﻿ISINDEBELE 

Ilwazi labosomatraga lokutjhayela ngokuphepha, ipilo ehle kunye nokufika ekhaya uphila 

Lencwajana ehlathululako imhlahlandlela ekukubulungeni unepilo ehle ngesikhathi usendleleni. Ngakho-ke iqale nawunesikhathi. 

Okungaphakathi kwalelikhasana kwathuthukiswa yiYunivesithi yeSewula Afrika (UNISA) ngokuhlanganyela nephrojekthi i-GTZ / EU begodu isuselwe eenkulumiswaneni ezabanjwa nabatjhayeli bamatraga abamakhulu abunane (800) abasuka eenarheni ezahlukileko e-Afrika eseSewula.

Maputo / Pretoria Arhostosi 2002

Lencwajana ehlathululako itholakala simahla.


















IPhrojekthi yomPhakathi yezePilo eyeqa imiKhawulo ngezokuThutha ngeeNdlela 

I-Ejensi yezokuThutha ngeeNdlela ngokweqa imiKhawulo ngokusebenzisana nomNyango womBuso wezokuThutha eSewula Afrika, isekela isisungulo sokwazisa abatjhayeli bamatraga, abathengisa idini kunye nabantu abahlala emiphakathini ehlanu kwemikhawulo ngemibuzo ephathelene nezepilo.

Sikhuluma nje, ababanduli abanelwazi banikela ngemisebenzi eyifihlo begodu banikela nangamakhondomu emangenelweni wemikhawulo le elandelako: 
> Beitbridge, ilokitjhi i-Nancefield
> Lobatse / Zeerust
> Maseru Bridge / Ladybrand
> Oshhoek
> Komatipoort / Lebombo

Sibawa bonyana ukhulume nababanduli abanobuNtu!
Balinde yoke imibuzo onayo mayelana nezepilwakho.

Kubaqatjhi:
Nawuqatjhe abatjhayeli bamatraga, kufanele ube nesibopho kibo. 

Ingabe??
> uyabalungisela itlhogomelo lezepilo (itjhorensi yezepilo namkha irhelebho lezokwelapha)?
> uyabenzela abasebenzi umthethomgomo wezepilo? 
> uyanikela ngelwazi lezepilo namakhondomu
> uyabavumela abatjhayeli bona bakhambe nabalingani babo emakhambeni amade?
> uyabahlomisa abatjhayeli ngamaglavu welatheksi okufanele bawambathe  nabarhelebha umuntu olimeleko?


WAZI KANGANGANI NGE-HIV / AIDS?
Thatha isikhatjhana uphendule umdlalo wemibuzo olandelako: 

Wazini ngokulandelako:
liQiniso    
    (Q)
  MamaLa
      (L)
1
Ngingayithola intumbantonga ngokutjhayela nomuntu onentumbantonga


2
Intumbantonga ingalapheka


3
Intumbantonga ingadluliselwa ngumma ukuya emntwaneni wakhe


4
Kufanele ngaso soke isikhathi ngisebenzise ikhondomu nangiya emsemeni nangingaziko bona umlinganami unabanye abalingani


5
Ngiyakghona ukumbona umuntu naka nentumbantonga


6
Nange nginomulwana wentumbantonga, ngingakghona ukuragela phambili nokutjhayela


7
Abantu abagulako ezithweni zangasese bangadlulisela lamalwelwe ngokomseme begodu bangaba sengozini ekulu yokungenwa mumulwana i-HIV




Ungabona bunjani bonyana wena namkha umlinganakho unobulwelwe ezithweni zangasese (ubulwelwe obuthathelwana emsemeni)

> Ingabe nginesupa namkha isilonda esingapholiko esithweni sangasese?
> Ingabe kunjalo nakumlinganami?
> Ingabe nginalokho okuphuma esithweni sangasese okunukako, okuthontako namkha umhlambuluko otjhisako?
> Ingabe umlinganami unalokho okuphuma esithweni sangasese okunukako?


Nayikuthi kunjalo, wenzani? 
Nayikuthi kunjalo, wena nomlinganakho (namkha abalingani) kufanele nithole isiyeleliso sokwelatjhwa esibhedlela, ekliniki namkha ekliniki eseqadi kwendlela.

Kungani? 
Kungombana kulula ukwelatjhelwa amalwelwe athathelwana emsemeni.
Ngombana nawunobulwelwe obuthathelwana emsemeni kunekghonakalo ekulu yokobana uthole namkha udlulise umulwana wentumbantonga. 

Uyazi na ngamaYunithi weLwazi nezePilo atholakala eqadi kwendlela?

Abosomatraga bamukelwe!
Ngingayaphi nangengifuna ukwelatjhwa  nayikuthi ngigulela endleleni?  
Ngingalithola kuphi ilwazi elinabileko ngamalwelwe athathelwana emsemeni, i-HIV / Aids, i-malariya, ukungaboni kuhle emehlweni nokhunye?

Endleleni yakho ungaya nanyana kukisiphi isibhedlela somBuso, ikliniki namkha udorhodera. Kodwana kubudisi ukulisa indlela enqophileko. Begodu kubudisi ukujamisa itraga lakho phakathi kwemini ulitjhiye isikhathi eside.

Ikhona enye indlela!
Linga yinye yamakliniki aseqadi kwendlela wezePilo neLwazi. Anamanesi anobuntu nanekghono begodu ungathola iinyeleliso kumfundisi wezepilo ofundileko nonelwazi elinabileko ngomunye nomunye umraro wezepilo. Ungaphaga itraga lakho ekliniki begodu ungaya nanyana kusebusuku.

Ingabe amakliniki aseqadi kwendlela arhelebha ngani?  
> Ukwelatjhwa kwemiraro yoke yezepilo enjengomgomani, ihloko ebuhlungu, i-malariya, amathumbu abuhlungu namkha umhlana obuhlungu
> Ukwelatjhwa nokuyeleliswa ngobunye nobunye ubulwelwe ezithweni zakho zangasese (STD?s)
> Ilwazi mayelana nokuthi ungaya kuphi nawufuna ukuhlolelwa umulwana wentumbantonga
> Ilwazi ngomulwana wentumbantonga nobulwelwe bentumbantonga kunye namanye amalwelwe athathelwanako
> Irhelebho lokuthoma ekulapheni ukulimala okuncani
> Amakhondomu wasimahla

Kuyifihlo 
Koke ukwelatjhwa okwenziwa ekliniki etholakala eqadi kwendlela kuyifihlo. Ikhamphani yakho namkha umqatjhi asoze azi bonyana bewuvakatjhele lekliniki. 

Ngingeza nini? 
Woke amakliniki atholakala eqadi kwendlela avulwa ukuthoma ngemuva kwedina bekube sebusuku, phakathi kweveke.

Lezi kuziinkathi ezihle kilabo abatjhayela amatraga begodu nabangakghoniko ukujama emini.

AmaYunithi / amakliniki atholakala eqadi kwendlela weLwazi nePilo uyawafunyana  eendleleni ezikilomebhe.

Linga yinye yamakliniki atholakala eqadi kwendlela wePilo neLwazi. Anamanesi anobuntu nekghono begodu ungathola iinyeleliso kumfundisi wezepilo onekghono nebandulo elinabileko ngananyana ngimuphi umraro wezepilo ongaba nawo. Ungaphaga itraga lakho ekliniki begodu ungaya nanyana kusebusuku. 

Amakliniki atholakala eqadi kwendlela wezePilo neLwazi eSewula Afrika asisungulo se-RFA, i-NBC kunye nomNyango wezePilo yesiTjhaba.

Akuphi lamakliniki?
Ibala
Indawo 
Moatize Tete
e-Mozambique eTete Corridor
Inchope
eMozambique, eBeira Corridor
Matola
eFrigo, hlanu kweMaputo, eMaputo Corridor
Harrismith
eSewula Afrika, eFreyistata endleleni ekulu u-N3 Highway, e-Junction Truck Stop
Beaufort West
eSewula Afrika, eTjhingalanga Kapa endleleni ekulu u-N1 Highway eya edorobheni leKapa 
Messina Beitbridge
eSewula Afrika endleleni ekulu u-N1 ePhrovinsini iLimpopo egratjhi yakwa-Shell, emkhawulweni weZimbabwe  
Ventersburg
ESewula Afrika, eFreyistata, endleleni ekulu u-N1 kuqalene negratjhi yakwa-Total nawuya edorobheni leKapa
Port Elizabeth
ESewula Afrika, ePumalanga Kapa, endleleni ekulu u-N2, amakhilomitha angu-16 ngaphandle kwePort Elizabeth nawuya e-East London (PE Truckers Inn, egratjhi yakwa-Caltex)
Tugela 
eSewula Afrika, endleleni ekulu u-N3 nawuya eDurban eTugela Truck Stop, amakhilomitha ama-2 nawusuka eTugela Toll Station


Hlola ukubona kwakho
Nayikuthi  uthola ubudisi:
> ekufundeni amatshwayo weenkampani lapho wehlisa khona
> ukufunda iinomboro zokutloliswa kwekoloyi namkha amabizo weentrada
Kufanele 
Uyokuhlolisa amehlo wakho

Hlola msinyana
Emini, jama endaweni ekhanyako ubambe lelikarada phambi kwakho erhalasini langaphambili lekoloyi. Hlala esihlalweni sakho ube limitha ukusuka ekaradeni.

Mangaki amagama ongawafunda nawulimitha ukusuka ekaradeni?




Ukhambe bunjani?
Nayikuthi akhenge ukghone ukufunda amagama woke, kufanele ubonane nodorhodera wamehlo khona uzakwenza ukuhlolwa kwamehlo ngudorhodera obandulelwe ukuhlola amehlo.


Nawubulawa sizungu, uhlulukele ekhaya begodu ukhumbule obathandako ?
Uqeda isikhathi eside ungekho ekhaya kube neenkhathi lapho uhlulukela khona ukuzigedla kwekhaya kunye nalabo obathandako. Nanzi iinyeleliso ongazenza khona uzakuphila kuhle nawusendleleni:

Yidla kuhle
Iinthelo ezitja nemirorho ziqinisa ihlelo lokusowuda emzimbeni begodu zikunikela namandla. Linga ukubalekela ukudla okunamafutha amanengi. 

Lala kuhle
Ukulala ngetrageni kwenza bona ungazigedli kuhle KODWANA ukulala ubuthongo obaneleko kurhelebha bona ukwazi ukusebenza ngamandla amakhulu.

Thabulula iinkhwepha   
Ukulula imilenze nokuzithabulula  ngemuva kwesikhatjhana esithileko kwenza bona uhlale uphaphamile. Ukuphuma ngetrageni nakho kwenza bona ukwazi ukuphumuza ingqondo yakho begodu uphumule. 

Ukuhlanzeka ? ukusikima ukhambe!
Nanyana zingekho iindawo zokujama kwamatraga ezineendawo zokududa umzimba nokuhlanzela, linga ukuhlamba ngamalanga. Ukuhlanzeka akusikuhle kuphela epilweni yakho kodwana kwenza bona uzizwe umutjha begodu uzigedlile.

Iingozi 
Endleleni uqalana namathuseleko amanengi ayiselela. Abatjhayeli esikhathini esinengi bayadlelezelwa bebathathelwe neenkoloyi njengombana usazi. 

Ngakho-ke zitlhogomele begodu uhlale uphaphamile khona uzakubalekela 
ingozi.

Uthi bewusazi: 
Umulwana we-HIV ubeka amaphilo wabatjhayeli engozini ekulu. I-HIV mumulwana obanga intumbantonga. Lomulwana uyingozi khulu ngombana nawukhe wakuthelela, akunapengu begodu ipilo yakho izakuphela isikhathi singakafiki. 

Hlola iimpendulo okungizo emdlalweni wemibuzo ongehla ekhasini elidluleko:

1. Mamala  Asoze wangenwa mumulwana we-HIV nawutjhayela nomuntu onawo emzimbeni wakhe. Uthola i-HIV nawuya emsemeni ngokungakaphephi nomuntu othelelwe ngiwo namkha uhlangane neengazi ezinomulwana. Kungakho kufanele usebenzise ikhondomu ngaso soke isikhathi nawuya emsemeni. Kungakho godu ngaso soke isikhathi kufanele ufake amaglavu nawurhelebha umuntu olimeleko. 
2. Mamala Ayikho ipengu yentumbantonga. Udorhodera asoze akwelapha. Inyanga yesikhethu nayo asoze ikwelaphe. Akakho ongakwelapha. Nayikuthi uthelelwe, kuzakufanela bona uthole iindaki ezikhethekileko kunye nokuyeleliswa okukhethekileko kwezokwelatjhwa. 
3. Liqiniso Umma osidisi onomulwana we-HIV namkha ubulwelwe bentumbantonga angayidlulisela emntwaneni wakhe ngesikhathi sokubeletha begodu nalokha nakasamunyisako. Kuqakathekile kibomma abasidisi bona bayokuhlolwa bonyana abanawo na umulwana we-HIV. Bangathola iinyeleliso emakliniki wokubeletha. Lelirhelebho linganikela umntwana ithuba lesibili. 
4. Liqiniso Amakhondomu angakuvikela ekuthelelweni mumulwana namkha yintumbantonga nawuwasebenzisa kuhle begodu ngasosoke isikhathi.  
5. Mamala Asoze wambona umuntu bonyana unomulwana we-HIV. Abantu bangaqaleka baphilile begodu bazigedlile, kodwana babe nomulwana. Ngakelinye ihlangothi, abantu abaqaleka bondile begodu bagula kungenzeka bangabi nawo lomulwana. Kuhlolelwa intumbantonga kuphela okungatjho bona umuntu uthwele umulwana emzimbeni namkha akanawo na umulwana. 
6. Liqiniso Nayikuthi uhlolelwe umulwana bekwatholakala bona unawo, akutjho nokho bona ipilo sele iphelile. Ungaphila isikhathi eside begodu uragele phambili nokutjhayela kwakho. Kodwana kuzakufanela bona uyokuthola iinyeleliso zokwelatjhwa ngemuva kwesikhathi esithile. Kufanele ufunde ukudla kuhle begodu uthabulule umzimba qho, godu bewulise ukubhema nokusela. 

Kodwana, 
Nayikuthi unomulwana we-HIV, unesibopho sokobana ungatheleli umkakho namkha omunye walabo bantu oya nabo emsemeni. Kufanele ukhumbule ukusebenzisa amakhondomu ngokulungileko njalo nawuya emsemeni.

7. Liqiniso Abantu abanamalwelwe ezithweni zangasese bangazithola basengozini yokungenwa mumulwana we-HIV ngesikhathi basiya emsemeni ngokungakaphephi nomuntu onawo lomulwana. Abantu abaya nabo emsemeni basengozini ekulu yokuthelelwa mumulwana nentumbantonga. Nawunobulwelwe obuthathelwana emsemeni, thola isiyeleliso sokwelatjhwa msinyana. Amalwelwe athathelwana emsemeni alapheka ngaphandle kweendleko namkha ubuhlungu. Khuluma tjhatjhalazi nomlinganakho (namkha abalingani) ngomraro wakho begodu bakhuthaze bona nabo bakhulume ngawo. 


Uthole mangakhi amaphuzu esihlabaneni esingehla?
Nawuthole ukusuka kwezi-5 ukuya kwezili-7 iimpendulo okungizo:
Ilwazi lakho ngentumbantonga nomulwana we-HIV lihle begodu uyazi bona kufanele uzivikele bunjani ekubeni ungathelelwa. 
Kodwana, yenza isiqiniseko sokobana awuzibandakanyi emsemeni ongakaphephi. 
Unesibopho sokwabelana ngelwazi nabanye abatjhayeli abangafuna isiyeleliso sakho.

Nawuthole zi-4 kuya phasi
Hlolisisa iimpendulo lezo ongakazitholi kuhle. Yenza isiqiniseko sokobana awuzibandakanyi emsemeni ongakaphephi.  Thatha isibopho khudlwana. Begodu, yenza isiqiniseko sokobana lokho okwenzako, akukufaki engozini yokungenwa mumulwana.  
Kufanele uthole ilwazi elinengi. Imithombo yelwazi baqatjhi, amakliniki, iimbhedlela, amakliniki aseqadi kwendlela amaYunithi weLwazi, imitato yerhelebho yentumbantonga. 

Ngingazivikela njani?
Yazi umuntu oya naye emsemeni. Ingozi yokuthelelwa mumulwana we-HIV iphezulu kubalingani ongabaziko. Abantu abanengi abanomulwana we-HIV abazi bona banawo lomulwana. Khuluma nomlinganakho ngengozi yentumbantonga. Iya emsemeni ngendlela ephephileko ngaso soke isikhathi nawunganasiqiniseko bona umlinganakho akanawo umulwana. 
Nawusela utjwala namkha ubhema isango ungabhalelwa kukuzilawula.  Ungagcina sele uvume lula ukuya emsemeni begodu ungakhohlwa nokusebenzisa ikhondomu. Uyazi musi bonyana akukafaneli bonyana utjhayele nawusele utjwala namkha ubheme isango. Hlala uphethe amakhondomu lapho uya khona. Angeze wazi bona uzakuhlangana nobani, namkha uzazizwa bunjani. Asoze wazi bona ungagcina wenzeni.

Umseme ophephileko
Hlala usebenzisa amakhondomu njalo nawungamaziko namkha ungamethembiko umlinganakho begodu ungayi kumthengisi dini ungakaphathi amakhondomu. 
Ungathenga amakhondomu ekhemisi, esuphamakethe namkha lapho kuthelwa khona i-petroli. Ungawathola simahla kumaYunithi aseqadi kwendlela  wezePilo neLwazi, emakliniki kunye neembhedlela. Lisebenzise kuhle ikhondomu. Tjheja imiyalo yokusetjenziswa kwalo. 

Ukuhlolelwa intumbantonga
Kuhlolwa kwelabhorethri kuphela okungatjengisa bona unawo umulwana wentumbantonga namkha awunawo. Kuhle ukwenza lokhu kuhlolwa khona uzakuthola bona unawo namkha awunawo. Lokhu kususa ukungabaza onakho. Begodu kurhelebha bona uhlele ipilo yakho kuhle. 

Ungenza ukuhlolwa ekliniki, esibhedlela  namkha ungaya kudorhodera wangeqadi akuhlole. Abayelelisi bezengqondo ababandulweko nabakhethekileko bazakukhuluma nawe begodu nangemsitheleni ngaphambi kobana uthathe ukuhlolwa namkha ngemuva  kobana uthole imiphumela. Umphumela wokuhlolwa uzakunikelwa wena kuphela. Akakho omunye umuntu ozakwazi ngomphumela. Ukuhlolwa kusimahla. 

 Njengobaba unokuziphendulela okunengi
Unokuziphendulela kumkakho, abantwana bakho, abangani kunye namanye amalunga womndenakho. Kuqakathekile bona utlhogomele ipilo yomndenakho nokuthi ungadluliseli amalwelwe anjengalawo athathelwana ngokomseme namkha intumbantonga nomulwana wayo kumkakho. Vikela ipilo yakhe! Khumbula bona nakabasidisi ekubeni unomulwana we-HIV nentumbantonga, umntwanakho angatheleleka naye. Vikela ipilo yomntwanakho!

Ukuba nokuziphendulela kutjho bona godu utlhogomele abomma labo oya nabo emsemeni. Yenza isiqiniseko sokobana awudluliseli kibo amalwelwe begodu tlhogomela bona awutholi ukuthelelwa ngibo. 

Khamba uyokukhulumisana nalabo osebenza nabo ngeendaba zepilo nokuphepha.  Mhlamunye nabo balifundile lelikhasana begodu bafuna ukukhuluma.

Wena netraga lakho
Yenza isiqiniseko sokobana itraga lakho lihlala lisebujameni obuhle. Ukuphepha kwakho kuqakathekile begodu ukuphepha kuyame etrageni elilungele indlela. 

Ungayinikeli ithuba intumbantonga 

IINOMBORO ZERHELEBHO ZOMTATO ZENTUMBANTONGA
Zimbabwe
04 732966

Mozambique
01 403073

Namibia
06123221

Botswana
0800600700

Sewula Afrika
0800 012322

Nawufuna ilwazi elinabileko ngekhasaneli dosela i-C-BRTA: ku +27 82 781 9484 

i
i 36nde02033: eng-nd: truckers info.
??

??

??

??




1


