﻿Incwadi Yokwethulwa Kokuphepha

Umnini ncwadi le ngu:

....................................................................................................................................................................................................................................................................................

Ikhamphani.......................................................................................................................

Inomboro yekhamphani....................................................................................................

Amanowuthi....................................................................................................................

..........................................................................................................................................

..........................................................................................................................................

..........................................................................................................................................

..........................................................................................................................................

..........................................................................................................................................





ISINGENISO

Wamukelekile endaweni..................................................................................................


Amanowuthi alula lawa encwajaneni le ngewokukhandela bona wena nosebenza nabo ningakhubali nofana nigule lokha nanisebenza kilephrojekthi.

Ngesizo lakho singakha iphrojekthi le ngaphandle kobana kube nomunye okhubala khulu.

Incwajana le ifaka hlangana imithetho evamileko okumele ilandelwe ngibo boke abantu.

NCAMA NGEZEPILO NOKUPHEPHA, IPILO OYISINDISAKO KUNGABA NGEYAKHO!

	
ISITATIMENDE SOMNQOPHO 

* Zoke iinsebenzi ephrojekthini le ziqakathekile. Ziqakatheke ekhamphananini nemindenini yazo.
* Woke umuntu unelungelo lokuba nendawo yokusebenzela ephephileko nenepilo, nelungelo lokuya ekhaya ukusuka emsebenzini ngamalanga aphilile begodu ngaphandle kokulimala.
* Lo mnqopho ovamileko esiwulwela soke, begodu siyakholwa bonyana ungafunyanwa kwaphela ngokusebenza ndawonye ngokubambisana kwalabo ababandakanyekako.
* Njengomqatjhi, sizibophelela ekunikeleni ibhoduluko lokusebenza eliphephileko nelinepilo kanye neensetjenziswa ezifaneleko. Siyatjheja bonyana ipilo nokuphepha kuqakatheke khulu kuneendleko zehlelo. Imiphumela yokulimala ikuloba ngokweemali emntwini nephrojekthini.
* Njengabaqatjhi, sizibophelela ekusebenzeni nekwenzeni ngokuphepha nangendlela enepilo ngeenkhathi zoke.
* Njengomuntu ngamunye woke umuntu unelungelo nesibopho sokujama bese alungise ubujamo nofana isenzo esingakaphephi.

AMANOTHI WEMIKHUBA YEZEPILO NOKUPHEPHA 

Woke umuntu osebenza ephrojekthini le unesibopho sokuvikela ukulimala kwakhe, ezinye iinsebenzi kanye nomphakathi ngokunabileko.

Kumele ulalele imithetho yezepilo nokuphepha engencwajaneni le.

Kumele ulalele yoke imiyalo yezepilo nokuphepha isikhulu sakho nofana esinye nesinye isikhulu sezepilo nokuphepha esikunikela yona.

Kumele ufunde bewulalele woke amatshwayo wezepilo nokuphepha asendaweni yokusebenzela. Kunamatshwayo wezepilo nokuphepha afakwe encwadinapha.

Nawubona nanyana ngubani enza okuthize okungabangela ingozi, kumele umyalelise khonapho. Nakube uragela phambili, kumele umtjelele kubaphathi nofana esikhulwini sezepilo nokuphepha.

Nanyana ngubani owephula imithetho, imiyalo nofana amatshwayo wezepilo, angaqotjhwa endaweni yokusebenzela begodu/nofana aphelelwe msebenzi.

Nakube awunasiqiniseko, khuluma nesikhulu sakho.

Ziphathe kuhle
Tjheja ipilo nokuphepha kwakho!

IMITHETHO YEZEPILO NOKUPHEPHA
Unga:
* mbathi izambatho ezidabukileko neziyidlhegedlhege
* mbathi ubucwebe.

Hlala:
* umbatha izambatho zokuzivikela ezifaneleko
* ufaka amanyathelo nofana amabhudzu wokuzivikela
* uthwala isikupuru
* ufaka amagambhudzu lokha nawusebenza ngedaka lesalmende nofana amanzi nofana idaka nje

Cabanga ngezepilo nokuphepha begodu usebenze ngokuphepha!

Mbatha iimvikeli ezifaneleko zamehlo:
* lokha nawutjhiselelako nofana nawugrayindako
* kizo zoke iindawo ezinethuli
* lapha kunetshwayo elithi akumbathwe iimvikeli zamehlo
* kinofana ngiyiphi indawo lapha amehlwakho angalimazeka khona.

Unamehlo amabili kwaphela, nje-ke anakekele!

Sebenzisa amahanskune, iinkhitjana nofana ezinye izambatho ezikhethekileko nawusebenza ngalokhu okulandelako:
* izinto ezimakghwakghwa
* amakhemikhali
* izinto eziqandako nofana ezitjhisako
* izinto ezineentlobo ezibukhali.

Mbatha iimvikeli zeendlebe nakube amatshwayo abonisa bonyana usendaweni lapha kumbathwa khona iimvikeli zeendlebe, nakinofana ngiyiphi kunetjhada elivala iindlebe.

Mbatha iimphefumulisi lokha:
* nawupenda ngesipreyi
* nawutjhisa okuthize
* nakunanofana ngibuphi ubungozi betjhefu
wembathe neensithabuso zokuvikela ithuli nawuseendaweni zethuli.

Sebenzisa isisetjenziswa esikhethekileko sezepilo nokuphepha nakube usebenza endaweni eyingozi.

Bika zoke iinsetjenziswa nofana izambatho zokuvikela zezepilo nokuphepha ezilimeleko msinyazana kumphathi nofana esikhulwini sezepilo nokuphepha.

Nakube uguga (uphakamisa) okuthize, qinisekisa bonyana:
* ugoba amadolwakho bese umgogodlhwakho ululeke ngendlela ongakghona ngayo
* ufumana isizo ngayo yoke into ebudisi nofana ekulu (into elingana nengcenye yobudisi bomzimbakho)
* kunomuntu munye kwaphela onikela imiyalo lokha isiqhema nasidobha izinto ezibudisi
* lapha ufuna ukuyongena khona akukasitheki ngaphambi kobana uthome ukuguga.

Nawusebenzisa isitepisi:
* sebenzisa izandla zombili nawukhwelako
* sebenzisa isikhwama esibhejulwako nofana isiphakamisi pahla ukuphakamisa imithwalo nofana iinsetjenziswa
* qinisekisa bonyana isitepisi asitekezeli begodu side ngokwaneleko
* qinisekisa bonyana isitepisi sinzinzile phezulu naphasi

Nakube usebenzisa iintlabagelo zamandla nofana zezandla, qinisekisa bonyana: 
* iintlabagelo ozisebenzisako zikhambisana nomsebenzi owenzako
* iimphatho azikaphuki
* iintlabagelo zokusika zibukhali
* iintjhizela azinanhloko ezikghorileko
* iintlabagelo zamandla azidisibezwa ngomsebenzi.

Babantu ababanduliweko kwaphela okumele basebenzise bebalungise iintlabagelo neensetjenziswa.

Ngaphambi kobana ukhanyise imitjhini:
* qinisekisa bonyana zoke izinto zihlezi ngendlela yakhona
* qinisekisa bonyana abanye abantu baphephile.

Ngaphambi kobana ulungise nofana uquphe imitjhini, JAMA bese ucima imitjhini leyo.
UNGAsebenzi emtjhinini nawusadumako

Hlolisisa zoke iinsetjenziswa zokuphakamisa.
Nakube zonakele nofana ziphukile, zibike kumphathi.

Ungasebenzisi ummoya wekhomphresa ukuhlanza izambatho, begodu ungavutheli omunye umuntu ngawo.

Awukavunyelwa ukusebenzisa nofana ngisiphi isisetjenziswa nofana isikhwelo ngaphandle kwanange ubanduliwe begodu ugunyazwe bona wenze njalo.

Ungatiki umlilo!

Hlonipha amatshwayo athi ?Ungabhemi? 

Fumana bonyana zikuphi iincimamlilo eziseduza nokobana zisetjenziswa njani.

Ungatheli ipetroli ngenjinini etjhisako nofana edumako 

Beka amaketjezi angahle avuthe ngomthamo omncani begodu ngesimumathini esivunywe bonyana siphephile.

Nakube usebenzisa amatjhila ane-oli: 
* ngemva kokuwasebenzisa abeke ngemgqonyini wesenke ovalekileko nofana uwalahle ngokuphephileko
* beka amatjhila ane-oli kude bebhodlholo le-oksijini

Beka amahitara aphathwako kude nezinto ezivuthako.
Ukuphathwa kwamakhemikhali ayingozi

Nawuhlangana nofana nakumele uphathe izinto zamakhemikhali, kunemithetho embalwa esisekelo okumele ukhambisane nayo:
* Ipahla Yokuzivikela kumele imbathwe ngeenkhathi zoke lokha nawusebenza ngamari-ejenti.
* Hlela bona kube nomuntu wesibili, ombethe izambatho ezifaneleko zokuzivikela, azilungiselele ukukusiza nange kunobujamo oburhabako.
* Bika amagadango wakho owatjhukumisako kumphathi wakho ukuze kuhlelwe isizo elirhabako nakunesidingo.
* Bika koke ukulimala ezikweni lezokwelapha nofana kumphathakho  nanofana kungaba kuncani kangangani.
* Hlala ulandela ikambiso efaneleko njalo lokha nawehlisa amari-ejenti.
* Ungathathi iindlela ezirabhulelako.
* Lokha nawehlisa amakhemikhali aliketjezi, hlala uphethe ithumbu lamanzi agelezako ukwenzela ubujamo oburhabako.

Ungasebenzi ngepahla yegezi ngaphambi kobana umuntu obandulweko ayenze  iphephe.

Ungasebenzisi iintlabagelo nofana ipahla yegezi khibe ujame ngemanzini.

Gcina indawakho yokusebenzela ihlanzekile ngoku:
* hlala uthanyela okutjhefileko, ithuli, iinzibi nofana i-oli
* phosela iinzibi ngemgqomini.

Gcina iindledlana okukhanjwa kizo ziphephile ngoku:
* ngokususa iintlabagelo nofana ipahla lapha kuphunywa khona nakutjhako nofana lapha kukhanjwa khona
* susa ubukerekere emastepsini nalapha kukhanjwa khona.

Yazi indawakho yokusebenzela, khulukhulu:
* amatshwayo wokuyelelisa
* indawo lapha kubekwa khona ipahla yokucima umlilo


AMATSHWAYO WEZEPILO NOKUPHEPHA

* ukubhema akukavunyelwa
* umlilo namalangabu akukavunyelwa
* indlela yabeenyawo ayikavunyelwa
* ukuselwa kwamanzi lawa akukavunyelwa
* ukudlulela ngaphetjheya kwalapha akukavunyelwa
* akwembathwe isivikeli samehlo
* akwembathwe isivikeli sokuphefumula
* akwembathwe isivikeli sehloko
* akwembathwe isivikeli seendlebe
* akwembathwe isivikeli sezandla
* akwembathwe isivikeli esivikela iinyawo nemilenze kumaketjezi
* akwembathwe isivikeli sobuso
* akwembathwe imaski yokuvikela ithuli
* akwembathwe amabhande wokuphepha
* gcina indawo ihlanzekile
* Ipahla Yesizo Lokuthoma
* Ikombandlela Evamileko
* Ikomba Yendledlana Yokuphunyurha
* Isiteyitjhi Esisebenzako Sesizo Lokuthoma
* Amanzi Wokusela
* Indawo Lapha Kubekwe Khona Ipahla Yokucima Umlilo
* Isicimamlilo
* Ithumbu Lokucima Umlilo
* Amanzi Wokucima Umlilo
* Isimbi Yokuyelelisa Nakutjhako
* Isiyelelisi Sobungozi Bomlilo
* Isiyeleliso Sobungozi Bokuthuthumbako
* Tjheja iradiyetjhini etjhugululela ku-ayoni
* Isiyeleliso esivamileko sobungozi yokuwubulwa yigezi
* Isiyeleliso sobungozi yemithwalo elembelelisiweko 

Tjheja iinthuthi kanye nepahla ekhambako.

Sebenzisa iindlela ezifaneleko neendledlana zeenyawo

Ungathathi iindlela ezirabhulelako

Qinisekisa bonyana iintambo zepahla yegezi zisebujameni obufaneleko

Ungasebenzisi iinlere zesenke neenkupuru zesenke nawuseduze nendawo enamandla amakhulu wegezi.

Ungatjhideli nofana ubeke nanyana yini osebenza ngayo  eduze khulu ngaphezu kwamamitha ama-3, 5 kumakheyibula aphezulu wegezi.

Jama!! Lokha nawutjhidela eduze khulu kwamakheyibula.

Ungalingi ukukhwela phezulu emapaleni nofana uphazamisane neemumathi zomlilo ezisemapaleni.

Nakube usebenza lapha kunamakheyibula wegezi akhamba phezulu, bawa isizo kumphathako. Ungarageli phambili ngaphandle kokubonisana nomphathakho.

Ungakhweli epahleni ekhambako nofana kusithuthi sokwakha ngaphandle kwanange ugunyazwe ukwenza njalo. Boke abasebenzisi/abatjhayeli kumele babe neencwadi zokutjhayela ezisemthethweni.

Fumana ukwelatjhwa msinyana ngitjho nanyana kungokokulimala okungatjho litho, begodu uqinisekise bonyana koke ukulimala kuyabikwa.

Awukavunyelwa bona sewukhambe utika umlilo nanyana kukuphi ngejaradeni.

Sela kwaphela lapha kuphuma khona amanzi ebuhlambelweni nofana lapha kuhlathululwe khona kuhle kwathiwa ?Amanzi Wokusela?

Nawutjhiselelako nofana nawusarhako:
* susa nofana usithe ipahla engahle itjhe eseduze kwalapho
* qinisekisa bonyana ipahla yokucima umlilo iseduze
* hlola amaphayiphu nofana amajoyini wakhona bona akavuzi na
* sebenzisa ipahla yokuvikela kanye nezambatho zakhona.

Ungakghodlhakghodlhi nofana uphazamisane nepahla yezepilo nokuphepha!

Nakube ukhwele ngemva elorini, unga:
* hlali ngemaqadi nofana phezu kwebhogo
* hlali phezu kwentundu
* khweli nofana wehlike isithuthi sisakhamba.

Isikhafula singakhiwa kwaphela, silungiswe nofana siphulwe ngokwetjhejo lomuntu onakghono oqatjhwe yikontraga ngokutloliweko.

Isikhafula esitekezelako nofana esingakahlanganiswa singeze sasetjenziswa, begodu kumele kulungiswe woke umonakalo nofana ubikwe emntwini ofaneleko.

Iindromu ezingenalitho, amakhreyiti nofana iintina zingeze zasetjenziselwa ukusekela nofana ukuqinisa isikhafula. Kungeze kwakhiwa iplatfomo yokusebenzela phezu kwenye.

Ukusebenzisa isikhafula esingakapheli ukwakhiwa akukavunyelwa. Nakube isikhafula sisebujameni obungakaphephi ngendlela enganabubalekelo, kumele singasetjenziswa begodu sifakwe amatshwayo wokuyelelisa.

Isikhafula singeze sasuswa nakusasetjenzwako.

Akunamuntu ovunyelwe ukuba phezu kwesikhafula lokha ubujamo bezulu nabungasi buhle.

Nawusebenza esikhafuleni esiphakeme ngehla kwamamitha ama-2, khibe akunambambelo, kumele usebenzise amabhande wokuphepha nofana lokuzibopha.

Zoke iinkhafula kumele zibe namatshwayo athi ?Kuphephile ukusebenza?  nelithi ?Akukaphephi ukusebenza?.

Nawusebenza eenkghidlhini nofanaemigodini ezike ngaphezu kwemitha e-1,5 , qinisekisa njalo bonyana:
* akunahlabathi nofana into emumuwa endaweni elimitha eli-1 endaweni yokusebenzela.
* awusebenzi ngaphasi kwento elembeleleko nofana emahlangothini agazukileko nangakaqini
* amahlangothi ahlala asekelekile nofana aqinile
* amahlangothi avulekileko asithekile.

Qinisekisa bonyana okupakiweko kunzinzile begodu kuphephile.

Ubunzinziso bomthwalo opakiweko bumele bubuyelelwe kathathu kudayametha yokuphakama.

Zoke iintepisi kumele zibe nobubambelelo.

Amahlangothi wamaplatfomo kumele angabi nematheriyali kanye nepahla engakaqiniswa.

IMIYALO EVAMILEKO

Lokha nawusendaweni lapha kwakhiwa khona, AWUKAVUNYELWA uku:

letha neenselo ezidakako nofana iindakamizwa (ngaphandle kwanange ugunyazwe ngudorhodera, kodwana-ke kumele wazise umphathakho)

sebenzisa isidaki nofana enyenenye into engakavunyelwa

rhugana  nofana ukulwa 

letha isigidi

sebenzisa ilimi elithukanako

betha nofana ukuthusela nanyana ngubani

bamba imihlangano ngaphandle kwemvumo yomphathakho

nikela abantu iincwajana nofana amaphephandaba 

letha amabhodlholo nofana iinsinjana zeenselo, nofana ulungise ukugoma, ngaphandle kwakange usendaweni etjhwiweko.

ziphatha ngobulelesi

limaza ipahla

letha iinlwana

letha abantu abangakavunyelwa ukuba lapho

bilisa utjwala

ngenisa iinkhwelo ngaphandle kwemvumo yomphathakho

khangisa ngamaphostara nofana iimflarha ezibupolotiki ngaphandle kokufumana ntangi imvumo.


IIMBONELO ZAMATSHWAYO WEZEPILO NOKUPHEPHA

CABANGA NGOKUPHEPHA         CABANGA NGOKUPHEPHA

Isikhulu sakho sezokuphepha asisi sisitha sakho

?Ngilingile ukumtjela?

Madekhethu! Kazi usebenze iminyaka ema-30 yoke kodwana walimala KANYE kwaphela

irobho eziintokana  ingenza ilanga lakho libe limbi tle

Awusitayi kangangobana ungabeze ungasebenzi ngamahandskune

INDAWO LAPHA KWAKHIWA KHONA

               Isitifikeyiti somsebenzi




Ibizo Ngokuzeleko:--------------------------------------------------------------------------------

Inomboro Kamazisi:.........................................................................................................

Isigaba-----------------------------------------------------------------------------------------------
                                   (Ihlobo Lomsebenzi/Ihlathululo)

Ngokusebenzela-----------------------------------------------------------------------------------
                                     (Ibizo Lekontraga)

Ngalokhu kuyaqiniswa bonyana mina---------------------------------------------------------

Ngikhambele ihlelo lokusebenza lapha kwakhiwa khona nokobana ngifumene iNcwajana yeenSebenzi emayelana neNdawo yokusebenzela kanye nemiThetho eVamileko, begodu ngifunde, ngazwisisa bengamukela lokho okumumethweko.


Isayini-------------------------------------------------------------------------------

Isuku--------------------------------------------------------------------------------



1


