ISINDEBELE

1. IMIBUTHANO YABASEBENZISI BAMANZI
2. YINI UMBUTHANO WABASEBENZISI BAMANZI (I-WUA)?
3. UmButhano wabaSebenzisi bamaNzi (i-WUA) yihlelo lokubambisana kwabantu abasebenzisa amanzi ngabanye, ngomnqopho wokufezakalisa izinto zokurhelebhana ezimayelana nezamanzi. UmButhano wabaSebenzisi bamaNzi sikhungo sangokomthetho esihlonywa nguNgqongqotjhe ngokulandela umThetho wesiTjhaba wezamaNzi, begodu usebenza ezingeni lendawo.
4. I-WUA ehlelwe ngokwekoro yinye
5. I-WUA ehlelwe ngokweenkoro ezinengi
6. I-WUA ehlelwe ngokwekoro itjheja amakareko wesiqhema begodu ikwenza lokho egameni layo. Isibonelo, isiqhema sabalimi abasezelako abasakhasako bangahloma i-WUA ehlelwe ngokwekoro, nanyana isiqhema esinekareko ekulawulweni kokusetjenziswa ngehlelwe elitjha, nokhunye.
7. I-WUA ehlelwe ngokweenkoro ezinengi itjheja amakareko weenqhema ezinengi begodu ikwenza lokho egameni lazo iinqhema iinqhemezi ezihlangeneko ezifana zokuvikelwa kwemvelo, zezamahlathi, zokumbiwa phasi kanye nezokusezela.
8. Ihlonywa njani imiButhano yabaSebenzisi bamaNzi? 
9. Ukusungula i-WUA
10. UmNyango kaNgqongqotjhe ungasungula ihlelo lokuhlonywa lokhu
11. Emajameni lapho i-WUA ingaba sekarekweni yomphakathi
12. nanyana
13. Abasebenzisi bamanzi/ abadlalindima bangasungula ukuhlonywa
14.  ukuthatha amagadango ngekareko begodu negameni lesiqhema sabasebenzisi
15. IINKAMBISO ZOKUTHINTANA NOMPHAKATHI
16. UKUVEZA ISIBAWO
17. UmNyango weenDaba zamaNzi nezamaHlathi uzakunikela isekelo lezokuvezwa kwesibawo emuntwini ngamunye, kanye nemiphakathini khona kuzakuba nokuhlelwa kanye nokuhlonywa kwamalungiselelo wesikhungo sesibawo se-WUA
18. Isibawo se-WUA sifanele bona sibe nalokhu:
* Isibanga sokwenza isibawo se-WUA
* Igama elihlongozwako lombuthano
* Indawo umbuthano ohlongoza ukusebenzela kiyo
* Izinto umbuthano ohlongoza ukuzenza
* Lapho kufanele khona, ihlathululo yemisebenzi ekhona nanyana ehlongoziweko endaweni leyo ekuhlongozwa ukusebenza kiyo
* Ihlathululo yamalayisensi wokusetjenziswa kwamanzi nanyana iimvume amalunga ahlongoziweko anazo nanyana ahlongoza ukwenza iimbawo zazo
* Umthethosisekelo ohlongozwako wombuthano
* Ihlathululo yokobana umthethosisekelo lowo ohlongozwako uzakuhluka njani esibonelweni (isifaniso somthethosisekelo) esisemThethweni
* Irhelo lamalunga ahlongozwako nanyana  imihlobo yabantu ngokwemisebenzi abayenzako
* Ihlathululo yokobana kwenziwe kuthintana kuphi ukuthuthukisa isibawo kanye nomphumela wokuthintana lokho
* Incwadi ekhambisana nesibawo etjhoko nokobana ngimiphi imisebenzi ezakunikelwa i-WUA
19. UNGQONGQOTJHE UPHASISA ISIBAWO
20. UNgqongqotjhe uzakuphasisa ukuhlonywa kwe-WUA nangabe i-WUA iphuhlisa iminqopho yomThetho wesiTjhaba wezamaNzi, efana: 
* Nokuvikelwa, ukusetjenziswa, ukuthuthukiswa, ukubulungwa, ukuphathwa nokulawulwa kwemithombo yesitjhaba yezamanzi
* Ukuhlangabezana neendingo zokuleya zesizukulwana sagadesi neenzukulwana ezizako
* Ukuphuhlisa ukulingana; ukusebenza kuhle, ukuraga ngokungaquntuki kanye nokusetjenziswa kwamanzi ngendlela ehle
* Ukuthuthukiswa kwezehlaliswano kanye nezomnotho, kanye
* Nokuvikelwa kwamarherho wokuphilisana kweemila neenlwana emanzini.

Isibawo sokuhlonywa kwe-WUA sifanele bona sikhambisane neHlelo lamaQhinga leenKhungo zokuLawula amaNzi le-CMA.

21. I-WUA IYAHLONYWA-KE
22. UMNQOPHO WE-WUA
23. Umnqopho we-WUA kukukghonakalisa abantu eendaweni ezithileko bona bakwazi ukuhlanganisa imithomborhelebho yabo,  efana nemali,  abasebenzi kanye nelwazi, ukwenza ngepumelelo imisebenzi ekhambelana nezamanzi. Ngokusebenzisa i-WUA, amalunga angazuza ngokurarulula imiraro yawo yeendingo kanye nezinto ezingathathelwa phezulu kwezamanzi.
I-WUA isebenza kwaphela ezingeni lendawo.  Inikela ikambiso yokufezakalisa iqhinga lokuphathwa kweenKhungo zokuLawula amaNzi  ezingeni lendawo leyo. Ama-WUA abuye abe nomsebenzi oqakathekile wokuqalana nomraro wokulwa nokutlhaga ngokusiza ngokudliwako.

24. YINI IMISEBENZI YE-WUA?
25. Imisebenzi ye-WUA itlolwe emthethwenisisekelo yayo, begodu ingafaka phakathi lokhu:
* Ukukhandela bona amanzi amotjhwe
* Ukuvikela imithombo yezamanzi
* Ukukhandela okunye nokunye kokusetjenziswa ngokungekho emthethweni kwamanzi
* Ukususa nanyana ukuhlela bona kususwe enye nenye into ebekwe ngokungekho emthethweni lapho kukhamba khona amanzi
* Ukukhandela isenzo esinye nesinye esingaphungula izinga lamanzi emthombeni omunye nomunye wezamanzi
* Ukuqala kanye nokwelusa imithombo yezamanzi
* Ukulawula ukutleleza kokukhamba kwamanzi
* Phenya begodu kurekhodwe ubungako kanye namazinga wokutleleza kwamanzi, iinkhathi kanye neendawo lapho amanzi angasetjenziswa ngazo
* Ukuhloma nokwakha, nanyana ukuthenga kanye nokusebenzisa imisebenzi yamanzi
* Ukwelusa kanye nokulawula ukusabalaliswa kanye nokusetjenziswa kwamanzi avela emithonjeni yezamanzi ngokuya kokusetjenziswa okungikho kwamanzi 

I-WUA ingabuye inikelwe amandla angezelelweko kanye nemisebenzi baSebenzeli beenKhungo zokuLawula amaNzi  nanyana nguNgqongqotjhe.

26. IZAKURHELEBHA NGANI I-WUA?
27.  Irhelebho le-WUA lizakuya ngamabanga i-WUA ehlonywe ngawo kanye nemisebenzi imisebenzi ezayenza, engafaka phakathi:
* Abasebenzisi bakghona ukuphatha amanzi ngokuhlanganyela ukuzirhelebha bona ngokwabo
* Abasebenzisi bakghona ukuhlanganisa imithomborhelebho yabo ukufezakalisa imiphumela emihle yezomnotho. Ukuthuthukiswa kwemisebenzi yabantu ngabanye, isibonelo,  ebalimini abasakhasako,  kanengi akusiwo umkhumbulo omuhle.
* Amakareko wabasebenzisi angabuthelelwa alawulwe ngesikhungo sinye, begodu lokhu:
- kuqinisa ukuzibandakanya kwabo kanye namandla wokukhulumisana nesikhungo esifaneleko se-CMA, kanye
- nokulinganisa amakareko wabasebenzisi bamanzi abahlukeneko ngomnqopho wokukhandela amatjhayisano.
* I-WUA iphana ngamajamo wezomthetho eenqhemeni zabasebenzisi, lokho okupha abasebenzisi amathuba wokuboleka iimali, izabelo zakarhulumende kanye namarhelebho weemali. 

Nangabe isiqhema sifuna ukuhloma i-WUA ekusebenziseni amanzi athileko, sifanele bona sithole mantanzi bona i-WUA izakuletha amathuba amahle emalungwini wayo. Ubulunga be-WUA bungebokuzithandela, begodu nangabe i-WUA iyabhalelwa ukunikela amarhelebho afaneleko, angeze yakwazi ukuba namalunga. 

28. ISEKELWA NJANI NGEEMALI I-WUA?
29. I-WUA izakuthola isekelo leemali kanengi ngeemali ezibhadelwa malunga. Iindlekwezi zibizwa bona ?ziindleko zokusebenzisa amanzi? begodu zifanele bona zibekwe ngokuya kweqhinga lokubeka amanani wokusetjenziswa kwamanzi.

30. Ezinye iindlela zokungangenisa imali, kungaba:
* Iimali ezivela emahlelweni wamanzi asebenzako
* Iimali zokurhelebha ezivela bunqopha emNyangweni weenDaba zamaNzi nezamaHlathi nanyana i-CMA ngomnqopho wokufezakalisa iminqopho yomThetho wesiTjhaba wezamaNzi
* Irhelebho lokusekelwa simahla

31. UmNyango weenDaba zamaNzi nezamaHlathi uhlome umthethomgomo wokusekela ngeemali abasezeli abakhona gadesi nanyana abatjha abavela emiphakathini egade idinywe amathuba esikhathini sangaphambili, abamalunga we-WUA.
  
32. YINI IMAHLUKO PHAKATHI KWE-CMA KANYE NE-WUA?
33. Ama-CMA anomsebenzi wokuphatha zemithombo yezamanzi endaweni yoke yokuphathwa kwamanzi
34.
* I-CMA ineBhodo ePhetheko ejamele boke abathintekako endaweni yokuphathwa kwamanzi leyo.
* I-CMA izakulungisa iHlelo lamaQhinga leenKhungo zokuLawulwa kwamaNzi  ukuqalana neendaba zemithombo yezamanzi endaweni leyo yoke yokuphathwa kwamanzi.
* IQhinga lokuLawulwa  kwamaNzi le- CMA  lizakuhlahlela uNgqongqotjhe indlela ekutheni kufanele yini bona kuhlonywe ama-WUA anqophileko begodu ngimiphi imisebenzi ekufanele anikelwe yona endaweni yokuphathwa kwamanzi.

35. Ama-WUA ngokujayelekileko, azaba nekareko ezintweni zendawo
36. 
* I-WUA ijamele ikareko yendawo encancani, kanengi ikoro yabasebenzisi bamanzi endaweni ethile eqintelweko.
* Ama-WUA angajameleka eBhodini ePhetheko ye-CMA kanye nemaKomitini weenKhungo zokuLawulwa kwamaNzi.
* I-WUA iba sikhungo sendawo esisetjenziswa ukufezakalisa iQhinga lokuLawulwa kweenKhungo zamaNzi  ezingeni lendawo. 
37. Ukutjhugululwa kwamaBhodo wokuSezela bona abe miButhano yabaSebenzisi bamaNzi
38. AmaBhodo wokuSezela, amaBhodo  wokuLawula kweenKhungo zamaNzi wangaPhasi kwePhasi kanye namaBhodo ahlonyelwe ukusezela ngobunengi, afanele ukutjhugululwa bona abe ma- WUA, khona:
* Azakuqinisekisa ukujameleka kweenkhungo zokuphathwa kwamanzi
* Azakuveza iimbalo zabantu abahlala kileyo ndawo
* Azakuvumela iindlela ezivulekileko zokubandakanyeka kwabantu boke ekuphathweni kwamanzi
* Azakwakha ituthuko kwezokuhlalisana kanye nezomnotho ngokupha imiphakathi egade idinywe amathuba esikhathini sangaphambili, amakghono.
39. Ingabe ikambiso yezokutjhugululwa leyo izakulawulwa njani?
UmNyango weenDaba zamaNzi nezamaHlathi, esikhundleni sawo njengomlawuli, unomsebenzi woku:
* Qinisekisa ukukhambelana eendleleni zokufaka amatjhuguluko
* Ukulusa iinkambiso lezi zamatjhuguluko
* Qinisekisa ukulinganiswa, ukuraga kuhle kanye nokusebenza ekuphathweni kwemithombo yezamanzi
* Lawula ukusebenza kweenkhungo zokuphatha amanzi ngomnqopho wokuthola imiraro kanye neenqunto eendleleni ezifaneleko ukwenziwa ukulungisa.

40. UmThetho wesiTjhaba wezamaNzi
41. 			- Vikelwe
- Setjenziswe
- Thuthukiswe
- Londolozwe
- Phethwe
- Lawulwa
42.			- Ukusetjenziswa ngokungaquntukiko
- Ukulinganiswa
- Ukusetjenziswa kuhle
43. 			- UmNyango weenDaba zamaNzi nezamaHlathi
- Ihlelo lesiTjhaba lamaQhinga womThombo wezamaNzi

44.- IBandla labaSebenzeli leenKhungo zokuLawulwa kwamaNzi
 - IHlelo lamaQhinga lokuPhathwa kweenKhungo zokuLawulwa kwamaNzi 
45.  IBandla labaSebenzeli leenKhungo zokuLawulwa kwamaNzi 
46. IHlelo lamaQhinga lokuPhathwa kweenKhungo zokuLawulwa kwamaNzi
47. Iinkhungo zeenTjhabatjhaba zokuLawulwa kweenKhungo zamaNzi 
48. INdawo yokuPhathwa kwamaNzi
49.			-IHlelo lamaQhinga lokuPhathwa kweenKhungo zokuLawulwa kwamaNzi
- IBulungelo leze-Ekholoji
- Ibulungelo
- Ibulungelo leenDingo zokuleya  oBuntu
- Inani elinganikelwa
- Ukusetjenziswa ngokuhlakanipha
- Ukusebenzisana kweenKhungo zokuLawulwa kwamaNzi
- Iimbopho zeentjhabatjhaba
50. Amanzi wokuzithabisa
51. Ukupompa amanzi wehlabathini
52. IBandla eliPhethe imiSebenzi yezamaNzi
53. Ukulahlwa kwamanzi asilapheleko
54. Ukusetjenziswa kwamanzi ngendlela elawulwako
55.  Ukusebenzisana kweenKhungo zokuLawulwa kwamaNzi 
56. Ukuphungula ukutleleza kwemilanjana
57. Ukutjhugulula ukukhamba kwamanzi
58. UmButhano wabaSebenzisi bamaNzi
59. Ukudosa amanzi
60. Ukubulunga amanzi
61.  UmThetho wesiTjhaba wezamaNzi
UmThetho wesiTjhaba wezamaNzi  (umThetho wenomboro yama- 36 ka- 1998) unikela ihlelo lomleyo ukuqinisekisa bona imithombo yezamanzi iyavikeleka, iyasetjenziswa, iyongeka, iyaphathwa begodu ilawulwe ngendlela ehlangeneko.

UmThetho utjheja bona amanzi angawesitjhaba soke, khona woke umuntu azakurhelebheka. Imithethokambiso emithathu eqakatheke kwamanikelela kilomThetho ngile: Ukungaquntuki, ukulinganisa kanye nokusebenza kuhle.

62. IQhinga lesiTjhaba lomThombo wamaNzi
IQhinga lesiTjhaba lomThombo wamaNzi  lihlathulula bona imithombo yethu yezamanzi izakuvikelwa njani, izakusetjenziswa njani, izakuthuthukiswa njani, izakongiwa njani,  iphathwe begodu ilawulwe njani. 

Lendlala amaqhinga, iminqopho, amahlelo, imihlahlandlela kanye neenkambiso zokuphathwa mazombe kwemithombo yezamanzi. Lifanele bona:
* Lihlole bona mamanzi angangani afanele bona abulungwe ngomnqopho wokobana asetjenziswe babantu eendingweni zabo zokuleya kanye nebhodulukweni elibizwa iBulungelo
* Linikele iimbopho zeentjhabatjhaba (imithombo yezamanzi esetjenziswa ngokwabelana neenarha ezibomakhelwane ngehlelo leemvumelwano zeentjhabatjhaba)
* Linikele iindingo zamanzi zesikhathi esizako
* Linikele ngamahlelo wokusetjenziswa kwamanzi ngokwamaqhinga (isibonelo,  ukuphehlwa kwamandla wegezi)
* Ukuthola bona kunamanzi angangani endaweni ngayinye yokuphathwa kwamanzi (inani elibekwako)
* Nikela ngokuthuthwa kwamanzi phakathi kweenKhungo zokuLawulwa kwamaNzi ukuphakela iindawo ezitlhoga amanzi

Libuye godu lithole iindawo zokuphathwa kwamanzi; libeka imithethokambiso yokongiwa kanye nokusetjenziswa kwamanzi; libeka amazinga wekhwalithi yamanzi emithombeni eyahlukeneko yezamanzi; kanye nokuphakela ukuhlonywa kweenkhungo zokuphatha imithombo yezamanzi.

IQhinga lokuPhathwa kwesiKhungo sokuLawulwa kwamaNzi
Umnqopho weQhinga lokuPhathwa kweenKhungo zokuLawulwa kwamaNzi  ku:
* beka imithethokambiso yokunikelwa kwamanzi ebasebenzisini abatjha nabavele bakhona bamanzi
* nikela umleyo wokuphathwa kwemithombo yezamanzi endaweni ethileko yokuphatha
* qinisekisa bona imithombo yezamanzi endaweni yokuphathwa kwamanzi ivikelekile, iyasetjenziswa, iyathuthukiswa, iyongiwa, iyaphathwa begodu iyalawulwa.

IQhinga lokuPhathwa kwesiKhungo sokuLawulwa kwamaNzi lifanele bona likhambisane neQhinga lesiTjhaba lezemiThombo yezamaNzi. Lifanele bona litjheje iindingo zeBulungelo, iimbopho zeetjhabatjhaba, amaqhinga wokusetjenziswa kwamanzi, ukusetjenziswa kwamanzi  esikhathini esizako, ukusebenzisana kweenkhungo zokulawulwa kwamanzi ezivezwe eQhingeni lemiThombo yezamaNzi. Lifanele bona limumathe ihlelo lokunikelwa kwamanzi eliveza bona amanzi azakunikelwa njani endaweni yokuphathwa kwamanzi.
IQhinga lokuPhathwa kwesiKhungo sokuLawulwa kwamaNzi lifanele bona godu liphe umphakathi ithuba lokuzibandakanya ekuphathweni kwemithombo yezamanzi endaweni leyo yokuphathwa kwamanzi.

65. AbaSebenzeli beenKhungo zokuPhathwa kwamaNzi
AbaSebenzeli beenKhungo zokuPhathwa kwamaNzi baphatha imithombo yezamanzi endaweni yabo yokuphatha amanzi.
Umnqopho omkhulu wokuhlonywa kwe-CMA kubandakanya imiphakathi yendawo ekuphathweni kwemithombo yezamanzi. 
Eminye imisebenzi ye-CMA ekuphathweni kwemithombo yezamanzi endaweni yayo ku:

* Thuthukisa iqhinga lokuphathwa kweenkhungo zokulawulwa kwamanzi
* Khambelanisa imisebenzi yabasebenzisi bamanzi kanye neenkhungo zokuphathwa kwamanzi
* Kukhambelanisa ukufezakaliswa kweqhinga lokulawulwa kwamanzi kanye namanye amahlelo asebenzisanako
* Phuhlisa ukubandakanyeka komphakathi ekuphathweni kwemithombo yezamanzi

66. UmButhano wabaSebenzisi bamaNzi
UmButhano wabaSebenzisi bamaNzi siqhema sabasebenzisi bamanzi ababambiseneko ezintweni ezimayelana nezamanzi ezingeni lendawo ngomnqopho wokurhelebhana.

I-WUA ehlelwe ngokwekoro yinye,  mbuthano omumethe abantu abasebenzisa amanzi ngokufanako, isibonelo, abalimi abasakhasako, lapho umButhano lo uthatha amagadango ngokwekareko yabalimi abanjalo.  
I-WUA ehlelwe ngokweenkoro ezinengi mbuthano omumethe isiqhema sabasebenzisi abahlukeneko bamanzi, isibonelo, bamabubulo, bezokulima, bezokwembiwa phasi, njll. begodu  umButhano lowo uthatha amagadango ngokwekareko yabasebenzisi abahlukeneko labo.

67. Kutjho ukuthini ukusebenzisa amanzi?
* Ukuthatha amanzi asuswa emthombeni wezamanzi okhiqizako
* Ukubulunga amanzi
* Okwenziwako okuphungula amanzi atlelezako, isibonelo, abawasebenzisa ebubulweni lezamahlathi
* Ukukhupha amanzi asilapheleko nanyana amanzi amumethe iinsila bona afakwe emithonjeni yezamanzi
* Ukulawulwa kokusetjenziswa kwamanzi okufana nokusezela ihlabathi ngamanzi aneensila, nanyana imisebenzi yokuphehlwa kwamanzi yegezi etjhugulula ukukhamba komthombo wezamanzi
* Ukutjhuguluka ukutleleza kokukhamba kwamanzi okufana nokukhandela nanyana ukukhambisa ngenye indlela ukutleleza kwamanzi endleleni yezamanzi
* Ukupontjwa kwamanzi wangaphasi kwehlabathi
* Ukusebenzisa amanzi ngomnqopho wokuzithabisa
i 

i 36nde040010.eng-nd: waf
??

??

??

??




10


