlu noma ikomiti lokuziphatha eMsebenzini angadinga ummangali noma ummangalelwa ukuba athule ubufakazi.
(9)  Noma iyiphi inhlawulo ekhishwe ngaphansi kwesigaba (1) kufanele ibhawe phansi isayidwe ngusihlalo woMkhandlu futhi kufanele iqhutshwe ngendlela enqunyiwe.
 (10)  (a)  UMkhandlu noma Ikomiti lokuziphatha ngokoMsebenzi linga-
(i)	thatha ubufakazi kunoma yimuphi ufakazi obizwe nguNobhala ;	
		(ii)	thathisa noma imuphi ufakazi isifungo ; futhi
		(iii)	cubungula noma iyiphi incwadi, irekhodi, umbhalo noma yini acelwe ukuba ayiveze ufakazi.
(b)	Incwadi ebiza ufakazi ukuba avele phambi koMkhandlu noma phambi kwekomiti lokuziphatha umsebenzi njengofakazi noma ukuletha incwadi, irekhodi noma umbhalo noma yintoni kufanele kwenziwe ngefomu elinqunyiwe futhi kufanele ithunyelwe ngeposi ibhaliswe noma ngendlela efanayo nencwadi ebiza umuntu ukuba avele phambi kwenkantolo kamantshi.
( c)	Umuntu okhishelwe incwadi yokkwethula ubufakazi  ekhishwe ngaphansi kwalesi sigaba-
(i)	enqaba, noma ngale kwesizathu esifanele, ehluleka ukufika; noma ukwethula ubufakazi ophenyweni  ngesikhathi nasendaweni enqunywe kuleyo ncwadi;
(ii)	enqaba ukuthatha isifungo uma eyalwa usihlalo ukuba enze njalo;
(iii)	ethula ubufakazi obedukisa uMkhandlu noma ikomiti lokuziphatha	
		emsebenzini;
	(iv)	edukisa uMkhandlu noma ikomiti eqondile noma;
	(v)	enqaba ukuphendula imibuzo engazifaki ecaleni  noma  ngolwazi lwakhe lonke ,
	unecala uma elahlwa yicala uyakukhokha inhlawulo enqunyiwe.

(d)	Umuntu obizwe ukuba avele ophenyweni unamalungelo afanayo nawofakazi obizwe ukuba avele phambi kwenkantolo kaMantshi.
(11)	USihlalo  wekomiti lokuziphatha emsebenzini angaqoka abasizi ukuba baluleke uMkhandlu noma ikomiti ezindabeni eziphathelene nomthetho, inqubo, ubufakazi uma enquba uphenyo.

Ukuhlehliswa kokukhishwa kwesigwebo noma ukumiswa kokuqala ukusebenza kwenhlawulo

48.  (1)		Uma umuntu etholakale enecala lokungaziphathi kahle emsebenzini ikomiti lokuziphatha emsebenzini  linga-
(a)	hlehlisa ukukhishwa kwesigwebo  okwesikhathi esithile  futhi limise nemibandela ; noma 	
(b)	khipha noma isiphi isigwebo esimiswe esigabeni 47 (1) (b)  kodwa anganquma ukuba ukusebenza kwesigwebo kumiswe okwesikhathi esithile futhi limise nemibandela.
(2)  Uma, ekupheleni kwesikhathi obekuhlehliswe ngaso ukukhishwa kwesigwebo ngokwesigatshana (1)  (a), uMkhandlu wanelisekile ukuthi umuntu obhaliswe  ulandele yonke imibandela ekhishwe nesigwebo, uMkhandlu kufanele wazise lowo muntu obhalisiwe ukuthi isigwebo okukhulunywa ngaso esigabeni 47 ngeke esikhishelwe sona.
(3)  Uma ukusebenza kwesigwebo noma ingxenye yaso imisiwe ngokwesigatshana (1) (b) futhi uMkhandlu wanelisekile ukuthi lomuntu okukhulunywa ngaye uselandele yonke imibandela kuso sonke leso sikhathi esimisiwe, uMkhandlu kufanele wazise lowo muntu ukuthi isigwebo ekukhulunywa ngaso esigabeni 47 ngeke sisasebenza.
(4)  Uma ukusebenza kwesigwebo noma ingxenye yaso imisiwe ngokwesigatshana (1)  (b) futhi lowo muntu onquba umsebenzi okukhulunywa ngaye ehluleka  ukuhambisana nowodwa noma eminingi imibandela yokumiswa, uMkhandlu kufanele uqale ukusebenzisa isigwebo noma ingxenye yaso ngaphandle uma lowo onquba umsebenzi anelisa uMkhandlu ukuthi ukwehluleka ukuhambisana nemibandela emisiwe bekungaphezu kwamandla akhe.

Ukumiswa noma ukusulwa kulejista okuphathelene nokuziphatha emsebenzini

49.  (1)  Onquba umsebenzi omisiwe noma ogama lakhe lisusiwe kulejista ngokwesigaba 47 akavumelekile ukuba anqube umsebenzi nesitifiketi sakhe siyohoxiswa kuze kuphele isikhathi noma kuze kube igama lakhe liyabuyiselwa kulejista.
(2)  Igama lomuntu osuswe kulejista  ngokwesigaba 47 (1)( c) noma ogama lakhe libuyiselwe kulejista ngokwesigatshana (3) (b) kufanele likhishwe ephephabhukwini loMbuso iGazethi.
(3)  UMkhandlu ungamisa imibandela-
	(a)   uqede ukumiswa okukhulunywa ngakho kusigatshana (1) singakapheli isikhathi esinqunyiwe; noma
	(b)	 ubuyisele kulejista igama ebelisuliwe, kodwa lokho kubuyiselwa kungenziwa kuphela emuva kwezinyanga eziyi-12 ngemuva kokwesulwa.


Ukumukelwa    nguMkhandlu kokuziphatha komuntu obhalisiwe ngaphansi kwezimo ezithile

50.  (1)  Uma-
	(a)  umsebenzi obhalisiwe elahlwe icala inkantolo yomthetho;futhi
	(b)  uMkhandlu ucabanga ukuthi lelo cala liyalingana noma liyefana nokungaziphathi kahle okukhulunywa ngakho esigabeni 46,
Lowo msebenzi uMkhandlu uyakuphatha undaba lwakhe ngokwalesi sahluko uma elahlwa yicala uyakugwetshwa isigwebo esisodwa noma ngaphezulu  okukhulunywa ngaso esigabeni 47 kodwa ngaphambi kokukhishwa kwaleso sigwebo, lowo msebenzi kufanele anikwe ithuba lokuzikhalela phambi komkhandlu ngalokho akwenzile ukuze axengiselwe isigwebo.
(2)  Noma ingasiphi isikhathi kusaqhubeka undaba phambi kwenkantolo yomthetho, uma kuvela phambi kwenkantolo ukuthi kucace bha ukuthi kunesenzo sokungaziphathi kahle emsebenzini ohlangathini lwalowo muntu obhalisiwe ngaphansi kwaloMthetho,  inkantolo kufanele iqiniseke  ukuthi imifanekiso yaleyo nqubo yecala noma ingxenye yayo ebalulekile ithunyelwa eMkhandlwini.

Ukungakulungeli ukunquba umsebenzi ngenxa yokukhubazeka


51.   (1)  Uma kuvela eMkhandlwini ukuthi lowo muntu obhalisiwe ngokwaloMthetho kungenzeka angakwazi ukusebenza ngenxa yokuthi angakhubazeka noma ukhubazekile ngokwengqondo noma ngenye indlela , ngendlela yokuthi ?
(a)	kungalimaza umphakathi ukumvumela ukuthi aqhubeke nokusebenza;
(b)	akasakwazi ukuqhuba umsebenzi ngekhono elamukelekile nangokuphepha; noma
( c)	uma kungumhlengikazi osafunda, ongasakwazi ukuqhubeka nehlelo lwezifundo,

uMkhandlu kufanele uqoke ikomiti elizokwenza uphenyo ngendlela enqunyiwe.
(2)  Uma uMkhandlu ngemuva kokwenza uphenyo uthola ukuthi umuntu obhalisiwe ngokwalo Mthetho akasakwazi ukuqhuba umsebenzi ngenxa yokukhubazeka njengoba kushiwo esigabeni (1), uMkhandlu unga-
	(a)	vumela ukuba lowo muntu ukuba  aqhubeke  ukusebenza  noma uma bekungumfundi aqhubeke nezifundo zakhe  ngaphansi kwemibandela ethile uMkhandlu ongabona ifanele; noma
	(b)	umise lowo muntu isikhathi esithile noma uyekise lowo muntu ukusebenza, uma bekungumfundi ukuba aqhubeke ukufunda noma aqhubeke nohlelo lwezifundo.
(3)  Uma umuntu okukhulunywa ngaye kusigatshana (2) efaka isicelo sokubuyiselwa, uMkhandlu kufanele ucubungule ukuthi lowo muntu angakwazi ukuqhubeka nomsebenzi ungahoxisa noma welule isikhathi sokumiswa .
(4)  Isigaba 49 kufanele sisetshenziswe kulowo msebenzi umisiwe ngokwesigatshana (2), kungashitshwa uma kudingekile.
(5)	Umsebenzi obhaliswe ngokwaloMthetho owephula noma ohluleka ukulandela lokho okushiwo kusigatshana (2) (a) no (b) uyakubekwa icala.
(6)  Ikomiti okukhulunywa ngayo kusigatshana (1) lingaqoka umuntu  onolwazi olufanele ukuba abe umsizi aluleke ikomiti.
(7)  Ngokwenhloso yalesi sigaba, ?ukukhubazeka? kusho isimo esenza umsebenzi angakwazi ukuqhubeka nomsebenzi wobuhlengikazi ngekhono nangokuphepha.


Ukuphenya undaba oluphathelene nokufundisa abahlengikazi

52.  (1) Nakuba kukhona okunye okuphikisalokhu  kuloMthetho, noma imuphi umuntu ogunyazwe uMkhandlu ngokubhaliwe, phambi kwephoyisa, angangena esikhungweni sokufundisa noma endaweni lapho kuqeqeshwa khona abahlengikazi athathe noma imiphi imibhalo noma izinto ezithintekayo ekufundiseni noma ekuqeqesheni ngenhloso ?
(a)	yokuhlola noma ukugunyaza leso sikhungo noma indawo ngezinga losizo lobuhlengikazi mayelana nokuziphatha ngokomsebenzi emsebenzini; noma
(b)	ukuphenya noma iluphi undaba oluphathelene nokufunda nokuqeqesha abafundi ukuba bathole iziqu zokunquba umsebenzi wobuhlengikazi ngobuchwepheshwe ngokwaloMthetho.
	(2)  Noma imuphi umuntu ovimbela noma othikameza umuntu ogunyaziwe okukhulunywa ngaye kulesisigatshana uyakubekwa icala .










					ISAHLUKO 4
			AMACALA NGABANTU ABABHALISIWE	
  
Izigwebo zokusebenza njengomhlengikazi, umbelethisi, umhlengikazi ongustafu, umsizi-mhlengikazi, umsizi-mbelethisi ongungoti engabhalisile

53.   (1)  umuntu obhaliswe ngaphansi kwaloMthetho okhuluma okungesilo iqiniso ngokuthi uyawazi umsebenzi noma ubhalisiwe njengomhlengikazi noma anqube umsebenzi emkhakheni angawubhalisiwe uyakubekwa icala.
(2)  Isigatshana (1) asisebenzi uma-
(a)	umhlengikazi osafunda obhaliswe ngokwesigaba 32, esebenza umsebenzi wakhe ngaphansi kwezifundo noma koqeqesho;
(b)	Umhlengikazi osafunda osebhale izivivinyo zakhe zokugcina noma osesethubeni lokubhala izivivinyo zakhe zokugcina  zokuthola iziqu okuyothi uma ezithola, abe nelungelo lokubhalisa kuze kube isikhathi labo aziswa ngemiphumela yakhe yalezi zivivinyo.
	( c)	umsebenzi onika usizo ezimweni eziphuthumayo; noma
	(d)	noma imuphi umkhakha wabantu abangamiswa uMkhandlu.


Izigwebo zokukhuluma noma ukuthumela imininingwane engesilo iqiniso ukuze ubhaliswe noma ukubhaliswa ngephutha noma ukuzenza omunye umuntu


54.   (1)  Umuntu uyakubekwa icala  uma e-  

(a)	nolwazi noma imininingwane engeselona iqiniso,  ethola noma ezama ukubhalisa noma ukubhaliswa komunye noma isitifiketi noma isinqumo okukhulunywa ngaso kulesi sigaba;
(b)	enza kubhalwe ngokungagunyaziwe, kushitshwe noma kususwe kulejista noma umfanekiso oqinisiwe noma okucashunwe esitifiketini esikhishwe ngaphansi kwaloMthetho;
( c) 	owonakalisa ngabomu , noma enze kungafundeki okubhalwe kulejista noma ngale kwemvume yomini wesitifiketi esikhishwe ngaphansi kwaloMthetho .
	(d)	oshiya ngabomu noma imiphi imininingwane noma anike ulwazi olungamanga  mayelana nokuthi akukho zinyathelo zokuqondiswa izigwegwe noma athathelwa zona;
	(e)	enza isitifiketi mbumbulu , azi ukuthi ngumbhalombumbulu , noma ekhipha noma imuphi umbhalo mbumbulu okufanele ukhishwe ngaphansi kwaloMthetho.
	(f)	enzeza omunye umuntu obhaliswe ngaphansi kwaloMthetho.
(2)  Umuntu otholakale enecala okukhulunywa ngalo kusigatshana (1) uyakugwetshwa inhlawulo noma ukuboshwa noma kokubili inhlawulo nokuphoswa ejele.


Izigwebo


55.  (1)  Umuntu obhalise ngaphansi kwaloMthetho ethatha, esebenzisa noma esakaza , igama  noma incazelo noma uphawu elikhombisa   noma elithathwa njengeliholela umuntu ukuthi acabange ukuthi uneziqu  zokunquba lomsebenzi ezibhaliswe  kodwa ezingekho kulejista uyakubekwa icala uma elahlwa yicala uyakuhlawuliswa imali noma aboshwe  isikhathi esingedluli iminyaka emibili noma kokubili inhlawulo nokuboshwa.
(2)  Umuntu owephula noma owehluleka ukugcina lokho okushiwo yiloMthetho uyakubekwa icala,  ngaphandle uma inhlawulo emisiwe, uma elahlwa yicala angagwetshwa akhokhiswe inhlawulo noma aboshwe isikhathi esingedluli iminyaka emithathu noma kokubili inhlawulo nokuboshwa.


ISAHLUKO 5



Amalungiselelo akhethekile aphathelene nabahlengikazi abathile

56.  (1)  Ngale  kwalokhu okushiwo yiloMthethi neminye imithetho, uMkhandlu ungabhalisa umuntu obhaliswe ngaphansi kwesigaba 31 (1) (a) , (b), (c) ukuba ahlole,  asho isifo, anqume imithi yokwelapha, agcine futhi enikeze imithi yokwelapha izifo ezithile  nemibandela, uma lowo muntu-
	(a)	enikeza ubufakazi ngokuphothulwa kweziqu noqeqesho; futhi
	(b)	ekhokha imali yokubhaliswa enqunyiwe
(2)	UMkhandlu kufanele ukhiphe isitifiketi sokubhaliswa somuntu oyanelisayo imibandela yesigatshana (1)
(3)  Isitifiketi sokubhalisa okukhulunywa ngas okusigatshana (2) sisebenza iminyaka emithathu .
(4)  UMkhandlu ungasivuselela isitifiketi okukhulunywa ngaso kusigatshana (2) ngaphansi kwemibandela engamiswa uMkhandlu.
(5)   Umuntu obhaliswe ngokwesigatshana (1)  anga-
	(a)	thola, asebenzise, noma akhiphe imithi ngaphansi kwalokho okushiwo esigabeni 22A soMthetho weMithi yokwelapha nokuhambisana nayo ka 1965 ( uMthetho nguNombolo 101 ka 1965; futhi
	(b)	akhiphe imithi ngokuhambisana nesigaba 22C soMthetho weMithi yokwelapha nokuhambisa nayo ka 1965, uMthetho wamakhemisi ka 1947, (uMthetho onguNombolo 53 ka 1974, kanye no Mthetho woMsebenzi wezeMpilo ka1974 (noMthetho onguNombolo 56 ka 1974, nomhlengikazi osebenza-
	(a)	eMnyangweni kaZwelonke;
	(b)	eMnyangweni wezeMpilo wesiFundazwe ;
	(c)	kumasipala 
	(d)	inhlangano enikeza usizo lwezempilo eqokwe nguMqondisi-Jikelele ngemuva kokubonisana noMkhandlu wezamakhemisi waseNingizimu Afrika okukhulunywa ngawo esigabeni 2 soMthetho wamaKhemisi ka 1974,
Nogunyazwe nguMqondisi-Jikelele, yiNhloko yoMnyango wesiFundazwe wezeMpilo ngemuva kokubonisana, isikhulu sezempilo salowo Masipala  noma osebenza ngezempilo ophethe leyo nhlangano,  ekwenzeni lowo msebenzi anga
	(i)	 hlola imizimba yanoma imuphi umuntu;
	(II)	bona ukuthi yisiphi isifo esiphethe noma imuphi umuntu;
(iii)	ukugcina imithi enqunyiwe nokukhishwa kwayo, ukuphatha nokunquma  imibandela yokukhishwa; noma
(iv)	ukukhuthaza ukuhlelwa kwemindeni,
Noma isiphi isenzo esenziwe uMqondisi-jikelele, inhloko yoMnyango wesifundazwe, umsebenzi wezempilo, noma osebenza ngezempilo ngemuva kokubonisana noMkhandlu anganquma ukuthi usizo lomsebenzi wezempilo noma usokhemisi luyadingeka yini.
(7)  Umhlengikazi onguchwepheshe noma umhlengikazi ongusitafu ufanele ukugcina isitolo semithi noma ikhemisi.
(8)  Ngokwenhloso yesigatshana (7) ?isitolo? kusho indawo lapho kukhishwa khona imithi namakhambi ebhalwe ohlwini emphakathini kwenziwe ngokukhishwa umuntu ogunyaziwe okuba ngaphansi kwendima yokusebenza ethintekayo ukuba akhiphe imithi.

Ukwedlulisa isinqumo soMkhandlu

57.  (1)  Umuntu onesikhalo ngesinqumo soMkhandlu angadlulisa leso sikhalo sakhe ngesi nqumo ngendlela enqunyiwe kwikomiti okukhulunywa ngalo kusigatshana (2) eliqokwe nguNgqongqoshe singakapheli isikhathi esinqunyiwe.
(2) Ikomiti lokwedlulisa kwezikhalo okukhulunywa ngalo kusigatshana (1) liyokwakhiwa-
(a)	ijaji noma imantshi esithathe umhlalaphansi noma ummeli wesenkantolo ePhakeme yaseNingizimi Afrika osesebenze lomsebenzi okungenani isikhathi esiyiminyaka emihlanu, okufanele abe ngusihlalo walelikomiti; kanye
	(b)	nomhlengikazi .
(3)  Ukudluliswa kwesikhalo okukhulunywa ngakho kusigatshana (1) kufanele kulalelwe ngosuku, endaweni nangesikhathi esimiswe yikomiti lokwedluliswa kwezikhalo.
(4)  Ikomiti lokwedluliswa kwezikhalo kufanele liqiniseke ukuthi lowo odlulise isikhalo kanye noMkhandlu bazisiwe ngosuku, indawo kanye nesikhathi okukhulunywa ngaso kusigatshana (3) okungenani zingakapheli izinsuku eziyi-14 ngaphambi kokulalelwa kwesikhalo.
(5) Ikomiti lokwedlulisa isikhalo ngenhloso yesikhalo esedluliselwe kulo linga-
(a)	biza noma imuphi umuntu elicabanga ukuthi angaba nolwazi olubalulekile mayelana nalolo ndaba olwedlulisiwe, noma elikholwa ukuthi unombhalo noma uphethe umbhalo othintekayo kulolo ndaba olwedlulisiwe ukuba avele phambi kwalo ngesikhathi  nasendaweni eyoshiwo kulelo samaniso, ukuze azophonswa imibuzo noma alethe imibhalo nokuthi agcine ukuze kuhlolwe umbhalo awulethele; futhi
(b)  fungisa futhi lamukele isifungo kumuntu obizwe njengofakazi kulokho kwedluliswa kwecala.
(6)  Usihlalo wekomiti lokwedluliswa kwesikhalo kufanele amise inqubo ezolandelwa ngesikhathi kulalelwe lokho kudluliswa kwesikhalo bese azisa lowo odlulise isikhalo ngaleyo nqubo emisiwe.
(7)  Ikomiti lokwedluliswa kwesikhalo ngemuva kokulalela isikhalo linga-
	(a)	vumelana, lichithe, noma liguqule isinqumo somkhandlu; futhi
	(b)	yalela uMkhandlu ukuba ulandele leso sinqumo sekomiti lokwedluliswa kwesikhalo kulolo ndaba.
(8)  (a) Isinqumo sekomiti lokwedluliswa kwezikhalo kufanele sibhalwe phansi, bese kuthi umfanekiso walowo mbhalo unikezwe lowo odlulise isikhalo kanye noMkhandlu.
(b)	Isinqumo sekomiti lokwedluliswa kwezikhalo okukhulunywa ngalo esigabeni (a) kufanele kwazise ngaso lowo odlulise isikhalo kanye noMkhandlu zingakapheli izinsuku eziyi-14 kusukela ngosuku okuthathwe ngalo leso sinqumo.
(9)  Amalunga ekomiti lokwedluliswa kwezikhalo angesizo izisebenzi zoMbuso ngokugcwele angakhokhelwa amaholo noma izimfanelo ezingamiswa uNgqongqoshe ngokuvumelana noNgqongqoshe wezeziMali. 

       Imithethonkambiso 
       
       58.(1)  Ngemuva kokubonisana noMkhandlu uNgqongqoshe angenza imithethonkambiso mayelana no-
(a)	kuqokwa kwamalunga oMkhandlu ngokwesigaba 5 (1)  kanye nokudingekayo ukuze iziphakamiso noma amagama abantu aphakanyisiwe ukuze bazoqokelwa uMkhandlu abe ngamukelekile ukuze aqokwe noma akhethwe njengamalunga omkhandlu;
(b)	ukugcinwa kwelejiista, ulwazi okufanele lubhalwe kulejista kanye nendlela okungenziwa ngayo uquguko kule legista kanye nama-diploma  noma zitifiketi ezingakhishwa ngokwaloMthetho;
       ( c)	 imibandela ngokucashunwa kokuthile kule lejista;
       (d)	imininingwane okufanele inikwe umkhandlu ezogcinwa kulejista;
       (e)	ukubhaliswa kwezinye iziqu ezengeziwe;
(f)	iziqu nemibandela okufanele kuhanjiswane nayo ukuze umuntu akwazi ukubhaliswa ngaphansi kwesigaba 31;
       (g)	ukugunyazwa kwezikhungo zokufundisa ubuhlengikazi;
(i)	ukuqaliswa nokuqhutshwa kophenyo oluphathelene nokuziphatha emsebenzini;
(j)	imibandela okungaqhutshwa phansi kwayo ibhizimisi yobuhlengikazi;
(k)	izimo okungasuswa phansi kwazo igama noma kubuyiselwe igama lomuntu kulejista;
(l)	indlela yokwedluliswa nenqubo eyolandela ekulelweni kwesikhalo esedlulisiwe ngokwesigaba 57 nokunye okuhambisana nalokhu;
(m)	uqeqesho okupholekile ukuba lwenziwe noma izifundo zokuvuselele okufanele kwenziwe ngabantu ababhalisiwe ngokwaloMthetho,  ukunikezwa nokwenganyelwa kwalolo qeqesho noma izifundo, isikhathi okuyonikezwa ngazo lolo qeqesho noma izifundo kanye nezijeziso ezinganikezwa uma umuntu ehluleka ukuya kulolo qeqesho noma ukwenza lezo zifundo;
(n)	ukusebenzela imiphakathi;
(o)	ukuziphatha uma wenza ucwaningo;
(p)	imibandela yokubhaliswa kwesikhashana ngokwesigaba 33;
(q)	indima yokusebenza kwabanquba umsebenzi;
(r)	imali nezinhlawulo ezikhokhwayo ngaphansi kwaloMthetho; kanye 
(s)	jikelele, noma ikuphi okudingekayo ngaphansi kwaloMthetho, noma okungenziwa uNgqongqoshe akubona kudingekile noma kubalulekile ukuba kunqunywe ukuze kufeze lokho okuphokophelwe ngaloMthetho.
(2)	UNgqongqoshe angenza imithethonkambiso mayelana-
	(a)	inqubo ukuze kusebenze kahle uMkhandlu  lapho uMkhandlu ungawufezi noma ungawenzi kahle noma ngokwanelisayo umsebenzi wawo ngokubona kukaNgqongqoshe;
	(b)	izinyathelo zokuqondiswa izigwegwe  ezingathathelwa ilunga , usihlalo noma isekela likasihlalo nokwehluleka ukwenza umsebenzi wakhe njengoba kudingekile ngaphansi kwalomthetho, kumbandakanya nokumiswa emsebenzini kwelunga, usihlalo noma isekela likasihlalo kusenziwa uphenyo ngokuziphatha kwalelo lunga njengomsebenzi  onguchwepheshe, usihlalo noma isekela likasihlalo, noma ukuphenywa okuthinta ubugebengu kulowo muntu;
	( c)	izinyathelo zesikhashana zokuphatha nokusebenza koMkhandlu  uma kwenzeka uNgqongqoshe echitha noma exosha amalunga omkhandlu ayishumi noma  angaphezulu ngasikhathisinye ngokwesigaba 8 noma uNgqongqoshe echitha uMkhandlu wonke ngokwesigaba 5 (7);
	(d)	 uphenyo olungenziwa ekusebenzeni koMkhandlu mayelana nokuqhutshwa kwemihlangano yoMkhandlu nemihlangano yekomiti eliphethe loMkhandlu, ukugcinwa kwamarekhodi emihlangano nezinqumo zoMkhandlu, indlela uMkhandlu owenza ngayo umsebenzi wawo ngokwaloMthetho noma iluphi undaba  olungaphothuliwe ngokubona kukaNgqongqoshe;
	(e)	imibiko, amalejista, amarekhodi, imibhalo namafomu  angagcwaliswa agcinwe uMkhandlu noma angathunyelwa nguMkhandlu kuNgqongqoshe  noma uMqondisi-Jikelele.
(3)  Umthethonkambiso omiswe ngaphansi kwaloMthetho unganquma inhlawulo ngokwephulwa noma ukwehluleka ukugcina okushiwo yiloMthetho.
(4)	Isaziso esikhishwe noma umthethonkambiso noma yisinqumo esenziwe  ngokwaloMthetho ingachitshiyelwa noma ichithwe yileso siphathimandla esisikhiphile noma esisenzile.
(5)  UNgqongqoshe  kufanele kuthi kusasele  izinyanga ngaphambi kokuba kwenziwe imithethoknkambiso ngokwesigatshana (1) akhiphe isaziso ephephabhukwini loMbuso iGazethi kanye nesaziso-
	(a) ememezela ngenhloso yakhe yokwenza leyo mithethonkambiso; futhi 
	(b)	emema abantu abathintekayo ukuba benze iziphakamiso mayelana nalokho.
(6)	Isigatshana (5) asisebenzi ?
	(a)	ngemuva kwalokho  okushiwo kusigasthana (5) kunoma imithethonkambiso esefeziwe, esichitshiyelwe nguNgqongqoshe ngemuva kweziphakamiso azitholile ngemuva kwesaziso esikhishwe ngokwesigatshana (5);
	(b)	noma iyiphi imithethonkambiso uMkhandlu oluleke uNgqongqoshe  ukuthi kufanele yenziwe ngokushesha ukuze kuzuze umphakathi .

Imithethonqubo

59.  (1) UMkhandlu ungeza imithethonqubo mayelana-
(a)	nemibandela ephathelene nokuqhubeka nokuzithuthukisa ngolwazi lomsebenzi okufanele kwenziwe ngabasebenzi ukuze bahlale bebhalisiwe ;
(b)	ubunjalo nobungako bokuqhubeka nokuthuthuka ngolwazi lomsebenzi  okufanele kwenziwe ngabasebenzi;
( c)	Inqubo  yokwamukelwa kwemisebenzi noma izifundo zokuqhubeka nokuzithuthukisa ngolwazi lomsebenzi nguMkhandlu nokwamukela kwalabo abanikeza lezo zifundo; kanye
(d)	noma yini enye okufanele imenyezelwe njengemithethonqubo ngokwaloMthetho.
	(2)  UMkhandlu kufanele kusasele izinyanga ezintathu ngaphambi kokuba kwenziwe noma imuphi umthethonqubo ngaphansi kwaloMthetho-
(a)	ukhiphe leyo mithethonqubo ephephabhukwini loMbuso iGazethi kanye nesaziso umemezela inhloso yoMkhandlu yokwenza leyo mithethonqubo; futhi
(b)	umeme abantu abathintekayo ukuba babeke imibono yabo noma benze iziphakamiso ngaleyo mithethonqubo.


	Ukwesulwa kwemithetho 

	60.  (1)	Imithetho ebhalwe engxenyeni yokuqala neyesibili yeSheduli 	iyasulwa kangangoba kukhonjisiwe engxenyeni yesithathu yeSheduli.
       (2)   Ukwesulwa kwemithetho akuwaphazamisi amalungiselelo esikhashana aqukethwe esigabeni 61.


	Amalungiselelo esikhashana

	61.  (1)  Noma isiphi isimemezelo, isaziso , umthethonkambiso, ukugunyazwa noma izinqumo esikhishiwe noma esenziwe, noma ikuphi ukubhaliswa noma ukufakwa ohlwini, noma ikuphi ukususwa elejisteni noma uhlu noma ukuqashwa noma yini nje eyenziwe ngokusho kanoma imuphi umthetho osusuliwe ngokwesigaba 60 (1), kuthathwa njengokukhishwe noma  okwenziwe  ngaphansi kwezigaba ezihambisanayo zaloMthetho ngaphandle uma kuphikisana nokushiwo yiloMthetho.
	(2)  Amalunga oMkhandlu ohlanganiswe noma abunjwe ngaphanbi nje nokuqala ukusebenza kwaloMthetho kufanele aqhubeke nokuba ngamalunga oMkhandlu futhi uMkhandlu uyothathwa njengobunjwe ngokulungile ngokwaloMthetho  kuze kube usuku olumiswe nguNgqongqoshe  lakhishwa ephephabhukwini lombuso iGazethi .
	(3)  Uma noma iliphi ilunga okukhulunywa ngalo kusigatshana (2) lishiya isikhundla, uMkhandlu kufanele usale unalawo malunga asele kuze kuike lolo suku okukhulunywa ngalo kuleso sigatshana.en
	(4)  Ngale kwalokho  okushiwo yisigatshana (1)  nangokuhambisana nokushiwo kusigatshana (5), uMkhandlu unamandla okuqalisa futhi uphothule isinyathelo zokuqondisa izigwegwe ngokusho kwemithethonkambiso eyenziwe ngaphansi kwemithetho esisuliwe, kunoma imuphi umuntu  okusolwa ukuthi ngapphambi nje komhlangano wokuqala woMkhandlu ngemuva kokuqala ukusebenza kwalomthetho wenze isenzo esingathathwa njengesingafanele nesiphoxayo ngokusho kwemithetho esisuliwe  noma imithethonkambiso eyenziwe ngaphansi kwalleyo mithetho.
	(5)  UMkhandlu ungeze wathathela noma imuphi umuntu izinyathelo okukhulunywa ngazo kusigatshana (4)  ngaphandle uma okusolwa ukuthi ukwenzile noma ukwephulile ngokwemithetho esuliwe noma imithethonkambiso eyenziwe ngokwaleyo mithetho kuncishe kufane ncimishi nokwephula  okushiwo esigabeni esihambisana naso esikuloMthetho noma imithethinkambiso eyenziwe ngaphansi kwaloMthetho.

Igama ngokufingqiwe nokuqala ukusebenza

62.  LoMthetho uzakubizwa ngoMthetho woBuhlengikazi ka 2005 futhi uyoqala ukusebenza ngosuku oluyomiswa nguNgqongqoshe ngesimemezelo ephephabhukwini lombuso iGazethi.


ISHEDULI


(Isigaba 60)

Inombolo yoMthetho
Igama ngokufingqiwe
 Wesulwa kangakanani
Ongunombolo 50 ka 1978
UMthetho  ngoBuhlengikazi
Wonke
Ongunombolo 71 ka 1981
UMthetho oChibiyela uMthetho ngoBuhlengikazi
Wonke
Ongunombolo 70 ka 1982
UMthetho oChibiyela uMthetho ngoBuhlengikazi
Wonke
OnguNombolo 97 ka 1986
UMthetho wokweDluliswa kaMandla neZibopho zikaMongameli
Isigaba 46

Ongunombolo 56 ka 1987
UMthetho oChibiyela uMthetho ngoBuhlengikazi
Wonke
Ongunombolo 21 ka 1992
UMthetho oChibiyela uMthetho ngoBuhlengikazi
Wonke
Ongunombolo 145 ka 1993
UMthetho oChibiyela uMthetho ngoBuhlengikazi
Wonke
Ongunombolo 5 ka 1995
UMthetho oChibiyela uMthetho ngoBuhlengikazi
Wonke
Ongunombolo 88 ka 1996
UMthetho wokuqedwa kweziThiyo zaMandla eziNkantolo
Isigaba 78
Ongunombolo 19 ka 1997
UMthetho oChibiyela uMthetho ngoBuhlengikazi
Wonke
Ongunombolo 45 ka 1997
UMthetho wokwelulwa kweSikhathi sokuba sesiKhundleni kwamaLunga eMikhandlu ethile
Isigaba 6










UMBIKO NGOKUPHOKOPHELWE NGALOMTHETHOSIVIVINYO WOBUHLENGIKAZI KA-2005


       1. ISANDULELO
       
UMkhandlu woBuhlengikazi ngomunye weMikhandlu emiswe ngokoMthetho engaphansi koMnyango wezeMpilo nokumanje nje ulawulwa uMthetho wobuHlengingazi ka 1978 (uMthetho onguNombolo 50 ka 1978)  (lapha uzobizwa ?ngoMthetho?). LoMthetho njengamanje ulawula umsebenzi wobuhlengikazi nokufunda nokuqeqeshwa kwabahlengikazi.
UNgqongqoshe wezeMpilo wasungula ithimba  elizobhekana phakathi kokunye nokuguqulwa kwemikhandlu emiswe ngokomthetho engaphansi kwakhe ukuze kube nokuvikeleka okwanele komphakathi.   Umthetho njengamanje usekelwe phezu komgomo othi  imikhandlu ikhona ukuze ivikele umsebenzi hayi ukuvikela umphakathi.
Ngakho-ke inhloso ephambili yaloMthethosivivinyo ngukuguqula UmkhandluwoBuhlengikazi ukuze kwandiswe ukuvikelela komphakatho nokuthuthukisa ukubika kwamalunga oMkhandlu kuNobhala.  UMthethosivivinyo kuhloswe ngawo ukuba uxhume noma uqhubeke kulokho okushiwo uMthetho wezeMpilo kuzwelonke (uMthetho onguNombolo 61 ka 2003)  neminye imithetho ethintekayo.
LoMthethosivivinyo ubuye futhi uzame ukukhuthaza okushiwo ngumthethosisekelo ngokutholakala kosizo lwezempilo nelungelo lokunakekelwa kwezempilo ngokuthi usizo luzonikezwa ngomoya wokuvikela ilungelo lekuhlonishwa kwesithunzi salabo abasebenzisa ezempilo.
Futhi, loMthethosivivinyo ufuna ukwenza izichibiyelo kweminye imithetho ukuze kulungiswe imithetho esilele emuva noma imithetho engahambisani nemithetho yamanje.
Kube nezingxoxo eziningi nabathintekayo ukuze kuboniswane ngenqubomgomo ezolandelwa kuloMthethosivivinyo.  LoMnyango usebenzele phezu kwalezo zingxoxo ekubhaleni loMthethosivivinyo.
       
       2. OKUPHOKOPHELWE NGALOMTHETHOSIVIVINYO
       
       
	UMthethosivivinyo uhlose-
(a)	ukusiza nokuvikela umphakathi ngezindaba eziphathelene nesizo lwezempilo olunikezwa ngabahlengikazi;
(b)	ukuqinisekisa ukuthi uMkhandlu usebenzisa amandla nezibopho zayo ubeke umphakathi phambili nangokuhambisana nenqubomgomo wezempilo kazwelonke;
(c )	ukukhuthaza ukunikezwa kosizo lwezempilo olwamukelekile kubantu;
(d)	ukulawula umsebenzi wobuhlengikazi nokuthi abahlengikazi baziphatha kanjani emsebenzini;
(e)	 ukukhuthaza  ukusebenza nomsebenzi woMkhandlu  noNobhala;
(f)	ukukhuthaza  ukuxhumana ngamazinga ezempilo namazinga emfundo nokuqeqesha ngobuhlengikazi ;
(g)	ukuqinisekisa ukuthi uMkhandlu weluleka uNgqongqoshe ngezindaba ezithinta umsebenzi; kanye
(h)	nokubhalisa abahlengikazi nokugcina ilejista.

3. UKUTHINTEKA KOMTHETHOSISEKELO

Akukho

4.  EMINYE IMINYANGO/IMIGWAMANDA/NABANTU OKUNGXOXISWANE NABO 

	_	UMkhandlu wezoBuhlengikazi okhona njengamanje;
	_	Izinyunyana zabaHlengikazi;
	_ 	Iminyango yeziFundazwe yezeMpilo;
_	Ezinye izikhungo ezithintekayo njengeZiphathimandla zeziQu eNingizimu Afrika.
		 
       5.  UKUTHINTEKA KWEZIMALI ZOMBUSO
       
Akukho ngoba uMkhandlu uzoqhubeka ukuqoqa imali yawo ngezimali ezinqunywe ngaphansi kwaloMthethosivivinyo.

6.	INQUBO YEPHALAMENDE

6.1  Abaluleki bezoMthetho boMbuso noMnyango wezeMpilo babona ukuthi loMthethosivivinyo kufanele ulandele inqubo esungulwe ngokwesigaba 76 soMthethosisekelo okungu ?Sizo lezeMpilo?.
6.2  Abaluleki bezoMthetho boMbuso babona ukuthi akudingekile ukuba kwedluliselwe loMthethosivivinyo eNdlini yabaHoli beNdabuko kaZwelonke ngokwesigaba 18 (1) (a) soMthetho Wabaholi beNdabuko noMhlahlandlela wokuBusa ka 2003 (uMthetho onguNombolo 41 of 2003) ngoba awusho lutho oluthinta imithetho yendabuko noma imikhuba noma amasiko emiphakathi yendabuko.



41


