UMTHETHO WOKUTHUTHUKISA UKULINGANA NOKUVIMBELA IBANDLULULO ELINGAKAFANELI UMTHETHO 4 KA 2000
Ngaphandle kobana kutjhugululiwe
Njengobana utjhugululiwe
UmThetho oTjhugululiweko wokuThuthukisa ukuLingana kunye neBandlululo elingaFaneli umThetho 52 ka 2002
UmThetho 55 ka 2003 oTjhugululwe kweSibili weeNdaba zoBulungiswa
UmThetho 22 ka 2005 oTjhugululiweko weeNdaba zoBulungiswa
UMTHETHO
Isendlalelo
Ukuhlanganiswa kombuso wentando yenengi enarheni yekhethu kufuna kobana siqede ukungalingani ngokwezehlalakuhle kunye nezomnotho, khulukhulu sitjheje izinto ebeziyikambiso yemvelo, lezo esazifumana emlandwini wethu zilethwa bukoliniyali, mbuso webandlululo kunye nekolelo yokulawula yabantu bembaji, ekungiyo eyaletha ukuthlaga ebantwini abanengi bekhethu;
Nanyana Iragelo phambili selenziwe ekutjhugululeni umphakathi wekhethu kunye neenhlangano zawo, ukungalingani kunye nebandlululo elingakafaneli kusesekhona emiphakathini yekhethu. Lokho kunyaza irhuluphelo lomThetho-sisekelo wentando yenengi;
Isisekelo seragelo phambili sokutjheja kabutjha ubujamo lobu kumumethwe Mthetho-sisekelo, kufaka hlangana, ukusekela, amagugu wesithunzi sobuntu, ukulingana, itjhaphuluko, kunye nobulungiswa boMphakathi obubumbeneko, nomphakathi ongakhethi ubuhlanga nobulili, koke lokho kuzakuthuthukiswa;
I-Sewula Afrika ineembopho ezibophelele ngazo zeenthabatjhaba ezingaphasi kweemvumelwano ezisibopho kunye nomThetho wesintu wentjhabatjhaba ekorweni yezamalungelo wobuntu ekungiwo athuthukisa ukulingana nokuvikela ibandlululo elingakafaneli. Phakathi kwalezi mbopho kunezinye ezavezwa emhlanganweni owawukade ukhona wokuQeda Zoke Iindlela zeBandlululo kiboMma kunye noMhlangano wokuqeda zoke Iindlela zeBandlululo loBuhlanga;
Indima 9 yomThetho sisekelo ikhuthaza ukuphasiswa komThetho wenarha wokobana kuvimbelwe nofana kukhandelwe ibandlululo elingakafaneli kunye nokuphumelelisa ukulingana;
Lokhu kutjho ukuthuthuka, kwezomthetho kunye nakweminye imikhakha, ebantwini egade badinywe amathuba, imiphakathi kunye neenhlangano zomphakathi ezathathelwa inarha yabo kunye neensetjenziswa, ukumukwa isithunzi sabo sobuntu esibenze batlhaga ngebanga lalomphumela;
UmThetho lo ulinga ukwenza lula itjhuguluko emphakathini wombuso wentando yenengi, iinhlanga ezibumbeneko, ezinetshwayo lokuzwana kwabantu abanethlogomelo nobuntu, ebakhambisana nemigomno yokulingana, ukunikelwa ithuba ngokulingana, ukulingana ngakho koke, iragelo phambili lomphakathi, zobulungiswa, isithunzi sobuntu kunye netjhaphuluko.
OKUNGAPHAKATHI
ISAHLUKO 1
IINHLATHULULO, IMINQOPHO, UKURHUNYUTJHWA, UMHLAHLANDLELA- WEKAMBISO LAWULO NOKUSEBENZA KOMTHETHO
Ihlathululo
Okumumethwe Mthetho
Ukurhunyutjhwa komThetho
Ukusebenza komThetho
ISAHLUKO 2
UKUVIMBELA, UKUKHANDELA NOKUQEDWA KWEBANDLULULO ELINGAKAFANELI, IKULUMO YAMAZONDO KUNYE NOKUTHLORISA
Ukuvimbela nokukhandela kwazombelele kwebandlululo elingakafaneli
Ukukhandela ibandlululo elingakafaneli lobuhlanga
Ukukhandela ibandlululo elingakafaneli mayelana nobulili
Ukukhandela ibandlululo elingakafaneli mayelana nokukhubazeka
ISAHLUKO 3
UKUZIBOPHELELA KOKUVEZA IPHUZU NESIQUNTO SOKUFANELEKO NOKUNGAKAFANELI
Ukuzibophelela kokuveza iphuzu
Ikulumo yamazondo nokuthlorisa akuweli ngaphasi kwesiqunto esifaneleko
ISAHLUKO 4
AMAKHOTHO WOKULINGANA
Amakhotho wokulingana kunye neemphathiswa zawo
S. 16 ikhutjhwe yi s. 1 yomThetho 52 ka 2002.
Abofakazi
Imilayo kunye neenkambiso zekhotho
Iinhlangano zokulalela iinghonghoyilo ngokuya komThetho lo
Amandla nemisebenzi yekhotho yokulingana
Abasizi beemphathiswa zekhotho ukudluliselwa kwamacala ekhotho yeenghonghoyilo kunye nokubuyekezwa kwawo
ISAHLUKO 5
UKUTHUTHUKISA UKULINGANA
Isibopho sazombelele sokuthuthukisa ukulingana
Umsebenzi kaRhulumende wokuthuthukisa ukulingana
Ukuzibophelela kwabantu abasebenzela umphakathi mayelana nokuthuthukisa ukulingana
Ukuzibophelela kwabantu boke ekuthuthukiseni ukulingana
Amagadango akhethekileko wokukhuthaza ukulingana mayelana nobuhlanga, ubulili/ kunye nokukhubazeka
Isitjengiso serhelo lezenzo ezingakafaneli ezenzeka kweminye imikhakha
ISAHLUKO 6
OKUMUMETHWE MTHETHO NOKUSEBENZA KWAWO
Ukusetjenziswa komThetho
S. 31 ukhutjhwe ku s. 3 womThetho 52 ka 2002.
ISAHLUKO 7
UKUBUYEKEZWA KOMTHETHO, ISIHLOKO ESIFITJHANI NOKUTHOMA UKUSEBENZA
Ukusungulwa kweKomidi yokuBuyekeza ukuLingana
Amandla, Imisebenzi kunye nesikhathi esibekelwe ukusebenza kwe-ofisi yeKomidi eBuyekeza ukuLingana
Imithetho lawulo enqophileko mayelana nomulwana obanga intumbantonga HIV/ AIDS, enarheni mazombe, ubujamo bomnotho kunye nokuzinikela komndeni kunye nobujamo
Isihloko esifitjhani nesithomo
ISAHLUKO 1
IINHLATHULULO, IMINQOPHO, UKURHUNYUTJHWA UMHLAHLANDLELA-KAMBISO NOKUSEBENZA KOMTHETHO
Ihlathululo
KilomThetho, ngaphandle kobana lomtlolo utjho okhunye-
unyaka' kufaka hlangana ubujamo bokudinywa amathuba kunye nokuthlagiswa kwabantu ngebanga leminyaka, khulukhulu iminyaka esele ikhambile;
unobhala wekhotho yokulingana' Kutjho umabhalana wekhotho yokulingana oqatjhiwejo nofana okhethiweko ngokuya kwendima 17, efundwa nesigaba 31, esitjho umabhalana;
umangali' kutjho omunye nomunye umuntu orhononelwa kobana wephule umThetho lo begodu ofuna kube nokulalelwa kwesinghonghoyilo sakhe ngokuya komThetho lo;
UmThetho 108 ka 1996;
ihlangano ebekwe Mthetho-sisekelo' Kutjho enye nenye ihlangano esekela umThetho-sisekelo wentando yenengi ekuvezwe esahlukweni 9 soMthetho-sisekelo begodu kufaka neBhodi yamaLimi woke weSewula Afrika;
uMnyango karhulumende' kutjho uMnyango wezoBulungiswa kunye nokuthuthukiswa komThetho-sisekelo;
IBandlululo' kutjho isenzo nofana ukungayeleli, kufaka hlangana umThetho-mgomo, umThetho- Siqunto, ukusebenza komThetho kunye nobujamo obunqophileko nofana obungakanqophi;
a ukwenza kubebudisi, ukwenza isibopho namkha ukudima umuntu amathuba namkha b ukugodla iinzuzo, amathuba nofana iragelo phambili lomunye nomunye umuntu ngeendlela ezithile ezingakavunyelwa;
ukulingana' kufaka hlangana ukuthabela amalungelo netjhaphuluko ngokuzeleko ngokulinganako njengobana kuvezwe Mthetho-sisekelo kufaka hlangana ukulingana ngokuya komThetho kunye nokulingana emva kwemiphumela;
ikhotho yokulingana' kutjho ikhotho evezwe endimeni 16 efundwa nesigaba 31, kufaka isikhombiso senye nenye 'ikhotho'
ukuzibophelela komndeni' kutjho ukuzibophelela okumayelana nomlingani womangali, umhlalisanakhe, owondlwa nguye, umntwana namkha amanye amalunga womndenakhe lapho ilunga kumele lithlogomele belisekele umndeni;
a komseme, kobulili nofana kokuzibandakanya kwezomseme nobulili umuntu abuthandako;
ubulilimbili' kutjho izitho zangaphasi umuntu abelethwe nazo ezihlukileko ezingezamambala, nanyana ngezinjani;
Ihlathululo yobulilimbili ifakiwe ku s. 16 (a) yomThetho 22 ka 2005.
ubujamo bomtjhado' kufaka hlangana ubujamo bokuba wedwa, bokutjhada nomuntu, besahlukaniso, bokubhujelwa mlingani namkha ukwenza isikhozi sethando nomuntu obulili obufanako, kufaka hlangana ukuzibophelela ekusekeleni isikhozi;
umuntu' kufaka hlangana umuntu osemthethweni, abangekho emthethweni, isiqhema sabantu;
ukukhutjwa komlayo' kutjho ukukhutjhwa komlayo okwenziwe Mthetho-mlayo ngokuya komThetho lo;
Isiphathiswa sekhotho' kutjho isiphathiswa sekhotho yokulingana esivezwe endimeni 16, esifundwa nendima 31;
a ngokobuhlanga, ubulili, umseme, ukubasidisi, ukukhubazeka, ikolelo, ubujamo bokutjhada, ubutjhaba nofana imvelaphi yomuntu, ukuzibandakanya kwezomseme nobulili abuthandako, ibala, unyaka, unembeza, ikolelo, isiko, ilimi namabeletho; nofana b Obunye nobunye ubujamo bebandlululo obusekela ubujamo lobo i iimbangela ezidima abantu amathuba;
umangalelwa' kutjho omunye nomumye umuntu omangalelweko ngokuya komThetho lo;
umkhakha' ovezwe endimeni 29, begodu ufaka neminye imikhakha evezwe kutjheduli;
ubulili' kufaka hlangana ukuba bulilimbili;
Ihlathululo yomseme ifakwe yi s.16 (b) yomThetho 22 k a 2005
ubujamo bezomnotho nehlalakuhle' kufaka hlangana ubujamo bezehlalakuhle nomnotho nofana ubujamo obukhona bomuntu othlagako, abasebujameni bokuqatjhwelwa imisebenzi ephasi nofana abanefundo ephasi;
uRhulumende' kufaka hlangana-
a omunye nomunye umNyango kaRhulumende nofana ukuphatha kurhulumende omkhulu, ophakathi kunye newemakhaya;
b enye nenye ihlangano kaRhulumende-
i ezakusebenzisa amandla namkha ukusebenza ngokuya komThetho-sisekelo namkha ngokuya komThetho-sisekelo wesiFunda;
ii ezakusebenzisa amandla wombuso nofana ukusebenzela umbuso ngokuya komunye nomunye umThetho namkha ngaphasi komThetho wendabuko .
lomThetho' Ufaka hlangana umThetho lawulo omunye nomunye ngokuya komThetho lo;
Ilanga lokuthoma ukusebenza kwe s 1: 1 Septemba 2000
Okumumethwe Mthetho okumumethwe Mthetho ngilokhu-
a kuphasisa umThetho ngokuya kwendima 9 yomThetho-sisekelo;
b kusebenza komtlolo nokukhuthaza umoya womThetho sisekelo-
i kuthabela amalungelo ngokulinganako kunye netjhaphuluko komunye nomunye umuntu;
iv kukhandela ibandlululo elingakafaneli nokuvikela amalungelo wobuntu njengobana kuvezwe endimeni 9 no 10 bomThetho-sisekelo;
v kukhandela ukubhebhetheka kokuzondana, ekubangwa buhlanga, butjhabatjhaba, bulili nofana yikolo, ebanga inturhu nengenza kube nokulimazana njengobana kuvezwe endimeni 16 2 c yomThetho-sisekelo kunye nendima 12 yomThetho lo;
c kuveza amagadango azakwenza lula kobana kuqedwe ibandlululo elingakafaneli, ikulumo yamazondo nokuthlorisa, khulukhulu kuthinta ubuhlanga, ubulili kunye nokukhubazeka;
d kuveza iinkambiso ezibanga ibadlululo elingakafaneli;
e kuveza amagadango wokufundisa abantu nokubayelelisa mayelana nokuqakatheka kokuthuthukisa ukulingana nokulwa nebandlululo elingakafaneli, ikulumo yamazondo kunye nokuthlorisa;
f kuvela nepengu kibongazimbi abathintwe libandlululo elingakafaneli, ikulumo yamazondo nokuthloriswa kunye nabantu amalungelo wabo wokulingana athloriswe khona;
g kuveza amagadango angathathwa wokubonelela abantu ebathintwa libandlululo elingakafaneli;
h kukghonakalisa kobana kukhanjiswane nomThetho osibopho weentjhabatjhaba kufaka hlangana isibopho sokuthula soMbuthwano SokuQeda iBandlululo loBuhlanga ngazo Zoke Iindlela kunye noMbuthwano wokuQeda iBandlululo ngazo zoke iindlela kiboMma.
Ukurhunyutjhwa komThetho
Omunye nomunye umuntu osebenzisa lomThetho akawurhumutjhe kobana-
a UmThetho-sisekelo, uveza ukuthuthukisa ukulingana ngokuya komThetho ebekwe Sibethamthetho kunye namanye amagadango enziweko wokuvikela nofana wokubonelela abantu ekade bathintwa libandlululo elingakafaneli esikhathini esadlulako nagadesi;
b Isendlalelo, okumumethweko mhlahlandlela-lawulo kilomThetho, kuzalisa ukukhuthaza, ukunqophisa nalokho okumumethwe Mthetho lo.
a komunye nomunye umThetho ophathelene nofana osebenza kuhle ngokuya komThetho obekiweko b UmThetho wentjhabatjhaba, khulukhulu iimvumelwano zeentjhabatjhaba ezivezwe endimeni 2 kunye nomThetho wamasiko wentjhabatjhaba;
Omunye nomunye umuntu osebenzisa lomThetho namkha orhumutjha lomThetho kufanele atjheje ubujamo bombango kunye nomnqopho womThetho lo.
Ilanga lokuthoma ukusebenza kwe s. 3:1 Septemba 2000
Ekulamuleni kwesinye nesinye isinghonghoyilo esenziweko ngaphasi komThetho lo, lezi kuziinkambiso lawulo ekumele zenziwe:
a ukulalelwa kwamsinyana kwamacala, ekwenza kube lula ukuzibandakanya komangali nomangalelwa ekulalelweni kwecala;
b ukufumaneka kwezobulungiswa kibo boke abantu kunye namaforamu wokurarulula iimbago;
c Ukusetjenziswa kwemilayo yekambiso ngokuya kwendima 19 kunye nendlela engasetjenziswa yokuzibandakanya;
d ukusebenzisa iindlela ezilungisako ngokubambisana neendlela ezisetjenziswako zendalo;
e ukuthuthukiswa kwamakghono akhethekileko nomthamo wabantu abasebenzisa lomThetho kobana kuqiniseke ukusebenza nokuphathwa komThetho lo
: Ekusebenzeni komThetho lo lokhu okulandelako kumele kuyelelwe bekutjhejwe:
a ukubakhona kwebandlululo zombelele nokungalingani, khulukhulu mayelana nobuhlanga, ubulili nokukhubazeka kiyo yoke imikhakha yamaphilo wethu ekwabangelwa libandlululo elingakafaneli lakade nelagadesi, elalethwa bukoliniyali, Mbuso webandlululo kunye nokwengamela kwabantu bembaji; godu b nefuneko yokobana kuthathwe amagadango wokulwa nebandlululo nokungalingani.
Ukusebenza komThetho
LomThetho ubophelela urhulumende kunye nabantu boke.
Nangabe kunokutjhayisana mayelana nendaba emumethwe ngilomThetho nofana komunye nomunye umThetho, ngaphandle komThetho-sisekelo namkha umThetho obekwe yiPalamende otjhugululiliweko, ukusebenza kwalomThetho kumele kwamukelwe.
LomThetho awuzakusebenza komunye nomunye umuntu begodu nalapho kusebenza khona UmThetho wokuLingana eMsebenzini, 1998 UmThetho 55 Ka1998
Ilanga lokuthoma ukusebenza kwe s. 5: 1 Septemba 2000
ISAHLUKO 2
UKUVIMBELA, UKUKHANDELA NOKUQEDA IBANDLULULO ELINGAKAFANELI, IKULUMO YAMAZONDO NOKUTHLORISA
Ukuvimbela nokukhandela kwazombelele kwebandlululo elingakafaneli
Akukavumeleki, ingaba nguRhulumende namkha umuntu angabandlulula omunye umuntu ngendlela engakafaneli.
Ukukhandelwa ibandlululo elingakafaneli lobuhlanga
Ngokuya kwendima 6, akunamuntu ozakubandlulula omunye mayelana nobuhlanga, kufaka hlangana-
a ukuphadhlalajwa kweendaba ezithatha ihlangothi namkha imibono, ezibeka obunye ubuhlanga phezulu namkha ukunyaza umuntu, kufaka hlangana ukurhuga, nofana ukuzibandakanya kwenye nenye inturhu yobuhlunga;
b ukuzibandakanya komunye nomunye umsebenzi onerhuluphelo lokuthuthukisa, nofana eliba nomthelela ekuthuthukisweni, emalungelweni, aqalene nobuhlanga;
c ukuninwa komuntu wobunye ubuhlanga okumayelana nekambiso ebonakala isemthethweni kodwana inqophe ukunina ezinye iinhlanga;
d ukuragela phambili kokunikela iinsetjenziswa ezincani kwezinye iinhlanga nakuqathaniswa nezinye iinhlanga;
e ukwalela abanye ukuba namathuba, kufaka hlangana iinsetjenziswa nofana amathuba wesivumelwano wokwenza imisebenzi, nofana ukubhalelwa ukuthatha amagadango wokwamukela iindingo zabantu labo.
Ukukhandela ibandlululo elingakafaneli mayelana nobulili
Ngokuya kwendima 6, akunamuntu ozakubandlulula omunye umuntu ngendlela engakafaneli mayelana nobulili, kufaka hlangana-
a inturhu yobulili;
b ukuqintwa kwezitho zangaphasi zabantu bengubo;
c indlela yokuvimbela abantu bengubo kobana bangabi ziindlalifa zepahla yomndeni;
d indlela ekwenziwa ngayo izinto kufaka hlangana iindaba zamasiko nofana zekolo, ezehlisa isithunzi sabantu bengubo nezinyaza isithunzi sokulingana phakathi kwaboMma namadoda, kufaka hlangana nokunyaza isithunzi sokuba mntazanyana;
e omunye nomunye umThetho mgomo nofana isenzo esikhandela aboMma bangabi namalungelo wokuba nenarha, imali kunye nezinye iinsetjenziswa;
f ukubandlulula ngebanga lokuba sidisi;
g ukukhandela aboMma kobana bafumane iinsetjenziswa zehlalakuhle, ezifana njenge zamaphilo, zefundo, kunye nezokuthlogonyelwa komphakathi;
h Ukudima amathuba, kufaka hlangana ukufumana iinsetjenziswa nofana amathuba wesivumelwano sokusebenza, nofana ukwehluleka ukuthatha amagadango wokubonelela iimfuno zabantu labo;
i Ukungafumani amathuba ngokulingana ekwenzeka kiboMma ngembangela yokwahlukana kobulili emsebenzini.
Ukukhandela ibandlululo elingakafaneli mayelana nokukhubazeka
Ngokuya kwendima 6, akunamuntu ozakubandlululwa ngebanga lokukhubazeka kufaka hlangana-
a Ukudima umuntu okhubazekileko, esinye nesinye isisetjenziswa esisetjenziswa mphakathi;
c ukwehluleka ukuqeda iinrhibe ezikhandela abantu abakhubazekileko kobana nabo bathabele amathuba alinganako namkha ukwehluleka ukuthatha amagadango wokubonelela iindingo zabantu labo.
Ukukhandela ikulumo yamazondo
Ngokuya kwendima 12, akunamuntu ozakugadangisa, athule nofana atlole ikulumo engakavunyelwa komunye umuntu, ikulumo ekhombisa umnqopho woku-
a limaza;
b elimazako nofana ekhombisa ukulimaza;
Ukunganikelwa amandla wokusebenza ngokwaneleko ngaphasi kwalomThetho, ikhotho ngokuya kwendimana 21 2 n Nakunefuneko ingadlulisela omunye nomunye umlandu omayelana nokugadangiswa, wokukhuthaza, wokuphadhlalaja nofana wokuthintana ngekulumo yamazondo njengobana kuvezwe endimaneni 1 kuMnqophisi wezokuTjhutjhiswa koMphakathi onamandla wokuphatha ihlangano yokulalelwa kwemilandu yobelelesi ngokuya komThetho obekwe yinarha.
Akunamuntu onga-
a phadlhalaja nofana arhatjhe elinye nelinye ilwazi;
b ngagadangisa nofana aveze esinye nesinye isikhangiso namkha isaziso esinqophe nofana esikhombisa ngokubonakalako ukubandlulula okungakafaneli emntwini: Kufaka hlangana umsebenzi wamambala wobukghwari, wefundo ephezulu nerhubhululo lesayensi, umbiko omuhle nopheleleko emphakathini nofana ukukhupha elinye nelinye ilwazi, isikhangiso, nofana isaziso ngokuya kwendima 16 yomThetho-sisekelo, ayikabekelwa ngaphandle kwalendima.
ISAHLUKO 3
UKUZIBOPHELELA KOKUVEZA IPHUZU NESIQUNTO SOKUFANELEKO NOKUNGAKAFANELI
Ukuzibophelela kokuveza iphuzu
a umangalelwa akabonise, amaphuzu phambi kwekhotho, kobana ibandlululo akhenge libe khona njengobana kurhononelwa; namkha b umangalelwa akabonise kobana isenzo leso sivumelekile.
a Ngobujamo besigabaa nakuhlathululwa ubujamo 'obungakavumeleki' , kutjho bonyana akunaqiniso- ngaphandle kobana umangalelwa akhombise kobana ibandlululo lifanele;
b Ngokwesenzo sesigaba b sokuhlathulula izenzo ezingakavumeleki; kutjho bonyana akukafaneli-
i Nangabe ubujamo obuvezwe esigabeni b sokuhlathulula isenzo esingakavumeleki kuyasungulwa; godu ii Ngaphandle kobana umangalelwa akhombise isiqiniseko sokabana ibandlululo lifanele;
Akusilibandlululo elingafaneli lokuthatha amagadango atlanywe kobana avikele abantu ebathintwe libandlululo elingafaneli.
Ekutjhejeni umangalelwa ekukhombiseni kwakhe bonyana ibandlululo lifanele, lokhu okulandelako akuyelelwe:
a ubujamo;
b iimbangela esivezwe endimaneni 3;
c kobana ngabe ibandlululo likghona ukwenza umahluko ebantwini ngendlela elizijamele ngayo, nendabuko yalo.
Iimbangela ezivezwe endimaneni 2 b zifaka hlangana lokhu okulandelako:
a kobana ngabe ibandlululo liyalimaza nofana lithanda ukulimaza isithunzi sobuntu;
b liba nomthelela nofana lifuna ukuba nomthelela kiloyo onghonghoyilako;
c isikhundla somnghonghoyili emphakathini nofana uzakubonakala njengomuntu othathelwa phasi nofana ungewesiqhema esithathelwa phasi;
d Imvelaphi nokwanda kwebandlululo;
e mhlamunye ibandlululo yindalo;
h mhlamunye kumagadango angakalungi afuna ukuzalisa umnqopho;
i mhlamunye umangalelwa uthethe amagadango afaneleko akatelelwa bujamo bokwenza lokhu-
i ukutjheja ubumbi obuvela ebandlululweni lezenzo ezingakavunyelwa;
ii wamukela imihlobo yabantu ikulumo yamazondo ukuthloriswa akuweli ngaphasi kwesiqunto esifaneleko
ISAHLUKO 4
AMAKHOTHO WOKULINGANA
Amakhotho wokuLingana kunye neemphathiswa zawo
Umnqopho womThetho lo ngokuya kwendima 31-
a enye nenye ikhotho ekulu yikhotho yokulingana endaweni ephethwe yikhotho ekulu;
b elinye nelinye ijaji, ngokuya kwendimana 2, lizakukhethwa ngokobana kutlolwe phasi liJaji elinguMongameli kobana libe siPhathiswa sekhotho yokulingana endaweni ephethwe yikhotho nangabe umuntu loyo liJaji;
c uNgqongqotjhe kufanele, emva kokubonisana naloyo oyihloko yesifunda esiphetheko ovezwe endimeni 1 soMthetho wamaKhotho waboMarhastrada,umThetho 32 ka 1944, ngokwazisa emtloweni kaRhulumende-
i akhethe yinye nofana amakhotho ambalwa wabomarhastrada njengamakhotho wokulingana esifundeni esiphethweko;
ii ahlathulule indawo ephethwe yikhotho yokulingana, emumethe iimfunda, kunye neendawo eziphethwe yikhotho ezisungulwe ngokuya kwendima 2 yomThetho waboMarhastrada, umThetho ka 1944;
iii andise nofana aphungule ubuphathi bendawo eziphethwe yikhotho yokulingana kenye nenye ikhotho yokulingana;
iv akhethe yinye yeendawo nofana ezinengana endaweni ephethwe yikhotho yokulingana kobana enye nenye ikhotho yokulingana ibe nokulalelwa kweenghonghoyilo;
v akhuphe nofana angakhambisani nesaziso esingaphasi kwesigaba lesi:
Kufaka hlangana kobana okunye nokunye ukulalwelwa kwesinghonghoyilo okusajanyisiweko ekhotho yokulingana ekungakaqedwa ngakho ngesikhathi sokukhutjhwa kwesaziso kuGazethi njengobana kuvezwe esigabeni lesi, kumele kuqedwe yikhotho, nangabe isaziso leso asikakhutjhwa;
Isigaba (c) sikhutjhwe yi s. 28 soMthetho 55 ka 2003.
d oyihloko yesifunda ovezwe endimeni c ufanele, ngokuya kwendimana 2, akhethe ngokutlola phasi umarhastrada nofana angezelele ngomunye umarhastrada njengesiphathiswa sekhotho yolulingana.
LiJaji kwaphela, umarhastrada owaqeda isifundo bandulo sokuba siPhathiswa sekhotho yokulingana-
a ngaphambi kwedeyithi yokuthoma kwendima 31; nofana b njengobana kuvezwe endimeni 314,
Begodu loyo ibizo lakhe elifakwe erherhweni elivezwe endimaneni 4 (a), angakhethwa ngokuya kwendimana .
UMongameli wamaJaji kunye neenhloko eziphethe iimfunda kufanele-
a bathathe amagadango azwakalako ngeensetjenziswa ezikhona kobana bakhethe sinye isiphathiswa kenye nenye ikhotho yokulingana endaweni ephethwe yikhotho leyo;
b Ngaphandle kokuriyada, babikele UmNqophisi- Zombelele woMnyango mayelana nejaji, marhastrada osele aqede iimfundo bandulo ezivezwe endimaneni 31 4 no 5 nofana okhethwe ngokuya kwendimamana 1.
UmNqophisi-Zombelele woMnyango kumele atlame bekabe nerhelo lamabizo welinye nelinye ijaji, marhastrada nabomarhastrada abangezelelako, esele ba a baqede iimfundo bandulo ezivezwe endimeni 31 4 no 5; namkha b okhethwe njengesiphathiswa sekhotho yokulingana ngokuya kwendimana 1.
Isiphathiswa kumele senze imisebenzi besisebenzise namandla esinikelwa wona ngokuya komThetho lo nofana omunye umThetho.
S. 16 ukhutjhwe ngu s. 1 womThetho 52 ka 2002
Abonobhala bamakhotho a Ngokuya kendimana 2 kunye nemithetho elawula iminyango karhulumende, umNqophisi-Zombelele woMnyango anga, kenye nenye ikhotho yokulingana, akhethe munye nofana abanengana bemphathiswa zombuso , ngokuya komThetho obekiweko, njengonobhala wekhotho yokulingana, okufanele ngokuzeleko arhelebhe ikhotho ngokuya komsebenzi anikelwe wona kobana ikhotho ikwazi ukusebenza nokobana ngubani okumele enze umsebenzi anikelwe wona.
Indima. (a) Ikhutjhwe yi s. 2 (a) yomThetho 52 ka 2002
b Nangabe unobhala wekhotho yokulingana ngesizathu esithile uyahluleka ukwenza ngendlela ekutjhiwo ngayo nofana nangabe akhekho unobhala okhethiweko kobana asebenze ekhotho yokulingana ngaphasi kwendima a, isiphathiswa esikhona, ngaphandle kwaleso esivezwe endimaneni 2, angakhetha esinye nesinye isiphathiswa somNyango kobana sibambe njengonobhala lokha unobhala ekukhulunywe ngaye anganabukhgoni nofana bekufike isikhathi lapho kukhethwa unobhala ngokuya kwendima a.
Indima (b) ikhutjhwe yi s. 2 (a) yomThetho 52 ka 2002
Kwaphela siphathiswa soMbuso nofana umuntu ovezwe endimaneni 1 a osele aqede isifundo bandulo sokuba ngunobhala wekhotho yokulingana-
a ngaphambi kwelanga lokuthoma ukusebenza kwe ndima 31; nofana b njengobana kuvezwe endimeni 31 6, begodu nalabo amabizo wabo afakwe erhelweni elivezwe endimaneni , bangakhethwa ngokuya kwendimana (a).
Indimamana (b) ikhutjhwe ngu s. 2 (a) yomThetho 52 ka 2002
UmNqophisi-Zombelele womNyango kumele atlame bekabe nerhelo lamabizo wesinye nesinye isiphathiswa soMbuso nofana umuntu o-
a osele aqede isifundo bandulo esivezwe endimeni 31 6;
b okhethwe njengonobhala wekhotho yokulingana ngokuya kwendimana 1 a
UMnqophisi Zombelele anga, ngokuya kobujamo nangokuya kwesiqunto sakhe, atlole phasi ukunikela ngamandla wakhe esiphathisweni esiqatjhwe Mnyango begodu angatjhugulula namkha abekele isiqunto esithethwe Siphathiswa esinikelwa amandla ngeqadi.
indimana ifakelelwe ngu s, 29 womThetho 55 ka 2003.
AboFakazi
Ukubizwa kwabofakazi nemali yokubhadela abofakazi mayelana nokungenzeka kokusebenza komThetho lo kumele isiqunto sithathwe nguNgqongqotjhe ngendlela ebekiweko.
Imilayo kunye neenkambiso zekhotho
) Ngaphandle kobana kuvezwe kilomThetho, ukuvezwa komThetho waboMarhastrada, ka 1944, (umThetho 32 Ka 1944), Kunye nomThetho weKhotho eKulu ka 1959 (umThetho 59 Ka 1959), neenkambiso ezibekiweko kunye neenkambiso ezibikwe ngokuya kweeNkambiso zoMthetho weBhodo yamaKhotho womThetho, umThetho ka 1985 (umThetho 107 ka 1985, uza namatjhuguluko mayelana nomujamo bamakhotho lomThetho ukhambisana nalokhu-
b nekambiso yokusebenza;
c nokulalelwa kwekambiso yesahlulelo nomlayo d nokwahlulela kokungakhambisani nomlayo wekhotho, ukungavumelani nesahlulelo nomlayo, nokunyaza ikhotho;
Begodu ukufikela lapha akukho ekuveziweko emthethweni-lawulo ongaphasi kwendima 30 yomThetho.
Ukulalelwa kwemilandu akwenzeki ekhotho evulelwe woke umuntu, ngaphandle kobana ikhotho yale ngebanga lezokuphathwa kobulungiswa.
a Ngokuya kwesigaba b akukho ekukhiphela ukulalelwa komlandu yikhotho kamaRhastrada ngaphandle njenge khotho yokulingana kobana nayo ikhuphe umlayo ovezwe endimeni 21 2 engaphezu kwe kwelawulo lekhotho kamarhastrada, lapho umlayo kumele uthunyelwe ngendlela yakhona ejajini leKhotho eKulu elinamandla elinikelwe wona.
b Ukusebenza kwendima a ekumayelana nokuvumelana komlayo, izakuhlehliswa bekufike isikhathi sokuphethwa kokudluliswa komlandu ekhotho yenghonghoyilo ekuvezwe endimeni 23.
IinHlangano zokulalelwa kwamacala ngokuya komThetho lo
Ukulalelwa kwamacala ngokuya komThetho lo kungenziwa-
a ngomunye nomunye umuntu ozenzela yena;
b omunye nomunye umuntu ojamele umuntu ongakhgoni ukuzijamela ebizweni lakhe;
c omunye nomunye umuntu ojamele ubulunga besiqhema sabantu;
d omunye nomunye umuntu ojamele umphakathi;
e enye nenye ihlangano ejamele amalunga wayo;
Umuntu ofuna bonyana umlandwakhe ulalelwe ngokuya komThetho lo, ngendlela yakhona, kumele abikele unobhala wekhotho yokulingana mayelana nalokho afuna ukukwenza.
a Unobhala wekhotho kumele, emva kokwamukela isaziso leso, adlulisele indaba le esiphathisweni sekhotho yokulingana, ekunguye ekumele ngaphambi kwesikhathi esibekiweko, athathe isiqunto sokobana indaba le ingalalelwa ekhotho yokulingana namkha kumele idluliselwe kwenye ihlangano esebenza ngeendaba lezi nofana kwenye ikhotho, kwenye iforamu ezakuthathwa njengeforamu yesijamiso sekhotho, ngombono wesiphathiswa sekhotho, iforamu esijamiso ingasebenza ngendlela efaneleko ngokuya kwamandla nomsebenzi enikelwe wona.
b Nangabe isiphathiswa sekhotho sithatha isiqunto sokobana indaba le izakulalelwa ekhotho yokulingana, isiphathiswa sekhotho asidlulisele indaba le kunobhala wekhotho, ekunguye ekumele abeke ilanga lokulalelwa kwendaba le.
Isiphathiswa sekhotho, ngaphambi kobana sithathe isiqunto ngokuya kwendimana 3, kumele sitjheje zoke izinto ezifunakalako kufaka hlangana lokhu okulandelako:
d ubunjalo bokulalelwa kwesinghonghoyilo leso begodu nokobana umphumela wokulalelwa kwesinghonghoyilo uzakwenza kube lula ukutjheja isiqunto esathathwako nobuphathi mandla kileyo ndawo ephethweko.
e amazizo wehlangano ejanyiswe njengeforamu.
a nangabe isiphathiswa sekhotho sithatha isiqunto sokobana isinghonghoyilo kumele sidluliselwe kuforamu esijamiso, kumele akhuphe umlayo, wokubikela unobhala wekhotho yokulingana kobana athathe isinghonghoyilo leso asidlulisele eforamini esijamiso njengobana kutjho umlayo.
b. Nakukhutjhwa umlayo ovezwe esigabeni a, isiphathiswa sekhotho singanamathisela amazizo waso encwadini yomlayo nangabe ubona kunefuneko, amazizo lawo aya eforameni esijamiso.
Ekwamukeleni umlayo ovezwe endimaneni 5, unobhala wekhotho yokulingana kumele adlulisele isinghonghoyilo bekabikele umangali nomangalelwa ngokudluliswa kwesinghonghoyilo sabo.
Ekwamukeleni indaba edluliselwe kuforamu, kumele iforamu isebenze ngendaba leyo nokuthi isebenzise amandla nomsebenzi enikelwe wona
Nangabe iforamu esijamiso evezwe endimaneni 7-
a iyahluleka ukurarulula umraro enikelwe wona ngesikhathi esibekiweko' namkha b ayikhgoni ukurarulula umraro okhona nokobana yanelise umangali nofana umangalelwa.
Iforamu esijamiso kumele, ibuyisele umraro lowo ekhotho yokulingana kobana ikhotho yokulingana ikwazi ukulamula, ngaphambi kwesikhathi ukusukela ngelanga lokubuyiswa komraro ekhotho yokulingana.
URhulumende neenhlangano zoMthetho-sisekelo kumele, nakwenzeka, basize omunye nomunye umuntu ofuna ukwenza isinghonghoyilo sokulalwela ngokuya komThetho lo, okhunye, kungaba kukwenza isiqiniseko sokobana lowomuntu uthunyelwa ehlanganweni ekungiyo ezamsiza.
Amandla nemisebenzi yamakhotho wokulingana
Amakhotho wokulingana ngaphambi kobana kube nokulalelwa kwawo ngokuya komThetho lo kufanele kube nesinghonghoyilo bekathathe isiqunto sokobana mbala mbala kube nebandlululo elingakafaneli, ikulumo yamazondo nofana ukuthlorisa,
Emva kobana sebafumene isinghonghoyilo, ikhotho ingakhupha umlayo osebujameni obufaka hlangana-
a umlayo wesikhatjhana;
b umlayo okhutjhwe ngokwesaziso;
c umlayo wesivumelwano phakathi komangali nomangalelwa mayelana nokulalelwa kwecala ekukhutjhwe mlayo wekhotho;
d umlayo wokubhadela umonakalo mayelana nokulahleka kwemali, kufaka hlangana ukulahlekelwa kwangomuso, namkha ukulahlekelwa sithunzi, ukuzwa ubuhlungu ngokomzimba nangokomkhumbulo, ngebanga lokubandlululwa ngokungakafaneli, kwekulumo yamazondo, nokuthlorisa;
e emva kobana sekulalelwe imibono yomangalelwa nomangali, namkha nangabe umangalelwa akekho ikulumo kamangali izakulalelwa, kuzakukhutjhwa umlayo wokubhadela umonakalo emntwini loyo namkha ehlanganweni ethintekako;
f umlayo ovimbela ibandlululo elingakafaneli namkha kukhutjhwe umlayo wokobana kuthathwe amagadango wokuvimbela ibandlululo elingakafaneli, ikulumo yamazondo, nokuthloriswa;
g umlayo wokuveza amathuba namalungelo akhethekileko adinywa abantu ngeenzathu ezithile;
h umlayo wokuthatha amagadango akhethekileko kobana kutjhejwe ibandlululo elingakafaneli ,ikulumo yamazondo namkha ukuthloriswa;
i umlayo wokwamukelwa kwesiqhema sabantu ngumangalelwa;
k umlayo olaya umangali kobana ahlolisise imithetho-migomo nofana ukusebenza kwawo njengobana kuquntwe yikhotho;
l umlayo ofaneleko owalako wemvelo, kufaka hlangana isiphakamiso esizakusiwa emphathinimandla, kobana bajamise namkha basule ilayisense yomuntu loyo;
m umlayo oyala umangalelwa kobana enze umbiko weragelo phambili ekhotho, namkha emhlanganweni ebekwe Mthetho-sisekelo mayelana nokulandela umlayo wekhotho;
n umlayo olaya unobhala wekhotho yokulingana kobana adlulisele indaba le kumNqophisi wezokuTjhutjhiswa koMphakathi onelungelo lokuphatha ihlangano elalela imilamdu yobelelesi ngokuya komThetho wenarha;
o umlayo afaneleko wokubhadelwa kweendleko mangali nofana umangalelwa;
p umlayo wokukhambisana nokutjhiwo Mthetho.
Umlayo okhutjhwe yikhotho yokulingana ngokuya komThetho lo ubanomthelela emlayweni wekhotho ekukhulunywe ngawo. Mayelana negadango lomlandu wombango.
Ikhotho, ngesikhathi nofana ngemva kwesinghonghoyilo, ingathumela-
a isinghonghoyilo sayo, ekulalelweni lomlandu khulukhulu nangabe kunokuphikelela kokungalandeli ikambiso namkha ukungalandeli ekutjhiwo mthetho mayelana nebandlululo elingakafaneli, ikulumo yamazondo, lokho kuzakuthunyelwa ehlanganweni ebekwe Mthetho-sisekelo kobana isetjhisise;
b okhunye nokhunye ukulalelwa komlandu ehlanganweni ebekwe Mthetho-sisekelo kobana ilamule ,ilethe ukubuyisana nofana ukukhulumisana.
Ikhotho inamandla angezelelweko wokwenza umsebenzi wayo nokusebenzisa amandla enikelwe wona, kufaka hlangana amandla wokukhipha isigwebo namkha incwadi esigunyazo.
Ekulalelweni kwesinye nesinye isinghonghoyilo ngokuya komThetho lo, ikhotho ingabawa, umangalelwa nofana umangali nofana izenzele yona nayibona kuphathelene nezobulungiswa, ibize munye nofana babili babantu abanekghono nabangathanda ukusiza kobana babe basizi beemphathiswa zekhotho.
Enye nenye indaba yomThetho evelako kobana ithathelwe isiqunto ekulalelweni komlandu kunye nombuzo wokobana isiqunto esithathwako siqunto esifaneleko nofana isiqunto somthetho kumele sithathwe siphathiswa sekhotho ngendlela yakhona.
a Nangabe umsizi weemphathiswa zekhotho uyahlongakala, nofana isiphathiswa sekhotho sehluleka ukubamba njengomsizi weemphathiswa zekhotho, nofana angakezi emsebenzini nofana ubawa kobana azikhuphe ekulalelweni kwecala ngaphambi kobana kuphethwe ukulalelwa kwecala, isiphathiswa sekhotho singa, ukwenza ubulungiswa busebenze nangenva kokutjheja ipikiswano yomangali nomangalelwa -anga i akhuphe umlayo wokobana ukulalelwa kuragele phambili;
ii akhuphe umlayo wokobana ukulalelwa kuthome kabutjha iii nangabe umsizi weemphathiswa zekhotho akekho emsebenzini, angahlehlisa ukulalelwa bekufike isikhathi sokufumana umsizi weemphathiswa zekhotho.
b Isiphathiswa sekhotho asinikele ngembangela yomlayo esiwukhuphe endimaneni 1 nofana ii a Isiphathiswa sekhotho esisizwa basizi beemphathiswa zekhotho kesinye nesinye isinghonghoyilo lapho umangali nofana umangalelwa ekulalelweni komlandu ukhupha umlayo, kumele erekhode umbono wakhe-
b Unobhala wekhotho msinyazana kumele adlulisele iimbangela lezo ekhotho yokudlulisela amacala agwetjiweko kobana sibuyekezwe isiqunto leso ngendlela efaneleko.
c Ikhotho yenghonghoyilo yamacala agwetjiweko inamandla wokukhupha umlayo mayelana nesiquntu esithathiweko.
Ukudluliselwa kwamacala agwetjiweko ekhotho yeenghonghoyilo nokubuyekezwa kwawo
Omunye nomunye umuntu onesinghonghoyilo mayelana nesiqunto esithethwe yikhotho yokulingana ngokukhambisana nomThetho lo, ngaphambi kwesikhathi esibekiweko, enze isinghonghoyilo mayelana nomlayo okhutjhiweko, lokho angakwenza ekhotho ekulu enamandla nofana ekhotho ekulu yenghonghoyilo zamacala asele agwetjiwe.
Ekufakeni isinghonghoyilo, iKhotho eKulu nofana iKhotho eKulu yokuDlulisa kwamaCala aGwetjiweko, ingakhupha umlayo ngendlela ebona kufanele ngayo.
Ngaphandle kwendimana 1 Omunye nomunye umuntu onesinghonghoyilo mayelana nomlayo okhutjhwe yikhotho yokulingana, ngokuya kwemilayo yekhotho yomThetho -sisekelo, angafaka isinghonghoyilo sakhe bunqopha ekhotho yomThetho-sisekelo.
Nakwenzeka kuba nokutjhayisana mayelana nesiqunto esithethwe siphathiswa sekhotho mayelana nendaba evezwe esigabeni b sokuhlathulula ubujamo obungakafaneli', uNgqongqotjhe angathumela icala eliveziweko lelo eKhotho eKulu yokuDlulisela amaCala aGwetjiweko namkha ekhotho yomThetho-sisekelo kobana kuthathwe isiqunto.
a Nangabe isiphathiswa sekhotho kamarhastrada sikhupha isiqunto mayelana nobujamo bebandlululo obuvezwe esigabeni b sokuhlathulula ubujamo obungakavunyelwa', Isiqunto okumele, emva kobana sekuqediwe ukulalelwa kwecala, sithunyelwe ekhotho eKulu kobana sibuyekezwe.
b Ikhotho eKulu, emva kobana seyitjheje umlandu, ingeza nesiphakamiso esikhambelana nendimana 5 a emva kwalapho ingakhupha umlayo ngokukhambisana nomThetho.
ISAHLUKO 5
UKUTHUTHUKISA UKULINGANA
Isibopho sazombelele sokuthuthukisa ukuLingana
URhulumende unesibopho nomsebenzi wokukhuthaza nokufeza ukulingana.
Boke abantu banomsebenzi nesibopho sokukhuthaza ukulingana
Ilanga lokuthoma ukusebenza kwe s.24: kuzakumenyezelwa
UMsebenzi kaRhulumende wokuthuthukisa ukulingana
URhulumende kumele, nakukghonakala arhelejwe ziinhlangano zoMthetho-sisekelo-
a athuthukise ijima lokwazisa abantu ngamalungelo wabo kobana bakwazi ukuthuthukisa ukuzwana, ihlonipho nokulingana;
b athathe amagadango wokuthuthukisa nokwenza amahlelo asebenze ekwenzeni kube nokulingana;
i thuthukisa amahlelo wokutjheja elinye nelinye ibandlululo elingakafaneli;
ii Ukuphasisa omunye umThetho ozakukukhuthaza ukulingana nokusungula isisekelo soMthetho ngokukhambisana nomnqopho womThetho;
iii ukuthuthukisa ukusebenza ngefanelo njengobana kuvezwe kilomThetho kobana kukhuthazwe ukulingana, nokunikela ngomhlahlandlela;
v ukuthuthukisa ukusebenza kwangaphakathi mayelana neenghonghoyilo zebandlululo elingakafaneli, ikulumo yamazondo, nokuthloriswa;
vi ukuza namajima welwazi kobana kuthuthukiswe lomThetho.
IKomitjhana yamaLungelo woBuntu eSewula Afrika kunye nezinye Iinhlangano ezibekwe Mthetho-sisekelo ngokungezelelweko, ngokuya komThetho-sisekelo nofana omunye nomunye umThetho, zingabawa elinye nelinye iziko elingaphasi korhulumende nofana omunye nomunye umuntu kobana anikele ngelwazi mayelana namagadango engenza kobana kuphumelele indaba yokulingana, nakukghonakala kufakwe umlayo womThetho wenarha, ukusebenza kwawo nokukhambisana nomThetho obekwe Sibetha-Mthetho senarha,umlayo wokusebenza ngefanelo kunye namahlelo womThetho lo.
Ekungezelelweni kwamandla nemisebenzi yeenhlangano ezibekwe Mthetho-sisekelo Iinhlangano lezi godu zinamakhgono woku-
a siza abamangalelwa mayelana nokulalelwa kweenghonghoyilo zabo ekhotho yokulingana;
b zingenza iphenyo emacaleni beziveze neemphakamiso njengobana zilaywe yikhotho mayelana nokuragela phambili kokungakhambisani nomThetho lo nofana emacaleni webandlululo elingakafaneli, ikulumo yamazondo nofana ukuthlorisa ekhotho yokulingana;
c zingafaka isibawo emnyangweni, ngendlela efaneleko, mayelana nemibiko emayelana namacala afakiweko ubunjalo bawo kunye nomphumela wakhona.
Boke AboNgqongqotjhe abasebenzise amagadango athethweko asebenze ngokusebenzisa iinsetjenziswa ezikhona esinqophe ukuphumelelisa ukulingana ngokobana bazibophelele eku-
a ekuqedeni elinye nelinye ibandlululo elingakafaneli nokuragela phambili kokungalingani komunye nomunye umThetho, umThetho-mgomo abasebenza ngawo;
b bahlele bebenze amahlelo wokulingana asebenze ngendlela efaneleko, kilowo mtlolo akubekwe isikhathi sokwenza amahlelo asebenze, basebenzisane noNgqongqotjhe wezeeMali.
a. Amahlelo wezokulingana, ngaphambi kobana kuphele iminyaka emibili emva kokuthoma ukusebenza komThetho lo, athunyelwe eKomitjhaneni yamaLungelo woBuntu yeSewula Afrika kobana asebenze ngendlela efaneleko.
b IKomitjhana yamaLungelo woBuntu yeSewula Afrika ayithintane neKomitjhana yokuLingana koBulili nayisebenza ngamahlelo avezwe esigabeni a.
Ilanga lokuthoma ukusebenza kwe s. 25 kuzakumenyezelwa
Ukuzibophelela kwabantu abasebenzela umphakathi mayelana nokukhuthaza ukulingana
Kumsebenzi womunye nomunye umuntu bunqopha nofana ingasi bunqopha onesivumelwano noRhulumende nofana okghona ukusebenzisa amandla kaRhulumende kobana akhuthaze ukulingana ngokobana-
a aveze amahlelo wokulingana afaneleko, amakhodi, iimpengu esivezwe Mbuso kunye namanye amagadango afaneleko wokukhuthaza ukulingana;
b kukatelelwe bekutjhejwe ukukatelelwa kwamahlelo wokulingana, amakhodi, kunye neempengu ezithuthukisiweko;
Ilanga lokuthoma ukusebenza kwe s. 26: kuzakumenyezelwa
Ukuzibophelela kwabantu boke ekukhuthazeni ukulingana
Ukuvumelana nesigaba 26, boke abantu, iinhlangano ezingasizo zombuso, iinhlangano zomphakathi iinhlangano zabarholi bendabuko kumele zikhuthaze ukulingana esikhozini sazo nezinye iinhlangano emisebenzini yazo nomphakathi.
UNgqongqotjhe kumele athuthukise imithetho lawulo ekhambisana nomThetho lo , nabanye Abogqongqotjhe bangathuthukisa umThetho lawulo ngokukhambisana nomThetho neminye imithetho ekhuthaza iinkampani, iinkampani zehlanganyela, iinqhema, iinhlangano zemidlalo, iinhlangano zamabubulo kunye nezinye iinhlangano ngendlela efaneleko, ngokuya kobukhulu bazo iinsetjenziswa zazo nokuba namandla kwazo, kobana zilungiselele amahlelo nofana zikhambisane nokusebenza okufaneleko nofana zibike eenhlanganweni mayelana namagadango wokuthuthukisa ukulingana.
Ilanga lokuthoma ukusebenza kwe s. 27: kuzakumenyezelwa
Amagadango akhethekileko wokukhuthaza ukulingana mayelana nobuhlanga, ubulili nokukhubazeka
Kunobufakazi bokutjhutjhiswa komunye nomunye umlandu kobana ibandlululo elingakafaneli mayelana nobuhlanga, ubulili namkha ukukhubazeka kudlale indima ekugwetjweni kwamacala, lokhu kubonakala njengobujamo obusilingako mayelana nomnqopho wesigwebo.
IKomitjhana yamaLungelo woBuntu ye Sewula Afrika kumele, embikweni wayo ovezwe endimeni 15 womThetho weKomitjhana yamaLungelo wobuntu umThetho 54 ka 1994, ufaka hlangana ukuhlungwa kwebandlululo elingakafaneli mayelana nobuhlanga, ubulili nokukhubazeka ekuragela phambili eSewula Afrika, umphumela neemphakamiso kukobana lomraro ungararululwa njani.
a Iinhlangano zoMbuso ezisebenzela umphakathi nabantu boke banomsebenzi nesibopho, khulukhulu uku-
i ukuqeda ibandlululo mayelana nobuhlanga, ubulili, nokukhubazeka;
ii ukukhuthaza ukulingana mayelana nobuhlanga, ubulili, nokukhubazeka;
b ukwenza imisebenzi evezwe esigabeni a, iinhlangano zikarhulumende ezisebenzela umphakathi, kunye neenhlangano ezisemthethweni nalezo ezingekho emthethweni kumele-
i zihlolisise imithetho, imithetho-mgomo. Nokusebenza kwawo ngomnqopho wokuqeda loke ibandlululo;
ii ziphasise imithetho, zithuthukise imithetho-migomo, bezithome amahlelo wokusebenza ngefanelo kobana kuqedwe ibandlululo mayelana nobuhlanga, ubulili kunye nokukhubazeka;
iii zize namahlelo wokusebenza kobana kuthuthukiswe bekuphumelele ukulingana mayelana nobuhlanga, ubulili nokukhubazeka. begodu iv kube nokutjheja okuphambili indaba yokuqeda ibandlululo elingakafaneli nokukhuthaza ukulingana mayelana nobuhlanga, ubulili nokukhubazeka.
Isitjengiso serhelo lezenzo zebandlululo elingakafaneli elenzeka kweminye imikhakha
Ngaphandle kobana siphambuke kilokho ekutjhiwo Mthetho, iTjheduli yomThetho lo inqophe ukukhombisa beyigandelele izenzo lezo ezingakafaneli, lezo ezaziwako ekumele zirarululwe,
UMbuso kumele, ngendlela efaneleko, wenze isiqiniseko sokobana umThetho wenarha kunye namanye amagadango ayathathwa kobana kurarululwe izenzo esivezwe endimaneni 1.
UNgqongqotjhe kumele, eemphakamisweni zakhe mayelana neKomidi yokuBuyekeza ukuLingana, Njalonje, ahlolisise izenzo esivezwe kutjheduli ngomnqopho wokukhulisa, wokutjhugulula irhelo lezenzo ezivezwe kutjheduli.
ITjheduli inqophe ukuveza irhelo leentjengiso lezenzo zebandlululo elingakafaneli kobana ku-
a kurarululwe bekuqedwe lezizenzo; godu b kusizwe abantu ekuvezeni ilwazi labo nezenzo.
Irhelo leentjengiso lezenzo kutjheduli alikapheleli kumele litjhejwe belibuyekezwe yiKomidi eBuyekeza ukuLingana njalo nje.
ISAHLUKO 6
OKUMUMETHWEKO NOKUSEBENZA KOMTHETHO
a Neenkambiso ekumele zilandelwe nofana ezimayelana nesinghonghoyilo ngokukhambisana nomThetho lo, kufaka hlangana indlela iinghonghoyilo ekumele zenziwe ngayo, ukudluliselwa kweenghonghoyilo njengobana kuvezwe endimeni 20 nokulalelwa kweenghonghoyilo zamsinyana;
b neforomo lesibawo esinye nesinye, ubuphathi mandla, isitifiketi, imvumo, isaziso, umlayo, ikambiso, ukutlolisa nokubizelwa ekhotho kumele kwenziwe, kukhutjhwe ngokuya komThetho lo; kunye nelinye iforomo elizakufuneka elizakusekela okumumethwe Mthetho lo;
c ukunikelwa isizo lomThetho ngokusebenzisa imali kaRhulumende emacaleni afaneleko nokuthintana neBhodi yesizo lomThetho;
f ukuvela kwabofakazi emacaleni avelako nakusetjenziswa lomThetho nokubhadelwa kwabofakazi;
g isivumelwano somlayo wekhotho esivela ekhotho kamarhastrada esivezwe njengekhotho yokulingana endimeni 19 3 a;
i Indlela ekumelwe ilandelwe mayelana nokukhetha abasizi beemphathiswa zekhotho ngokuya komThetho lo;
j Izinto ekumele ziyelelelwe yikhotho yokulingana kukobana bangabizela abasizi beemphathiswa zekhotho ekhotho ngokuya kokusebenza kobulungiswa;
l Indima edlalwa ziimphathiswa zekhotho nekambiso ekumele ilandelwe emacaleni lapho ikhotho yokulingana isizwa basizi beemphathiswa zekhotho;
m ukubawa ukukhutjhwa ekulalelweni komlandu kwabasizi beemphathiswa zekhotho kunye nekambiso elandelakwo mayelana nokubawa ukukhutjhwa ekulalelweni komlandu;
s ikambiso ekumele ilandelwe mayelana namacala adluliselwe ekhotho ekulu nokubuyekezwa kwawo njengobana kuvezwe endimeni 23;
t imibiko evezwe endimeni 25 3 c no 26 c kunye namahlelo wokulingana avezwe endimeni 25 4 b no 5 a nendima 27 2
u ukutjhugululwa komThetho lo utjhugululelwe emalimini asemthethweni nokuphadhlalajwa njengobana kuvezwe endimeni 31 2 b;
v amandla nemisebenzi yeKomidi yokuBuyekeza ukuLingana ekuvezwe endimeni 33;
w enye nenye indaba ekufuneka nofana evunyelwe kobana ivezwe Mthetho-lawulo ngokukhambisana nomThetho lo;
x enye nenye indaba ekunefuneko kobana ivezwe ukuze kuphumelele iminqopho yomThetho lo.
omunye nomunye umThetho-lawulo ongaphasi kwendima le ongabanomthelela wokobana uMbuso usebenzise imali akwenziwe ngokuthintana noNgqongqotjhe wezeeMali.
UmThetho-lawulo owenziwe ngaphasi kwendima le awubeke kuzwakale kobana omunye nomunye umuntu owephula lomThetho nofana owehluleka ukukhambisana nalomThetho uzakufunyanwa amlandu bekangagwetjwa ngokobana ahlawuliswe nofana agwetjwe iinyanga ezingadluli e-12.
a Omunye nomunye umThetho-kambiso owenzwe ngaphasi kwalendima awubikwe ePalamende emalangeni ama-30 ngaphambi kobana ukhutjhwe kuGazethi, nangabe iPalamende kusikhathi sayo sokusebenza.
b Nangabe akusisikhathi sokusebenza kwePalamende njengobana kuvezwe esigabeni a, imithetho-lawulo ayithunyelwe kuSomlomo wePalamende, emalangeni, ama -30 ngaphambi kobana ikhutjhwe kuGazethi.
Imithetho-lawulo eyenziweko ngokuya kwendima le, khulukhulu indimana 1 a emayelana nekambiso yemibuzo, kumele msinyazana kube nesiqiniseko sokobana ukusebenza komThetho lo kuba lula, kuyazwakala, begodu kuyakghonakala.
Ukusebenza komThetho
Ngaphandle kwesigaba 16 1 akukho ukulalelwa kwesinghonghoyilo ekuzakwenzeka ekhotho ngaphandle kobana isiphathiswa sekhotho nabo mabhalana bekhotho babekhona emsebenzini.
- Nomnqopho wokuthoma ukusebenza komThetho lo nokwenza kobana ufumaneke msinyazana-
i khethwa njengeemphathiswa zekhotho;
b UNgqongqotjhe akenze lomThetho ube khona ngamalimu woke asemthethweni ngendlela efaneleko ngaphambi kokuphela kweminyaka emibili emva kokuthoma ukusebenza komThetho lo.
UmNqophisi-Zombelele womNyango akathathe amagadango asebenzise neensetjenziswa ezikhona zomNyango zokuqiniseka kobana unobhala wekhotho yokulingana ukhona kwenye nenye ikhotho eRiphabliki.
Ijaji elikhulu, kumele lithintane neKomitjhana yokuSebenza koBulungiswa kunye neKomitjhana YaboMarhastrada, kuthuthukiswe umtlolo wokubandula ngomqopho wokwakha ihlelo lokubandula nokwakha isiqhema esinelwazi seemphathiswa zekhotho, ezizakwazi ukurarulula imiraro yobulungiswa njengobana kuvezwe kilomThetho ngokobana kunikelwe-
a iziko lokubandula iimphathiswa zekhotho;
b kube nekambiso yokusebenza efanako, izinga nekambiso ekumele ilandelwe ziimphathiswa zekhotho ekwenzeni imisebenzi yabo nekusebenziseni amandla abanikelwe wona.
Ijaji elikhulu kumele, ngokuthintana NeKomitjhana yaboMarhastrada, iKomitjhana yokuSebenza koBulungiswa kunye noNgqongqotjhe, benze isifundo bandulo sisebenze njengobana kuvezwe endimaneni 4
UmNqophisi-Zombelele woMnyango kumele athuthukise bekenze isifundo bandulo sisebenze kibonobhala bekhotho yokulingana ngomnqopho wokwakha isiqhema esibanduliweko, esizinikeleko nesinelwazi nesingesabonobhala abakhethekileko, ngomnqopho wokobana benze umsebenzi wabo ngefanelo njenjengobana kuvezwe mThetho lo. Ngokobana kunikelwe-
a iziko lokubandula abonobhala b kube nekambiso yokusebenza efanako, izinga nekambiso ekumele kulandelwe bonobhala nabenza imisebenzi yabo.
UNgqongqotjhe kumele ahlongoze umbiko ePalamende, ngendlela yakhona mayelana nokumumethweko nokusebenzisa iimfundo bandulo ezivezwe endimaneni 4 n 5.
S.31 ikhutjhwe ngu s.3 womThetho 52 ka 2002
ISAHLUKO 7
UKUBUYEKEZWA KOMTHETHO, ISIHILOKO ESIFITJHANI NOKUTHOMA UKUSEBENZA KOMTHETHO
Ukusungulwa kwekomidi yokubuyekeza ukulingana
a siphathiswa esikhulu sobulungiswa esineemfundo ezifaneleko;
b ngusihlalo weKomitjhana yamaLungelo woBuntu yeSewula Afrika c ngusihlalo weKomitjhana yokuLingana koBulili;
d umjameli womphakathi;
e isazi samalungelo wobuntu;
g. ilunga loMkhandlu oweNgamele iiMfunda.
ilanga lokuthoma ukusebenza kwe s. 32: 1 Septemba 2000
Amandla, imisebenzi kunye nesikhathi esibekelwe ukusebenza kwe-ofisi yeKomidi yokuBuyekeza ukuLingana
IKomidi yokuBuyekeza ukuLingana-
a kufanele iyelelise uNgqongqotjhe mayelana nokusebenza komThetho;
c kufanele ilethe imibiko yayo qobe kuNgqongqotjhe mayelana nokusebenza komThetho lo, batjhetjhe kobana iminqopho yomThetho nomThetho-sisekelo iyafezeka begodu kufanele beze neemphakamiso mayelana nefuneko elinye nelinye elingabakhona kobana kutjhugululwe umThetho lo kobana ukwazi ukusebenza ngefanelo;
d Inamandla neminye imisebenzi enikelwe yona njengobana kuveziwe.
IKomidi yokuBuyekeza ukuLingana ingenza umsebenzi wayo neenkulumo-pikiswano emihlanganweni yawo nayibona lokho kufanele;
) Amalunga weKomidi yokuBuyekeza ukuLingana avezwe esigabeni 32 (a), (no (d) no (e) aqatjhwelwe isikhathi esiminyaka emihlanu begodu bangaqatjhwa godu ngemva kokuphela kwesikhathi sabo sokusebenza.
Eminye imibandela ebekelwe amalunga aqatjhiweko weKomidi yokuBuyekeza ukuLingana kuvunyelwene ngawo.
Umsebenzi wokuphatha omayelana nokusebenza kweKomidi yokuBuyekeza ukuLingana awenziwe ziimphathiswa zoMbuso ezikhethwe Mnqophisi -Zombelele.
Amalunga weKomidi yokuBuyekeza ukuLingana azakubhadelwa, bebanikelwe nezinye iinzuzo njengobana lokho kuzakuquntwa nguNgqongqotjhe nakazakubonisana noNgqongqotjhe weeMali.
ilanga lokuthoma ukusebenza kwe s. 33 1 Septemba 2000
Imihlahlandlela-yelawulo-kambiso ku HIV/AIDS, enarheni mazombe, ebujameni bezomnotho nehlalakuhle, kunye nokuzibophelela komndeni nobujamo
Amazizo akhona wokufakazela ukuqakatheka, imithelela emphakathini esondelene nokudinywa amathuba nokubandlululwa ngembangela yobujamo benTumbantonga HIV/AIDS kwezomnotho nehlalakuhle, enarheni mazombe kunye nekuzibopheleleni kwemindeni nobujamo bomndeni-
b iKomidi yokuBuyekeza ukuLingana kumele, kungakapheli unyaka, iphenyisise beyilethe neemphakamiso kuNgqongqotjhe.
a ekuthinta ukuphathwa kwamakhotho mayelana nokuthatha iinqunto zokurarulula imibango engararululwa ngokusebenzisa lomThetho ebujameni lobu;
b okukhandela umangali kobana angavuli umlandu mayelana nobujamo obunjalo ekhotho yomThetho;
Isihloko esifitjhani kunye nesithomo
LomThetho ubizwa ngokuThuthukiswa kokuLingana nokuVimbela iBandlululo elingakaFaneli UmThetho ka 2000, begodu uzakusebenza ngelanga elibekwe nguMongameli ngokobana kumemezelwe eMtlolweni kaRhulumende.
Amalanga ahlukeneko angabikwa ngokuya kokusebenza komThetho lo.
Itjheduli
IRHELO LEENTJENGISO ZOKUSEBENZA NGENDLELA ENGAKAFANELI KWEMINYE IMIKHAKHA
Isigaba 29
Abasebenzi kunye nomsebenzi a Ukwenza iinrhibe ezingasiliqiniso mayelana nokufumana amathuba wemisebenzi ngokusebenzisa iinkambiso zokuqatjha nokuhlunga abasebenzi.
b Ukwenza ihlelo lokuqatjha, ukuthuthukisa, ukukhuphula emsebenzini nokugcina abasebenzi ekwenzeka ngebanga lebandlululo elingakafaneli ebantwini ebaveziweko okumayelana nobujamo obungakafaneli.
c Ukwahluleka ukuhlonipha imigomo yokubhadela ngokulingana emsebenzini olinganako d Iinlinganiso eziragela phambili zemali yomrholo ezihlukeneko ezathathelwa ebandlululweni lakade elingakafaneli.
Ifundo a Ukunina abafundi ngokungakafaneli emazikweni wefundo, kufaka hlangana nabafundi ananeemfuno ezikhethekileko.
c Ukwahluleka ngaphandle kwesizathu sokwamukela iinhlanga ezihlukeneko kwezefundo
Iinsetjenziswa zamaphilo nezinye iinzuzo a Ukuthatha abantu ubahlole ngokwamaphilo ngaphandle kwemvumo yabo.
b Ukwala ngendlela engafunekiko nofana ukwalela omunye umuntu kobana afumane iinsetjenziswa zamaphilo nofana ukwehluleka ukunikela ngeensetjenziswa zamaphilo komunye nomunye umuntu.
c Ukwala ukunikela ngeensetjenziswa zesizo elirhabako ebantwini besitjhaba ezithile ngendlela yobujamo obungakavunyelwa.
d Ukwala ukurhelebha ngeensetjenziswa zamaphilo ebantwini abadala.
Izindlu, indawo yokuhlala, inarha kunye nepahla a Ukulamula kokususwa ngekani kwabantu enarheni abahlala kiyo ngokuya kobujamo obungakavunyelwa b Ukwenza umkhawulo mayelana nobujamo bobuhlanga nobomphakathi.
c Ibandlululo elingakafaneli mayelana nokusizwa ngezindlu, imali-mboleko, nofana ukusizwa ngemali ngokukhetha ubuhlanga, ubulili, kunye nobunye ubujamo obungakavumeleki.
d Ukwahluleka ukubonelela iimfuno ezikhethekileko zabantu abadala.
c Ngokunina umuntu nofana abantu, kufaka hlangana indlela engakafaneli yokwala ukunikela isizo ebantwini abasebujameni be HIV/AIDS.
IPentjheni a Ukunina omunye nomunye umuntu ehlelweni lobulunga besikhwama semali sabalisa emsebenzini namkha ekumnineni kobana afumane inzuzo esikhwameni semali ngembangela yinye ethile nofana ezinye iimbangela.
b Ukubandlulula ngokungakafaneli kwamalunga nofana abazuzi besikhwama semali sabalisa emsebenzini.
Ukubambisana a Ukuthatha isiqunto ngendlela engakafaneli kobana ngubani ekumele amenywe kobana abemlingani endabeni yokubambisana.
b Ukwenza ibandlululo elingakafaneli ebujameni bokobana umuntu amenywe ukuba mlingani.
Amabizelo kunye neenhlangano a Ukwenza ubujamo obungakafaneli bokumedela namkha bokwalela umuntu kobana angenele ibizelo khulukhulu ebantwini egade badinywe amathuba.
b Ukumedela umuntu ngendlela engakafaneli namkha ukumalela kobana afumane inzuzo namkha iinsetjenziswa ngebanga lobujamo obungakafaneli.
Ukunikelwa kwepahla, imisebenzi kunye neesetjenziswa a Ngokungakafaneli ukwalela nofana ukwehluleka ukunikela ngepahla nofana iinsetjenziswa nofana ukunikela ngeensetjenziswa ezikhona komunye nomunye umuntu nofana esiqhemeni ngendlela engakafaneli.
b Ukwenza ubujamo obukhuthaza umphumela webandlululo elingakafaneli lakade namkha ukuninwa mayelana nokufumana iinsetjenziswa eziphathelene neemali.
c Ukumeda ngokungakafaneli mayelana namathuba wesivumelwano sokunikela ngepahla nomsebenzi.
iinqhema, zemidlalo kunye neenhlangano a Ukwala ngokungakafaneli ukutjheja isibawo esenziweko sobulunga beenhlangano nofana besiqhema ngeembangela ezingafunakaliko.
b Ngokungafunakaliko ukwalela ilunga kobana lifumane iinzuzo ezinye nezinye ezinikelwa yihlangano nofana isiqhema.
c Ukwehluleka ukuthuthukisa iinhlanga ezihlukeneko nokukhetha abajameli besiqhema.
