﻿





           












  -

                           




  																				Ikombandlela Yokusebenzisa Ihlelo Lomphakathi Lokulawulwa 																							Kwemithombo 	Yamandla Yemvelo ( i-CBNRM ) ESewula Afrika







Ngokuhlanganyela nomNyango wezeBhoduluko nezamaVakatjho














Amagama Wokuthokoza 
  UmNyango wezeBhoduluko nezamaVakatjho, i-							GTZ kunye ne-DAI bathanda ukuthokoza 													kwamambala ebantwini abalandelako napa 											ngesandla sokusiza ababe naso ekuhlanganisweni 			kwalomtlolo wekombandlela: 
  Isiqhema se-CBNRM ebesithunywe ukwenza 									umsebenzi lo;
  UmNyango wezaManzi nezamaHlathi kunye 											nomNyango wezokuLima nezeeNarha; 
  AboRhulumende beeNdawo naboRhulumende 							beemFunda kizo zoke iimfunda ngokutjhayela 								kwabo ihlelweli nangokufaka kwabo isandla 										sesizo esibonakalako kilo ihlelweli. 
  Umphakathi weMoruleng [ esiFundeni se-North 						West], we-Bushbuckridge (esiFundeni 																		seLimpopo], eMtentu [ esiFundeni 																						sePumalanga Koloni] kunye newe-Richtersveld   					[esiFundeni se-Northern Cape]  ngokusizwa 											kwayo ukwenza ukuthi ikombandlela le 															ikhambisana neemfuneko zomphakathi. 
  Sithokoza nabasebenzi kunye nabafundi 														bomNyango wezeSayensi yeBhoduluko e-Rhodes 				University ngerhubhululo abalenzileko kunye 								nemitlamo abasekele ngayo isiqhema 																		ebesithunywe lomsebenzi. 
  Igadangiswe kokuthoma ePitori ngo-2003. 
   
  
  



Okungaphakathi 

Isendlalelo nguMma u- Pam Yako, iSekela lomNqophisi Zombelele we/wo:
Biodiversity and Conservation
mNyango wezeBhoduluko nezamaVakatjho. . .	.1

Indaba Yabantu, Yemvelo, Yokuphila Neyethemba Lengomuso……...	.2

Malungana Nekombandlela Le. . .	.5

Isigaba 1	 Iyini i-CBNRM?. . .	11

Isigaba 2	    Amaphuzu Alikhomba Aphambili Wekambisolawulo  Nekombandlela. . .	21

Isigaba 3	   Iselele. . .	43

Isigaba    4 	Itjhumi Lamaphuzu Wekombandlela Asebenza Emuntwini Woke. . .	45

Isigaba  5     Amaphuzu Alitjhuminanye Wekombandlela Asebenza Emphakathini  ……………………………………………..…………..49

Isigaba  6    	Amaphuzu Alitjhuminanye Wekombandlela Asetjenziswa Basebenzisi Be-CBNRM …………………………………………. . .	53

Isigaba  7   	Amaphuzu Alitjhuminantathu Wekombandlela Asebenza Kubenzi Bomthethokambiso……………………………………………….. . .	57

Abantu Ekungathintanwa Nabo. . .	61















Isendlalelo 
Kilo loke ilizwe leSewula Afrika -  khulu khulu eendaweni zemaphandleni nangaphandle kwamadrobha amakhulu anjengeJwanisbhege, ne-Durban nePolokwane – baziingidi ngeengidi abantu abakha izinto ezimila emmangweni nabazuma iinyamazana zommango, ukube ngakelinye ihlangothi balwela ukuthola iindlela zokubabalela imvelo kobanyana nesizukulwani sangomuso naso sizokusizakala ngobuhle bayo. Nabenza njalo bafaka isandla ehlelweni elibizwa ngokuthi yiKombandlela yomPhakathi yeHlelo lokuLawulwa kwemiThombo yaMandla wemVelo  ( i-CBNRM ), ngitjho nanyana bona bangasebenzisi lamagama ezwakala njengamagama amakhulu weemfundiswa.   
Indlela abakwenza ngayo lokhu inegalelo eliqakathekileko ekuvikelweni kwemvelo, nekunzinziseni urhulumende, nekuthuthukiseni ipilo yabantu ibe ngcono, nekuphunguleni ubuchaka, kunye nekubabaleleni isilinganiso somahluko okhona hlangana kwemihlobo yeenyamazana nemihlobo yezinto ezimilako. Ephasini zombelele, iingidigidi zabantu sebasazi kwanje bona izintwezi kufuze bona ziphumelele ngoba umhlaba nezinto eziphila kiwo ziqalene nengozi ekulu namhlanje edlula zoke solo kwangesikhathi sokutjhabalala kweenyamazana zekadeni amadayinasosi.  
Incwajana le iphethe iinluleko neemphakamjiso, kunye nekombandlela kilabo abaseSewula Afrika – iimphathimandla zombuso, abasebenzi beenhlangano ezingasizombuso kunye nowokewoke – ofuna ukulinga ukuphumelelisa i-CBNRM.  
Mma Pam Yako
Umnqophisi ZoMbelele
Umnyango wezeBhoduluko na maVakatjho












1 
Indaba Yabantu, Yemvelo, Yokuphila… Neyethemba L	engomuso 
Magega neligu leSewula Afrika, wokemalanga, isiqhema sabomma baya elwandle bayokufuna iimbaza emadwaleni. Lokhu-ke bakwenzelela ukondla abantwababo. Emahlathini wendawo uzwa kuqephuka amaqwatjhi njengoba abomma bathezela ukuyokwenza imithanyelo abazayithengisa edrobheni langekhabo. Njengoba basenza lokhu nje, amadodabo aphosela iinthiyo zawo emlanjeni odlula ngekhabo. Amadoda la atjhiya ezinye zeenhlambi ekhaya, bese kuthi zoke ezinye bazomise ngomlilo ngaphambi kobana bayozithengisa khona edrobheni langekhabo la abomkabo bathengisa khona imithanyelo. 
Ebangeni elingasikude ukusuka lapho, ukungenangena kancazana ngaphakathi kwelizwe ukusuka elwandle, emibundwini yeentaba ezingemva kwendawo yekhabo, abesanyana beluse iinkomo zabomayise. Ngamanye amalanga bahlangana nesangoma sendawo yangekhabo semba iinkhwende siyokwenza ngayo imithi. Ngamanye amalanga abesanaba bahlangana neenqhenyana zamadoda ahlome ngeengidi …nangeensarha.  Bazokusarha iingodo zemithi eqinileko nekhula buthaka bayoyithengisela ifemu yeengodo engasikude nedrobha langekhabo. Njengoba amadoda la asarha imithi njalo, aqale neenyamazana ezikhambakhamba ehlathinapho. Phela iinyamazanezi zikukudla kwabo njengoba basehlathini njalo. Inyama yazo eseleko bayiphathela abasele ekhaya iyokuba sitjhebo.    
Abesana abelusakwaba nababuyela ekhaya badlula indawana etjalwe amahlathi hlanu kwendawo yangekhabo.  Imithi yommango endaweni yekhabo le yasarhwa yoke kade kwayokwakhiwa izindlu zemakhabo ngeengodo zakhona, ezinye zenziwa iinkuni zokubasa. Manje-ke sekunehlatjhana elihlanu komuzi wemakhabo, la iimphathimandla zomNyango wezamaHlathi zikhuthaza abantu bona batjale khona imithi godu kobanyana bazokusebenzisa iingodo zaleyo imithi kunobanyana basebenzise amahlathi wemvelo.                                    

IKOMBANDLELA 
       


			Ebangeni elimakhilomitha amatjhumi amabili wamakhilomitha  ukwenyuka nendlela 						urhulumende wakhe isiqiwi seenyamazana. Eminyakeni edlulileko kwahlonywa 											amatende kwakhiwa nedanyana lokududela lapho. Ukwenzelela bona indawo le 										izokudosa amehlo wabantu abakhamba babukela indawo, kwafakwa indlulamithi, 								namaduba kunye neenkokoni.  Abanye babantu abatjha bomuzi walendawo 														bathwasiselwa ukuba belusi beenyamazanezi, kobanyana bazozivikela kabanye 										abantu abatjha abakhokhoba ifensi bayokuthiya iinyamazenezi. Abomma 																	abambadlwana bendawo le bathola imisebenzi yokuba boweyitha nabahlwengisi 									endaweni la kuhlaliswa khona iimvakatjhi.   

 			Iindawo ezinje uzazithola kiyo yoke inarha yeSewula Afrika, iindawo la abantu 												bendawo bathembele ehlabathini yalapho, emilanjeni yalapho, emadamini nelwandle 					nakube baseduze nelwandle – kunye neenyamazaneni zommango neemileni  												zemvelo ezimila lapho – ukondla imindenabo. Eendaweni ezinengi, khulu khulu la 								imisebenzi ingasimengi khona, ukusetjenziswa kwemithombo yamandla yemvelo 									kuqakatheke khulu ekuphiliseni abantu bendawo yalapho kunokukghona ukungena 						ekorweni yomnotho ehlelekileko la abantu bangathola khona imisebenzi. Kilababantu, 				imvelo iqakatheke khulu ukudlula iimayini namkha amafemu namkha iindawo zokulima 			nezokufuya ezikulu, malungana nokurarha ubuchaka. 
 
			Kesinye isikhathi izakhamuzi zendawo zivikela izinto ezimila emmangaweni wekhabo 							kobanyana abantwabazo nabo bazokukghona ukuzisebenzisa ngomuso. Kodwanana 						ngokukhamba kwesikhathi umtlhago uyabakatelela abantu bona baye ngokwanda 										ngokusebenzisa imithombabo yamandla yemvelo, ngaleyindlela-ke inciphe namkha  								kesinye isikhathi igcine itjhabalele imihlobohlobo yezinto ezimilako, yeenhlambi, 													yeenyamazana nezinye izinto eziphilako. 

		Inhlangano yeenthunywa zikarhulumende, iinhlangano ezingasizo zombuso kunye 					nekoro yangeqadi boke sebathoma amahlelo anjengawokutjala amahlathi, wokwakha 		iinqiwi zeenyamazana, nawokuthiya iinhlambi ngendlela elawuleka kuhle, namanye 				amahlelo amanengi – ukulinga ukuhlenga amahlathi, neenyamazana kunye 													neenhlambi nokhunye, ukube ngakelinye ihlangothi bayalimuka bebayavuma 											nokuvuma ukuthi abantu kufuzile bayisebenzise imithombo le. Kukulapha-ke la 									ikombandlela le ingena khona.







IKOMBANDLELA 


4 

Indatjana osandukuyifunda le itjengisa bona iqakatheke kangangani imithombo yamandla yemvelo ebanwtini beSewula Afrika, hayi njengendlela yokuziphilisa kwaphela, kodwanana njengesisekelo sepilo yamasiko neyommoya, ipilo abokhokho bethu abasitjhiyela yona, nathi-ke ekufuze bona siyidlulisele ebantwaneni bethu. 
Emakhasini alandelako wencwadi le uzokuthola ilwazi eliqakatheke khulu elimalungana nokuthi imiphakathi, urhulumende, iinhlangano zetuthuko, abanikeli beemali nabanye bangasebenzisana njani ukuqinisekisa bona amagugu wethu alilifa lemvelo abulungeka kuhle kobanyana azokutholwa nanga ziinzukulwani ezizako. 
Ungafunda nangokuthi imiphakathi ngokwahlukahlukana kwayo ingayisebenzisa njani imithombo yamandla yemvelo ethembele kiyo ngaphandle kokuyitjhabalalisa. Ukuthi abantu bangayisebenzisa njani imithommbo yamandla yemvelo ngokuhlakanipha kezomnotho, zamasiko nezokuzigedla – ukuphungula ubuchaka nokwakha ipilo engcono. I-CBNRM ikhuluma ngakho khonokhu. 




















 IKOMBANDLELA 


About these guidelines	5
Malungana Nekombandlela Le 
UkuLawulwa kwemiThombo yaMandla yemVelo emPhakathini ( i-CBNRM)  yinto esele vele isenzeka eSewula Afrika.  Imiphakathi yeendawo, iminyango yaborhulumende beendawo, iminyango yaborhulumende beemfunda nekarhulumende welizwe loke, iinhlangano ezingasizombuso kunye neenhlangano ezinesandla etuthukweni, abanikeli ngeemali kunye nekoro yangeqadi boke banesandla ngeendlela ezithileko ekuphumelelisweni kwamahlelo we-CBNRM. Kodwana-ke akusimuntu woke olimukako bona akwenzako kuyi-CBNRM, begodu akusimuntu woke olimukako bona yindima bani ekufuze ayilime ku-CBNRM. 
Ngikho khonokho-ke okwenze bona kuvezwe ikombandlela le. Kobanyana boke ababelani emahlelweni we-CBNRM bazokuzwa ngokufana bona liyini ihlelo le-CBNRM, bezwe nangokufana bona yini iimfuneko zoburhiyarhiya bechwephetjhe  nokuthi yini imisebenzi yabo ngokwahlukahlukana kwabo nendima ekufuze bayilime. Kwethenjwa bona ngalokhukuzwa okufanako, imiraro yamahlelo we-CBNRM ingalungiseka, ngalendlela kwande ipumelelo. 
Iminqopho Yekombandlela 

Ikombandlela le inqophe: 

Ukunikela boke abantu abathintekako ukuzwisisa okufanako kwe-CBNRM, ngo : 

!	kuthi iyini i-CBNRM 
!	mnqopho we-CBNRM
!	kuthi yini iinselele ezikulu ze-CBNRM
!	kuthi ngimaphi amaphuzulu aphambili wekambisolawulo ye-CBNRM
!	kuthi ngimaphi amaphuzu amakhulu ekufuze acatjangelwe 	nakuphunyeleliswa i-CBNRM 
! 	kuthi yini indima nemisebenzi yabo boke ababelani ku-CBNRM. 





IKOMBANDLELA 


6 

Kwenziwa ubudlelwana bokusebenzisana bube ngcono hlangana nabo boke abantu abathintekako: 
!	Imiphakathi yendawo neenhlangano zayo 
!	Urhulumende wendawo, wesifunda kunye norhulumende welizwe loke
!	Iinhlangano ezingasizombuso kunye nezinye iinhlangano zetuthuko 
!	Abakghonakalisi 
!	Abanikeli ngeemali 
!	Ikoro yangeqadi.
Siza abantu bazi indima nemisebenzi yomuntu woke othintekako kilelihlelo 

Ikombandlela enqophe ukukuthola 

	N	gelwazi elingcono lendima namahlelo wababelani, imiphakathi nabanye abathintekako emahlelweni  we-CBNRM  bazakukghona ngcono uku: 
!	sebenzisa amahlelo we-CBNRM 
!	beka ilihlo nokulinganisa amahlelo we-CBNRM kizo zoke iingaba ukulungisa 	
!	lungelelanisa hlangana nabantu bekusetjenzwe ndawonye ngendlela engcono 
!	landela ‘isiko lokuziphatha elaziwako’ 
!	andisa amathuba wokuphumelela kwehlelo le- CBNRM.














IKOMBANDLELA 


About these guidelines	7

Ngekabani ikombandlela le? 

Ikombandlela le inqophe ukutjengisa indlela nokunikela isekelo komunye nomunye othintekako emahlelweni we-CBNRM, sekubalwa : 

!	nemiphakathi 
!	neenhlangano ezingasizombuso 
!	neemphathimandla zombuso zikarhulumende wendawo, wesifunda 	kunye newelizwe loke emakorweni alandelako naka:
    !	Zokulima 
    !	Ukulawulwa kwamagugu wamasiko 
    !	Ukuthuthukiswa komnotho 
    !	Zefundo 
    !	Zokuthiywa kweenhlambi 
    !	Zamahlathi 
    !	Zamaphilo 
    !	Zeemayini 
    !	Zokutlhogonyelwa kwemvelo 
    !	Zamavakatjho 
    !	Zokulawulwa kwamanzi.
!	nabanikeli ngeemali 
!	nekoro yangeqadi.

Ikombandlela le izakuba lisizo kiwo woke umuntu igama lakhe elibalwako ku-CBNRM, kodwanana khulu khulu  labo abasebenza ngabantu boke emphakathini, abakghonakalisi, iimphathimandla ( labo abenza umsebenzi ) kunye nabenzi bomthethokambiso.





IKOMBANDLELA 


8 
Isetjenziswa Njani Ikombandlela Le 
Ikombandlela le ungayisebenzisa kesinye nesinye isigaba sehlelo le-CBNRM. Izakuba lisizo khulu khulu eengabeni zokuthoma zokutlama, kodwanana nalokhuya nasele kufuze ubeke ilihlo ube ulinganise ihlelo lakho. Ikombandlela le izakusiza ukubona imiraro nayenzekako, ikusize nangokuthola iindlela zokurarulula imiraro 
l 
Kelinye nelinye iphuzu lekombandlela encwadini le, zibuzeni imibuzo ethi : “Sikwenzile na lokhu ehlelweni lethu?” Nakube ipendulo ithi “ AWA”, zibuzeni bona kghani kufuze nikufake na ehlelweni lenu, nokuthi ningakwenza njani lokho. 
Kuneengaba ezilikhomba kilekombandlela: 
ISIGABA 1 	siphathelene nokuzwisisa i-CBNRM—Ukuthi iyini, ngubani onesandla kiyo, yini ekufuze kwenziwe mumuntu woke osehlelweneli, nokuthi abantu bazakusizakala njani ngayo. Umnqopho walesisigaba kunikela umuntu woke ihlathululo efanako nge-CBNRM. 
ISIGABA 2 	sinikela amaPhuzu aliKhomba aQakathekileko wokuphumelelisa i - CBNRM.   Amaphuzu wekambisolawulo lawa ayisika yehlelo elinetlha le-CBNRM. Kelinye nelinye iphuzu lekambisolawulo kunesede yekombandlela. Omunye nomunye othintekako ehlelweneli kufuze bona awezwisise amaphuzu wekambisolawulo la. 

ISIGABA 3 sinikela ezinye zeenselele ezikulu eziqalene namahlelo we-CBNRM.  
ISIGABA 4 sinikela iTjhumi lamaPhuzu weKambisolawulo yokuSebenza kiwo woke umuntu.  Omunye nomunye othintekako ehlelweni le-CBNRM uzakusizakala mbala ngekombandlela le. 
ISIGABA 5 	sinikela amaPhuzu aliTjhuminanye weKambisolawulo  yokuSebenza emiPhakathini. Ikambisolawulo le iqothele amalungu womPhakathi akhona ehlelweni le-CBNRM. Kodwana-ke nanyana kunjalo ikambisolawulo isezabasiza nabanye abantu.   

ISIGABA  6	sinikela amaPhuzu aliTjhuminanye azakuSetjenziswa baSebenzisi.

ISIGABA 7	sinikela amaPhuzu aliTjhuminantathu azakuSetjenziswa babeNzi bomThethokambiso.


About these guidelines	9


Indlela ‘yokuphatha elinganiselako’ 
Ikombandlela le iphakamisa bona kusetjenziswe indlela ‘yokuphatha elinganiselako.  Lokhu-ke kutjho ukubekwa kweminqopho ezwakala kuhle nawulungiselela amahlelo ozowenza. Ngemva kwalokho-ke kufuze ubeke ilihlo ngokuyelela okukhulu ube uqale nokuthi uyaphumelela nangeminqophako. Nakufumaniseka bona awuphumeleli, wenza amatjhuguluko neenlungiso la kufuneka khona emtlamenakho. Ufundela endleleni, ube wenze ubungcono la bufuneka khona. 

Esigabeni sokuhlela wenza isiqiniseko sokobana ubeka iminqopho ezwakala kuhle — ukuthi yini oyifunako.  Kufuze uphendulo umbuzo othi: 
“Umtlamakho ukuphethe koke okufunekako ehlelweni eliphumelelako na?” 
Nawusesigabeni sokusebenzisa, nasele uthomile ukukhambisa ihlelo lakho, ubeka ilihlo ulinganise ngokuyelela bona indimakho ikhamba njani. Nakube ubona kukhona okutlhayelako ehlelweneli, namkha nakube ubona ukuthi kunezinye izinto ongazenza ngcono, kufuze uzibuze umbuzo naku othi: 
"Singalitjhugulula njani ihlelo lethu ukwenza Isiqiniseko sokobana liyaphumelela kilokho elikunqophileko?" 

Kanti-ke nakube kunomraro ehlelweni, zibuze umbuzo othi: 

"Singenza njani ukurarulula umraro lo?" 
Ngalendlela-ke utjhugululatjhugulula ihlelo lakho endleleni, wenze Isiqiniseko sokobana lisebenza njengoba bewunqophile. 





IKOMBANDLELA
 


ISIGABA 1
YINI I-CBNRM?
			 I-CBNRM imalungana nabantu bendawo 																	abahlanganela ukuvikela inarhabo, amanzabo, 										iinyamazana zangekhabo kunye neentjalo ezimila 							endaweni yangekhabo, kobanyana bazokwazi 											ukusebenzisa imithombo yamandla wemvelo le 										ukukhuphula  izinga lepilwabo nelabantwababo, 									neleenzukulwani zabo. Ilithulusi lokwenza elinye 									nelinye ilungu lomphakathi elinetjisakalo likghone 								ukufaka isandla emzameni wokukhuphula ikhwalithi 					yepilo yabantu – ngokomnotho,ngokwamasiko kunye 				nangokomoya. 
What is CBNRM? 	11


Abantu abakhe ndawonye endaweni bayalekelelana ukwelusa iinyamazana zangekhabo nezinto ezimila khona endaweni yangekhabo
Isibonelo

! 				ngavulela abantu amathuba wokuthola 										imithombo yamandla 
!  	ngenza ubungcono kezokulima                	nekusabalalisweni kokudla 
! 	ngavulela abantu imisebenzi
! 	ngavula amabhizinisi amancani 
! 	ngavula amathuba wefundo 	nokuthwasiswa 
! 	ngasiza ukwakha iinhlangano 	zomphakathi 
! 	ngenza ubungcono bezamaphilo 					emphakathini 
! 	ngalondoloza ibe iqinise amagugu 	wamasiko nawekolo.

imithi, ihlabathi,
amanzi, iintjalo kunye neenyamazana— 
kobanyana bazokusizakala ngalezizinto ngendlela ezakuqinisekisa bona abantwababo bazakukghona ukuyisebenzisa nabo imithombo yamandla le ngomuso

12 

Itjho Ukuthini i-CBNRM? 
Ngeyomphakathi:    	
Abantu bendawo (umphakathi) bayahlangana bazokuqunta bona bangayisebenzisa njani ngcono babe bayivikele njani imithombo yamandla yemvelo endaweni yekhabo. Manengi amalungu womphakathi angahlanganyela abe abelane ngobuhle bemithombo yamandla yemvelo esendaweni yangekhabo. Ngokusebenzisa ilwazi lendawo, batlama amahlelo ekuzakweluswa ngawo indawo yangekhabo, amanzi wangekhabo, iintjalo neenyamazana zangekhabo. Bayahlangana babonisane bona ngiziphi iindlela abangazisebenzisa ezizakwenza imithombo yamandla le ibuyisele umphakathi ngcono namhlanje nangomuso. Okuqakathekileko nge-CBNRM kukuthi ivulela amalungu womphakathi amathuba wokuhlanganyela ndawonye ekuthathweni kweenqunto eziqakathekileko. Ibuye godu itjengise bona iinqunto ezithethweko kufuze zisetjenziswe njani, ngokunjalo nokuthi amahlelo atlanyiweko kufuze bona asebenze njani, ibuye godu ifune nesizo lezazi neendlela zokurarulula imiraro la kufuneka khona.  
Imithombo Yamandla Yemvelo: 	Imithombo yamandla yemvelo yinarha, ihlabathi, amanzi, ummoya, iintjalo kunye neenyamazana. Zoke izintwezi zimnotho wemvelo womphakathi. Ipilo yomphakathi isime ngokuvikelwa kwemithombo yamandla yemvelo le nekuyisebenziseni ngokuhlakanipha. Nakube ayivikelwa kuhle, izakuphela nya, isizukulwani sangomuso singasalelwa lilitho. 
Ukuphatha: 	Abantu bendawo basebenzisa ihlangano yomphakathi ekhona ( i-CBO ) namkha bazakhele etja kobanyana izokutlama amaqhinga amatjha wokuvikela imithombo yamandla wemvelo, ibe yenze nokuthi imithombo leyo isetjenziswe ngengqondo. Ihlangano enjalo kufuze isebenze umphakathi nawuzayithemba -  iminyangwayo ihlala ivulekele uwokewoke ofuna ukuhlanganyela nayo emisebenzini yayo. Umphakathi ihlangano leyo uyithatha njengesijamiso esisemthethweni esijamele iinrhuluphelo zawo umphakathi, begodu uyithatha nanjengesijamiso ongasebenzisana naso. 
Ngehlangano yawo, umphakathi uvumelana ngeminqopho nemithetho efanako ezakulandelwa mumuntu woke.  Kulethwa isizo elivela ngaphandle, la kufuneka khona nelivela kurhulumende, nelivela eenhlanganweni zetuthuko ezinjengeenhlangano ezingasizombuso kunye nebanikelini ngeemali. Nakufumaniseka bona kunemiraro ngehlelo lomphakathelo, amalungwalo afunda emitjhapheni wawo bese ayalungisa la kufuze alungise khona, ukwenzelela bona ihlelo lizokuphumelela. Bakha ubudlelwana bokusebenzisana neminye imiphakathi, neminyango karhulumende, neenkampani zangeqadi kunye nabantu ngamunye ngamunye. Baphakamisa ilwazi labo namakghonofundwabo abe ngcono kobanyana bazokwazi ukulawula nokuthuthukisa imithombo yabo yamandla nomphakathi wangekhabo. 

IKOMBANDLELA 


What is CBNRM?	13
Imihlobohlobo Yamahlelo We-CBNRM: 

1.   Amahlelo avulela abantu bemaphandleni amathuba 															ahlukahlukeneko wokuziphilisa, 	isibonelo: amahlelo wokuthoma 						iindlela ezingcono zokulima nokubhura ngokufuya, namkha amahlelo 									wokuvula amabhizinisi amancani kobanyana abantu bangathembeli 											ekulimeni namkha ekutjaleni amahlathi namkha ekuthiyeni iinhlambi 											kwaphela. 

2.    Amahlelo alekelela abantu ukuthi basebenzise 		imithombabo yamandla yemvelo ngendlela elungileko, 	njengokuzilinganisela ekusebenziseni kwabo imithombo yamandla 	yemvelo eyindlala njengeenhlambi namkha iinthelo, kobanyana 	imithombo le ingazokusetjenziswa ngokweqileko. 

3.    Amahlelo alekelela abantu bona basizakale ngemithombo 							yabo yamandla yemvelo ngaphandle kokuyisebenzisa yoke 						beyiphele, njengamahlelo wokuthuthukisa zamavakatjho ( 																		njengokuthi nje iimvakatjhi ziyakubhadalela ukuyokubona amahlathi 										wendawo, ngalokho-ke akubi nasidingo sokuthi kugawulwe imithi 													yendawo kobanyana izokuthengiswa abantu bakghone ukuthola imali ). 
4.    Amahlelo afaka umphakathi ekusebenzisaneni neBhodi 										YeenQiwi namkha ezinye iinhlangano eziqalene 																				nomsebenzi wokutlhogonyelwa kwemvelo, 	la umphakathi 											unelungelo lokusebenzisa inarha khona, nala ubuyelwa khona 																ngokusebenzisana neenhlanganwezi.  Isibonelo salomhlobo wehlelo 									sivumelwana umPhakathi wakwaMakuleke owasenza ne-Kruger 													National Park.  

5.   Amahlelo aletha amakghonofundwa ebantwini 			kobanyana bazokukghona ukuzilawulela imithombabo 						yamandla yemvelo ngcono. 

6.   Amahlelo avulela abantu amathuba wokusebenzisa inarha 									nemithombo yamandla 
abantu bangayisebenzisela zamasiko, zekolo nezokuzigedla kunye nezokuzingenisela inzuzo
IKOMBANDLELA 


14 
Yini Iminqopho Ephambili Ye-CBNRM? 

Mithathu iminqopho ephambili ye-CBNRM: 
1.	Kukhuphula izinga lepilo nekhwalithi yepilo 
	yabantu bendawo, nokusiza ukuphungula 	ubuchaka beendawo zemakhaya. 
2.	Ukusebenzisa kuhle imithombo yamandla yemvelo 	kunye nokubabalela amahlelo wokuphilisana 	kwemvelo. 3.	.Ukuhlomisa abantu bemaphandleni 	ngamandla wokuzithathela iinqunto 	ngokusetjenziswa kuhle ngendlela ebuyiselako 	kwemithombo yamandla yemvelo. 
Bobani Abanesandla Ku-CBNRM? 
Ubunengi bamahlelo we-CBNRM abala iinhlangano ezihlukahlukeneko nabantu ngamunye ngamunye abasebenza ndawonye. Laba-ke babantu abasibonelo – abantu abanomsebenzi osibopho ehlelweni. Hlangana nabo kubalwa: 
Imiphakathi— Imiphakathi ngiyo esibonelo esiqakatheke khulu ukudlula  zoke.   Kuvamise ukuthi umphakathi ujanyelwe yihlangano esele vele ikhona — isibonelo:  iHlangano yomPhakathi (i-CBO)  njengeHlangano yezeTuthuko namkha ihlangano esebenzisa imithombo yamandla. Kesinye isikhathi umphakathi uzivulela ihlangano etja ezakuphatha ihlelo lawo le-CBNRM . 
Abakghonakalisi— Abakghonakalisi babantu abasiza umphakathi ukuzivulela nokulawula ihlelo, nabasebenzisana ngobuduze khulu nomphakathi bekufike isikhathi la umphakathi ungasafuni sizo labo khona.  
Kuvamise ukuthi abakghonakalisi kube ziinhlangano ezingasizombuso (ama-NGO), ababonisi (abantu bamakghono akhethekileko namkha belwazi elilkhethekileko), namkha iimphathimandla zikarhulumende ezisebenza ‘ ukusiza umphakathi ukghone ukwenza ’, ‘ ukuthuthukisa umphakathi ‘ namkha ‘ ukuraga imisebenzi yomphakathi ‘Kesinye isikhathi iminyango yemayunivesithi namkha iinhlangano zerhubhululo nazo zingaba bakhgonakalisi.

				Abahlanganyeli Bekoro Yangeqadi— La-ke mabhizinisi wangeqadi.  Avamise 							ukuthi abe ngawezamavakatjho namkha asebenze ukudidiyela imithi yesintu. Aletha 								ibhizinisi lelwazi lechwephetjhe, kunye nemali.   

			Abomasipaladi Bendawo Nabeenyingi — Lezi-ke ziinhlangano zombuso 														ezitjhidelene khulu nomphakathi, begodu zivamise ukuthwala umsebenzi wokuphumelelisa 								imithethokambiso karhulumende ngemithombo yamandla yemvelo ekuthuthukisweni komnotho 				wendawo kunye nekuphunguleni ubuchaka. 

			ImiNyango KaRhulumende WeliZwe LoKe NeyaboRhulumende 												BamaPhrovinsi — Abantu bendawo bavamise ukuya eminyangweni karhulumende 										welizwe loke namkha yaborhulumende beemfunda ( bamaphrovisi )  bayokubawa isizo lokuvula 				amahlelo we-CBNRM. Babeka nemithetho ezakwenza Isiqiniseko sokobana imithombo 												yamandla yemvelo iphathwa kuhle kobana izokuhlala ikhona. 

			Abanikeli Beemali—Lezi-ke kuvamise ukuthi kube ziinhlangano zamazwe ngamazwe 				ezifuna ukusiza abantu bemakhaya ukuzelusela imithombo yamandla wemvelo, babe 							bakghone nokuzivulela amathuba wemisebenzi

Yini Ihlanganyelo? 
Ubunengi bamahlelo we-CBNRM asebenza ngehlanganyelo. Ihlanganyelo sivumelwana hlangana kweenhlangano ezahlukehlukeneko nabantu ngamunye abazokusebenzisana ehlelweni elithileko. Ihlanganyelo lineminqopho efanako. Omunye nomunye umsebenzi womhlanganyeli kuvunyelwana ngawo ngaphambi kobana ihlelo lomsebenzi lithome. Boke abahlanganyeli bayavumelana ukulandela imithetho efanako, kanti-ke nakube kunemiraro ehlelwenelo, abahlanganyeli bararulula imiraro leyo ngokuyihlanganyela ndawonye kobanyana ihlelo labo lizokuphumelela.  

Amahlelo we-CBNRM angabala nokusebenzisana hlangana: 

!   Nemiphakathi eyakheleneko 	eyabelana ngemithombo 	yamandla yemvelo — amahlathi, amanzi, amadliselo, utjani 	bokweluka njll. 
!   Nemiphakathi namabhizinisi wekoro yangeqadi —   	khulu khulu ekuthuthukisweni kwamabhizinisi 	wezamavakatjho;
!   Neminyango karhulumende ehlukahlukeneko 	eqalene 	nemithombo yamandla yemvelo eyahlukehlukeneko – njengenarha 	namanzi namkha amahlathi nelwandle; 
!   Nemiphakathi, iinhlangano zetuthuko 	ezinjengeenhlangano ezingasizo zombuso kunye 	neminyango karhulumende — Iinhlangano 	ezingasizombuso kuvamise ukuba babantu abasebenzisana 	nemiphakathi egameni leminyango karhulumende namkha 		egameni labanikeli ngeemali.  

!   Nemiphakathi, amabhizinisi wekoro yangeqadi  kunye neminyango 				karhulumende —  la imiphakathi inelungelo lokusebenzisa  khona imithombo 					yamandla yemvelo, urhulumende amnikazi wemithombo yamandla yemvelo leyo, 				bobabili bahlanganyele namabhizinisi wangeqadi kobanyana kuzokusizakala 									umphakathi nemithombo yamandla yemvelo. 




IKOMBANDLELA 


What is CBNRM?	17
Yini I-CBNRM Engakwenzela Umphakathi? 
Ukwelusa imithombo yamandla yemvelo msebenzi oqakatheke khulu we-CBNRM — ngoba ngaphandle kwemithombo yamandla yemvelo abantu angeze baphile. Kodwana lokhu yingcenye yinye nje tere yomsebenzi i-CBNRM engawenza. I-CBNRM ingabuye godu ivulele umphakathi amathuba amanengi. Naka amanye wawo: 
Amahlelo Wokubulungwa Kwemvelo— Imiphakathi ingaqhatjhisa ingcenye yenarha yawo eyihlanganyeleko eendaweni ezibomakhelwana ezivikelweko  — njengeenqiwi zeenyamazana nje. 
Umphakathi kunemali ozayithola ngalokhu.   Ngaphandle kwalokho, abantu bazakuvulekelwa misebenzi yokusiza ukuqala nokuphatha indawo evikelweko ( imisebenzi enjengabelusi beenyamazana, abakhambisi beemvakatjhi, njll.). 
Eminye imiphakathi seyithuthuke khudlwana kuneminye ngokuzivulela yayo indawo yokubulungela imvelo keyawo inarha. 
Amahlelo Wezamahlathi — Ukuphathwa kwamahlathi ngokuhlanganyela (i-PFM) yindlela yokuvikela amahlathi ngendlela enikela abantu bendawo ilawulo lokuthi amahlathi wangekhabo asetjenziswa njani. Abantu bendawo bangenza iimbawo zokuthola imvumo yokukha imithombo yamandla ethileko ( iinkhwende zokwelapha, amakari wokwelapha, amaqolo wokwelapha neminye imithi yokwelapha, amapali njll.) emahlathini. 
Amahlelo Wezokulima — Iinqhema zabantu zingakha iinhlangano zokusebenzisana. Eenhlanganweni zokusebenzisana amalungu asebenzisana ndawonye kobanyana azokukhula bese athengisa imikhiqizo elinyiweko namkha athengise ifuyo enarheni yangeqadi namkha enarheni yomphakathi. Likhona isizo elithokala kwarhulumende — isibonelo: urhulumende angathwasisela abantu imisebenzi enjengokuvikelwa kokurhurhuleka kwehlabathi, ukwenza ngcono amadliselo kunye nokwenza ngcono izinga lefuyo. 
Imiphakathi eyaphumelela ukubuyiselwa iindawo zayo kanengi ifuna isizo leendlela zokuthi ingayisebenzisa njani ngendlela ebuyiselako indawo ebuyiselwe yona. I-CBNRM ingaba ligadango elihle lokuthoma kilokhu, ngokufundisa abantu iindlela ezihle zokulima nokufuya kunye nezinye iindlela zokusebenzisa imithombo yamandla yemvelo ngendlela ebuyiselako. Ingabuye godu isize nabantu ukuthola amakghonofundwa wokuthola iimakethe zokuthengisa ipahlabo neminye imisebenzi abayenzako. 




















































18 
Amahlelo Wezamavakatjho — Imiphakathi yendawo ingahlanganyela amahlelo wokuhlanganyelwa nabalawuli bezamavakatjho. Imiphakathi ingaqhatjhisela ingcenye yenarhawo ekampanini yangeqadi. 
Ikampani enjalo-ke yona izakuqalana nehlangothi lebhizinisi lesivumelwana, bese kuthi umphakathi utjheja imithombo yamandla yemvelo kunye nomsebenzi wokulawulwa kwenarha. Ikhona imali umphakathi oyitholako, ngokunjalo ikhona nemisebenzi evulekela umphakathi lo. 
Amahlelo Wamanzi — Imiphakathi ingaba yigcenye yeenHlangano eziLawula iiNdawo eziKhongozela aManzi, yakhe iinHlangano zabaSebenzisi baManzi namkha yakhe iinKundla zeeNdawo eziKhongozela aManzi. Lokhu-ke kufuna isizo leminyango karhulumende, njengomNyango wezaManzi nezamaHlathi ( i-DWAF) kunye naboMasipaladi beenYingi.  
Ukwakhiwa Kwamabhizinisi Amancani — I-CBNRM ingasiza ukuvula amabhizinisi amancani ibe iveze neendlela ezitja zokungenisa imali, ngokuqalelela ukusetjenziswa ngokuyelela kwemithombo yamandla wemvelo. 
Ukwakhiwa Kweenhlangano Zendawo — Imiphakathi ingathola ilwazi namakghonofundwa wokuvula nokuphatha iinhlangano zawo nokuhlela nokuzilawulela amahlelo.  Ngeenhlanganwezi ingenza Isiqiniseko sokobana inesandla selawulo ekuthuthukisweni kwendawo yangekhabo. 
Ukwenziwa Ngcono Kwepilo— Amahlelo aphumelelako we- CBNRM angaba nakwenzako ekuthuthukiseni izinga lepilo emphakathini. Iindlela zokulima ezingcono nezokulawulwa kweenyamazana nezeendawo zeenhlambi zingenza bona kube nokudla okunepilo engcono. Amabhizinisi amancani aphethwe kuhle angandisa imali etholwa makhaya ngamakhaya, ngaleyindlela-ke akghone ukuqalana neendleko eziphezulu zezifo ezimbi ezinjenge-HIV/AIDS. Ukulawulwa kuhle kwamahlathi kungasiza ukuveza nokutholakala kweentatha zesintu ezingaletha ubungcono ezifeni, nokutholakala kwegodo lokwakha amabhokisi womngcwabo nokutholakala kweenkuni zokubasa emingcwabeni njengobanyana siya ngokwanda nje isibalo sabantu ababulawa yintumbantonga. Iinhlangano ezivulelwe ukuphatha amahlelo we-CBNRM nazo zingasiza ukuthola isizo lezamaphilo elingatholakala kwarhulumende nakabanye abahlanganyeli. I-CBNRM ayikwazi ukwelapha abantu abagulako, kodwana ingalenza libe ngcono izinga nekhwalithi yepilo yomphakathi, ngalendlela-ke ukghone ukujamelana nobudisi bamagulo.   



					IKOMBANDLELA 

What is CBNRM?
	19
													Ukunikelwa Kwamathuba Wefundo Nokuthwasisa — 
Abantu abakhulu abasehlelweni le-CBNRM bavamise ukufuna ukuthwasiswa kobanyana ikghono labo lokufunda lizokuba ngcono, bakwazi nokufunda ngcono, ngokunjalo nelwazi labo lokubala lizokuthuthukathuthuka. Eenkolweni i-CBNRM ingafakwa ehlelweni lamakghonofundwa wepilo, eemfundweni ze-mathematics, naku-bilogy kunye neemfundweni zesayensi. Abafundi bangenza litho likhulu emahlelweni we-CBNRM ngokubuthelela ilwazi nekulekeleleni ukubeka ilihlo emahlelweni ukuthola bona nangambala bayafika eminqopheni yabo na. Iinkolo zemaphandleni nabotitjhere bakhona baba bahlanganyeli abahle be-CBNRM – bangasiza ngendawo yokubambela imihlangano, nemihlangano yeemfundobandulo, basize nangamafowuni nangamafeksi, babuye basize nangelwazi labo lokufunda nokutlola kunye nele-accounting. 
Ukunikelwa Kwabantu Abasikazi Nabantu Abanganalitho Ilizwi— 
Ilizwi labantu abasikazi, nelabantu abatjha, nelabantu abanganalitho kunye nelabantu abaqhwalileko kuvamisile ukuthi lingezwakali emphakathini.   I-CBNRM inikela amalungu womphakathi “athulileko” ithuba lokukhuluma ezwakalise ilizwi lawo ngalokho okuwatshwenako. Lokhu-ke kungebanga lokobana i-CBNRM ifuna zoke iingaba zomphakathi zibe nelizwi eendabeni zomphakathi. Okhunye kukuthi amahlelo we-CBNRM avamise ukuqothela abantu abanganalitho namalungu womphakathi adinge khulu khulu.  
Ukusebenzisana NoRhulumende WeNdawo 
Boke abomasipaladi banemiTlamo yeTuthuko eLungelelweko ( ama-IDP ) — amahlelo wokuthuthukisa indawo. Ama-IDP lawa anqophe uku: 
!   phungula ubuchaka 
!   thuthukisa indawo kobanyana izokuba namathuba womnotho adzimeleleko kunye nepilo engcono. 
!   vikela imithombo yamandla yemvelo. 
Leminqopho-ke minqopho efanako neye-CBNRM.  Ngokusebenzisana ngobuduze nemiKhandlu yeNdawo neyeenYingi, amahlelo we-CBNRM  ayingcenye ye-IDP yendawo begodu ayasizakala esekeleni aborhulumende beendawo, nabeemfunda kunye norhulumende welizwe loke abangalinikela. 







































IKOMBANDLELA 


20 

I-CBNRM Ephasini Zombelele 
I-CBNRM ayikho eSewula Afrika nje kwaphela.  Njengoba kunamahlelo ayipumelelo eSewula Afrika nje, njengesivumelwana somphakathi wakwaMakuleke ne-Kruger National Park, nemazweni esakhelene nawo, nakamanye amazwe ephasini, imiphakathi iyabuthana ukulawula imithombo yayo yemvelo ngendlela ebuyiselako, kobanyana kuzokusizakala umuntu woke.  Umnqopho ofanako kikho kokokhu ayisikho ukuphungula ubuchaka nje kwaphela – ngitjho nanyana lokhu kuqakatheke kwamambala nje. Amahlelo ephasini zombelele aphathelene naneenrhuluphelo zabantu zekolo nezamasiko kunye nezehlalakuhle, nepilo ehle enesithunzi. Abantu bayalimuka bona i-CBNRM ingasebenza, begodu ingaveza ubuhle bamambala. 
Urhulumende wekhethu utlikitle iimvumelwana zamazwe ngamazwe eziqakathekileko ngokuvikelwa kwemithombo yamandla yemvelo nangokuphungulwa kobuchaka. IimVumelwana zamaZwe ngamaZwe lezi, kunye nemiThetho nemiThethokambiso yeSewula Afrika ngokuvikelwa kwemithombo yamandla yemvelo nangokuphungulwa kobuchaka iyatholakala nge-CD ephethe ikombandlela le, namkha ungazithola emNyangweni wezeBhoduluko nezamaVakatjho. 






















IKOMBANDLELA 

     
                     
															ISIGABA 2 
Amaphuzu Alikhomba Aphambili Wekambisolawulo Nekombandlela 
Kilesisigaba siqala amaphuzu alikhomba aphambili wekambisolawulo wokuphumelelisa ihlelo le-CBNRM. Kelinye nelinye iphuzu lekambisolawulo kunekombandlela esiza ukuqinisekisa ukuthi ikambisolawulo iyakheleka ehlelweni lakho: 
Iphuzu Lekambisolawulo 1	 Kulandelwa imihlobohlobo yeendlela zokuziphilisa, ukuphungula amathuba wengozi nakungenzeka kuvele ihlekelele yemvelo namkha yezomnotho .
Iphuzu Lekambisolawulo 2 	Kunzinzwa phezu kwesisekelo somthombo wamandla wemvelo, sibe senziwe ngcono, kobanyana imithombo yamandla yemvelo izokuragela phambili ngokuphilisa abantu namhlanje nangomuso. 
Iphuzu Lekambisolawulo 3 	Iinhlangano zendawo, sekubalwa norhulumende wendawo kunye neenhlangano zomphakathi, ziyasebenzisana ukulawula imithombo yamandla yemvelo yendawo kobanyana kuzokusizakala abantu bendawo kunye nebhoduluko langekhabo.   
Iphuzu Lekambisolawulo 4	Abantu basizakala mbala—kezomnotho, zokuhlalisana, zamasiko nezekolo—ekulawuleni kwabo imithombo yamandla yemvelo ngendlela elungileko. 
Iphuzu Lekambisolawulo 5 	Kunemithethokambiso nemithetho enamandla, begodu imithetho le isetjenziswa bajameli bomphakathi abasemthethweni neenhlangano ezijamele umphakathi ezisemthethweni la kukghonakala khona. 
Iphuzu Lekambisolawulo 6 	Kunikelwa isizo langaphandle ukukghonakalisa amahlelo wendawo. Ilwazi nelimuko labantu bendawo kuyahlonitjhwa.   
Iphuzu Lekambisolawulo 7 	Buzwisiseka kuhle uburholi bendawo kanti godu uburholi bendawo buwasekela ngokupheleleko amahlelo we-CBNRM. 																																									IKOMBANDLELA 


			
22 IKOMBANDLELA YEPHUZU LEKAMBISOLAWULO 1 
Kulandelwa imihlobohlobo yeendlela zokuziphilisa, ukuphungula amathuba wengozi nakungenzeka kuvele ihlekelele yemvelo namkha yezomnotho

1. 	Iba nendawo yemihlobohlobo 	yeendlela zokuziphilisa.  Ubunengi 	bemizi yemaphandleni isebenzisa 	iindlela zokuziphilisa ezingaphezu 	keyodwa.  
	Lokhu-ke kuyivikela eengozini zokuthi 	nakungenzeka ilahlekelwe ngomunye 	umthombo wemali, ikwazi ukusala 	neminye. Abantu akukafanelli bona 	bathembele emahlelweni we-CBNRM 	kwaphela njengendlela yokuziphilisa.

2.	Khumbula, akusimuntu woke 						othathela imithombo yamandla 				yemvelo phezulu ngokufana. 						Kabanye abantu, imithombo yamandla 			yemvelo itjho imali nomthombo 											wokuziphilisa. Kabanye abantu 											imithombo yamandla yemvelo 												iqakatheke kezamasiko namkha 										kezomlando nje kwaphela.  															Akusimuntu okuzabona imithombo 							yamandla yemvelo ngelihlo 															lakasomvelo yena olwela ukubabalela 				imvelo.  Abantu abahlukahlukeneko 							banezinto ezihlukahlukeneko 														 abazibekele ukuthi kufuze kwenziwe 						zona ntanzi ngaphambi kwezinye.  

3. 	Khuthaza abantu 
bamakghono ahlukahlukeneko ukuthi bafake isandla.
		Sebenzisa imihlobo yelwazi 																										neyamakghonofundwa 	ehlukahlukeneko 												eminengi 	ngokukghonakalako.  	Iinhlangano zendawo eziku-CBNRM kufuze.  Abantu baragela phambili ngokukghona ukuziphilisa ngeendlela ezihlukahlukeneko.  
Isibonelo, batjala ukudla, bafuye, bathengise amaqanda, benze imisebenzi yezandla, bathengise izandla zabo, bakhe iinhlahla zesintu ( zokwelapha), bakhe utjani bokufulela, bafune nokudla kwelwandle, benzele iimvakatjhi ezikhamba zibukela indawo imisebenzi ethileko.  

		Abantu abakaqali amahlelo 			we-CBNRM kwaphela 											ukuziphilisa. 



zijamele zoke iinqhema emphakathini.  Abantu abasikazi kuvamise ukuba ngibo khulu khulu abasebenzisa imithombo yamandla yemvelo, begodu ngibo abanelwazi namakghonofundwa amanengi khulu abangasiza ngawo. Nje-ke yenza Isiqiniseko sokobana kunendawo la kuzakungena khona isizo lelwazi, nelamakghonofundwabo, kunye nelwazi lokwenza izinto.  

Seven key principles	23


4.   Ilwazi Lesintu Namasiko Ahlukahlukeneko Kuqakathekile. Abantu bekhethu bamasiko ngamasiko, begodu bayehlukahluka ngokwenza izinto. Elinye nelinye isiko linelwazi namakghonofundwa aqakathekileko elingasiza ngawo abanye abantu. Umahluko okhona hlangana namasiko nelwazi labantu mumahluko omuhle, hayi omumbi – umahluko loyo ungangezelela epumelelweni yehlelo. 

Ungathomi... 

! 	ukwenza amahlelo aphungula iindlela ezikhona abantu abangaziphilisa 	ngazo. 
! 	ukuweqisa amehlo umahluko wezamasiko okhona emphakathini. 	Mhlamunye ungacabanga bona lokhu kuzakwenza umsebenzi 	wokuphatha ube lula, kodwana eqinisweni kungenza izinto zibe budisi 	khulu. 

























IKOMBANDLELA 


24 

IKOMBANDLELA YEPHUZU LEKAMBISOLAWULO 2 

Kunzinzwa phezu kwesisekelo somthombo wamandla yemvelo , sibe senziwe ngcono, kobanyana imithombo yamandla yemvelo izokuragela phambili ngokuphilisa abantu, namhlanje nangomuso. 


1. 	Yenza Isiqiniseko sokobana imithombo yamandla yemvelo 
ingasetjenziselwa ukuzingenisela imali namkha obunye ubuhle. Yenza Isiqiniseko sokobana abantu bayalimuka bona ayini amandla wemali wemithombo yamandla yemvelo, nokuthi bayalimuka bona ukuyisebenzisa kuhle imithombo yamandla yemvelo kungasiza ngani. 

2. Tlhogomela Ube Uvikele Imithombo Yamandla Yemvelo. 
Phela ingavaleka imithombo yamandla yemvelo le, ne-CBNRM ayisekho. Beka imithetho ezakulawula bona ngubani ovunyelwe ukukha imithombo yamandla yemvelo le, nokuthi ingakhiwa nini, kuphi, kangangani. 
Abahlawuliswe labo abaphula imithetho, kanti  nehlelo lekambiso nelokuziphatha akube ngelizakusekelwa mumuntu woke. 

3. Yakha ihlelo elisebenzisekako lokulawula imithombo yamandla yemvelo. Yakha ihlelo elizwakala kuhle lokuvikela nokusebenzisa imithombo yamandla yemvelo. Kufuze kube lihlelo elisebenzisekako, hayi eliveza iimfiso nje kwaphela. Sebenzisa ilwazi labantu bendawo  lemithombo yamandla yemvelo, kunye nelwazi nelimuko lababelani abanjengeenhlangano ezingasizombuso kunye neemphathimandla zembusweni.    
























IKOMBANDELELA




Ukuphatha okuhle kutjho ukuthi minengi imithombo yamandla yemvelo engcono. Zinengi iimbaza ezitholakalako, zikulu neendawo la kusikwa khona utjani obuhle, kumila imbewu yeentjalo ehle emahlathini, kanti neenyamazana nazo zandile. 


Seven key principles	25
4.   Tjheja Ukuthi Imithombo Yamandla Yemvelo Ingasetjenziswa Ngokweqileko. 	
Soke isikhathi tjheja uyelele bona imithombo yamandla yemvelo isebujameni obuhle, begodu ingasetjenziswa ngokweqileko. Lokhu-ke kubizwa ngokuthi kubeka ilihlo. Abantu abasebenzisa imithombo yamandla, nabanye emphakathini kufuze bahlanganyele ekuthathweni kwesiqunto sokuthi uzakwenziwa njani umsebenzi wokubeka ilihlo lo. Ungalindeli bona abantu bazakulandela imithetho abangakhange banikelwe ithuba lokuphosela imibonwabo ekwenziweni kwayo! Ikambiso yakho yehlelo kufuze bona ifake nerherho lokubekwa kwelihlo phezu kwemithombo yamandla yemvelo, ukwenza iqiniso bona ivikeleka kuhle.   
 
.5.   Landela Ikambiso Yokuphatha Evumela Amatjhuguluko. 	Beka inembo, 
	tjheja  ubeke ilihlo ebujameni bemithombo yamandla yemvelo bese uyacabanga bona uzakuthatha magadango maphi nawubona iintjengiso zemiraro. 

6.   Buyisela Ingcenye Yemali Ebonakalako Ebuya 	Emahlelweni Emsebenzini Wokuphatha Imithombo 	Yamandla Yemvelo  neyokondla isisekelo semithombo 	yamandla. 
7.   Fundisela Abantu Umsebenzi Wokuphatha Imithombo 	Yamandla Yemvelo. 	Fundisa uthwasise abantu abalungileko ( abafaneleko ), kobanyana 	bazokwazi ukuthatha umsebenzi wokulawulwa kwemithombo yamandla 	yemvelo. 
Ungathomi... 
   ! 	ukucabanga ukuthi ubuhle obuvela emithonjeni yamandla 				yemvelo buzakwenza abantu bendawo bayiphathe kuhle 					nangokuyibabalela imithombo yamandla yemvelo – lokhu 					kufuze ukwenze bona kuzokwenzeka ngabomu. Ihlelo le-					CBNRM litjho khona lokhu-ke! 
 	! ukukholwa  bona i-CBNRM itjho ‘ukuthambisa’ isandla 									somthetho. Imithetho kufuze ibekwe ibe ilandelwe.  Kufuze 				bahlawuliswe abantu abaphula umthetho. 
    
	! ukulindela bona yoke into ibe semtshetsheni ngaphambi 			kobana uthome ukwenza okhunye – angeze lifike 										lelolanga!  Kiwo woke amahlelo kukhona ubungozana – 			linga ukuphungula ubungozi obungaba khona 														ngokuhlela izinto ngokuyelela nangokuba nesandla 								sokuphatha esihle.    


































IKOMBANDLELA 


26 

IKOMBANDLELA YEPHUZU LEKAMBISOLAWULO 3 

Iinhlangano zendawo, sekubalwa norhulumende wendawo kunye neenhlangano zomphakathi, ziyasebenzisana ukulawula imithombo yamandla yemvelo yendawo kobanyana kuzokusizakala abantu bendawo kunye nebhoduluko langekhabo

1. Yakha Iinhlangnano Zendawo. 
Ihlelo kufuze lliphathwe siqhema namkha ihlangano yendawo, ephethe umsebenzi wokulawula nokuthatha iinqunto. Le-ke kungaba yihlangano esele vele ikhona namkha kungenzeka kufuneke bona uvule ihlangano etja nakube ayikho elungele lomsebenzi kilezo esele vele zikhona.  

2. 	Yenza Isiqiniseko sokobana woke 	umuntu uyakwazi ekufuze 	akwenze ehlanganweni, azi nokuthi 	ngimiphi imisebenzakhe. Kufuze 	unande ubamba imihlangano 	kobanyana woke umuntu azokwazi 	ukuthi kufuze asebenze njani ehlelweni 		lenu, azi nokuthi nangambala wenza 	lokho ekwavunyelwana ngakho. Tlola 	umthethosisekelo otjho imisebenzi  
yamalungu wehlangano yenu. 

3. 	Abajameli kufuze 
											Bajamele Iinqhema 																		Mbala 																							   											Emphakathini. Abajameli 													kufuze babonisane nesiqhema 																				abasijameleko, begodu kufuze nokuthi banande bababuyisela umbiko wakho koke ekufuze bakwazi. Kufuze kubekelwe isikhathi ngeqadi sokubamba lemikhulumiswana yokubonisana nokubuyisa imibikoUkujamela isiqhema kutjho ukuthi uye lapho ngoba uthunywe siqhemeso, awukaziyeli wena ngokwakho.  












				Ihlangano yokuphatha yendawo 								isebenza kuhle begodu 																						umsebenzayo iwuthathela phezulu. 
				Isebenza 																												ngokubambisana 																namalungu womphakathi 				kunye nabahlanganyeli 							bangaphandle, ukwenza 						isiqiniseko sokobana 											ihlelo le-CBNRM liletha 							 ubuhle ebantwini, libe 									livikele nemithombo 												yamandla yemvelo. 



Seven key principles	27

4.   Yenza Isiqiniseko sokobana Kunomrholi Nesiqhema Somsebenzi Komunye Nomunye Umsebenzi Omkhulu Ekufuze Wenziwe. 
Abarholi kufuze babe ziinkutani—abantu abamandla, abanomfutho, abanesikhathi namakghonofundwa wokusunduza ihlelo lenu lithuthuke. Thola ube usekele iinkutani ezitja, wenze neqiniseko sokobana lezi esele zikhona uyazitjheja. Abantu abathatha umsebenzi woburholi kufuze babe nesikhathi sokwenza umsebenzabo ngefanelo. 

        5.   Tjheja Khulu Khulu Abantu Abatlhaga Khulu 	Emphakathini. Linga  ukuzalisa  iindingo  kunye nokuvikeleka 	kwesikhathi eside kwabantu abatlhaga khulu — ngibo 	abaneendingo  khulu. Beka imithetho ezwakala kuhle umuntu 	woke ozakukghona ukusebenza ngayo. Yenza isiqiniseko 	sokobana liyezwakala ilizwi labatlhage khulu nabanganalizwi, 	khulu khulu abantu abasikazi abatlhagako nelutjha elitlhagako.   
	
6.   Nqopha Ukunikela Amandla Amanengi 																								   						 Ngokungakghonakalako Nelawulo  
Ebantwini Abasebenzisa Imithombo Yamandla Yemvelo. 
Ekugcineni, nasele bathole ilwazi elifaneleko namakghonofundwa abawathole ekuthwaseni, abasebenzisi bemithombo yamandla yemvelo kufuze kube ngibo abaphatha ihlelo lenu, ukufika la bakghona khona. 

7.   Beka Imibandela Ezwakalako Yokusetjenziswa Kwenarha 						Nemithombo Yamandla. 
Ehlelweni lakho lokuphatha nokulawula nemthethwenisisekelo, itjho kuhle kuzwakale bona abantu kufuze benzeni ngaphambi kobana bathole amalungelo wokusebenzisa inarha nemithombo yamandla. Nakufunekako, thola nesizo langaphandle elizakulekelela ukuhlela nokubeka imibandela le. 

8.   Nikela Abantu Ukuvikeleka Kwesikhathi Eside 																									Namalungelo 
Wemithombo Yamandla Nawenarha. 	Ufuna abantu basebenzise isikhathi sabo namandlabo ekulawulweni kwemithombo yamandla yemvelo. Angeze bakwenze lokhu ngaphandle kobanyana basazi bona kunobuhle besikhathi eside abazabuthola, bona nabemakhabo namkha bemizabo. 









































IKOMBANDLELA 


28 

 

9.   Yenza Iqiniseko sokobana Abantu Bayazi Bona Urhulumende 
Wenzani Ku-CBNRM. 	URhulumende—weNdawo, wesiFunda kunye noweliZwe loKe—boke banemithethokambiso namahlelo athinta i-CBNRM. Abantu kufuze bazi ngamahlelo la ngokunaba kwawo, bazi nangokuthi wabo amahlelo eendaweni zemakhabo wona athinteka njani. Kufuze balimuke ukuthi sabo isandla singena njani ekambisweni ye-CBNRM ngokuphelela kwayo elizweni loke, e-Afrika kunye nephasini loke.  

10. Qunta kobana Amakhosi Namakhosana Azakulima	Ndima Bani Kilelihlelo. 	Umphakathi kufuze kube ngiwo oquntako ukuthi amakhosi namakhosana 	ayajanyelwa namkha njani na ehlanganweni ye-CBNRM. 
	 

11. Beka Amalungelo Nemisebenzi Yendawo Ezwakala Kuhle. 
Cabanga, ngendlela elungileko, yedemokhrasi nangendlela evunyelwa mthetho kobana ngubani onamalungnelo kimiphi imithombo yamandla yemvelo nakiziphi iindawo, nokuthi ayini amalungelo lawo, ngokunjalo nokuthi iyini imisebenzi leyo. 

12. Sebenzisa Ilwazi Labantu Bendawo, La Kukgonakala 	Khona.Linga ukuthola umahluko okhona ngekolelo nangelwazi hlangana 	nabantu. Sebenzisa ilwazi labantu bendawo, nelwazi lendabuko la 	lizakusiza khona ukuphumelelilsa iminqopho yehlelo. Ngezelela lokhu 	elwazini nelimukweni 	
13. Limuka Bona Ukwakha Ihlangano Msebenzi Obuthaka. 	
	Ukwakha ihlangano ephumelelako kungathatha iminyaka 												eminengi. Ngesikhatheso-ke ihlangano ifuna solo isekelwe. I-									CBNRM ivamise ukuba namatjhuguluko amakhulu wepolitiki 									newamasiko – kuthatha isikhathi-ke nakho lokhu. 





IKOMBANDLELA 


Seven key principles	29

14. UmKhandlu WeNdawo Kufuze Bona Ujamele Imisebenzi Ye-CBNRM 
ube uvule isiqhema somsebenzi se-CBNRM esesizakusebenza nehlangano yendawo emahlelweni we-CBNRM.  URhulumende weNdawo uqalene nomsebenzi oqakatheke khulu ekufuze awenze ekuhleleni nekuvuleni amahlelo we-CBNRM.  Woke amakoro ahlukahlukeneko emphakathini kufuze bona abe nabantu abawajameleko kilesisiqhema somsebenzi – isibonelo: ababhadali bezenzelwa, amayuniyoni wabasebenzi, iinhlangano zabomma, ilutjha, iinhlangano zekolo, amabhizinisi amancani, abathengisi abasakhasako abantu bemisebenzi yezandla kunye nabantu abangasebenziko.     

15. Vula Isiqhema Esizakusekela I-CBNRM Elizweni Loke. 	Isiqhemesi kufuze bona sithwale umsebenzi wokujamela i-CBNRM 	emahlelweni welizwe loke aphathelene nemithetho yezebhoduluko 	kunye nemithethokambiso yakhona, kunye nanokulekelela 	ngokusiza abasebenzi beemfunda ngeemfunda kunye nalabo 	abasebenza emmangweni. 
16. Faka Namahlelo Wokuthwasisela I-CBNRM	
	emahlelweni weminyango ngeminyango kunye nawokuthwasisa 	kiborhulumende beendawo.

Ungathomi ... 

! 	ukuwalinganisela phezulu khulu amandla wokuphatha weenhlangano 	zendawo. 
! 	ukukuthathela phasi ukuqakatheka kwabarholi bendawo nabajameli 	bendawo — ngoba phela leli lihlelo lendawo, elidoswa phambili 	babantu bendawo leyo. 
! 	ukusithathela phasi isidingo esikhulu sesekelo elihlala lifuneka 	eenhlanganweni ezisathuthukako. Isese yide indlela ekusafuze 	uyikhambe lapha! 


IKOMBANDLELA 


30 

IPHUZU LEKAMBISOLAWULO 4 

Abantu basizakala mbala – kezomnotho, zokuhlalisana, zamasiko nezekolo – ekulawuleni kwabo imithombo yamandla yemvelo ngendlela elungileko. 
1. 	Beka Iminqopho Ezwakala Kuhle Nekghoanakalako.   Bawa boke abahlanganyeli bona bazinikele emsebenzinabo.     Ukwenza iinthembiso ezikulu ongeze wakghona ukuzigcwalisa kuzakubangela wena imiraro ngokukhamba kwesikhathi. Tjheja bona isizo elivela ngaphandle lilodwa angeze laba siqinisekiso sepumelelo yamahlelo we-CBNRM, begodu angeze laba siqiniseko sokobana ipumelelo yamahlelo we-CBNRM le izakuhlala ikhona.  Bawa umphakathi bona uzinikele, usize ngongakghona ukusiza ngakho emahlelweni la, ngitjho nanyana kungaba lisizo lokulinganisa nje kwaphela. 

2. 	Qalana Namaqiniso Njengoba Anjalo Ngobuhle Behlelo Lakho. Nakube uzokuthoma amabhizinisi amancani asekelwe mithombo yamandla yemvelo, yenza Isiqiniseko sokobana amabhizinisi lawo azakuba nethuba elihle lokukphumelela. Ungafuna ngitjho nesizo langaphandle lizokuqala amathuba wepumelelo yebhizinisi ofuna ukuyivula ngaphambi kobana uyivule, nakube kuyafuneka bona  wenze njalo
— lokhu-ke kuzakusiza ngokukukhanyisela ngokuthi ibhizinisi ofuna ukuyivula leyo inethuba elingangani lokuphumelela. 

3) 	Lungiselela Imihlobo Ehlukahlukeneko Yobuhle Obuzakuvezwa Lihlelo. Abantu bazakulindela ukubona imiphumela yamsinya ezakuvezwa lihlelo lakho, ngalokho-ke kufuze ulinge ukwenza Isiqiniseko sokobana 




















IKOMBANDLELA


				Abantu bayathokozwa 										ngemizamo abayenzako 								yokwelusa imithombabo 							yamandla yemvelo. 															Babambelela 																								esilinganisweni 																					ababekelwe sona 																		sobungako bemithombo 								yamandla yemvelo 																abangabusebenzisa, 													bathola 		imali ehle 																ngepahlabo, bazenzela 										nenye imadlana 																				ngaphezulu ngokudlulisela 				umsebenzabo nakezinye 							iindawo. Abogadi 																		bomphakathi bavimbela 								amaphandle angebi iintjalo 				neenyamazana 																					zomphakathi. 


Seven key principles	31
kuzakuba nemiphumela yobuhle ezakubonakala ngemva kwesikhathi esifitjhani.  Khulumisana nabanikeli  ‘ ngeemali zokusikimisa ibhizinisi ‘ eengabeni zokuthoma zehlelo lakho. Kodwana woke umuntu kufuze bona azi bona angeze babone umphumela weenthukuthuku zabo zibekwa nje. Eminye yemiphumela yesikhathi eside ingabonakqala ngemva kokusebenza nzima kwawo woke umuntu. 
4.   Yenza Isiqiniseko sokobana Abantu Basizakala Mbala. 	Kuzabasiza kwamambala abantu bendawo ukuvikela 	nokulawula imithombabo yamandla – ukusetjenziswa 	kwendawabo, isikhathi sabo, amandlabo, namatjhuguluko 	endleleni abenza ngayo izinto. Kufuze balimuke bona 	ubuhle be-CBNRM ngibo obuzakuthokoza yoke imizamabo 	yokuphatha kuhle imithombabo yamandla yemvelo. 
			
5.   Kufuze Kube Nemakethe La Kuzakuthengiswa Khona 													Ipahla Yehlelo Le-CBNRM. 
Abantu kufuze bona bakwazi ukuthengisa ipahla abayivezako ehlelweni le-CBNRM.  Nakube akunamakethe yepahlabo, lizakufadalala ihlelo labo. Ukumaketha yingcenye eqakatheke khulu yokuhlelelwa kwebhizinisi. Isizo langaphandle nelabahlanganyeli kungaba lisizo eliqakatheke khulu lokuthola indlela yokungena eemakethe. 

6.Yakha Amakghonofundwa Webhizinisi. 	Amakghonofundwa           `wamabhizinisi (zokuphatha, zeemali, zokulawula) aqakatheke khulu epumelelweni yehlelo. Yenza Isiqiniseko sokobana unabantu abanamakghonofundwa afaneleko kwekuthomeni kwehlelo lakho ( sebenzisa isizo langaphandle nakube kuyafuneka ) bewuhlelele nokufundisa abantu bendawo amakghonofundwa athileko njengengcenye yehlelo lakho. Lokhukuzakusiza mbala ngomuso. 

7.Ubuhle Be-CBNRM Angeze Kuyirarulule Yoke Imiraro emphakathini. 	I-CBNRM angekhe kuthi zisuka nje ibe seyiphe abatlhagako ukudla, namkha inikele woke umuntu umsebenzi.  Nanyana kunjalo, i-CBNRM iyingcenye eqakatheke mbala yokwakha umphakathi onamandla nonekusasa elihle, ngokusekelwa kutjheja kwawo imithombo yawo yemvelo yamandla kunye nokuyisebenzisa ngendlela elungileko.  Nakungasinjalo, imithombo yamandla yemvelo yomphakathi wendawo izakusetjenziswa iphele nya, isizukulwani sangomuso singasalelwa lilitho. 													Ikombandlela
32
											8.  	Abantu Abafaka Isandla Khudlwana, Namkha 																				Abazinikela 		Khudlwana, Bazakulindela Kobana 																	Nabo Babuyelwe	Ukudlula 
																Abanye. Nokho-ke ubuhle behlelweli kufuze bona bufike ebantwini 	abanengi ngokungakghonakalako, khulu khulu abantu abatlhaga khulu.  Kungenzeka ukuthi akusikunengi abangakghona ukusiza ngakho 				ehlelweneli, kodwana nokho ngibo abadinge khulu khulu ukudlula abanye. 

										9. Yenza Isiqiniseko sokobana Abantu Ababuyelwa 																Yimali Nje Kwaphela.Abantu bazakukhuthazeka nababona 																eminye imihlobo yobuhle ifika 	emphakathini nayo. Hlangana 																						nalemihlobo yenzuzo kubalwa : ukuvikelwa mthetho eengozini ezivela 													ngaphandle  kwenarha yekhabo nemithonjeni yamandla 	yemvelo 																	yangekhabo; isekelo lechwephetjhe, leemali kunye nelepolitiki 																					ekwakhiweni 	kweenhlangano zendawo; ifundo nokuthwasiselwa 																		amakghonofundwa wokuphatha mithombo yamandla yenarha; 																				imisebenzi yokukghonakalisa; ukukghona ukubolekwa 	iimali 																						mabhanga nelinye isizo lokuraga amabhizinisi.  Ubuhle kezamasiko 																nezekolo buqakatheke khulu. Ummoya wepumelelo 																														ngokusebenzisana ndawonye, ummoya wokuqakatheka komuntu 																	ngamunye ovela ekusebenzeni ngokuzinikela, ukuqiniswa 																									kwamagugu, amasiko nelwazi lomphakathi –	boke lobubuhle bakha 																umphakathi ngokulingana nobuhle bemali, namkha kesinye isikhathi 															ukudlula ubuhle obulethwa yimali namanye amagugu aphathekako. 	

Ungathomi... 
!	 				ukuthoma amahlelo angenisa imali ngaphandle kobanyana usazi bona 													ipahla 	yamahlelo lawo uyoyithengisa njani, kuphi. 
!	ukuthembisa ubuhle ongeze wakghona ukubenza.
!	ukwenza umphakathi uthembele ebanikelini ngeemali namkha 	kurhulumende. Amahlelo kufuze bona athome ukuzibhadalela wona 	ngokwawo msinyana ngokungakghonakalako. 
!	ukufuna ukuthoma ukucabanga ngokuthoma ihlelo le-CBNRM ngaphandle 	kobanyana iminyango karhulumende ozabe usebenzisana nayo iyisekela 	ngokupheleleko ikambisolawulo ye-CBNRM.
! 	ukucabanga bona boke abantu imithombo yamandla yemvelo bayithatha 	ngendlela efanako nabatlhogomeli bemvelo .
! 	ukuthoma ihlelo ungakasebenzi waqeda  inembo nomnqopho walo 	wesikhathi eside. 



































Kunemithetho kambiso imithetho le isetjenziswa bajamelil bomphakathi abasemthethweni neenhlangano ezijamele umphakathi ezisemthethweni, la kukghonakala khona.  

1. 	Nikela Umphakathi Ithuba Lokuthatha Iinqunto 	Zemithethokambiso.	
Imithethokambiso iyafuneka kizo zoke iinhlangano                                                    nakiwo woke amahlelo  Phela imithethokambiso ngiyo etjhoko 
 bonyana ihlangano iyokwenzanjani                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                	
																						 Umphakathi kufuze bona                                                                                      																						 uthome zibekwa nje ukuba 	nelizwi                                                           																						 ekubekweni 	kwemithethokambiso 	yehlangano                                 																							neyehlelo. 
2. 	Tjhugulula Imithethokambiso 	Nakube Kunefuneko 	Yokwenza 	Njalo. 
Ihlangano nayikhulako, nawe uthoma ukusebenzisa amahlelo wayo, kungenzeka uthole ukuthi eminye imithethokambiso ayisasebenzi. Kungenzeka kufuneke bona utjhugulule umthethokambiso kobanyana uzokwazi ukwenza lokho ofuna bona ukwenze.  

3															3.		Imitlolo yomthethokambiso kufuze bona itlolwe 																											ngelimi elizwakala lula. Yenza ukuthi imithetho-																														kambiso l	e 	ibekeke lula ngendlela 																																																	ekghonakalako, kobanyana izokuzwiwa 																																											mumuntu woke. Imithetho-kambiso le itjhugululele 																																ngakamanye amalimi nakube kunefuneko   																																							yokwenza njalo.  Yenza isuqiniseko 																								s																						sokobana amalungu  womphakathi ayayifumana imitlo 																												nakayifunako

																																																																																																										













































		
						Imithetho nemithetjhwana iyasetjenziswa ibe 															ilandelwe.

					Abantu bayavumelana ngamalungelwabo 																	nangemisebenzi yabo esibopho. 
					Umphakathi uthatha iinqunto ngokuthi 																	uzayisebenzisa njani imithombo yawo yamandla 					yemvelo.

				Isilinganiso sokuthi umphakathi ungayisebenzisa 					kangangani imithombo yamandla yemvelo 															sibekwa ngiwo ngokwawo umphakathi, 																				ngokuboniswa zizazi.   







IKOMBANDLELA




























I 

34 

4.   Imithethokambiso Yendawo Isebenzele Phezu 	Kwemithethokambiso Yelizwe Neyeemfunda. 	Kunemithethikambiso yelizwe neyeemfunda ethinta i-CBNRM.  	Ungasebenzisa imithethokambiso le ukwakha yakho 	imithethokambiso nemithetjhwana yendawo, kodwana nokho 	uzakwenza amatjhuguluko  azokukhambisana 	neendingo 	neemfuneko zendawo yangekhenu. Ihlelo lakho nalisolo 	likhula, 	ungakhulumisana norhulumende kobana enze imithetho 	nemithethokambiso emitjha, namkha enze amatjhuguluko kile 	ekhona, ngokuya kwalokho ozabe sewukubonile ku-CBNRM. 

5.   Thomanisa Imithethokambiso Yendawo Ne-IDP 	Yendawo. 	
	Urhulumende wesiyingi norhulumende wendawo banekambiso 	abahlela ngayo amahlelo  —  ama-IDP.  Ama-IDP aneminqopho 	efanako neye- CBNRM.  Ngebanga lakokhu-ke,  kufuze bona 	usebenzisane ngokubambisana norhulumende wesiyingi 	norhulumende wendawo. Yenza Isiqiniseko sokobana 	imithethokambiso yakho neminye imithetho iyakhambisana 	nemithetho nemitlamo yomKhandlu oPhetheko. Kunengi khulu 	enizakusizakala ngakho ngokusebenzisana ndawonye. 

6.   Urhulumende Wendawo Nguye Oyisika. 
	Ngoba urhulumende wendawo unomsebenzi oqakatheke khulu 	wokukhwezelela i-CBNRM, urhulumende unesibopho 	sokuqinisekisa bona  urhulumende wendawo ukulungele ukusekela 	iinhlangano zendawo ngamahlelwazo we-CBNRM. Iimphathimandla 	zendawo kufuze bona zithwasiselwe ukulekelela ekulungiseleleni 	iimphakamiso zamahlelo ezenziwe ziinhlangano zomphakathi.  

7.   Iminyango Karhulumende Kufuze Yenze Isiqiniseko sokobana 										 Imithetho, Imithethokambiso Kunye Neemvumelwana Zendawo 									Ziyalandelwa. 	Umsebenzi weemphathimandla zeminyango yembusweni 											(karhulumende ) kufuze bona ubekwe ilihlo , ukwenzelela ukuqinisekisa 																bonyana zinikela isizo elifaneleko emahlelweni wendawo. 

8.   Imithethokambiso Kufuze Ibe Namandla Wokusebenza. 	Ihlawulo kufuze bona iye ngokuqiniswa nakusolo kuphulwa 	imithetho. Vumela iimphathimandla zeenkhundla eziphasi 	zizicabangele ngokubona kwazo nazisebenzisa umthetho. 	Obunye 	nobunye ubujamo bezinto behlukile kobunye.  

9.   Nikela Ihlangano Yomphakathi Amandla Wokuphatha  	Nasele Ikulungele Lokho. Amandla wokuphatha 	nokunqophisa  imithombo yamandla yemvelo kufuze anikelwe 	ihlangano yendawo emveni kobana seyijanyisiwe, ijanyiswe 	ngokwekambiso efaneleko. 

IKOMBANDLELA 


Seven key principles	35
Lokhu-ke kutjho ukuthi : kufuze kube neemphathimandla ezikhethiweko, 					ihlangano yendawo ijanyiswe njenge-Trust, i-Communal  Property 												Association namkha ikhamphani eyi-Section 21, ihlangano ibe namandla 					nekghono lokuphatha elifunekako, umtlamo wokuphatha 																		ekuvunyelwenwe ngawo ngibo boke ababelani.  Umphakathi ungahle 								ufune isizo langaphandle nawuzakukghona ukuvula ihlangano 																ephumelela mbala. 
10. Bekela Ngeqadi Imali Yokuthwasisa Abantu Ehlelweni Le- 											    					CBNRM, kobanyana uzokuhlala uthuthukisa amakghonofundwa 																		wabantu bendawo kobana bazokukghona ukuzelusela imithombabo 															yamandla yemvelo. Abanye abahlanganyeli, sekubalwa nabomasipaladi, 										nabo kungenzeka kufuneke bona bathwasiswe, kobanyana bazokwazi 												ukwenza umsebenzi ekufuze bawenze ku-CBNRM. Funisisa ngayo 															yokeimithombo yesizo leemali engaba khona ( ama-SETA, amahlelo 														wokufundisa njll) 

11. Yenza Isiqiniseko sokobana Iminyango Karhulumende 																							Ngokwahlukahlukana Iyakghona Ukusebenzisana. 	Omunye 											 nomunye umnyango kufuze ukhethe bona uzakwenza msebenzi bani ku-												CBNRM, bese uyathoma uyasebenza-ke.  Kufuze iminyango le ivule 																iinkhundla ezikhethekileko ze-CBNRM kurhulumende welizwe loke, 																			kiborhulumende beemfunda, eenyingini kunye nakiborhulumende 																				beendawo, 	ibe ikhuphe imali efaneleko nethwasiso elilfaneleko lalokhu. 														Kufuze bona 		kuvulwe iinqhema ze-CBNRM ezizakusebenzisana 																				neminyango ngeminyango 	kurhulumende welizwe loke, 																														nakiborhulumende beemfunda  kobanyana kuzokuba 																																	nokusebenzisana okungcono hlangana kweminyango le.
 
12. Funa Isekelo le-CBNRM Ebaphathini Beenkhundla 																			Eziphakemeko 
							Nebarholini Bepolitiki Kunye Nekorweni Yangeqadi. Ezinye 							iimphathimandla angeze ziyisekele inembombono neminqopho 															yomthethokambiso we-CBNRM. La kufumaniseka bona bakhona 													abatjhitjhirizako ngehlelo le-CBNRM, abaphathi beenkhundla 																	eziphakemeko kufuze bangene. Phela kuqakatheke khulu ukuthi 													kube 	nesekelo leenkhulu, ihlelo nalizakuphumelela.  
13 Thola IIwazi Elifaneleko Ngaphambi Kobana Utlikitle 				Iimvumelwano. 	Ngaphambi kobana ihlangano yomphakathi inikelwe amandla wokuphatha inarha nemithombo yamandla, kufuze kukhanye kuhle ukuthi lihle ihlelokambiso lehlangano leyo.  
IKOMBANDLEL

36 
											Lokhu-ke kutjho ukuthi ihlangano kufuze bona ibe namandla aneleko wokuraga 											umsebenzayo, nehlelo layo libe lihle ekambisweni yomnotho, begodu 																						kuzakuba 	neqiniso lokuthi imithombo yamandla yemvelo izakuvikeleka ibe 																isetjenziswe ngefanelo.   
14. Imithethokambiso Kufuze Bona Yenze Isiqiniseko sokobana Umphakathi Uzakusizakala Ngokusezingeni Eliphezulu Ngehlelo Le-CBNRM. Urhulumende  kufuze enze Isiqiniseko sokobana ihlelo eliphakanyiswe yihlangano yomphakathi liyindlela ehle kinazo zoke zokungenisa imali nomnotho ngemithombo yamandla yemvelo. 
15. Nikela Ikombandlela Ezakulayela Ngokusetjenziswa Kwemikhiqizo Yemithombo Yamandla Yemvelo. Enye yeendlela umphakathi ongazenzela ngazo imali kuqhatjhisela  amabhizinisi wangeqadi amalungelo wokusebenzisa imithombo yamandla yemvelo, kunye nelwazi. Urhulumende kufuze asebenzisane ngokubambisana neenjamiso ezikhona ezisiza ngokuthuthukiswa kwamabhizinisi womphakathi. 
Ungathomi... 
   ! ukulindela ukuthi iinhlangano zomphakathi zizakulandela 			woke amagadango ajayelekileko wokuhlelela 																amabhizinisi 	nawokuphathwa kwamaphrojekthi.  		Endaweni 	yalokho, 	yenza isiqiniseko sokobana zikhona 	zoke iimfanelo ezakha 	ihlelo lokuphathwa kwephrojekthi, 	begodu wenze neqiniso 	lokobana uvumela nethuba elihle 	lokuthuthuka 	kwehlangano. 
 !  	ukulindela bona woke amahlelo azakusebenza ngokufana — 	ikombandlela kufuze bona ilinganise izinto hlangana 	kokunikela indawo yokuvumela amatjhuguluko nokwenza 	isiqiniseko sokobana yanele ikundla yokusebenzisana 	namkha yokubona izinto ngelihlo elifanako, neyemithetho 	efanako kunye nelimi elifanako.! ukuthatha amaphrojekthi 	ngayinye ngayinye njengeenjamiso ezizijamele zodwa la 	kuphelela khona zoke izinto.  Endaweni yalokho, enye 	nenye iphrojekthi ye-CBNRM iyingcenye yehlelo le-	CBNRM eliragela phambili esiyingini, esifundeni kunye 	nelizweni loke.  






Seven key principles	37

IPHUZU LEKAMBISOLAWULO 6 

Kunikelwa Isizo Langaphandle Ukukghonakalisa Amahlelo Wendawo. Ilwazi Nelimuko Labantu Bendawo Kuyahlonitjhwa. 

1. Qinisekisa Bona Soke Isikhathi Kuhlala Kunehlelo Lokukghonakalisa Lezinga Eliphezulu.	         
		The community
Ubunengi bamahlelo we-CBNRM afuna umkghonakalisi owufundisiweko umsebenzi wokukghonakalisa kobanyana azokusebenza ngomphakathi, ihlelo lisathoma, nangemva kwesikhathi eside. 	           works closely
		Lokhu-ke kungatholakala kenisebenzisana naye onjengehlangano engasiyombuso, umbonisani namkha umnyango karhulumende.  Abakghonakalisi kufuze bona bawababalele amasiko wabantu bendawo babe batjengise nokuhlonipha ilwazi labantu bendawo kunye nelimuko labo.

2. 	Yakha Inembombono Yabantu 	Bendawo Ngengomuso. 
Umkghonakalisi usebenzisana  nehlangano yomphakathi ukwakha inembombono efanako yalokho 



umphakathi ofuna ukukuzuza. 
 Kufuze bavumelane ngokuthi bazakusebenzisana njani ukuthi kutholakale inembombono efanako le —bavumelane nangokuthi bazokulandela kambiso bani kilokho.

3.Yenza Isiqiniseko sokobana Kunesikhathi Sokwakha Ukuthembana Hlangana nabo boke abathintekako.  

4. 	Nabantu Abangakwaziko Ukufunda Nokutlola Nabo Kufuze Bona Bakwazi Ukuhlanganyela Nabanye Ehlelweneli. Umkghonakalisi kufuze bona abe nekghono lokufaka abantwaba ehlelweni.










nabantu bendawo nehlangano yendawo engasiyombuso namkha nehlangano yezetuthuko eyazi umphakathi walapho begodu enelimuko lokuphatha nokulawula imithombo  yamandla yemvelo esiphandeneso.
Abakghonakalisi babelana ngelwazi nangamakghonofundwa. Bakhuthaza umphakathi 																																																																							bona ufake isandla ngokunikela 												ngelwazi nelimuko lezinto onalo.  

  























































IKOMBANDLELA 


38


Angasebenzisa amahlelo anjenge- Participatory Learning and
Action, kunye ne-Participatory Rural
Appraisal.

5. 	Sebenzisa Iinsizakufundisa Ezinengi Ngokungakghonakalako. Imimebhe, amavidiyo, iinthombe namavakatjho  wokuya ngaphandle aqakatheke emuntwini woke, hayi ebantwini abangakafundi nje kwaphela. 

6. 	Utjheje Uwuyelele Umehluko Okhona Emalimini Nemasikweni Wabantu. Omunye nomunye kufuze atjhaphuluke nakufuze akhulume isikhabo; lokhu-ke kanenginengi kuzakufuna umtoligi.  

7. 	Akunamuntu Ekufuze Azibone Namkha Azizwe Aqakatheke Kancani  Kunabanye.
Tjheja uyelele, ungenzi abantu bacabange bona bangaphezu kwabanye namkha bangaphasi kwabanye. Umkghonakalisi ofundiswe kuhle uzakwazi bona ubenza njani boke abantu bazizwe balingana, baqakatheke ngokulingana.

8. 	Abakghonakalisi kufuze bakhe ubudlelwana hlangana kweenqhema zabantu nabantu ngamunye ngamunye. Abakghonakalisi baphathe umsebenzi oqakatheke ukudlula abantu abathwasisako nje kwaphela. Bangasiza neenqhema ngokwahlukahlukana kunye nabantu ngamunye ngamunye bakwazi ukuzwana, babe bakghone ukusebenzisana. 


9.   Nikela Abantu Bendawo Ithuba Lokuba Bakghonakalisi. Umkghonakalisi kufuze adlulisele ikghonofundwa lakhe lokukghonakalisa ebantwini bendawo. 






































IKOMBANDLELA 


					Umsebenzi womkghonakalisi 													uqakatheke khulu, begodu 																umkghonakalisi kufuze bona 												ahlale nehlelo alikghonakalisako 							isikhathi eside 																																		ngokungakghonakalako. Nokho-ke 					kufuze kufike isikhathi la 																		umkghonakalisi abuyela khona 									emva ngebanga lokobana 																		umphakathi 	sewuyakghona 														ukuzilawulela iindaba zawo 															ngaphandle kwesizo 																									langaphandle – lokho-ke wona 										mnqopho wesiphetho. 


Seven key principles	39

 Isibonelo, abantu bendawo kufuze bakwazi ukubiza imihlangano, bakwazi nokuba bosihlalo bemihlangano yamakomidi amancani kunye neenqhema ezithunywe ukwenza imisebenzi ethileko. 

10. Yabelana Ngelwazi Lelilimuko Nabanye Abakghonakalisi 														Abasebenza Kezinye Iindawo. 	Abakghonakalisi kufuze babelane 												ngelwazi labo lelilumuko emahlelweni we-CBNRM kezinye iindawo — 																ubunengi bemiraro abahlangabezana nayo miraro evamise kiwo woke 													amahlelo. 

11. Hlala Ulungele Ukuhlala Isikhathi Eside — Kodwana 	Nanyana Kunjalo Kufuze Wazi Nasele Sifikile Isikhathi 	Sokobana Sewungakhamba.  Umkghonakalisi kufuze ahlale 	ehlelweni lakhe isikhathi eside ngokungakghonakalako.  Kuqakatheke 	khulu ukuba nehlelo elihle lokukghonakalisa , khulu khulu lokhuya iinthelo 	zehlelo nasele kufuze zabiwe zidliwe  — phela ngalesosikhathi kukula 	imiraro ivamise ukuvela khona. Umhlobo wekghonakaliso nawo 	uyatjhuguluka ngokukhamba kwesikhathi, abantu bendawo nabathoma 	ukufunda amakghonofundwa afuneka ehlelweni elinje nalokhuya  	nabathoma ukuzithemba ngekghono labo lokulawulela lelihlelo 	ngokwabo.  Beka imibandela ezwakala kuhle yokuphela kwehlelo 	lokukghonakalisa — umnqopho lapha kudlulisela ezandleni 	zomphakathi, hayi ukukghonakalisa bekube phakade!! 

Ungathomi... 
! 	ukuphakamisa amathemba wabantu ngezinto ezingekho, ezingeze zakghonakala. Abantu nabezwa bona kunamathuba wokuthwasiswa / wokufundiselwa okuthileko, into yokuthoma abayicabangako kukobana emveni kokuthwasiswa / kokufundiswa kwabo bazokuthola imisebenzi. Yenza Isiqiniseko sokobana abantu bazi kuhle ukuthi yini koke abangakulindela mbala ehlelweneli.. 
 ! ukucabanga bona abantu bomphakathi boke bacabanga into yinye 		ngendlela efanako babe benze izinto ngendlela efanako. 
Abantu bomphakathi banekolelo ehlukileko, banamathemba angafaniko, ngokunjalo neemfuneko zabo ziyahluka.  Ukudlula lapho, umphakathi uhlala utjhuguluka ngeenkhathi zoke.! 	ukutransfera abakghonakalisi abanamakghonofundwa wokukghonakalisa nakuthoma ukubonakala imiphumela yemisebenzabo. Umkghonakalisi onamakghonofundwa mlise ahlale emsebenzinakhe isikhathi eside ngokufunekako, kodwana nokho angahlali isikhathi eside ngokweqileko. 
! 	ukunyefisa amandla wabarholi bendawo ngokuba mkghonakalisi 		onamandla khulu. Kungcono wakhe amandla woburholi bendawo ngokudlulisela amakghonofundwakho ebantwini bendawo, ngokutjheja nokuyelela. 
































IKOMBANDLELA 


40 
IPHUZU LEKAMBISOLAWULO 7 
Buzwisiseka Kuhle Uburholi Bendawo Kanti Godu Uburholi Bendawo Buwasekela Ngokupheleleko Amahlelo We-CBNRM. 


1. 	Tjheja Uyelele Isiqhema Esidala 		Nesitjha Sabakhethekileko.
Amandla nakadluliselwa esiqhemeni sabantu esitjha — njengamakhansela wendawo namkha iimphathimandla ze-CBO ehlelweni le-CBNRM – kuhlala kunengozi yokuthi sekuzakuvumbuka isiqhema esitjha sabakhethekileko. Isiqhema sabantweso singahle sisebenzise amandlaso amatjha ukuzitholela okufunwa ngiso ngobusona. Amandla neminqopho yamakhosi namakhosana kufuze bona yaziwe kuhle ngaphambi kobana kungasetjenzwa ngawo.

2. 	Sebenzisa Imithethosisekelo 												Ukukhandela Ukuhluthulwa 														Kwamandla Wokuphatha. 																Yenza Isiqiniseko sokobana 																			amalungelo 		nemisebenzi esibopho 										ivezwe yezwakala 																														emithethwenisisekelo 																										yeenhlangano zokuphatha 																			 ngokwahlukahlukana kwazo. 

3. 	Thola abarholi Abahlukileko 											Emisebenzini Ehlukileko. 															Lokhu kusabalalisa umsebenzi 																	  woburholi, kunzinzise amandla 																		wokuphatha.

	4.   Yenza Isiqiniseko sokobana 													Abajameli Bomphakathi 																			Ngebamambala, Hayi 																					Abazikhethileko. Umthethosisekelo 
Webandla eliphetheko kufuze bona ukhulume uphikelele ngokuthi abajamelli babonisane neenqhema abazijameleko. 




















IKOMBANDLELA
































Abantu ilizwi labo elithathelwa phezulu emphakathini, abarholi bendabuko ( amakhosi namakhosana ) kunye nabantu abakhulu emphakathini, babantu, hlangana nabanye, abazinikelele ukwenza Isiqiniseko sokobana woke umuntu usizakala ngendlela elinganako nabanye



 Abajameli  kufuze banikelwe isikhathi sokwenza njalo.

5. 	Yenza Isiqiniseko sokobana Zoke Iinqhema Zijanyelwe. Iinhlangano zendawo kufuze bona zijamele zoke iinqhema ngeenqhema zabantu bendawo.
even key principles 	41

Abarholi bendawo 



Kufuze benze yoke imizamo ukuqinisekisa bona abantu abangaba namandla ukudlula abanye emphakathini akugcini kubusa bona ehlelweneli. 

6. 	Sebenza Ngeenrhuluphelo 	Eziphambanako.
									Yenza Isiqiniseko sokobana woke 																	umuntu uyazazi iimfuneko neendingo 													zomphakathi.  Iminqopho yesiqhema 														sinye akukafaneli bona iqakatheke 																ukudlula yesinye.
7. 						Nikela Abantu Bendawo 																							Amalungelo Womthetho 																							Anamandla Phezu Kwemithombo 												Yamandla Yemvelo kobanyana 																bazokwazi ukusebenzisa umthetho 																ukuvikela imithombabo yamandla 																		yemvelo emaphandleni.
8. 						Yenza Isiqiniseko sokobana 																		Ikambiso                    																											YamamabhizinisiYamambala 																		Ilandelwa Kuhle.
Abosomabhizinisi abangathembekiko 
											bayingozi ekulu ekuphathweni kwemithombo 																	yamandla yemvelo. Abantwaba bavamise ukuba 													namandla, kanengi bayeqisa namehlo nemithetho 												nemibandela yendawo ekufuze bayihloniphe, 																	begodu kanengi bangawona namahlelo 																							womphakathi. Ikambiso elungileko nefaneleko 																kezamabhizinisi, njengamathenda nje,  kufuze 																bona ihlale ilandelwa soke isikhathi, kobanyana 														  koke okwenziwako emabhizinisini lawo 																							kuzoragwa ngendlela elungileko nesemthethweni . 


Kufuze kwaziwe kuhle ukuthi bobani abantu abanamandla nabanelizwi elithathelwa phezulu.
























IKOMBANDLELA 

42 

9.   Yazi Abarholi Bendawo Ube Ubasebenzise Ngokupheleleko. 
Nawuzakwazi bona bobani abanamandla emphakathini, wazi nepolitiki yomphakathi walapho, funda umlando womphakathi walapho. Ngalendlela-ke ungakghona ukubasebenzisa ngokupheleleko abarholi bendawo. 


Ungathomi... 

! 	ukucabanga bona umphakathi wemaphandleni awuzicabangeli khulu njengemiphakathi yakezinye iindawo, begodu ungacabangi bona umphakathi wemaphandleni uzwana ngcono kunomphakathi wakezinye iindawo.  
	! 	ukucabanga bona kunesiqhema sabarholi sinye kwaphela — 
Uburholi buza ngeendlela ezinengi ezihlukahlukeneko — linga ukuzwisisa bona kusebenza njani lokhu endaweni yangekhenu, bese usebenzisana nalo ihlelwelo ngokunabileko ngendlela ongakghona ngayo. 
! 	ukuthatha ihlangothi tjhatjhalazi la kunombango wamandla wokubusa / wokuphatha khona.  Ipolitiki yendawo ingatjhuguluka nanyana kukunini, kungakalindeleki, ngalokho-ke abakhozi bakho namhlanje bangaba manabakho kusasa okusakokhu. 
	! 	ukugugwa yitjisakalo namajadu wekuthomeni wokubumbana komphakathi —	lokhu kungenzeka kutjhuguluke ngokukhamba kwesikhathi.  Thatha isikhathi 	sakho ihlelo uliqale isikhathi eside.   














IKOMBANDLELA 


Challenges	43
ISIGABA 3 
ISELELE 
Amahlelo we-CBNRM ahlala aneenselele ngaso soke isikhathi. Enye yayo ivamise khulu kiwo woke amahlelo we-CBNRM.   Ngaphambi kobana uthome ihlelo lakho, akhe ucabange ngenye yeselele ongahle uhlangabezane: 

!   Elinye Nelinye Ihlelo Le-CBNRM Lihlukile. 	Ukuthi wakhe wasebenza ehlelweni le-CBNRM phambilini akutjho ukuthi  nanamhlanje ungenza izinto ezifana nalezo okhe wazenza ehlelwenelo. Lungela ukufundiswa bujamo bezinto, ulungele nokwenza amatjhuguluko la afunekako. 

!   Ikombandlela Encwadini Le Seyikombandlela Nje Kwaphela. 	
Njengobana elinye nelinye ihlelo lihlukile kelinye nje,  kuzakufuneka ulungele ukutjhugulula imibandela yekombandlela kobanyana izokukhambisana nephrojekhthakho.  Zimisele ukulingelela nokwenza amatjhuguluko 
lakufuneka khona. Kodwana yenza Isiqiniseko sokobana uhlathulula kuzwakale kuhle ukuthi kubayini wenza lokho okwenzako.  Linga ngawo woke amandla kobaba ungadidi abantu iinhloko. 

!   Lindela Ukuphikisana Okungaba Khona. 
Amahlelo wehlanganyelo namahlelo we-CBNRM kesinye isikhathi athanda ukufana nevukelombuso, ngalokho-ke ungarareki nakuba nokurarana okuphekelela amahlelo la. Kodwana-ke linga ukuphengula imiraro engahle ivele ngokuhlala ubeke ilihlo elihle, bese ulinga ukuyivimbela ukuthi ingenzeki imiraro leyo. Kodwana-ke nanyana kunjalo, ungaphatheki kumbi nakufumaniseka bona iyenzeka imiraro nanyana ulingile ukuyikhandela.  Lokho kuyinto ejayelekileko. Izinto ezenzeka kungakalindeleki zibe zisethuse ziiyingcenye yalobubujamo bezinto esicoca ngabo.  
!   Tjheja Ubudlelwana Bamandla Endaweni. 	I-CBNRM imalungana nokuphatha boke abantu ngokulingana nangokufana. Abanye abantu abanamandla kungenzeka bangakuthandi lokhu. Kungenzeka kubange irarano. Kesinye isikhathi lokhu angeze wakubalekela, kodwana linga ukukubalekela la kukghonakala khona.   
IKOMBANDLELA 


44 

	! Kungenzeka Kube Nezinto Ezidanisako Kunye 	Nemiraro Eba Khona ngezinye iinkhathi ehlelweneli.  		Ngeenkhathi ezinjalo-ke umsebenzi omkhulu oqalene nawo kulinga 	ukwenza woke umuntu ahlale anomoya omuhle, begodu umuntu 	asebenzele ukurarulula umraro. 
	! Tjheja ‘amandla wokuphikisa’. 	Izinto nazingakhambi 	kuhle ngenye ingcenye yehlelo, yoke imizamo ehlelweni ingahle I	iqaliswe emrarweni loyo. Lokhu-ke kungatjho ukuthi iingcenye 	zehlelo eziphumelelako azisatjhejwa. Linga ukuthi iingcenye zehlelo 	ezikhamba kuhle zihlale zikhamba kuhle njalo, wena nawusalwela 	ukulungisa umraro okhona. 
	!  Kuyimvelo Yabantu ‘ukubambelela ekambisweni yakade’,	ngalokho-ke kuvamisile ukuthi abantu bangayithandi imibono emitjha
    	namkha iindlela ezitja zokwenza izinto. Ungarareki-ke nakufumaniseka bona 								imibono emitjha ithatha isikhathi ukwamukeleka, namkha nakube 																				lapho khunye vele igcina ingakamukelwa.  Koke lokhu-ke kufuze bona 															ukuqalelele nawuhlelela ihlelo lakhweli — thola amaqhinga ozawasebenzisa 										ebantwini abatjhitjhirizako nakufuze kwenziwe amatjhuguluko. 
	!	Hlala ukulindele Ukusolwa, Ngitjho Nanyana Kesinye Isikhathi 	Uzakusolwa Ngokungakafaneli Nje.
Abantu bamahlelo we-CBNRM kuvamisile ukuthi bakhulunywe kumbi, basolwe nangokungakafaneli; futhi lokhu kuvamise ukwenziwa babantu abangaphandle kwehlelo le-CBNRM.  Ukusolwa okunjalo-ke kungazwisa ubuhlungu kumbi. Ungathatha isikhathi eside solo ulwana naleziinsolo ezinje. Vuma ukuthi lokhu kuzakwenzeka, kodwana ungavumeli iinsolo ezinjalo ukuthi zone umsebenzi omuhle wena nabanye eniwenzako. Iye khona kuliqiniso ukuthi kesinye isikhathi iinsolo osolwa ngazo kuzabe kuziinsolo zeqiniso nezakhako!!! Nakunjalo, lalela, ufunde ngalokho osolwa ngakho, uzimisele nokuvuma ukuthi uphosisile.  






																																																																														IKOMBANDLELA 

45
ISIGABA 4 

ITJHUMI LAMAPHUZU WEKAMBISOLAWULO YOKUSEBENZA KIWO WOKE UMUNTU 
Lelitjhumi lamaphuzu wekambisolawulo yokusebenza lizakuba lisizo mbala kiwo woke umuntu othintekako ehlelweni le-CBNRM — amalungu womphakathi, iimphathimandla zikarhulumende wendawo, abakghonakalisi beenhlangano ezingasizombuso, nabenzi bomthetho bembusweni. La ngamanye wamaphuzu aqakatheke khulu iphrojekthi yeCBNRM nayizakuphumelela. 

1. 	Nqopha Ukwabelana Ngelawulo Nangomsebenzi. 	I-CBNRM iphathelene nokufaka abantu bomphakathi abanengi ngokungakghonakalako emsebenzini wokwelusa imithombo yamandla yemvelo. 
Khumbula bona i-CBNRM ngeyomphakathi, ayisiyo yomuntu munye namkha yekomidi. Lokhu-ke kutjho ukuthi umphakathi kufuzile bona unikelwe ithuba lokuba nelizwi ekuthathweni kweenqunto. Godu kutjho nokuthi nokudlulisela umsebenzi namandla wokuphatha ebantwini abasebenza ngalo ihlelweli. Ukunikela abantu imisebenzi neembopho kungatjho ukuthi izinto azikhambi ngendlela zihlelwe ngayo soke isikhathi – khulu khulu abantwabo nabanganawo amakghonofundwa. Ngalokhu-ke ukuthwasiswa kuqakathekile, ngokunjalo nokukhuthazwa nakho kuqakatheke kangako.   

Ukuphatha iphrojekthi yomphakathi, enabantu abanengi, kesinye isikhathi kungabadosisa nzima abantu abajayele ukuba seenkhundleni zokuphatha ngentandwabo. Zimisele ukufunda iindlela ezitja zokuphatha abantu. Nokho-ke ukhumbule bona ukungena kilelihlelo yinto umuntu azinikela kiyo ngokuzithandela kwakhe – akunamuntu ekufuze bona agandelelwe ukuthi angene ehlelweni nakube akafuni. Khuthaza abantu bona babe nelitho abalitjhoko elingasiza ehlelweneli ngokuzithandela kwabo – kodwana ungalingi ukubakatelela bona babe nabakutjhoko.  
IKOMBANDLELA 


46 
2.   Beka Ilihlo Ube Ulinganise Soke Isikhathi. 	Kufuze wazi 	ngeenkhathi zoke ukuthi iphrojekthi yakho ye-CBNRM isebenza 	kuhle na. Ukwenza lokhu, iphrojekthakho kufuze bona ibe 	neminqopho ezwakala kuhle – umtlamo otjho kuhle ukuthi yini ofuna 	ukuyenza nokuthi ufuna ukukwenza njani lokho.  Kufuze godu ibe 	nanehlelo ozalisebenzisa ukuhlola soke isikhathi ukuthi usakhamba 	endleleni efaneleko na. Nakube kunemiraro ephrojekthini, kufuze 	wazi msinyana ngayo, kobanyana uzokwazi ukuthatha 	amagadango wokuyirarulula. Ukubeka ilihlo nokulinganisa 	amathulusi wokulinganisa indima esele yenziwe, nesaseleko, 	nawokuthola imiraro engaba khona ephrojekthini. 	Lawa-ke 			makghonofundwa abantu abasephrojekthini ekufuze bazi ngawo. 			Mhlamunye kungaba lisizo ukuthola umsebenzisani wakho 		wehlangano engasiyombuso kobanyana azokusiza malungana 		nalokhu. 
	
3.   Yazisa Abantu Soke Isikhathi, Ukulalele Nalokho 	Abakutjhoko. 	Ngeenkhathi zoke kufuze bona abantu uhlale ubazisa 	ngephrojekhthakho, ulalele nemibonwabo. 
	Zinengi iindlela zokwenza lokhu —  imihlangano enande ibanjwa, 	imibiko ebuyako, imihlangano yeemfundobandulo, amaphepha 			wezaziso,  amaphowusta, ngitjho nalokhuya nawunande 	ucocacoca nabantu nawuhlangana nabo eentolo zangekhenu. 	Okuqakathekileko kukuthi wenze bona woke umuntu uhlala asazi, 	uvumele nabantu ukuthi bafake isandla basize ngalokho 	abangasiza ngakho. 
	
4.   Zimisele Ukufunda Iindlela Ezitja Zokwenza Izinto. 
Ukuphatha iphrojekthi yomphakathi endaweni yemaphandleni akufani nokuphatha ikhamphani ekulu edrobheni elikhulu namkha umnyango karhulumende.  Izinto zingahle zisebenze ngenye indlela ehlukileko lapha!  Umphakathi umnikazi wephrojekthi le, begodu iinqunto ezinengi zenziwa ngiwo.  Zimisele ukuhlangabezana nezehlakalo ezingakalindeleki ekungenzeka ukuthi ungabi namandla angako wokuzilawula. Kuzakufuneka ube namakghonofundwa ahlukileko ukukhuthaza umphakathi ukuthi usebenzisane, ngalokho-ke zimisele ukufunda kunye nokulinga iindlela ezitja. 
																																																																																		IKOMBANDLEL 


Guidelines for everybody	47

5.   Hlala Usebenza Njengomuntu Ofundiswe Kuhle 																						Nozinikeleko Soke Isikhathi. 
Amaphrojekthi womphakathi kufuze akwazi ukwenza izinto ngeendlela ezitja namkha ngeendlela ezihlukileko. Kodwana soke isikhathi kufuze abantu bahlale bazihlonipha, bahloniphe nomsebenzi, basebenze nangokuzinikela. Lokhu-ke kubala nezinto ezinjengokubeka imithetho ibe ilandelwe, nokuvumelana nekambiso yokuziphatha elayela bona abantu kufuze baziphathe njani emihlanganweni, nokuthi kufuze basebenze njani, nokuthi kufuze kwenzekeni nakube abenzi izinto ngokwefanelo. Abantu kufuze soke isikhathi benze lokho abathi bazakwenza. Kutjho godu nokuthi imihlangano kufuze iragwe ngendlela efaneleko, kube namarekhodi abekwako, kuthunyelwe nemibiko la kufuze ithunyelwe khona nayifunekako.  

6.   Ungavumeli Abantu Basebenzise Iphrojekthi Yenu 	Ukuzizuzela Izinto Ezingezabo, Eziqalene Nabo 	Kwaphela. 

	Akusinto elula ukuhlanganisa abantu abangafaniko kobana 	bazokusebenza ndawonye ngomnqopho munye!  Abantu 	bangaziphatha ngendlela etjengisa ukuzicabangela bona babodwa, 	khulu khulu la kunemali khona namkha la kunobunye ubuhle 	obutholakalako khona! ( njengokuhlanganyela imihlangano 	yeemfundobandulo, ukukhamba, njll. ) Linga ukwenza Isiqiniseko 	sokobana 	abantu ngamunye ngamunye namkha iinqhema azisizakali 	ngephrojekthi ukuzalisa zazo iimfuneko eziqalene nazo kwaphela – 	phela iphrojekthi le yenzelelwe ukusiza umphakathi. 

7.   Bekezela, Kodwana Funa Ukuthi Abantu Basebenze 																		Ngokuzinikela Nangokukhuthala. 

Ukwenza umphakathi usebenzisane ngokuzwana kungaba lihlelo elithatha isikhathi. Abanikeli ngeemali neenthunywa zikarhulumende kufuze balimuke bona ukuvula ihlangano yomphakathi nokwenza amaphrojekthi asebenze lihlelo elibuthaka nelinzima. Kungahle kuthathe iminyaka eminengi. Omunye nomunye kufuze ahlale asebenza ngokuzinikela, asekele koke la kufuneka khona. Ungarhiriki nakuba budisi! Ngakelinye ihlangothi, Ungathomi ukubekezelela ukuziphatha okungakalungi okungahle kuphambukise iphrojekthako namkha kuyiriyadise ngento engekho. Ungafuna ukuthi abantu baziphathe ngendlela yehlonipho nenokuzinikela nakube wena ngokwakho uba sibonelo. 


																																																																																					IKOMBANDLELA 


48 

8. Hlonipha Ikolelo Nemikghwa Yabantu Bendawo. 	

Hlonipha umlando wabantu, nekolo yabo kunye nemikghwa namasikwabo. Abantu bendawo baneendlela zabo zokwenza izinto, ye-ke iindlela zabezo ziqakatheke njengezinye iindlela zokwenza izinto. Linga ukujayela nokuzwisisa iindlela zokwenza izinto zabantu bendawo yalapho. Hlonipha abarholi bendawo yalapho. Nakube kufuneka wenze amatjhuguluko, yenza Isiqiniseko sokobana uyabathatha abantu ukhambe nabo, ungabatjhiyi ngemva – Ungathomi ukulinga ukukatelela iindlela zakho phezu kwabo!  

9.   Yakha Ukuthembana Hlangana Nabantu Bewusebenze 																		Ngamandla Ukwenza Ukuthi Ukuthembanokho Kuhlale 																			Kukhona. 

10. Yakha Abarholi Bendawo Neenkutani Ze-CBNRM. 	Hlukanisela abantu umsebenzi bese utjhiya nendawo yabarholi bendawo 	abasakhulako kobanyana nabo bazokuthola ithuba lokuziveza.  




























																																																																		IKOMBANDLELA 


Guidelines for communities	49
ISIGABA 5 
AMAPHUZU ALITJHUMINANYE WEKAMBISOLAWULO YOKUSEBENZA EMIPHAKATHINI 


Ikambisolawulo le iqothele amalungu womPhakathi akhona ehlelweni le-CBNRM. Kodwana-ke nanyana kunjalo ikambisolawulo isezabasiza nabanye abantu.Imiphatkathi ziinqhema zabantu abahlala ndawonye, nabahlanganyele indawo yomphakathi kunye nemithombo yamandla yemvelo ukuziphilisa. Laba-ke babantu abazakuvula ihlangano ye-CBNRM babe bakhe nephrojekthi ye-CBNRM ukuvikela imithombo yamandla yemvelo nokwenza ipilo yabantu ibe ngcono. Ikombandlela le ngeyakho.  

1.   Yelusa Imithombo Yamandla Yemvelo. 	Ngaphandle kwehlabathi, amanzi, imithi, iintjalo kunye neenyamazana, angeze kube ne-CBNRM.   Nawuzakukghona ukuvikela imithombo yamandla yemvelo le, kufuze ube nehlelo ozakusebenza ngalo  elizakuvunyelwa mumuntu woke.  Ihlelweli kufuze litjho bona imithombo yamandla ingasetjenziswa njani. Ihlelweli kufuze litjho nokuthi ipilo yabantu ingenziwa njani ibe ngcono. 

2.   Sebenzisana Nabantu Abanengi Ngokungakghonakalako. 	Zoke iinqhema ezinekareko emphakathini kufuze bona zibe nesandla ephrojekthini ye-CBNRM – khulu khulu lababantu abavamise ukweqiswa amehlo, njengabantu abasikazi, ilutjha kunye nabantu abatlhoge khulu.  Tjheja ukuthi kungabi neenqhema ezinamandla namkha abantu ngamunye ngamunye abanamandla abazakusizakala ngephrojekthi le ukuzalisa zabo iimfuneko eziqalene nabo kwaphela. 


																																																																																																																																																																																																																																																																																																																																																																																										IIKOMBANDLELA 


50 

3.   Sebenzisa Ihlangano Enamandla Nezakujamela Abantu 	Ngeqiniso Ukujamela Abantu Bendawo.  Umphakathi  	kufuze uvule ihlangano ezakulawula iphrojekthi ye-CBNRM.  Nakube 	seyivele ikhona ihlangano yendawo enamandla engenza lokhu – 	njenge-Development Trust – ningasebenzisa yona. Nakungasinjalo, 	kuzakufuneka bona uvulele i-CBNRM enye ihlangano. Ihlangano le 	kufuze bona ibe nabantu abavela eenqhemeni zomphakathi 	ezahlukehlukeneko.  
	Abantu behlangano le kufuze bona bathembeke, begodu babe 	babantu abakhutheleko. Kufuze badose iphrojekthi le 	kuzokusizakala umphakathi woke. La kukghonakala khona, faka 	namaKhansela kaRhulumende weNdawo kunye 	neemphathimandla ephrojekthini le – umsebenzabo uqakatheke 	khulu. 

4.   Kufuze Wazi Kuhle Bona Iphrojekthi Le Izawenzelani 	Umphakathi. Yenza Isiqiniseko sokobana boke abantu 	bayavumelana 	ngokuthi izokwenzani iphrojekthi le.   Beka 	iminqopho ezwakala 	kuhle, ezwiwa nevunywa mumuntu woke.  
	Yenza Isiqiniseko sokobana iminqopho oyibekako minqopho 	ekghonakalako – Ungathomi ukulinga ukwenza izinto 	ezingakghonakaliko. Yenza Isiqiniseko sokobana	 boke 	abahlanganyeli abavela ngaphandle – 	njengorhulumende nje, 	iinhlangano ezingasizombuso kunye 	nabahlanganyeli bamabhizinisi 	wangeqadi – bayizwisisa kuhle 	iminqophako.  
	
5.   Ilimuke Kuhle Yoke Imihlobo Ehlukahlukeneko Yobuhle 	Behlelo Lakho.  
	 Obunye ubuhle behlelweli buzakufika msinyana.   Kodwana-ke nokho 	obunye bungathatha iminyaka ukuphumelela.   Ubunengi babantu 	bazakukarwa bubuhle obufika msinyazana – khulu khulu ubuhle 	obuyimali. Kodwana-ke kuqakathekile ukuthi woke umuntu 	ahlathululelwe kuhle ukuthi ubuhle bangemva kwesikhathi bungaba 	yini. Hlangana nabo-ke kubalwa: 
	!    indawo  engcono yokuhlala — ihlabathi, amanzi, iintjalo kunye 				      neenyamazana zizakuvikeleka kobanyana zizokuhlala zilisizo      	      kini nesizukulwaneni sangomuso.  
!	ifundo nokuthwasiselwa amakghonofundwa kwamalungu womphakathi 
!	ukusebenzisana nokuzwana okungcono emphakathini kunye 														nanabahlanganyeli bangaphandle 
!	iindlela ezingcono zokusebenzisa inarha 
!	ezinye iindlela zokuziphilisa                                          I
















																																																																							KOMBANDLELA 
























!I     Isizo elandisiweko elivela ngaphandle — sekubalwa nelivela     kurhulumende, kubanikeliimali kunye neenhlangano ezingasizombuso
 !	ubunikazi obuqinisekisiweko nokusetjenziswa kwamalungelo 	wenarha nawemithombo yamandla yemvelo  
!	ukuvikeleka kwenarha eengozini zangaphandle 
!	ukukghona ukubolekwa iimali mabhanga nezinye iinhlangano ezibolekisa 	ngeemali 
!	ukuqiniswa kwamagugu wamasiko, wemikghwa yokuphila 	nawekolelo. 
Ukuthola boke lobubuhle akusinto eyenzeka lula – kutjho ukuthi ihlangano nomphakathi kufuze basebenze nzima nangokukhuthala. 

6.   I-CBNRM Angeze Yayirarulula Yoke Imiraro 
Emphakathini. 	Bunengi ubuhle i-CBNRM engabulethela umphakathi, kodwana angeze yakghona ukurarulula yoke imiraro ekhona. Isibonelo, i-CBNRM angeze yakghona ukunikela woke umuntu umsebenzi. Omunye nomunye kufuze bona akuzwisise lokhu – ngoba nakungasinjalo abantu bazakudana ngobunengi. I-CBNRM ingenye nje yeendlela zokusiza ukurarulula imiraro. Abantu kufuze bona baragele phambili ngokwenza umsebenzabo njengemhleni. I-owuvathayimu kunye namaphrojekthi we-CBNRM kuzakuvula amanye nje wamathuba amatjha, hlangana namanye. 

7. Abanye Abantu Bazakufaka Isandla Ukudlula Abanye Kufuze Bathokozwe Ngefanelo. 

Amanye wamalungu womphakathi azakusebenza ukudlula amanye ephrojekthini le, ngalokho-ke kufuze bona athokozwe ngefanelo ngomsebenzi awenzileko. Okhunye kukuthi njengoba i-CBNRM izakuletha amatjhuguluko endleleni abantu abenza ngayo izinto, abanye abantgu bangahle balahlekelwe ngeminye yemithombo yemali ebebaziphilisa ngayo. Isibonelo kukuthi kungenzeka ukuthi abantu bangasakghoni ukuthiya iinhlambi ezinengi njengaphambilini elwandle, namkha angeze basakghona ukutheza iinkuni ezinengi njengokuthanda kwabo emahlathini. Abantwaba-ke kufuze bona kube nento abaliliswa ngayo – mhlamunye ngokuthola umsebenzi khona ephrojekthini le. Yenza Isiqiniseko sokobana woke umuntu uyakuzwisisa lokhu kwekuthomeni – ngoba nakungasinjalo ngokukhamba kwesikhathi kungahle kubange irarano. 
IKOMBANDLELA 


52 

8.   Lindela Irarano. 	Koke la kunabantu khona kuphele kube 														nokurarana, khulu khulu nakube kunemali namkha obunye ubuhle 							obutholakalako, namkha nakube kunemithetho ebekiweko elawula 							ukuthi abantu bangasebenzisa imithombo yamandla engangani.  									Hlala ukulungele lokhu, bewulinge nokukulungisa kungakabi kumbi 						 khulu.  Yenza ukuthi abantu bahlala banelwazi, begodu uzilalele 									 iinlilo nemirarwabo. Sebenza ngabantu ngendlela elungileko.  

9.   Yenza Isiqiniseko sokobana Omunye Nomunye 	Uyazazi 	Iimbopho Zakhe Nemisebenzakhe. Yenza 	ukuthi uhlala 	ubamba imihlangano ukwenzelela bona omunye 	nomunye uyazi 	bona kufuze enzeni.  Emthethwenisisekelo 	wehlanganwakho 	akuvele kuhle kuzwakale bona yini umsebenzi 	neembopho 	zomunye nomunye umuntu. 

10. Yazisa Woke Umuntu.  Kufuze kube nokuthintana okuhle 	hlangana naye woke umuntu othintekako ngazo zoke iinkhathi, 	ngaphakathi komphakathi ngokwawo kunye nahlangana 	nabahlanganyeli bangaphandle.  Lokhu-ke kungenziwa 	emihlanganweni enande ibanjwa, nemihlanganweni ebuyisa 	umbiko, nemihlanganweni yeemfundobandulo, emaphetjhaneni 	wemibiko anande athunyelelwa amalungu, kunye nezazisweni 	zomphakathi – ngitjho nalokhuya nawunande ukhuluma nabantu 	nawuhlangana nabo.   Tjela abantu bona kwenzekani ube ulalele 	nemibonwabo. Lokhu-ke kuzakusiza ukurarulula imiraro ngaphambi 	kobana iragele phambili 
11. Yazisa Abantu Bona Bayingcenye Yomphakathi 	 	ngalokhu — umhlanganyelakho oyihlangano engasiyombuso 	uzakunikela eminye imininingwana ngalokhu.  Abantu kufuze godu 	bazi nangemithetho nemithethokambiso yeSewula Afrika ethinta i-	CBNRM, bazi godu neemvumelwano urhulumende weSewula 	Afrika azitlikitle namazwe ngamazwe. Iimvumelwanezi zithi 	amaSewula Afrika azakusebenzela ukuvikela imithombo yamandla 	yemvelo yelizwe leSewula Afrika, abe asebenzele nokwenza 	ngcono ipilo yabantu abasebenzisa imithombo yamandla le.  
																																																																																																																																																																					IKOMBANDLELA


				ISIGABA 6 
				AMAPHUZU ALITJHUMINANYE WEKOMBANDLELA
 			ASETJENZISWA BASEBENZISI BE-CBNRM 

Abasebenzisi babantu abasebenza ngamaphrojekthi we-CBNRM wokemalanga begodu abanamakghonofundwa wokusiza ngokujanyiswa kwamaphrojekthi we-CBNRM. 
Lapha-ke kubalwa nabantu abasebenza eenhlanganweni ezingasizombuso, iinhlangano zabanikeli beemali, abarhubhululi kunye neemphathimandla zeminyango karhulumende eziphathelene ne-CBNRM. Umsebenzabo kulekelela umphakathi ukujamisa nokukhambisa amaphrojekthi we-CBNRM – ukukghonakalisa. Ikombandlela le yenzelelwe wena. 

1.   Iindlela Ezinengi Zokuziphilisa. 	Umphakathi uneendlela 	ezinengi zokuziphilisa ngenarha ohlala kiyo nangemithombo 	yamandla yemvelo esendaweni leyo.  Lokhu-ke kuqakatheke khulu – 	kutjho ukuthi ngeenkhathi zobunzima angeze bathembele kwaphela 	eendledlaneni ezimbadlwana zokuzalisa iindingo zabo. Kufuze 	wenze Isiqiniseko sokobana abantu baragela phambili ngokuba 	nemihlobohlobo yeendlela zokuziphilisa ezibambelelako.  Iphrojekthi 	ye-CBNRM  kufuze bona ivulele abantu amathuba amatjha. 
	
2.   Ilawule Ngokuyelela Imithombo Yamandla Yemvelo. 	‘Isendlalelo semithombo yamandla yemvelo’ -  inarha, amanzi, iintjalo kunye 	neenyamazana – kuyisika yephrojekthi ye-CBNRM.  Isendlalelwesi 	nasingagirika, angeze kusaba ne-CBNRM. Ngaphambi kobana iphrojekthi ye-	CBNRM ingathoma, kufuze ube nemininingwana yelwazi ethembekileko 	ngesendlalelo semithombo yamandla yemvelo nangokuthi isetjenziswa njani 	imithombo yamandla ( kusetjenziswa ini, kusetjenziselwani, kusetjenziswa 	ngubani, kusetjenziswa kangangani nokuthi kusetjenziswa kanengi 	kangangani).  Kufuze wazi namandla namkha ikghono lamandla wokuveza 	(wokukhiqiza ) wokuphilisana kwemvelo – ukuthi ingangani imithombo 	yamandla yemvelo engasetjenziswa ngaphambi kobana lingonakala ihlelo 	lokuphilisana kwemvelo.   

 

IKOMBANDLELA 


54 	
						Tlama ihlelo lokuphatha nokulawula, ukhumbule nokuthi umtlamo loyo kufuze usime 						ngabantu bendawo, kanti-ke kufuze bona babe nesandla nelizwi ehlelwenelo 														kwekuthomeni. Thoma ngomtlamo olula, otlanywe khona endaweni, nemithetho 											nomthethosisekelo, bese-ke wakhela phezu kwakho koke lokhu. Funa imibono 												yezazi, kodwana yenza Isiqiniseko sokobana umtlamakho uyazizalisa iimfuneko 											zendawo. Lungiselela ukubuyisela enye imali evela emaphrojekthini we-CBNRM 										emsebenzini wokusingatha amandla wemithombo yamandla yemvelo. Ekubonakele 						esikhathini esidlulileko kukuthi itjhumi lamaphesente ukuya ematjhumini amabili 												wamaphesente wemali eyenziweko ivamisile ukwanela ukwenza lokhu. Inani 														elilingene poro lihlukahluka ngomthombo wamandla omunye nomunye 																				nangephrojekthi enye nenye.   

3.   limuka Bona Enye Nenye Iprojekthi Ye-CBNRM Ihlukile. 	

       Angeze wenza okwenze kenye iphrojekthi ye-CBNRM kenye iphrojekthi soke 	isikhathi. Limuka ubujamo bezinto bendawo bese  wenza ukuthi indlelakho 	yokukghonakalisa ikhambisana nabo. Abantu bendawo baneendlela zabo 	zokwenza izinto – zihloniphe ube uzifundise nokusebenzisana nazo iindlelezo. 	Beka imithetho yendawo nekambiso yokwenza izinto, kunye neendlela 	zokuziphatha abantu abavumelana nazo. Ngakelinye ihlangothi, tjheja 	imithethokambiso namaqhinga asebenza elizweni loke neemfundeni 	ngeemfunda bese ukusebenzisa ngendlela ezakusiza. Akunamtlamo munye 	obekelwe ukunqophisa i-CBNRM. Sebenzisa okufunde eenkhathini 	ezidlulileko, uhlale ubeke ilihlo. 

4. Yakha Ihlangano Yendawo. 	Abanikazi behlelo le-CBNRM 									mphakathi ngokwawo.  Ihlangano ye-CBNRM yomphakathi 														kufuze bona kube ngiyo eyenza umsebenzi wamaphepha we-												ofisini newokuthatha iinqunto.  Nakukghonakalako, sebenzisa 												ihlangano esele vele ikhona. Kodwana nakube ayikho ihlangano 								yendawo enamandla nelungileko ongathathela kiyo, 																					kuzakufuneka bona kuvulwe ihlangano etja ye-CBNRM. 																	omunye wemisebenzakho ephambili kunikela amandla 																		wokwakha – ukusiza ihlangano yendawo ngesekelo 																					lamambala nomsebenzi wokuthwasisa kobanyana izokwenza 										 umsebenzayo ngefanelo.  Isekelo lakho kufuze liragele 																			phambili isikhathi ihlangano yendawo beyiqine ngokwaneleko 											ukuphatha nokulawula iphrojekthi ye-CBNRM ngepumelelo.                                                                      

IKOMBANDLELA 


Guidelines for practitioners	55
5.   Yenza Isiqiniseko sokobana I-CBNRM Iletha Ubuhle 	Bamambala, Namhlanje Nangomuso Ebanntwini 	Bendawo. 
	Ubuhle be-CBNRM ebantwini bendawo kufuze bona ubuncani 			bakhona bulingane neendleko zokuthwala ihlelo le- CBNRM. Abantu 	bendawo bahlala bamajadu, kanti nenarha abanayo yincani. Angeze 	bavume ukukhambisa inarhabo nokusebenzisa isikhathi sabo ku-	CBNRM ngaphandle kobanyana kube nobuhle obubonakalako 	obuzakuza kibo.
	Yenza Isiqiniseko sokobana nanyana ngimaphi amaphrojekthi we-	CBNRM anomtlamo wamambala wekambiso azayilandela kunye 	nethuba elihle lokuphumelela. Lokhu-ke kubala nokuqinisekisa bona 	kunemakethe yepahla evezwako namkha imisebenzi eyenziwa 	maphrojekthi we-CBNRM. Umtlamo loyo kufuze bona ubale 	nendlela yokuhlola nokuqalisisa ikhwalithi – phela ipahla eyenziwe 	budlabha nabutjhophori angeze ithengiseke!!!
6.   Sebenzisa Abakghonakalisi Abafundisiweko Nabanye                                  Abasekeli Nabaluleki Ongahlala ubathemba. 	
Umnqopho kukuthi abantu bendawo baziphathele iphrojekthi ye-CBNRM ngaphandle kwesizo lokukghonakalisa elivela ngaphandle, nangaphandle kwesekelo langaphandle, kodwana lokhu kungathatha isikhathi eside. Laphokhunye, umsebenzi owenziwa zizazi ( njengokumaketha nje ), kungenzeka kufuneke bona nawo wenziwe mhlanganyeli wangaphandle. Lokhu-ke kwenzeka emabhizinisini amanengi. Koke la kukghonakala khona, faka abantu bendawo abanamakghonofundwa , kanti-ke la kunganabantu bendawo abanamakghonofundwa afunekako, lungiselela ukudlulisela amakghonofundwa lawo ebantwini bendawo msinyana ngokungakghonakalako. 
7.   Yenza Isiqiniseko sokobana Babantu Abalungileko  																		Nabafaneleko Abaku-CBNRM. 
Faka abantu abanamakghonofundwa, netjisakalo kunye nekghono lokusebenzisana kuhle nabanye abantu. Kufuze bona kube “nekutani” namkha umrholi komunye nomunye umsebenzi omkhulu ephrojekthini.    Lokhu-ke kufuze bona kwenzeke ehlanganweni yomphakathi nakubahlanganyeli bangaphandle abanjengeminyango yembusweni neenhlangano ezingasizombuso.  La kukghonakala khona, yakha abarholi bendawo — nikela abantu abanganalimuko imisebenzi nethwasiso kunye nesekelo elifunekako.         													    																																																										IKOMBANDLELA 


56 

8.   Lindela Irarano Nombango Weenkhundla, bese 	Ukulungiselela Kusese Nesikhathi Lokhu. Omunye 	nomunye umphakathi unombangwawo weenkhundla. 
	Kufuze uyilimuke ipolitiki yeenkhundla endaweni yangekhenu 	kobanyana uzokwazi ukusebenza ngerarano elingaba khona. 
	Ungalindela irarano nanyana kukunini ehlelweni le-CBNRM, 	kodwana 	khulu khulu lokhuya nalithoma ukuveza iinthelo. 	Ekuhleleni kwakho, 	lindela ukurarana okungahle kube khona bese 	wenza 	amalungiselelo wendlela ozakurarulula ngayo iraranwelo, 	kodwana 	kufuze kube yindlela ezakuvunyelwa mumuntu woke. 

9.   Yakha Isikhozi Nabahlanganyeli Bangaphandle Bese 	Wenza Ongakwenza Ukwenza Isiqiniseko sokobana 	Isikhozeso Sihlala Sikhona. Sebenzisana nezinye 	iinhlangano embusweni nekorweni yangeqadi, uzenzele nendawo. 	Yenza Isiqiniseko sokobana nazo ziyasizakala ngokusebenzisana 	nawe, kodwana limuka bona lokhu kungayibanga imiraro emitjha.  	Nakube abahlanganyeli bangaphandle bakhona emaphuzwini 	ayisika wephrojekthi, njengokukha imithombo yamandla yemvelo, 	sebenzisana ngokubambisana nabo ukulawula nokubeka ilihlo 	emisebenzinabo ube utjengise umphakathi nokuthi kusetjenzwa 	njani nabahlanganyelaba. 

10 .  Bhajetha Ngokuqalisisa Ubujamo Bezinto Njengoba Bunjalo. 	
					Amaphrojekthi we-CBNRM asebenza ngekambiso yokuphatha ngokuhlanganyela.     					Ihlelo lokuphatha ngokuhlanganyela lidla iindleko ezinengi, lithatha nesikhathi 											eside kunehlelo lokuphatha elijayelekileko. Lokhu-ke kungebanga 																							lokobanakufuneka 	enye imali nesinye isikhathi ukuphumelelisa ihlelo 																			lokuhlanganyela. Kodwana lelihlelo ngilo elinepumelelo  engcono ngemva 														kwesikhathi, khulu khulu emaphrojekthini 	womphakathi. Kufuze wenze 																	Isiqiniseko sokobana uzabela imali leziindleko ezingezelelweko. 
11.  Vula Isifuba, Uthembeke: 	Sebenzisa isikhathi  esinengi emikhulumiswaneni, kanti-ke la kunokungavumelani khona, linga ukuthola ukurarulula ngendlela ethembekileko ezakusebenzela umuntu woke. Kodwana ungazilaliseli amehlo iinqhema ezilinga ukutjhotjholozela zazo iinrhuluphelo kwaphela.  Yenza Isiqiniseko sokobana nakuhlelelwa imisebenzi ngomuso imibono yomuntu woke iyatjhejwa. 

																																																																																	IKOMBANDLELA 


Guidelines for policy makers	57
ISIGABA 7 
AMAPHUZU ALITJHUMINANTATHU AZAKUSETJENZISWA BABENZI BOMTHETHOKAMBISO 

Abenzi bomthethokambiso babantu bakarhulumende abenza imithetho nemithethokambiso ephathelene ne-CBNRM. Ikombandlela le yenzelwe wena. 

1.   Nikela Umphakathi Ithuba Lokuba Nelizwi Nombono Begodu Uvulekele Ukwamukela iindlela ezitja. 	
Thoma ukufaka umphakathi eendabeni ze-CBNRM lisathoma ihlelo lokubeka imithethokambiso. Lokhu kungobanyana vele abantwaba phela ngibo abasebenzisi nabavikeli bemithombo yamandla yemvelo. La kukghonakala khona, faka nelwazi lendabuko lendawo leyo  emithethweni nemithethwenikambiso eniyakhako. Zimisele ukwenza amatjhuguluko emithethwenikambiso nakube uthola iintjengiso ezivela ebantwini ngokwabo zokuthi kufuneka amatjhuguluko.  

	2.  Amaphepha Womthethokambiso Kufuze Abe Lula 						Futhi Atholakale Lula. Yenza Isiqiniseko sokobana 															imithethokambiso itlolwe ngelimi elilula nelizwakalako. 														omunye nomunye osephrojekthini i-CBNRM kufuze akwazi 								ukuthola amakhophi womthethokambiso we-CBNRM. La 										  kukghonakala khona, imitlolo yomthethokambiso leyo 														 itjhugulule ibe ngamalimi wendawo yalapho. 







																																																																																							IKOMBANDLELA 


58 

3.   Imithethokambiso Yelizwe Loke Neyeemfunda 			Ngeemfunda Kufuze Ibe 
	Sisendlalelo Semithetho Yendawo. Kuqakatheke khulu ukuthi 		amaphrojekthi we-CBNRM athintane nama-IDP wendawo 		naweenyingi, ngoba i-IDP iletha ndawonye yoke imizamo yetuthuko 			yendawo. I-IDP iqalelela nemithetho yelizwe neyeemfunda, 	nemithethokambiso kunye namahlelo. Ngebanga lakokhu-ke, 	umasipaladi wendawo kufuze asebenzisane nehlelo le-CBNRM. 	Ngokwefanelo umKhandlu weNdawo kufuze ubeke ikomidi ye-	CBNRM namkha isiqhema somsebenzi esizakusebenzisana 	nehlangano ye-CBNRM endaweni yalapho. Ngemva kwalokhu-ke, 	tjhiyela abantu bendawo ithuba lokobana bazenzele yabo imithetho, 	ngokusebenzisa ilwazi lendawo namasiko nemikghwa yabantu 	bendawo le.   
	
4.   Sebenzela Ukuthi Ekugcineni Amandla Wokuphatha Uwanikele 
Abasebenzisi Bemithombo Yamandla Ngokwabo. 	Nasele lisebenza belinamakghonofundwa nethwasiso efunekako ihlelo lendawo le-CBNRM, amandla wokuphatha nokulawula imithombo yamandla kufuze bona adluliselwe kilo ihlelweli ngokwalo. Nikela abantu ihlelo levikeleko lesikhathi eside namalungelo wemithombo yamandla nawenarha. Abantu kufuze bazi bona amalungelwabo wenarha nawemithombo yamandla avikelekile ngaphambi kobana bangasebenzisa isikhathi sabo nemalabo ekuphatheni imithombo yamandla.   

5.   Faka Woke Umuntu Ozakuthintwa Yi-CBNRM. 
Woke umuntu othintwa kuphathwa kwemithombo yamandla yendawo kufuze bona abe nelizwi ephrojekthini ye-CBNRM. Hlangana nabantwaba-ke kubalwa nabarholi bendabuko la banamandla khona. 

6.   Omunye Nomunye Umnyango Kufuze Wenze Iqiniso 	Lokobana Imithetho, imithethokambiso Kunye 	Neemvumelwano Zendawo Kuyahlonitjhwa. Iminyango 	yombuso kufuze ibeke ilihlo emahlelweni we-CBNRM ukwenza 	Isiqiniseko sokobana imithetho nemithethokambiso iyalandelwa. 	Kufuze 	ibeke nelihlo phezu komsebenzi weemphathimandla 	zeminyango 	yembusweni ukuqinisekisa bona zenza umsebenzazo 	ngefanelo. 
																																																																														IKOMBANDLELA 


Guidelines for policy makers	59

7.   Imithethokambiso Kufuze Bona Ibe Namandla. 	Abantu nabephula imithetho kufuze bahlawuliswe ngehlawulo efaneleko. Ihlawulo kufuze bona iye ngokuqina emacaleni abuyelelako. Iimphathimandla ezihlangana nabantu kufuze bona zivunyelwe ukusebenzisa imibonwazo nazisebenzisa umthetho. Kufuze zilimuke bona obunye nobunye ubujamo bezinto behlukile kobunye. 

	8.  	Beka Imibandela Ezwakala Kuhle Yokudlulisa Amandla 	Wokuphatha. 	Umphakathi kufuze wazi bona kufuze wenzeni nawuzakunikelwa amandla 	wokuphatha imithombo yamandla yemvelo. Imibandela le hlangana nayo 	kubalwa nalokhu : kube nebandla labaphathi elikhethiweko, kuvulwe Iisijamiso 	somthetho esinjenge-Trust, i-Communal Property Association namkha 	iKhamphani eyi-Section 21,  ubufakazi bokuthi labo abanikelwa 	amandla banawo amakghonofundwa afunekako nekghono lokuphatha, 			kanti godu kufuze bona kube nehlelo lokubeka ilihlo.  Isizo langaphandle 	liyafuneka, kobanyana umphakathi uzokwazi ukuzalisa imibandela 	ebekiweko le. 

9.   Yakha Amandla Wekghono. 	
	Thola ube uzisebenzise 	ngokupheleleko iindlela ezikhona zokusekela 	amahlelo  wokuthwasisa 	ngeemali, kobanyana ithwasiso 	efunekako 	emakghonofundweni 	afunekako izokunikelwa 	abasebenzisi 	bemithombo yamandla bendawo 	yalapho, 	bazokwazi ukuzelusela 	yona.  Ekuhleleni kwakho yenza iqiniso 	lokobana iimali zikhutjhelwa 	amahlelo wokuthwasisa afaneleko. 	Ukuthwasiswa kungenzeka 	kufuneke neemphathisweni zikamasipaladi 	wendawo kobanyana 	zizokukghona ukusekela ihlelo le-CBNRM 	ngendlela efaneleko.  

10. Giriza Iinqabo Ezihlangana Neminyango. Omunye nomunye umnyango 							  wembusweni namkha isijamiso kufuze sazi kuhle bona yini umsebenzi waso ku- 													CBNRM.  Ukulungelela imisebenzi ye-CBNRM eminyangweni 																				  ngeminyango, kufuze bona kuvulwe iinkundla zemivango yababelani 															abavela kibo boke ababelani abaphambili. Kungaba ziinkundla 																						zesikhatjhana namkha amakomidi – ajanyiselwe amaphrojekthi athileko 												namkha amahlelo athileko, ekuzakuthi nakaphetha umsebenzawo bese 											 ayavalwa.  

																																																																				IKOMBANDLELA 


60 
					11. Thola Imininingwana Yelwazi Elilungileko Ngaphambi 																				Kokutlikitla Iimvumelwano. 	Ngaphambi kokutlikitla iimvumelwano 														namaphrojekthi we-CBNRM, iminyango yembusweni kufuze yenze iqiniso 													lokobana amaphrojekthi layo asebujamweni obuhle beemali, nokuthi 																			kuzakuba nobuhle bamambala bokubabalelwa kwemithombo yamandla 															yemvelo. Kufuze godu wenze nesiqiniseko sokuthi iphrojekthi leyo 																					nangambala 	mhlobo we-CBNRM. 

12. Yenza Kube Lula Ukuthi Umphakathi Ubuyelwe   	Yimali Ku-CBNRM. 	Urhulumende angathatha 	amagadango wokwenzela umphakathi ubulula bokuthola imali 	ngamahlelo we-CBNRM.  Isibonelo, ipahla elilifa 	elithengisekako ingadludliselwa emphakathini; umphakathi 	unganikelwa imvumo yokukhupha amaphemithi namkha 	wokuqhatjhisela iinqhema zangaphandle ( njengamabhizinisi 	wangeqadi nje ) kobanyana zisebenzise imithombo yamandla 	ngemibandela ethileko. Kufuze nokho-ke uqale imibandela 	yomthetho yeemvumelwano ezinjengalezi, uqale nokuthi 	zizakubambelela kangangani hlangana komphakathi nekoro 	yangeqadi.  

	13. Qinisekisa Ubuhle Obungasimali. 	Ubuhle 	obungasimali buqakathekile nemahlelweni we-CBNRM. 	Hlangana nabo kubalwa nalokhu : 

!	Ukuvikelwa kwenarha ngomthetho eengozini ezivela ngaphandle 
!	Isekelo lechwephetjhe emisebenzini yokuphatha yabantu bendawo 
!	Imisebenzi yokukghonakalisa 
!	Ukutholakala kweemali zokubolekwa mabhanga nezinye iinhlangano 	zeemali, nelinye isizo leemali 
!	Ukuqiniswa kwamagugu wamasiko nawekolo. 



																																																									IKOMBANDLELA 


                                        Contacts	61
Abantu Ekungathintanwa Nabo 
Isiqhema Sekombandlela 
UmNyango WezeBhoduluko NezamaVakatjho / Department of Environmental and Tourism Affairs 
Iswitjhibhodi Yomuntu Woke:	(012) 310 3911
Fhatuwani Tshivhase 	(012) 310 3390

GTZ	T: (012) 342 3174
                                                F: (012) 342 3178

Development Alternatives Inc. (DAI)
Limpopo Transfrontier Natural	T: (013) 752 4497
Resource Management:	F: (013) 752 4367

Rhodes University: UmNyango WezeSayensi YeBhoduluko/Department of Environmental Science 
Christo Fabricius	(046) 603 8592/8614

Resource Africa 
Kule Chitepo	T: (011) 782 9212
                                                F: (011) 782 9211

South African National Parks (SANPARKS)
Busi Gcabashe	T: (012) 426 5189
                                                F: (012) 426 5589
ImiNyango YeliZwe LoKe / National Departments
UmNyango WezeManzi NezamaHlathi / Department of Water Affairs and Forestry
Iswitjhibhodi Yomuntu Woke:	(012) 336 7500/326 or 8264
Ms Lorraine Fich	(012) 336 8224
Vusi Skosana	(012) 336 7511
Simon Moganetse	(012) 336 7486

UmNyango WezeeNarha / Department of Land Affairs
Iswitjhibhodi Yomuntu Woke:	(012) 312 8911
Vernon Baloyi	(012) 312 9852

UmNyango WezokuLima / Department of Agriculture
Iswitjhibhodi Yomuntu Woke:	(012) 319 6000/7219
Keith Taylor	(012) 319 7687

UmNyango WezaboRhulumende BeemFunda NabeeNdawo / Department of Provincial and Local Government
Iswitjhibhodi Yomuntu Woke:	(012) 334 0600
Josiah Lodi	(012) 321 3988

UmNyango WezeNjiwa NezaMandla / Department of Minerals and Energy
Iswitjhibhodi Yomuntu Woke:	(012) 322 7312
Ms Elize Swart	(012) 317 9288

IKOMBANDLELA 


62 

Iminyango Yeembusweni Eemfundeni 
Free State 
Inomboro Yeswitjhibhodi Yomuntu Woke:	(051) 403 3719
Joseph Mofokeng	(058) 713 3487

Gauteng
Iswitjhibhodi Yomuntu Woke:	(011) 355 1900
Mary-Jean Gabriel	(011) 355 1367

Limpopo:
Iswitjhibhodi Yomuntu Woke:	(015) 298 7086
Andries Manoko	(015) 295 9300

Mpumalanga
Iswitjhibhodi Yomuntu Woke:	(013) 7666 020
Aaron Madonsela	(013) 7666 117

Northern Cape
Iswitjhibhodi Yomuntu Woke:	(053) 838 9102
Albert Mabunda	(053) 867 4802

Eastern Cape
Iswitjhibhodi Yomuntu Woke:	(040) 609 3235
Sizwe Sokupa	(040) 609 4703

North West:
Iswitjhibhodi Yomuntu Woke:	(018) 389 5146
Khosana Seobi	(018) 389 5724

KwaZulu Natal
Iswitjhibhodi Yomuntu Woke:	(033) 355 9112
Sphule Nowele	(033) 355 9689

Western Cape
Iswitjhibhodi Yomuntu Woke:	(021) 483 4093
Veronica Mukhasa	(021) 483 5012












IKOMBANDLELA 


Contacts	63

Iinhlangano ezinengi ezingasizombuso, ama-NGO nama-CBO, zaba khona emihlanganweni yeemfundobandulo zokubonisana, nazo zafaka imibono ngekombandlela le. Ezinye zazo zirhemiswe ngenzasapha. Malungana nemininingwana yabanye ababe nelizwi lapha kungathintanwa ne-World Conservation Union (i-IUCN.) 

World Conservation Union (IUCN) 
Ridwana Jooma	T: (012) 342 8304/5
F: (012) 342 8289 

Ama-NGO nama-CBO 
Umphakathi we-Moruleng 
Ms Grace Masuku	073 22 37545
U-Ms Lebo Diale angathintwa emNyangweni womBuso e-North West 

Umphakathi we-Bushbuckridge 
Kungathintanwa ne-Resource Africa. 

Umphakathi weMtentu 
I-NGO PondoCrop kungathintanwa nayo: 
Justin Bend:	082 328 1768

Umphakathi we-Richtersveld 
Floors Strauss	083 457 1976
Namkha kungathintanwa ne-GTZ 
























IKOMBANDLELA 


64 

Eminye Imithombo Ekungathintanwa Nayo 

Sebenzisa lelikhasi ukungezelela eminye imithombo ekungathintanwa nayo: 













































																																																																																																																																												IKOMBANDLELA 

