"Hayi, mani Maqhinga! Ungazenzi isithingithingi lapha ni. Angithi nabathi 'bayokuhlawula' batjho nabayokuloya khona abantu bazakufa. Nomuntu nayokuhlawula vane ayokukapa utjani, umonyani, usotokolo nokhunye khona okutjaliweko kuzakumila bekukhule kuhle. UMaqhinga abuze-ke bona batjho abantu mumonyani notjani? Omunye athi, "lye, kutjho khona." 
Ujame ngalo Shabangu Mbhele! 
Unina athi ru atjhinge ngerhayisini lapha alayelwe khona. lhliziywakhe kwathi ayijame nakabona imali enengi kangaka. Awa, wakhupha leyo efunekako wabopha kuhle wavala. Wazitjela bona kuzakuthi kungakhamba umuntu ofikileko lo akhe azoyiqala kuhle. Afike anike uMgajana imali agijime ayise kuyise. UMaqhinga acabange msinya. Arha, alithole iqhinga. Ezwakale selathi, "Kosikazi yekhayapha, ngome kangangani. Ningangitholela isiqukwana sotjwala khengiqede inyora?" Utjho ukhupha imadlana ngesikhwameni. UNoMgajana ayithathe athi kuzakuya yena ngombana nangu uMgajana usamthumile. Akhohlwe tjhira ngemali engerhayisini Asathi angathi sithe, uMaqhinga athi ru atjhinge ngerhayisini. Ngemva komnyango ayibone ikasi. Ayivule msinya. Wu, naku umgodla wemali. Awuthi hlasi. Aphume ngesibuyeni, ziye. UNoMgajana nakabuyako afumane ngesikhundla. Awa, athi mhlamunye umuntu loya usaye ngaphandle. Muntu uyabuya, muntu uyabuye do umuntu ukubuya. Alo uzabenzani yena utjwalobu? Abubeke emsamo arage nomberegwakhe. Sekuhlwile bagome nabantwana balale. Phakathi kobusuku uMakgwayeja selaraga "iimbuzi". Afike ararhe umnyango angene. Abangele unina labantwana itjhada. Woke umuntu avuke ajame ngeenyawo. Abuze bona uphi umuntu omfunako loyo. Atjelwe bona sewanyamalala kunganamuntu ekhayapha. 
11. 1komo 
"Wo! Wo-wo-wo." Kwaphendula yena uMaweni siqu. Akhange bebabone bonyana Maweni ndini uvelephi. Wu! Arhuwelele uMakgwayeja aphoseke ngetendeni ezele abantu abazibhinela kamnandi kangangani. Angithi balindele umporofidi oyokuthandazela amanzi. Umbhino uthi nya nakungena uMakgwayeja ngebelo. Napa nabogosa bangena barhuwelela. "Ifene! Nasi ifene ibamba umporofidi!" Abogosa nabaphoseka ngetendeni, abantu bona baduma baya ngaphandle. Angithi bafuna ukuyokulamulela umporofidi obanjwa yifene. Umaweni wathoma ngokuwowozela phasi wakhongozela. UMaqhinga wangamtjheja. Wafuna ukuzikhambela. Wayigadanga emsileni. UMaweni wase wamuthi bhi. Wamtjhubatjhuba ngepurapurakhe yomgodla le. Wambamba ngesandla sinye. Ngesinye wakhongozela awowoza ngekani kwanjesi. wabawa ugosa bona msinya. Ugosa wathi UMakgwayeja weqa Abantu bathi bafuna ukuyokulamula babona urodo ongangani wefene. Agu, bajika. Bathi thupetle... Batjhinga le nale. Hayi itjhada elalilapho. Nezinja zekhayapha zakhe zathi ziyagabaza. Zafumana itsitsirimba engangani yefene! Awa, zacimela emnyameni. Batjho kotjhatjha akulilwa kulilwa komrhali. Khonokho kwezwakala uMakgwayeja arhuwelela hlangana nabantu. "Maqhinga, yewunikele ifene leyo intatha leyo ikhambe!" Abantu nabezwa 'lentatha' bajame baqale okwenzekako. Namkhani sekurhwaqela nje nokho bayakubona okwenzeka ecabazinaphaya. UMaqhinga afake isandla ngesikhwameni sebhurugu. Isandla siphume sifumbethe okuthile kubekwe esandleni sefene esisoloko sikhongozele. Ifene imlise uMaqhinga athi dusu phasi. lbhambade izandla. Nasiya lakatja, lakatja itjhinga emnyameni. UMakgwayeja agijime ayokuvusa umnganakhe amtjhiriya. Abantu batjho kanyekanye bathi "INTATHA? Utjho zephasi... Yaba kuphuma komthandazo wamhlokho. 
MAKGwAYEjA: Alo, indlela iyaphi elangeni elingakeli? 
"Wo, udlhayele kanti ngizakulisa mina." Watjho uMaqhinga aziqalela le. "Ubuntwana kuyini Maqhinga umuntu amkhulu aneendevu?" Kubuza uMakgwayeja. 
MAQHINGA: Naku umukhwa werhawuda. Mh! Zimnandi ndoda. Ziyatjhelela emphinjeni. 
"Afeke! Imali enengi kangaka?" Kubabaza umnakwabo, lekosi. Arage. "Khona sinaqiniso lini bona umuntu lo akasikhohlisi yinyanga yamambala, yi?" 
"Khsh! " Kungenela uMakgwayeja. "Thula! Uzakuvusa isincanakazana sami." 
"Nakungangenwako, alo irhelejwa ngubani nayelaphako?" UMaqhinga selararekile kwanjesi. Angithi uyazi bona kuba mberego ongangani nakwelatjhwa iingulani. Zizodwa ezirarabalako nakumele zirhaywe. Yeke kumele kube nozibambako azigagadlhele inyanga beze iqede ekwenzako. Kanti uyafuneka godu umuntu ozakubasela idengela iingulani nazincindiswako. Uyawazi umberego wenyangeni uMaqhinga ngombana uyisemkhulu kwakungumakekerembe wenyanga. UMakgwayeja ahlathulule ngokuthi iinyangezi zinabo abantu abazirhelebhako ngendlinapho. 'Makgwayeja, alo-ke mina ngingenaphi. endabenakho le?" 'Arha-ke. Mbuzo omuhle owubuzako lo. Uyabona, wena uzokuba sipuku sekosi eyahlongakalako." 
MAQHINGA: Nanzi nje inyosi ngethungeni. 
"Hawu, kanti iimpuku matjhatjha kangako?" Kubuza uMaqhinga. "Wu, ungethuswa ziinjasikazi ezinzimezi. Akunanto lapho. Into nje isipuku sinobulibaji. Umuntu akasilimuki msinya. Nawurhabe wasilimuka, batjho usulunge ngemlanjeni weyamele ngaphetjheya. Bewuqede nokusilahla. UMaqhinga abuze bona kanti isipuku sona asiweyami umlambo kuba yini? Umnganakhe aphendule ngokuthi batjho sesaba amanzi. UMaqhinga atjhiriye umnganakhe ngokuthi nabangafika enyangeni abaya kiyo le izafike yenze amariyadlhana wokuthintitha isipukwesi. Bathule godu. Kutjhe inyawo. Kuthi sekusebusukwaneni tle bezwe ilizwi lomuntu inga utjhayela iinkomo. Baphakamise iinyawo nanyana kubudisi nje ngemva. Ngambala nabathi ve ngeqadi kwehlathi egade bagega ngalo bathumbukele endleleni. Nasi ikoloyi yeenkomo ibandamela. Baphakamise izandla, balotjhise. Umtjhayeli athome angayingena yabo. Ekanyeni ngubani onesibindi sokukhamba alayitjhana nabo boke nje abantu angabaziko? Uzakulayitjha abe alayitjhe nabangalayitjhwako. Barabhele babuyelele aboMakgwayeja sebalandela ikoloyi. Awa, abe ajamise iinkomo umtjhayeli. "Hogayi! Azijame Soni!" Eqele phasi umsana obamba itewu. Agijime ayokujamisa iinkomo ngaphambili. Batjhidele ngakumtjhayeli aboMaqhinga babawe ukukhwezwa. Batjho nalapha baya khona. "Hawu, kanti sikhamba ndlelanye. Yenikhwele ngemvapho madodekhethu. Sesizakubonana kuhle kwaMabhengela lapha siyokukhumula khona. Nibone madoda ningagadangi iingulanezo. Sikhamba ngobuhlungu thina lapha." Kutjho umtjhayeli. Awa, aboMaqhinga bakhwele. Omunye nomunye ase alali ngehlangothi bazenze abantu abadinwe kwamambala kanti vele abakwazi ukuhla la. Isiquntu sekoloyi le sivalwe litende. Yeke akubonakali okungaphakathi. Babona kwaphela ilantere eliloyiloyizako le phambili ngemva komtjhayeli. Amehlo aye ngokwejayela umnyama. Khona babonako bona kunomuntu otjhigame ngeqadi lapha kuphelela khona itende. Yabakhona balotjhisako. lkoloyi seyiyakhamba kwanjesi. Kuthome kuzwakale bona ukhona oqumako ngekoloyinapha. Awa, kuyezwakala bona uyagula umntabantu loyo nanyana bangamboni nje. Sekuthi kukulokha athome umuntu oqumako, lo atjho ngerhabiya "Yi ... yi ... yi...". Abe avuke afune ukusikima khona ngekoloyina. AboMaqhinga bavuke baguqe ngamadolo bethukile. Abasazi bona ini yini nakunje. "Mbambe, mbambe Mkhethwa!" Kurhuwelela umtjhayeli. "Mbambe angagadangi abanye." Umuntu ohlezi ngemva loya selambambile umgagadlhele. Onerhabiya lo akusimandla! Kazi selawunawuna ombambileko lo. Umtjhayeli ezwakale selesithi, "Sibawa izandla madoda. Yenirhelebhe ngemvapho." AboMakgwayeja batjhidele babambe. Sebayabamba nje abe ababoni nofana obanjwako lo mumuntu wembhaji nofana ngowengubo. Phela irhabiya lona lilila ngokufana kinanyana ngubani. Ngikho nje uMakkwayeja wathi uyabamba wathi bhi into emtepetepe kwazala isandla. Sithi ukwehla isandla, angithi sesiyesaba. Tjhe, yikono nje le. Libele. Alimuke-ke uMakgwayeja bona mumuntu wengubo obanjwako lo. Aphumbuthe umkhono wangesidleni. Awukho. Maye! Umntabantu lo yingini. Agu, uMakgwayeja akanye, akakarele intamo. UMaqhinga naye ubambile lapha abambe khona. Kuthi ngelikade sithule isigulani. Basilise sibuyele phasi. UMkhethwa athi kuncono elule ingubo eyembese isiguli khona bazayigadangela boke. Ngambala aboMaqhinga balale basamele phezu kwayo. iguduze njalo ikoloyi. Sekusebusuku kwamambala kwanjesi. Kuthi ngelikade bafike kwaMabhengela emzini omkhulu wamaRoma. Emzini lo kusikhumulo sabahwelweko. Kunezindlu ezikulu lapha kulala khona abantu. Kuneembaya ezikulu lapha kuvalelwa khona iinkomo ngancanye neempera ngancanye. linkoloyi, iinkarana, iinkgurukgurwana neemodere nazo zinekampa yazo. Kukhona yoke imihlobo yeenkhwelo Iapha. Ngitjho nesileyi mbala sikhona. Umuzi lo kuthiwa kukwaMabhengela ngombana woke umtjhayeli nangena esangweni unikelwa ibhengela. Amabhengela la anemibala eyahlukeneko. Nangabe umtjhayeli uthola ibhengela ebovu koke okungena naye, kufanele kube nebhengela ebovu. Kunabantu ababerega ukuhaga amabhengela la. Eenkomeni ne empereni afakwa eendlebeni kanti eenkoloyini nakezinye iinkhwelo ahagwa nanyana kukuphi. Ngalindlela umuntu angeze alahlekelwa yipahla yakhe. Umtjhayeli wase wathathela abantu abakwazi ukukhamba kwaphela. lingulani awa, ngombana azizukwewuka. Zizase zilale khona ngekoloyinapha. Omunye nomunye umtjhayeli nakangena esangweni ubhadela iranda ngaphambi kobana anikelwe amabhengela nanyana mangaki. 
Kodwa na ngombana kusakhanya akhange baphume esikgweni. Bakhambe kwabe kwaqeda ukurhwaqela. Awa, baphuma bagega ngeqadi. Baba khamba bathuswa miqasa namakhondlo. Kazi bakhamba nje, nasi isirhulurhulu siyabaphekelela. Sinande siphapha sidlule ngehla kwabo siyobalinda ngaphambili. Kuzakuthi sele bakhohliwe rurhururhu isirhulurhulu phambi kwabo. Bethuke banxaphe. 
1khasi 
"Okumbi-ke kukobana umntazanyana loya angeze ambelethela uMakgwayeja. USporo ubalapha. Sesibophe ngomabopha. Angithi uMakgwayeja akhange atjhiye ubukhazi?" Kutjho uZomba. "Tjhe, bengisakutjela-ke Sikweni bona uMakgwayeja lo akafuni bona arhatjwe. Angithi uyayibona isinjana ematsikani abathi spiringhi le?" Omunye avume. "Arha-ke. Wayisonga bekwedlulela isinjana leyo vane uzibizela ukufa. Nawuyilisa lapha izirarulukele, ingakubetha ikurathule ihloko le kusaphake ubuchopho." UZomba athulathule. Arage. "Ngathana uGidingwako usaphila bengizakuthi uMakgwayeja lo ayombuza bonyana umuntu odlala ngespiringhi njengaye nje ugcina ngani. UMakgwayeja ukhasela eziko ngokukhamba nekomami." Athule uZomba. USikweni usakhumbula kuhle bona uGidingwako wagcina ngani ngokwala nekomo kaZomba. Wabakhamba aqhotjha athi yena isirhole senyanga sizamenzani singakwazi nje nokusikima sikhambe. Kwakwala nanyana abanye sebamkhalima bona angakhulumi njalo ngombana uphole nje welatjhwe ngiso isirholeso. Ahleke athi yena akanayo ikomo yokudlala. Batjho kwase kwathi langelinye eluse wona umhlambi wakhe weenkomo, sekwasuka ikunzi yakwakhe enelundakazapha yase yamuhagi ibhetjha ngeempondo yamgugela emoyeni. Yasuka naye ngehlathini yazokudlula naye phambi komuzakhe yayomukhithiza ngemanzini emlanjeni oneengwenya. Kazi isimo somuntu wembaji sibuhlungu. Batjho uGidingwako 'wabhina' asuka ngehlathini bewayokuthuliswa mamanzi ngemlanjeni. Wagida emoyeni bewayokuphunyuzwa mamanzi ngemlanjeni. Ho! Udlalela inyanga. Kwaba nomunye godu wehloko elikhuni. NguSgodo loyo. Naye wala nekomo yenyanga. emephule eziko lokufa. Wathi natjelwa ngokwenzeka kuGidingwako, wathi yena akasiso isidlhayela esaphaquza emoyeni. Batjho uGidingwako wabangaphulilini iimpondo zekunzi leyo ehlele phasi. Ngemva kwamalanga amabili atjho njalo kwenzekani? Kwase kwathi isivunguvungwana esingazisiko sazifuza zoke izindlu zakwakhe. Utjani obufulelako basuka kuhle kanye namakapa wakhona bayokuhlaba phasi ngehla komuzi. Utjanobu batjho bahlala kuhle ngokwelamana kwezindlu njengombana bekunjalo kwakhiwe. Batjho umuntu wabangathi bubekwe ngabomu. Batjho abantu base bazisalela bahlezi kuhle ngaphakathi kwamaboda. Akhange bakgadlhwe ngitjho nalilitje. Batjho sengitjho nomule ukuthintithekela. phezu kwabo. Batjho bathi basararekile bona kwenzenjani, kwafika elingangani izulu. USgodo yena wababethwa, sinanja. Umuzi woke walala kibomakhelwana mhlokho. Ngemva kwamalanga ambalwa izindlu zakwaSgodo zabesele zifulelwe zoke. Kwabuyelwake kwahlalwa ngakizo njengekuthomeni. USgodo wathoma lokho ukubizwa ngokuthi nguMarubhini. Uthe nathatha idondolo uMarubhini iinyanga zoke zathi 'ikomo yenyanga eyakwelaphako.' UMarubhini wathi yena akanakomo yokudlala. Kwahlwa amalanga abamabili abuyile enyangeni yokugcina aphengule kiyo, abuya amawuruwuru. Abuguga kuhle godu utjani obufulele izindlu abugubuza ngenzasi komuzi kwanjesi. Ithe nasele kubalekelwa kibomakhelwana godu, akababikho uMarubhini. Marubhini bewula, Marhubhini bewula, do uMarubhini. Awa, kwakanye kwathathwa amadondolo. Inyanga yabatjela yathi ungaphasi kotjani egade bufulele ilawulakhe. Amadoda nafika ekhaya athi ayabuvula utjani, banamathela inga bumilile. Okwarara abantu kukuthi obunye utjani babugugeka lula. Ngemtlhatlhaneni kaMarubhini onganamnyango batjho kulila umuntu uthi akavulelwe ngombana uhlatjwa yikomo. Batjho ugijima aphoseke etjanini kubonakale kusikinyeka utjani lapho aqhule khona kodwana bungaphundluki. Abantwana bakaMarubhini bakanye bafuduka lapho bayokuhloma kenye indawo. Batjhiya kwaphela umtlhatlhana kaMarubhini onganamnyango. Batjho namhla nalokhu uMarubhini usagijima ngaphakathapho. Ulila ngokuthi ikomo iyamhlaba. Udlalela iinyanga. 
"Yeyi, jama, jama! Uphethe yiphi-ke kwanjesi?" Kubuza uMakgwayeja. UMaqhinga arage nokuhlathulula bona yena ubilayela bona umuntu omude wejasikazi ede egade abakhweze ebusuku loya gade kusipuku. Yeke besingakabakhwezi emodereni, kodwana besibarhorha phasi ngamararho. 
Bloemfontein - Cape Town - Durban - King William's Town 
"Ngicabanga bona gade sirhorhwa sipuku phasi..." 
"E?" 
4. Ongaphasi Ngongaphezulu Phezu KweNdubazi 
Ahlathulule-ke uMaqhinga bona amatje la uzokudzimelela ngawo nadosa uMakgwayeja ngeenyawo khona. bangazukuwela. ngemanzini. Abhambalale-ke godu uMakgwayeja. Ezwe bona uMaqhinga umbambe ngqi iinyawo. Awa, abe nethemba sengathi ingozi ayikho entweni abayenzako le. Ehle, ehle uMakgwayeja. lzandla ziye ngokuya zitjhidela. emanzini. "Khohlokhohlo!" Kukhohlela uNangu endlebeni kaMaqhinga. UMaqhinga wethuka. Wapheze walisa uMakgwayeja loya. Wazibona. selajame ngeenyawo asabambe iinyawo zakaMakgwayeja owabasele aleketla emoyeni inga litjhidlana. Kiwo loyo mnyama wezwakala uMakgwayeja asithi, "Ngiwakhile amanzi naka azele izandla!" Wo, konakala! UNangu wasuka. ngebelo elingangani abaleka. Hawu, njani kwanjesi? Angithi amanzi la akhelelwa ukwelula amazwani wakhe? Alo, nabalekako nje uzokwelulwa njani? UMaqhinga alise uMakgwayeja loya wadusuleka phasi. Yena wagijimisa uNangu. Walikhupha loke ibelo abelethwa. nalo. Wabagijima inga angatjhiya umqasa. uqothwa. zizinja. UMakgwayeja wasala. avuka wabalandela. asakhongozele amanzi ezandleni zakhe. Njengombana asikinyeka nje amanzi ayathonta. UMaqhinga wagijima wabese wamuthi bhi uNangu. Wamrhorha wabuyela naye kuMakgwayeja. UNangu akafuni. Uyarema. Uyararhararha. Uthe nabona bonyana. uMaqhinga unamandla nangu uyamrhorha, wathoma uNangu waluma izandla zakaMaqhinga. Wo, yaba kudlala nje lokho. Imbambile ibhobhojani-sipanere imuthe ngho. UMakgwayeja naye ukhutjhuzela uyeza. uyabahlangabeza. Nathi uqala ezandleni, i ... i..., akusenanto. "Asesekhona amanzi, Makgwayeja?" Kurhuwelela uMaqhinga. "Iye, sekusele itopizana kwaphela." Yipendulo. Nabafika kuMakgwayeja, uMaqhinga waphosa. uNangu loya phasi wahala. phezu kwakhe. Wabamba. iinyawo ezirarhararhakwezi. UMakgwayeja wathambisa amazwani wawelula. Lothololo uNangu ukulwa. Wathamba inga yimbuya nayizwa amanzi abilako. Nabasuka lapho behla balunga endanjeni. Nanziya. iimbuzi zirhatjhekile ziyazidlela. UMakgwayeja azibize zehlele ngemlanjeni. 
"Hayi, ikosi ehlongakeleko yakhuluma? Yakhuluma njani?" Kubuza uMaqhinga azethukisa. "Angazi mina. Thina gade sisele ekhayapha. Kodwana babuye emazindleni bagijima balandelene umjeje bathukile." Msana loyo. "Alo iphi inyanga leyo egade ibase emazindleni?" Kubuza uMaqhinga. "Ubaba uthe ikhambe bona bayinikele imali enengi." 
8. Ungathi Umdala Ungakaboni 
Wayekhamba abe agijime. Akazenzi, usilingeke kokugcina. Adundubale intaba. Athi nakaphezulu abone indlu ekulu le enzasi. Kukhona nemizi eqalangeneko. Agege nomlambo abe afike ezibukweni. Arha, naku umtlhala kaMakgwayeja. Ajabule uMaqhinga nakabona bona useenthendeni zikaMakgwayeja. Azizwe afikelwa kusilingeka. "Nx! Lapha ngiyomthola khona uMakwayeja ngizamfundisa enye into. Ucabanga bona angangigalaja emini libalele. Ngizamulungisa ungizwa ngendaba. Ngiyambona ungikhohliwe bona ngamenzani kuthangi. Ngizamkhumbuza." Indlu ekulu agade ayibona leya livikili. Alunge kilo. Afike abuze bona akunamuntu othwele imithwalo okhe wadlula lapho na. Kuthiwe ukhona bekutjhiwo bona wembethe njani. "Nguye, nguye." Kuphahluke uMaqhinga. Athi uphakamisa amehlo abone kulengiswe amanyathelo ncangemnyango. Abuze bona ayathengiswa na. Umnikazivikili athi abawazi, asukelwa mumuntu. Yeke bawabophela phezulu khona umnikazi azawabona mzukwana abuyako. UMaqhinga atjhidele kiwo awaqalisise. "Tjhe, naka amanyathelwami angilahlekela ngeluse iimbuzi. Angazi bona athathwa ngubani. Naka lapha selalenga khona." Umnikazivikili amethulele wona amnikele. UMaqhinga awathathe athokoze. Nakaphuma emnyango umnikazivikili aqale iinyawo zakaMaqhinga azibone bona zikulu kude namanyathelo la. azithulele. Aphethe ngokuthi, "Mh! Ngihlala ngizibona nje, ngesinye lesi." Uthe aphuma nje ngevikilini uMaqhinga wabe awubona godu umtlhala kaMakgwayeja. Wawulandela. Angakabi kude nevikili uMaqhinga nasi isikgwa hlanu kwendlela. Kuthi malunga nesikgwa abone umtlhala kaMakgwayeja umlahlekela. Afunafune angasawubona. Ajame ararekile. Acabange bona uMakgwayeja ungene ngesikgweni. Kgani ubone kubhedere ukukhamba. esikgweni? Njani? Awa, angeze akgona. Kutjho khona-ke bona uzakuphuma esikgweni azokukhamba endlelena. Ho, athole msinya iqhinga uMaqhinga. Akhithize inyathelo langesidleni eqadi kwendlela, akhambe. Kodwana angakhambi endleleni, akhambe eqadi. Athi nasele akhambe ibanga elide selebe asithele lapha atjhiye khona inyathelo, akhithize langesinceleni. Atjhinge esikgweni abhace. Ubhace nje kodwana kufanele akgone ukubona okwenzeka endleleni. 
"Awa mani Makgwayeja, ngiyakurabhela. Awuyazi ikulumo ethi'ayibulali ngazombe?" UMaqhinga selatlhuwisa. UMakgwayeja aphethe ngokuvuma. Napaya balunga ngemizini. "Uzozizwa-ke izinja zemizi le. Zizokukhonkotha inga zibambe iphaliswano." Kutjho uMakgwayeja kuhlaluka bona akayithandisisi indlela abayithathako le. Nabafika ekhaya uMaqhinga arabhele umnganakhe bona bayokulala bobabili ngelawini. Athi yena uyesaba ukulala yedwa. "Maqhinga, yini sengathi uzakutshwenya nje? Awa ndoda, kusasa kufanele uyibone enganatjani. Uyazi wesaba ilize. Ngathana abantwaba bebafuna wena, uthi bebazakulisa le emmangweni bazokubulalela ekhaya? Bebangeze." Kubalabala uMakgwayeja nabangena kwakhe. UMaqhinga aphendule ngokuthi vele uyakhamba kusasa. Bangene ngelawini balale. Nabaqeda ukudla kwekuseni, uMaqhinga abawe isiphande akhambe. Naqeda ukweyama iNdubazi amehlo anamathela lapha gade babalela khona imali. Kwala nanyana selarhubharhubha etjhwabatjhwabeni akhange athole litho. Wasikima wathintitha izandla wakhamba. Abantu bajabula nababona uMaqhinga afika. kwakhe ngombana basele bararekile bona kanti watjhingaphi lapha kungabuywako. UNaMaridili wabasolo amqalile angawakholwa amehlwakhe. UMaqhinga ubonakala arhutjhekile inga gade agula. Vele nasele babodwa noNoMninwa wathi gade agula. Yeke waya kumporofidi ayokuthandazelwa. Wathi zoke nje iimveke angekho gade akwamporofidi uSilevu. Umkakhe nambuza bona waya njani kwamporofidi, uMaqhinga aphendule ngokuthi yena wase wazibona selalapho. Yeke nabuzako kuthiwa wafika nabantu abamthola ayathile eqadi kwendlela. "Hawu SoMninwa, ungethuselani?" NguNoMninwa obuzako.'Alo, gade ugula amalanga la woke nje? Maye mina! Thina kazi sirarekile bona wayaphi. Alo, uzizwa njani kwanjesi?" UMaqhinga athi nokho kuncono akusafani ngombana ekuyonanto egade imbulala khulu yihloko. Athi seyibhedere. Ahlathulule-ke bona uSilevu wathi namthandazelako wamporofida bona unamandla amanengi. Unomoya. Yeke gade sele amthandazela khona umoyakhe uzakuhlambuluka naye akgone ukuthandazela abanye abantu abagulako. "Awu baba, nje sele umuthandazeli? Sengathi uZimu angakwandisela emberegwenakho omutjha lo. Alo, njengombana thina abe asikwazi nokubhina iingoma zesonto nje, uzokuvunyelwa ngubani nawuthandazela abantu abagulako?" Kubuza uNoMninwa. "Awa, ungatshwenyeka kosikazi. UMoya Ocwengileko uzasifundisa esingakwaziko. " UMaqhinga wahlathulula nobani wazibonela bona nanti ikholwa elikhulu. UZomba wathoma Azikhulumela kabuthaka angakarhabi ndawo Ekanyeni batjho uZomba solo yabanguye azange akhe aphume esangweni lomuzi wekhabo esele ingowakhe lo kwanjesi. Batjho sekuthi nanesikhathi begodu arhalela ukubona okwenzeka ngaphandle, athi abomfitjhani bakhe bamdose ngesikhumba bamzombise ngaphakathi komuzakhe lo. Mkhulu phela. Ithi nabafika esangweni ahlalahlale isikhatjhana aqale ncangemlanjeni. Lapho-ke vane lina ngesinanja izulu ngemlanjeni. Angithi lihlala lisina njalo ngemlanjeni. Okurarako umuntu athi nafika ekhayapha afumane kome kere. Uzomba lo nabatjhoko batjho wase wabelethwa asirhole. Imilenze le kusukela emadolweni ukuya eenyaweni mincani. Nayiziinyawo zona batjho zingangezomntwana ongaba neminyaka esithandathu. Qala bona ngehlapha muhle kangangani. Awa ongaziko angala bona sirhole. Kazi batjho uyise likaZomba wahlongakala uZomba lo anenyanga yinye tere abelethiwe. Batjho wathi nezwa bona indodanakhe isirhole ihliziywakhe le yababuhlungu khulu ngombana wabathembele bona ngiyo ezokuthatha isikhwama mzukwana yena aziyela kiboyisemkhulu. Kwala nanyana selathethelela abezimu, umntwana akhange atjengise bona uyaramuluka. Yeke uyise wakanye wathatha iinrasu zakhe wathi uyozilahlela ngeMkhombo. Batjho wathi nasesangweni watjhelela wawa. Nawako nje umzimbakhe waphumela ngaphandle kwesango. linrasu zona zaphunyuka zasala ngaphakathi kweenkhonkhwani. Seyaba kuhlongakala kwakhe njalo. Alo-ke, inyanga eyezako ukuzokulungisa umuzi lo yathi uZomba angakhutjhelwa ngaphandle kweenkhonkhwani zomuzi. Okurara kwamambala godu kukobana naye uZomba lo uzibule ngesirhole somsanyana. Wathi nasele athoma ukuba nengqondo uZomba lo wabiza iinrasu zikayise. Wathoma welapha. linhlahla uzembelwa ziinduna zakhe bona aboMaweni noSikweni ekwakumthwaliinrasu zikayise. Nguye lo akhuluma naye azigedlile. 
"lye, wena." Yipendulo leyo. 
Arage-ke uMakgwayeja ngokuthi uMaqhinga uzakungena-ke abhambalale ngemgodini. Yena (Makgwayeja) uzamgubuzesa ngesenke kusale imbotjana encani yomoya. Phezu kwesenke uMakgwayeja uzak buyisela ihlabathi. Bazakukhulumisana ngayo godu imbotjana leyo. Nanyana abona nje bona kuzaba budisi avume uMaqhinga. "Uyabona-ke Maqhinga, ngizakuthi ngingabagalaja ngithole imali, siyabelane ngokulinganako. Uyangizwa? Ngithi imali siyoyabelana phakthi. 
7. Umrhobholo Awunambuyiselo 
"Agu, Makgwayeja, uthini-ke kwanjesi? Mina ngebe imalakho? Ngiye begade uyibekephi?" UMaqhinga ubuza ngeliphasi "Heyi, yimalami le mani. Uyebe kwami." Kufutheka uMakgwayeja. "0, utjho bona kanti bewayithola imali egade uyoyifuna kumhlolokazi wekosi uMkhwephetjhe? Hawu, awusangitjeli ndodekhethu ngikuthokozise. Bakunikele malini Makgwayeja yi." Kubuza uMaqhinga. "Banginikele malini yani, nasi nje imalami." Atjho akhomba umthwa lo kaMaqhinga. Ahleke uMaqhinga athi, "Lisa ukudlala ndoda, umdala nawungaka Wena nawulahle imalakho oyithole ngokukgwayeja abantu iingqondo ungase ubawe kuhle bona ngikuphe keyami. Uyabona mina ngiyiphiwe bezimu bakoMkhwephetjhe egade sele ungithengise kibo, bona ngiyoba likgoba labo." 
"Khsh! Ngithe ungakhulumeli futhi ngezinto zalapha." Kutjho uMakgwayeja. "Uyayibona indawana esingakiyo le, ngiphiwe yona bona ngelaphele ngakiyo. Sizakuhlala ngapha-ke sobabili sisebenze. Wena uzakubasa ufuthumeze amanzi nofana ubasele idengele sincindise iingulani. Uzongibambisa ekufanele ngibarhaye ngombana abanye bayakwesaba ukurhaywa. Yeke ufumane umuntu selarabalele inga yimbuzi ibhala ukungena emanzini." Athi asakhuluma uMakgwayeja kudlule umuntu athwele ipoto ayokupha iingulani ukudla. Athumele uMaqhinga bona ayokubawa kwabo. rhaba ngibanikele intatha yetjhudu. Qala-ke sebafuna ukuzikhambela nje bangakatjeli muntu." 
"Yini kwanjesi?" Kurhaba uMaqhinga selathoma ukwethuka. "Lalela, intatha yami ikhambile." Kutlhuwisa uMakgwayeja. "Ini? ikhambile, iyephi?" "Ithethwe nguMaweni kuthangi." Kwaphendula uMakgwayeja. "Ngubani? NguMawe..." 
Abathebathe uyamsikimisa uMaqhinga, awa abhalelwe. Amlise ngokumrarha khulu emararhweni. "Uzakuhlala usinda tjhatjha ndini! Bengifuna ukukubulala ufe nya bekhenu bazokuwola amathanjanakho la lapha." "Awa, yewujame mani, ngiyakurabhela. Jama ngikutjele nanti iqhinga lami elihle." "Khuluma ndoda, qhinga lini lelo? Yitjho msinya ngizwe. Nofana usafuna ukungigalaja godu... Ho ... ngingakuphahlaza ililokwakho le." Kuyahlaluka bona uMaqhinga usabibhelene kukwata. "Hlala phasi ndodekhethu, sikhulume." UMakgwayeja aqale uMaqhinga ngamehlo arabhelako. "Hlala phasi." UMaqhinga aqondame njayaya. Atsake amathe. "Nx, khuluma ngilalele! " Athome-ke uMakgwayeja, "Maqhinga asilise ukuhloyana mina sinawe. Qala, sihlakaniphile sobabili. Asihlanganise iinhloko siberege imali. Nangithi ngiyaqala nje, mina sinawe singaba ziinjinga ngelanga nasithandako. Qala bona uhlakaniphe kangangani. Angithi besele ungigalaje waqeda ngomukhwakho 'werhawuda' kanti utjho isigodo sakosigodo. Nx! Ungenza isidlhadlha uyazi." Utjho nje selathoma ukusilingeka godu. "Ungikha ngeqephe yi?" "Thula!" Kukhahlameza uMaqhinga. "Angithi nawe besele ungithengisele itjhwabatjhwaba yakotjhwabatjhwaba ezele iphaseli loke nje. Bewudlumbana bona ngisidhadlha mina, yi? Ngingakukhumisa yona itjhwaba..." "Angeze! Udlhayele kanti ngombana sengakufisa wazenzela. Uyazi, ungibethe ngingakatjheji begodu ngidiniwe. Nawungathoma ungithinte godu, ungawukhomba umuzi onotjwala. Ngifung'uDlhamaga umdzidlha wakwethu." UMakgwayeja ukhuluma nje selajame ngazo zombili. Urhudulele uMaqhinga amehlokazi abovu we. Selababumbe neemfeyisi. UMaqhinga abone bona awa, kuyenyukela gadesi alinge ukuphozisa, "Agu, sukapha Makgwayeja. Nje sele uzangitjela bona ubiliswa yini kangaka? Angithi uthe singasahloyani? Sele kunguwe godu ongibumbela iimfeyisi? Hayi, lisa mani ndodekhethu. Hlala phasi sirage ngeqhinga lakho lokuthola imali." Amuthi rhedlu. Afumane uMakgwayeja ahlengezela umzimba woke. Usilingekile kwanjesi omdala. Umthethwakhe ufuna ukuzibuyisela. Ngekwakobani ukubethwa ngenye indoda unesile vukazi esingangesakhe nje wena ungayenzinto? Afeke! Bhedere kungephuka imikhono. 
"Angithi nginitjelile bona ikosi iyangitshwenya emabhudangweni, bengiyo engilayele emzinaywapha." Kuhlathulula 'inyanga'. Avele omunye, "Alo nawuyinyanga iphi imbada yeenhlahla?" 
"Angithi phele ngizwe bona isirhwerhwe sinevalo entanyeni. Yeke usibone sele silifutha lizale umoya inga lizakuphadlhuka phadlhu. Tjhe wena awukenzinto eyethusako." Kuhlathulula uMaqhinga. 
MAQHINGA (akhotha isandla): Uzawuthengisa uthenge isitimela ukhweze abantu. 
Nafika embundwini loyo avelele phezu kwemizi eminengi eqalangeneko. Akhambe afike abuze emzini oseqadi kwendlela. Akhonjiswe umuzi kaMakgwayeja kodwana angayi khona azihlalele namanye amadoda awafumana aphikisana nesiqoko. Kulapho ayizwa khona indaba yokuthi uMakgwayeja ufike ngayizolo ebusuku. Mhlokho ekuseni ubonwe selaragana namanye amadoda awathembise ukuyowathengela utjwala besikhuwa. "Utjwala besikhuwa thina nasibulawa yitlhodlha lapha nje. UMakgwayeja batjho uyithathaphi imali azidobhela phasi nje?" Kubuza omunye. "Batjho gade ayokuthatha imali ayiphiwe sipuku." Kuphendule omunye. 
"Uyazi Makgwayeja..." 
"Afeke! Kwanjesi khona kubhalile. Kutjho bona nanamhlanjesi umuntu akazubunuka ubuthongo alilelwa bantwana ngombana balambile. Utjho samesi ... ! Umuntu wathi uyenda waphekelela abangani bakhe." Lapha kuzililela uNaMaridili ogade ende kuMaqhinga wakwaDlaphasi. Babakhe indlwana emafuhlufuhlu inga ngekathekwani. Babakhele isikhwahlana sekhuwa hlanu kweRholweni. Nakhuwelo lalingasafuni ukumbona eplasinalo ngombana uMaqhinga angafuni ukuberega iplasi. UDlaphasi wabaziphilela ngamaqhinga wokudlelezela abanye njengodahla esizwa ngaye eentolwaneni. Wabangawuphathi ngezakhe umberego. Wabanomkhumbulo wokuthi umuntu nakaberegela omunye umuntu akadlulani ngalitho nekgoba. Yena wabadlumbana bona umuntu angakgona ukuvusa ihloko kwaphela nakaziberegako. Ngikho nje yena wabe aziphilela ngamaqhinga. Wabe aseba, aphadlha eendlini zabanye, akhambe adlelezela abantu abe ababethe nofana abakhubaze nakutlhogekako. Ehlobo wabangadondi ukuvuna amasimu wabanye. Kanti nakase mmangweni alambile kwakungambizi mali ukuragelela iinkomo asengele ibisi ngemlonyeni. Hho! NguMaqhinga-ke loyo. Amalanga awafani. Kwaba nesikhathi lambalekela itjhudu uMaqhinga. Wabathe uyazazi uyazazi ngamaqhingakhe wemhleni, do itjhudu indlala yabhoka ngekhaya. Umkakhe wambelesela ngetjhada bona uMaqhinga ayokufuna umberego ngombana yena seladiniwe kukondlana nabantwana inga muhlolokazi kanti uyise wabantwanabo usadla amabele. Ekanyeni yena akhange ezele ukuzokondla ivila lendoda eligega nesibandama. Lapho-ke uMaqhinga selaphenduke inja ebovu Sele kuthi amudle ahlaza ngombana langelinye wambangela itjhada bekwasa angakhange acimeze. Imphathe kabuhlungu indaba le uMaqhinga. Atlhuwiswe bantabakhe esele baambanjana ngaphandle. Abasenazambatho, ngingasatjho litho ngokudla. Athathe abeke, do itjhudu. Langelinye asathi usacabanga . wu, nanti iqhinga elihle limfikela. Azizwe selaphahlukile uMaqhinga "Wu, kodwana yini ebeyingiphendule isidlhadlha kangaka? Yini bengingacabangi ngeqhingeli kokokhu? Umuntu ngabe selayinjinga ngathana ngalicabanga kade. Abantu ziindlhayela ngaphandlapha. Ebe kukwaDlawulale khona, kusese busuku. Batjho khese kufike umuntu azithwalele iinkhumba ezikokoreneko zeembandana azithengisa. Abantu balapho baphangelane ngazo. Batjho bayazipheka batjhebe ngazo umratha Wu! Itjhudu elingaka! Imalami izihlalele le kwaDlawulale ilindele mini bona ngiyoyibutha." Abe azibone selamoyizela uMaqhinga nakacabanga ngemali emlindeleko. 
MAKGWAYEJA: linyosi? (Enze inga akafuni nazo.) 
Kanti mbala uMakgwayeja uthe nakabona isikgwa wathi akhe angene kiso aphumule. Uthe nakaphumulako watjhaphulula umgodla wemali wathi akhe ayibale. Wayingenela-ke ayibala. Waberegisa iminwakhe yaphelela. Wehlela emazwanini, nawo aphela. Wakanye wabuthelela amatjana amancani waberegisa wona. Do ukuyiqeda imali. Agu, wakanye wayilisa wayiwolela ngemgodleni wawubopha. lhliziywakhe yayimhlophe twa kujabula. Imali enengi kangaka, uzayidla abe aluphale evuthiweko emthwalweni khona aza kukhamba adla. Waphuma esikgweni wabuyela endleleni. Nakafika khona tjhe, nanti inyathelo. Arareke bona kgani ngangelakabani. Ali thathe aliqalaqale, "Maye lona lisaqinile. Alo lisizani ngombana linye Ngathana gade amabili bengizazembathela wona." Atjho alifuthele le azikhambele uMakgwayeja. Ukhamba asidla inyamakhe. Wathi selakude, agu, nanti elinye godu inyathelo. Aliqalisise uMakgwayeja alibone bona mngani walela alilahlileko. "Inyathelweli mngani walela engilitjhiye emva. Angazi bona sidlhayela sakobani esikhamba sikhithiza amanyathelo amahle la. Bhedere ngibeke imithwalo le ngiyo kuthatha leliya engilitjhiye emva. Hayi, nawo amanyathelokazi la angibangela umberego." Abone umuthi omkhudlwana alunge kiwo. Akhwele ayokufihla inyamakhe phezulu. Imali yona ayembele umgodi eqa komuthi ayifake abe endlale utjani phezulu. Abeke inyathelo hlanu komuthi akhambe ayokuthatha umnganalo. UMakgwayeja wenza koke lokho nje uMaqhinga umhlolile lapho abhace khona. Asathi angasithela uMakgwayeja, uMaqhinga athi akhweliyani emthini ewule inyama leya. Arhubhe msinya phasi akhuphe okufihwe lapho. Ezwe kubudisi nakakhuphako. Atjhaphulu umgodla msinya. "Wu! Imali enengi kangaka! UMakgwayeja gade selabaleka nayo." Avule omunye umthwalo loya. Ajabule nakabona inyama engaka. Nasi nesiqa esivuthiweko. Wu, ajabule ngombana vele ulambile. Abophe imithwalwakhe msinya athathe nenyathelo akhambe. Inyama wabakhamba ayidla. UMaqhinga wakhamba isikhathi eside nanyana seladiniwe mithwalo kazi ebudisi le. Wabangafuni ukuphumula ngombana asaba bona uMkgwayeja uzakubuya amfumane amemuke imali le. Agu, amemuke, kungafa umuntu. UMaqhinga ezwe bona womile kwanjesi. Alo amanyathelo uzawathathaphi. Akhambe aqinise mhlamunye uzakubona umtlhala Mbala athi nathi ve edundwaneni awubone umlanjana enzasi. Abone nabantazana ababasika incinini edzwilini.Azidlulele bebangamtjheje Afike emlanjeni asele abe ahlambe. Angithi solo agcina ukuhlambe ngaphambi kwakuthangi. Nakaqeda lapho angene indlela. 
MAQHINGA: Akhese ungirhabe-ke ndodekhethu ngokungethunganeni lakhweli. (UMaqhinga selebe aginya amathe.) Ngigcine ukugoma kuthangi. 
Lapha ngiqalise kumnumzana u-TM Shabangu owengamele iziko lezelimi lesiNdebele seSewula. Ngitlhoge amezwi wokukuthokoza ngekuthazo begodu nangesizo obe ngilo kimi ungitatayisa bona ngitlole ibhugwana le. lbhugwana le ililitje nami engiliphosa esiqorhweni samatje esizokukhulisa isizukulwana sikaMusi kaMhlanga. Isiqorhwesi satlanywa nguMnu JS Mtsweni ogade amunyisa abantwana isiNdebele. UNodindwa lo sele ayikutana yesikhethu gadesi. 
"lkhambe nini msana?" Kurhaba uMaqhinga selayibona into eyenze kileko 'ngomnganakhe'. Umsana athi ikhambe khona ebusukokho. Kwale nanyana sele bayirabhela bona ihlale, yona yala. Yathatha inyama yembuzi abayihlabise yona. yakhamba. Abuze uMaqhinga bona inyanga leyo, itjhingephi? Umsana athi usonghwanakhe uthe itjhinge tjhubeli atjho akhomba ngesewula. UMaqhinga athokoze alayelise angene indlela. Selithulile ukukhiza kwanjesi sekuhlabe ilanga. "Uyambona-ke uMakgwayeja? Akhange ngimethembe kusukeni Ungigalajile godu. Mani, ngizamlungisa lapha siyokuhlangana khona Ukhambe nemali yoke. Kutjho khona bona akasafuni bona siyabe phakathi njengombana athembisile. Kanti-ke uyadlala. Ngiyiberegele nje nami imali leyo. Ngubani ongavuma ukungcwatjwa aphila njengombana yena angenzile nje?" UMaqhinga ukhuluma yedwa. Akhambe akhambe avelele emzini omunye alunge kiwo. Afike abuze bona akhange babone kudlula umuntu athwele umthwalo lapha na. lye bambonile umuntu othwele umthwalo akhamba agega nentaba. UMaqhinga abuze bona udlule nini. Ipendulo ithi udlule ngaphambi kwamadina. Awa, athokoze uMaqhinga alayelise. 
"Yi? Gade uyephi NoMgajana?" 
Kuthi sekuba sentambama abone imizi. Acabange ukuyokubawa indawo yokulala khona nakhu udiniwe. Abe azikhuze athi bhedere alinde bekuhlwe. Mbala abone umuthi alunge kiwo. Abeke imithwalo eqadi kwakhe alale. Walala njengelitje ngombana nakhu udiniwe. UMakgwayeja nakafika emthini lapha atjhiye khona imithwalwakhe kwathi ahlanye nakafumana ngesikhundla. Walifuthela le inyathelo aliphetheko walila njengomntwana abalabala ngemithwalwakhe. "Alo, njengombana angiboni muntu lapha nje, kgani ngayithethwe ngubani? Maye mina, wangibulala ngemalikazami leya. Kodwana ngubani ongenza into enje? Alo noMaqhinga bengithi ngimtjhiye ezindleni lakaMkhwephetjhe." Azibuze aziphendule uMakgwayeja. Ngelikade asikime angene indlela. Usuyakhamba naye abe akazi bona uyaphi. Ukhamba nje uyathalaza. Akhe ajame tshi aqale emthini inga uzakubona umuntu. Sele kuntambama kwanjesi. Athi asakhambakhamba athomane nabantazana bathwele incinini. Abalotjhise abe abuze bona akhange babone umuntu othwele umthwalo na. Abantazana bathi ukhona umuntu ekhe bambonela kude kodwana akhange bamtjheje. "Utjhingephi yi?" kubuza uMakgwayeja ngokurhaba. Abantazana bakhombe ngapho atjhinge ngakhona umuntu loyo. UMakgwayeja angalayelisi nokulayelisa. Asuke ngebelo inga lihlanya. Abantazana basale bararekile. Agijime abe ayokutjhinga uMakgwayeja. Eyame umlanjana. Aqalisise etjhwabatjhwabeni bona angeze abona samtlhala kaMaqhinga na. Aqalaqale abone inyawo alifanisako. Akhambe atjhinge tjhubelo. Athi angakakhambi nakangangani abone iqutjana ngaphasi komuthi. Alunge khona. Nakatjhidelako, abone bona mumuntu. Athome akhambe ananya. Hawu, ulele uyarhona umuntu lo. Nakatjhidelako, E, nguMaqhinga lo. Afike angasabuza. Athi rhwatjhiyani umgodla wemali, akhambe angaqali nemva. "UMaqhinga lo udlhayele. Udlumbana bona angangemuka ilifa lami lula kangaka? Ho! Akangazi nginguMakgwayeja mina - uphunyuka bamphethe. Imali yona angekhe ayibone. Abe angingabazi bona nguye womraro wamanyathelo lo." Ukhuluma nje uyakhamba. Sekuthoma ukurhwaqela. Awa, azikhambele angesabi ngombana selasendaweni yekhabo gadesi. Wafika kwakhe sele kulelwe. Wathukusa imalakhe lapha ayithukusa khona wangena wazilalela. 
"Ngifuna ukukutjengisa bona nginebelo kangangani. Ngiyakubona awungazi, ungizwa ngendaba." Kuphendula 'uMaqhinga'. Arhuwelele uMakgwayeja, "Heyi, ndoda, ngizokwenza kumbi lapho uyokujama khona!" "Angeze wathoma!" Kuphendula 'uMaqhinga' Akwate ajuluke lapho uMakgwayeja. 'UMaqhinga' arage athi, 'angithi nawe kade ungikhubaza kokokhu? Alo izathi nasele kungawe uthi kujanywe? Kgodlhelela njengami. Sele kuseduze lapha siyako'. UMakgwayeja abuze bona kanti bayaphi. "Kanti asiyi enyangeni yi, Makgwayeja?" Kubuza uMaqhinga. Arage ngokuthi uMakgwayeja athule kuyiwa enyangeni. Khonokho uMakgwayeja abone kukhanya laphaya enzasi inga kubaswe imilidlwana ngotjani Kazi banqopha khona. Sebathi nasele babandamele, veliyani umuntu omude loya. Abahlangabeze abangenise ngendlini ehle kangangani igwaliwe ebodeni beyakgutjhulwa phasi. Kuphole kamnandi ngendlina pha. Sekuthi kukulokha kungene umuntu omude loya aphethe imiseme Ayiqhise. Kulalwe. Umuntu lo yena alale phakathi. Athi kuncono bamphahle ngombana yena wesaba ilothe nasele kusa. Kulalwe. AboMaqhinga bajabule ngombana vele amararho la abuhlungu awasavumi nobana bahlale. Sebathi bangakacimezi nokucimeza, rurhururhu, kuvuka umuntu loya athi yena ugugunwa masenke. Abavuke bamsize ukuwasusa phezu kombhedakhe. Abe anxaphe athi akazi bona ngubani ogade apakelele amasenke layo phezu kombhedakhe. UMaqhinga wezwa ihliiziywakhe ibhodela ngale komrhoru. Alo uzakuthini. Akusikwakhe lapha lapho enza khona umathanda. Awa, bavuke babambisane noMakgwayeja amasenke bawaphose eqadi. Kazi umuntu lo yena uzijamele ubambe amadini uyazibhemela. UMaqhinga nathi uphosa amehlo kuMakgwayeja ahle abone bona usilingeke kokugcina. Awa, baberege bebaqede Okwarara aboMaqhinga kukobana nabathi bayasikinyeka kunento ebancinzako ngemvapha. Awa, baqinisele balale godu. Asathi nathi napu ubuthongo buyafika uMakgwayeja, abone nangu umuntu loya uqondeme ngehla kwakhe. Usambethe ijasakhe nengwanakhe ekulu begodu usabhema. Ukhongozele kwanjesi. UMakgwayeja arareke bona umuntu lo ufunani. Athi namqalako umuntu lo aziqalise le. Yeke amehlwabo angakgoni ukuhlangana. UMakgwayeja nathi uya vuka ngombana afuna ukutjheja umuntu lo, umuntu lo alale. UMaqhinga yena uzirhudulela iinkhumba ngale kombhede. Alale uMakgwayeja. Avuke umuntu aqondame abe akhongozele. Avuke uMakgwayeja, alale umuntu. Baraga njalo bekwalila iinkukhu zokuthoma uMakgwayeja angakhange abunuke ubuthongo. Umuntu lo waphetha ngokumnyokoloza bewamkhomba ngomuno. Walala. Nakulila iinkukhu zesibili uMaqhinga aphaphame selezwa nelothe limncinzancinza imino namazwani. Abathe uyazibuthelela uyakoropana kungamsizi nganto. UMakgwayeja yena ngale kombhede urhona inga yirhorho ekwatileko. Kwenzeka koke lokhu inyezi seyiphumile iyakhanya. Arareke uMaqhinga bona angayibona njani inyezi angendlini nje. Aqalaqale eqadi kwakhe abone imibunjwana imbhodile. He! Ahlikihle amehlo aqalisise. Wu! Babake! Balele emazindleni! Eqe lapho uMaqhinga. Kanti weqa nje uzakuthinta isenke libange itjhada avuke noMakgwayeja. Athi asararekile bona ini yini ezwe uMaqhinga amhlebela, "Makgwayeja! Vuka asikhambe la. Silele emazindleni!" Kusuke obukhulu ububhudubhudu bavuka. Sele kuthoma ukukhanya kwanjesi. Kazi abantu bazakuthini nabababona emazindleni? Bavuke bakhukhuthe bebayokungena ngerubhini eliseqadi kwamazindla. Tjhe, bayalikhumbula irubheli. Kulapha bathole khona isenke mhlapha nje. "Wu! Maqhinga, ngimdala ngifunga ubaba. Bengilele emazindleni? Mina?" NguMakgwayeja wemibuzo eminengi lo. Athi noMaqhinga obuzwako loyo angakaphenduli kurage yena uMakgwayeja. "Akhese utjho, kanti sifike njani emazindleni? Ngibuza ngombana mina ngigcine sikhamba ngeenyawo sisithi siyokufuna iimpera zokuya enyangeni yebuTbonga." Athi uyakhuluma uMaqhinga uMakgwayeja amvimbe ngokuthi, "Tjhe! Ngakhumbula. Fese kwafika imodere yasikhweza. Uyakhumbula?" UMakgwayeja selahlahlele uMaqhinga ohlengezelako amehlo. UMaqhinga athi uyakhumbula. "Ungabe ungibuze Makgwayeja yi? Kunomuntu ongakhohlwa yimodere egade igijima kangakaya leya? Mina bengidlumbana bona izosikguthula ngapha gade iphapha ngakhona. Gade sesikakarele selebe kubuhlungu amazipho." Arage godu uMaqhinga, "Enjephana umuntu wejasikazi ede loya ogade atjhayela imodere utjhingephi?" "Yona imodere yayaphi?" Ubuza nje uMakgwayeja ufuna indawana yokulunguza ncangemazindleni bona kgani angeze abona samodere na. Akhumbule godu bona imodere egade bakhwelele kiyo leya ifike ye phuka. Yeke nabathi bayehla bona bayisunduze, umtjhayeli wala wathi yena uzayirhorha. Mbala-ke wayirhorha yagijima inga iyaphapha. Ngitjho naye umtjhayeli bekungathi akasagadangi phasi ngapha agade agijima ngakhona. 
"Uyazi Maqhinga, mina ngibona bonyana singaberega into enetlha sinawe. Kwaphela nje sitlhoga itjhudu. Angazi nofana wababikela na abezimu bekhenu mzukwana uphuma kwakho? Mina akhange ngibabikele. UMaqhinga avele ngelithi uMakgwayeja nakaphatha indaba yokuthoga itjhudu umkhumbuza indaba akhese wayizwa ngomunye umuntu osele asikhulu embusweni wekhabo. 
"lye, ngiyayifuna." Kube yipendulo erhabako leyo. 
"Tjhe! Akhulu. Thamana." Kuphendula unina kaSenzani. "Uyazi angikuboni. Ufika nini nje NoSupa? Yewize ngapha sizokunghwatha. Sengirhuwelela kangaka nje ngenziwa nguDzubhana obamba kancani lo kanti uyazi bona ngirhabe emthandazweni." UNaThamana selafikile ngakwaNaNdimande umrharidzwenakhe. BaWale khona ngesirhodlweni. Babuzane kuhle amavuko. UNaThamana olotjhisako, lo uyafika gade asakhambele ekhabo kwaDlawulale. 
"NaNdimande, alo ngizwa sengathi urhabile uya emthandazweni nje, umthandazo loyo ukuphi? Alo ngonjani webusuku?" Kubuza uNoSupa kumrharidzwenakhe. UDzubhana abalethele isitshula somratha nerude. Alethe namanzi bahlambe izandla. Bathome bagome. UNoSenzani athome-ke aqoqele umrharidzwenakhe ngoMaqhinga owayokuthwasela ubuporofidi. Yeke abantu baya emthandazweni ngamalangantambama. "Wu! NoSupa, irhayisi yakoMninwa leya izala abantu ithi swi. Angisayiphathi-ke kayise kaMninwa. Ubhina abe agede nehloko le. Alo-ke ibe bukerekere izinto azibophelele ehlokwezi. Phele bathi bangathinta isigubhu khona adlhadume inga uyahlanya nasele abetha isikhalanga sakhe." Kuhlathulula uNoSenzani. Arage-ke ngokuthi uDlaphasi unesiphiwo sokuthandazela abantu abagulako. Kazi nabanerhabiya batjho ulitjela kanye athi, "Phuma kuye!" lrhabiya liphele khonokho. "Wu, NaThamana!" Kuraga uNaNdimande, "UDlaphasi selapholise abantu abanengi ngazo iimveke eembilezi ungekho. Yeke kusontwa ngamalanga. Ngithi abantu basuka kuphi nakuphi balethe iingulani zemakhabo. UDlaphasi uthandaza abe abemanzi tepu ingurumela." UNaNdimande aphethe ngokuthi abadle bakhambe. Mbala, kwaMaqhinga sekuhlala kuzele abantu nemini. Angithi abanye abagulako ngababuya kude. Mhlamunye kutjho yena umporofidi bona bangakhambi ngombana ufuna ukubafaka esifuthweni ntambama. Abanye vane afuna ukubahlanzisa ekuseni bangakadli. Awa, umsebenzi mkhulu kwaMaqhinga. Kazi uMaqhinga esele imuporofidi opholisa abantu lo, nguye loya obenoMakgwayeja. UMaqhinga wathi nafika kwakhe wazenza umuntu ogade ayokuthandazelwa bona abe muporofidi. Angithi usayiphethe intatha ayinikelwa nguZomba leya. Yeke kufanele iberege ipholise abantu abagulako. Yena-ke arege. UMaqhinga wesaba ukuyiberegisa nje ngenyanga intatha le. Wathi iinyanganyana zangekhabo zingamzonda ngombana angazithathela abantu. Phela yena uMaqhinga ubuyokuphe kwayinyanga ekulu yebunonga, uZomba. Yeke wabona bonyana kuzaba bhedere nasebenza njengomporofidi Ekanyeni iinyanga seyinto yinye. UMaqhinga wafuna umgodla. Wawusika wawenza irogo. Wafuna iwulu waphotha iinsetjhi ezibovu, ezihlaza, ezimhlophe nezitjheli. Uzibopha ehloko, esifubeni kanye nedinini. Ehloko ubopha nabosotjherere khona bazakubanga itjhada nagidako abetha isikhalanga. Eenyaweni wazithungela amapatlagwana ngesikhumba. Nasele ambethe nje uMaqhinga uyesabeka. Ubani nobani uyabona bonyana nangu-ke umporofidi wamambala. Umsebenzi wokuthandazela lo wawuthoma kancani inga uyadlala. Kodwana kwanjesi naye selakhe arareke nabona abantu baletha iintjhotjha, iinqhwala, iimphofu nabanye. Yeke athandaze kodwana kuthi nasele enza iiwatjho afake nentatha leya. Abantu baphole kazi. Ngapha abantu sele babanengi ngakhona, akasayikgoni ayedwa yoke imisebenzi okufanele yenziwe. UMaqhinga wakanye waba neensebenzi ezimsizako. Kunabomma abasiza uNoMninwa ukuphotha iinsetjhi. Zenziwa zibe zinengi kwamambala. Kunezimuzizimakazi kanti ezinye zimatsikani. Ezinye zide kanti ezinye zifitjhani. linsetjhi abanye bathi bolinda. Abolindaba basetjenziswa ngokwahlukahlukana. Abamatsikani kanti bebafitjhani babotjhwa ezandleni, eentanyeni kanye neengogoriyaneni. Ezinye ezidanyana ziqakaniswa esifubeni zibotjhwe nemadinini. Nje nangekhesekuthiwe akuhlutjulwe, wu, akusintundu ngaphasi kwezambathwapha. Abanye bakiribele ngeenthukulo zeenyanga kanti kabanye kuphambana iinsetjhi zabaporofidi. linsetjhi ezimabhombo, kanti bezide zona zibotjhwa ngaphezu kwezambatho. Abanye bazibopha banghonye iinhloko ezibuhlungu. Boke nje abolindaba balinde izitho ezahlukeneko zomzimba. Ngitjho nezindlu imbala ziqakaniswa ngabo abolinda. Sesekusele bona bayokubotjhwa bakampele amasimu khona okutjaliweko kungazukwebiwa. Emzini kaMaqhinga sekuhlala kuphithizela abantu. Inengi labantwaba ngabalethe iingulani zemakhabo kumporifidi. Yeke ngemini nje kuyasetjenzwa. Babodwa abathutha amanzi kuzokwakhiwa iinkumba zeengulani. Babodwa abapheka ukudla. Kanti muva nje sele kunesiqhema saba ntu abalimako. Khulukhulu kulinywa imifundafunda eminengi yemirorho njengesipinitjhi, ikhabitihi, iinkhwende, nokhunye. Phela imirorho le sitjhebo. Eqadi komuzi kunesibayakazi esikhulu sokuvalela iinkomo neembuzi. Okunengi khulu ziimbuzi. linwanezi zilethwa babantu esele baphola egade bathandazelwa ekhayapha. Yeke bazilethe bazokuthokoza ngombana uMaqhinga wathi yena akabhadelisi sithunywa sikaZimu. Abantu bona bayaziletha iintwezi ngombana bathi isandla sihlanza esinye. 
UMaqhinga wavuka lokhuya wabhinca iimbadana zakhe. Nakuyipahla abe akanayo seziinhlahla ayokubethela ngazo kwaphela. Umuntu asebenza naye wathi angasala namhlanjesi asale agiga ezinye iinhlahla zakhe kanti wenzela khona angazukubaliya. Kwathi emini yekuseni uMakgwayeja wathatha irasu yakhe. Yase yaba mumuntu osayokulungisa isibaya seembuzi zingakavulelwa. Nomalusi akhange kumrare ngombana uyawazi umsebenzi lo. limbaya zenyanga zihlala ziqiniswa njalo. Angithi kwenzelwa bona iinkomo neembuzi ezingaphakathi zingakhumbuli emakhabo lapha zibuya khona. Kufanele zejayele isibaya esitjha. Ngikho nje ifuyo yenyanga ingebiwa ngombana ivele izibuyelele esibayeni sakwanyanga. UMakgwayeja wathi umalusi akhuphe itjhumi leembuzi zibe ngaphandle kwesibaya. Zoke ezinye zasala ngaphakathi. Wathoma-ke ukusebenza isibaya anyenyeza ngesihlahla sakhona. Kodwana umahluko yayikukuthi uMakgwayeja uzirhayile wathatha iingazana zakhe wazivanganisa nesihlahla anyenyeza ngaswesi. Unyenyeza nje uyabubula, "Ngilandelani mbuzi zami, ngilandelani." Abuyabuyelele amezwi la. UMakgwayeja nanyenyeza ncangesangweni iimbuzi zibangelane ukuya ngakuye kanti uzakuthi nancangemva kwesibaya zidume ziye kuye. Wahleka kancani umfo kaMakgwayeja. Wakhulumela phasi wathi, "Ho, abangazi bangizwa ngendaba." Wazivulela. Wakhamba phambi kwazo. Asoloko abuyelela amezwi laya. Zabangelana kuye iimbuzi. Wehla nazo inga mumuntu oyoziseza amanzi enzasi emkgotheni. Yaba kukhamba kukaMakwayeja neembuzi zikaZomba njalo. Nasele akude wathoma wazibethela umlozi kwanjesi wabe wayokutjhinga. Nafuna bona khezijame iimbuzi zidle utjani, wayethi nje, "Azidle!" limbuzi zitjhingise phasi iinhloko ziburuthe kwamambala utjani. Athi lokhuya athi, "Azilale!" limbuzi zithi rhiya phasi. Umalusi wasirarekela isenzo sikaMakgwayeja sokulandelwa ziimbuzi ngalindlela. Wamuzwa nathomako athi,'Ngilandelani mbuzi zami, ngilandelani.'Wayetjho nje abeka intongakhe ehlombe langesidleni. Entongenapha wakgwayeja irasu yakhe. Umalusi wathoma wanganaka. Selarareka-ke nabona uMakgwayeja atjhingela ngemkgotheni neembuzi. Godu urarwa ziimbuzi ezilunge kangakezi kanti yena wazi iimbuzi kuziinlwana ezitshwenyako ngokutjhinga le nale. Umalusi afikelwe mcabango wokuthi atjele induna yefuyo ngendaba le. Agu, azizwe adonda godu ukuya kiyo. Alise ngokuthi mhlamunye uMakgwayeja uzakubuya neembuzi. Sekuthi lokha iimbuzi nazisaleleko ziphumula, uMakgwayeja athukulule irasu yakhe aguqe ngamadolo. Athome avangavanganise iintebele azithele ngesikurwaneni. Athome aphehle abubula. Athome angezwakala bona, uthini. Waphehla. Uthe nasele kwehla ingurumela, waphandlesela kwanjesi, "Nangu, mntaneThonga, gijima ngebelo uze kimapha msinya." Wawenza umberego lo bewabamanzi qhi yingurumela. Nakasuka lapho wakhupha isineyifu wakhuluma nabezimu bekhabo bona bayomuragela umntazana weThonga amthandako lo. Le ekhabo kaNangu, uNangu wase wathatha umgqomu yaba mumuntu oya emlanjeni. Unina kwakhe kwathi amkhandele ngombana sekusemini. Awa, wamlisa godu. UNangu nafika ngemlanjeni afike agubuze umgqomu loya asuke ngebelo alunge ncangemkgotheni. Abantu abambonako barareka bona umntazana ogijima kangaka lo kgani ngawurhabeni kangaka. UNangu ugijima nje abe akadinwa. Uthe nathi ve ngale kwentatjana wakhangwa ziimbuzi zilele emthunzini. Awa, abandamele kizo. Selakhamba kancani kwanjesi. UNangu ezwe ihliziywakhe le ithakasile naye angazi bona kuba yini. Asathi usakhamba, rurhururhu umuntu eqadi kwelitje abadlula kilo. Ethuke uNangu ajame athi dlengelele. Itjhidele into kaMakgwayeja imbambe izandla imelule imino. Umelula nje uMakgwayeja umqale ngemehlweni. Azizwe bona selimqedile nya ithando lomntazana lo. UNangu yena aqhusule amehlokazi la inga uvuka ebuthongweni. Abawe bona bahlale phasi athi uzizwa adiniwe. ngambalababuyele esikhundleni sikaMakgwayeja bahlalephasi. Bakhulukhulume okungayindawo ngombana kwahlaluka bona uNangu lo udinwe kwamambala. Yeke uMakgwayeja asathabalale asamelise uNangu phezu kwenyongakhe. UNangu alale njengelitje. UMakgwayeja asolo amqalile. Azibuze ngehliziyo bona akabhudangi nje. Ngemva kwamadina afike uMaqhinga. Angithi yena vele uyazi bona bayokuhlangana kuphi. Athi nabandamela kuMakgwayeja abone iimbuzi ezinengi kangakezi. Athome abethe umlozi ababaza ubunengi beembuzi uMakgwayeja eze nazo. Kutjho khona bona uZomba akhange azithole iinkomo zakhe. Nanzi nje iimbuzi zizoke lapha. Nazo sezivukile kwanjesi ziqopha imithi. 
Ezwakale selasithi, "Arha, iindaba zokufuna ukuphila ngamaqhingezi sezifuna ukungidina. Kunini umuntu athoma ukulala esikgweni inga sibandana? UMakgwayeja yena angeze ngamlisa - angajayela." 
"Ehe, wenzani Makgwayeja yi?" Kuthoma uMaqhinga. "Kutjho bona Uzo..." 
"Heyi, lisa zesirhwerhwe wena Maqhinga mani. Yitjho mswekhethu, kwenziwa njani izinto nazinje? Yini sengathi kuyabhala nje?" UMakgwayeja wakhuluma inga uphelelwa mamandla. Arage. "Uyazi ukutlhoga iingazi njengomqasa okunje, angikwazi." UMaqhinga alale ngomhlana akhe amaqonto. Athule athi du. Ngelikade azwakale athi, "Nakho-ke ukufuna ukuphila ngamaqhinga." Asathi angatjho njalo athi ru. Athi, "Makgwayeja, simadoda anjani nje thina? Kunabantu abathe tjha eengqondweni abangalisa amanye amadoda abemuke imalikazi engaka? Asibalandele mani!" Utjho nje selafuna ukukhamba. 
"Makgwayeja, ngifunga'ubaba nguMsweswe ngimdala nangilapha nje. Engikubone kilindawo, kwaziwa ngimi namehlwami nehliziywami. Akhe utjho Makgwayeja, uthi uphekiwe nje wena?" 
Ilizwi lathi lisathoma ukuzwakala ezindleni abanengi beqa babaleka Nalabo, abasalako babethukile. Bezwa iinhluthu sezijame rwe eenhloko. UMakgwayeja kwathi eqele phezulu ngesibanga sokujabula. Wabe wazizwa sele anesibindi wathi "Sitjhaba sekosi uMkhwephetjhe, umuntu ophilako wezwa ilizwi lomuntu ohlongakeleko kuvama bona aphophale, nofana abe simumu. Ngiyanibawa-ke noke bona nikhambe msinya niye esibayeni. Omunye nomunye azirhuqe ngobulongwe obumanzi umzimba woke. Nizakulala ninjalo nibe nihlambe ekuseni. Wathi aqeda ukukhuluma uMakgwayeja kwabe kungasenamuntu eqadi kwakhe. Kwezwakala ubugigigi abantu bagijima basiya ekhaya. UMakgwayeja sele asele yedwa watjhidela, godu ezindleni wakhuluma nomnganakhe, "Heyi, ndodekhethu izinto ziraga njani ngaphasi kwesenke? Ngakimapha kuyalunga. Ngisabalandela ngiyokuthatha ikomami. Ngiyakuthembisa bona uzakudla kamnandi bewukhohwe bona gade kubudisi ngaphasi kwesenke. Nasele ngiyitholile into esize ngayo lapha, ngizakuza ngizokukhupha lapha sikhambe." UMaqhinga nakezwa amezwi la awa, wathokoza. Nanyana seladiniwe kubhambalala nje, nokho waqinisela. Walinda walinda do uMakgwayeja ukubuya. Bafika ubuthongo, zwi. UMakgwayej wafika eduneni umhlolokazi wekosi sele amlindele nemalakhe. Wanikelwa bekwabekwa nenyama yembuzi ahlatjiswe yona. Wathokoza wathatha imali kanye nenyama leya walayelisa. Awa, nokho wabatjhiyela umlenzana. Abantu babathe bayamrabhela bona alale ngombana kusebusuku. Wabhala uMakgwayeja. Wathi ngomkhuba weenyanga akulalwa umuntu nasele athole ikomakhe. Yeke bamlisa wakhamba. 
MAKGwAYEjA: Lotjha mnakwethu! 
"Lisa ukudlala ndoda, asibale imali le siyabelane." Kutjho uMakgwayeja selarhawula. "Awuboni, ukhuluma njengendoda-ke kwanjesi. Ungadlumbani bona ngimntwana, ngimdala nangingaka. lhloko le ayikazali amanzi njengombana wena ucabanga." UMaqhinga uyamoyizela. "Akutjho wena ndoda, kuyazitjho." NguMakgwayeja loyo. Baphethe ngokuvumelana bobabili bona omunye nomunye uzakuthola yoke leyomali akgone ukuyibala. Kwasuka omkhulu umberego lapho sebadunusile bobabili. Vele enye nenye, iphandela kesayo. Bathe basadunusile, ve amabutho wakwaMkhwephetjhe. Obogu! Umaqhinga banoMakgwayeja bahlanganelwa ziinhloko. Kgani benzenjani nje? Balwe babhale nayo imali le? Awa, angeze bakgona Manengi amabutho ezako la kanti bona babili kwaphela. Okumbi kukuthi abazi nofana amabutho la azobabamba abuyele nabo, ekosini nanyana azobabulala na. Imali yona angeze ayitjhiya. Agu, aboMaqhinga bhedere babaleke kinobana bafe. Alo, imalikazi engaka le sebayitjhiye bayibona nje? Awa. Omunye nomunye anghwathe ngapha akgona ngakhona, beqe batjhinge esikgweni. Afika amabutho sele aqede iswigiri. Amanye alinga ukubagijimisa kodwana amasela besele asithesile, zaya. 
"Yetjhe Maqhinga. Alo nivuka njani?" UMaqhinga athi angakaphenduli asararwe kukuthi ibizo lakhe ulitjelwe ngubani umuntu lo, arage umuntu lo, "Awa sengiyabuza kodwana ngiyakubona bonyana uyaphila wena namkhani uhlezi butjhigama nje. Awukasekelwa. Mina ngejayele abantu abasekelweko nanyana abalele phasi lapha. Awa, wena uphila tswe." UMaqhinga athi uyakhuluma kurarane ilimu. Arage umuntu lo. "Ngiyakuthanda wena Maqhinga ngombana uyindoda enesibindi. Into ozimisele ngayo awutjhidi kiyo nanyana sele kubudisi. Uzimisele ukuphila ngamaqhinga njengebizo lakho." UMaqhinga athi ukumoyizela. "Kulungile-ke Maqhinga, ngizokwenza bona ube netjhudu olifunakweli. Nawuhloniphako, uzakuhlonitjhwa babantu boke ngitjho nekosi imbala. Koke okufunako okusiphalazelako izaba ngokwakho. Kodwana ulise ukudlelezela abantu nokufuna ukuphila ngamaqhinga. Phumela etjhatjhalazini usebenze udle ingurumelakho njengabantu boke. Awa, nasele ulapha nje, ITJHUDU NGELAKHO. Okuqakathekileko kukobana wenze koke engizakulayela khona. Maqhinga, ungizwe kuhle-ke kwanjesi. Nangabe uneenkotokoto uzikhuphe khona uzangizwa kuhle bona ngithini. ITJHAPHA angilifuni ngombana lidlala ngeenhlahla zami. Ngizithola kabudisi iinhlahla engelapha ngazwezi. Bengipheze ngilahlekelwe yipilo yami." Waphetha ngokuthi uMaqhinga atjho bona kgani ufuna ukuphengulwa na. Warareka angazi bona kgani usathukulwani sele esazi koke nje ngaye. Uthe angakaphenduli, uzomba, phela akasathandabuzi bona nguye siqu lo aqalene naye, wabetha umlozi kabili Wu! Kwangena urodo onjani wefene, ikokorombo ngiyakutjela. Yafike yaqondama esiginindeni ngesinceleni sikaZomba. Yathi: 'Wo-wo-wo. UZomba wayikhombisa ngamehlo isitjhuqulwana esasihlanu komuthi. Yatjhidela ifene yasithatha. Tjhe, isitjhuqulwanesi yimbaluko yeendawula. Yatjhuguluka yaguqa hlanu kwesikhunjana esasihlangana kuka Maqhinga noZomba. Yavuthela iindawula. Yazikhuhluza, yazikhuhluza ibubula, yazirhatjha phezu kwesikhunjana. Madekhethu! Ziindawula ezinjani lezi? Kazi sezikhomba kwaphela. Lilihlo, lizinyo, lizipho, yikwekwezi, liqanda lenyoni, muncamo omkhulu nokhunye okubunjiweko okufana nomfitjhani. Kuncazanyana. 
5. Emzini Wekosl UMkhwephetjhe 
"Amapholisa?" Kubuza uMaqhinga. "lye. linrhulurhulu nabothekwani." Kwaba yipendulo. Athi angakaliginyi uMakgwayeja bezwa isirhulurhulu sivuvuza sidlula ngehla kwabo. Satjhinga ncangapha kutjhinge khona iimfene. "Uyabona-ke, bengisithini kuwe? Nakho-ke." NguMakgwayeja. "Baba-ke! Makgwayeja, ngimdala nangingaka. Mhlapha nje ngibone isipuku. Namhlanje ngibone abalo ... Tjhe! Enjephana uthe ababizwa abantwabo ebusuku? Mh! Engabe bayokuhlawulaphi." UMaqhinga wathi aqeda ukukhuluma wabasele ajame ngeenyawo. NoMakgwayeja wasikima. Bakhamba. Ithe basakhambe ibangana wathoma uMaqhinga, "Phele ngizwe bona abantu bebusukwaba abembathi litho nabaya emberegweni wabo lo. Ngambala babhunubhunu nje?" UMakgwayeja aphendule ngokuthi bathe ta. "Nje khebe wabona kuphapha ofana imbaji nofana yirhembe? Angekhe. Ngikho phele umuntu nangakembathi kuthiwe unjengomuntu webusuku." Kuhlathulula uMakgwayeja. UMaqhinga athi yena uyesaba nabakhamba eqadi kwesikgwa nje, kuncono bayokukhamba ngapha kunemizi ngakhona. UMakgwayeja akhuze ababaze. "Agu, Maqhinga, nasithatha izombe elingaka siyokufika nakusako ekhaya. Asikhambe khonapha mani. Akunanto." 
"Awa, ngibona nawuhlengezela kangaka nje kutjhisa. Phela isangoma nasele sifikelwe balozi senza njengawe nje. Hayi mani, lisa indaba Hlala phasi urage ngeqhinga lakho. Mina ngibona sengathi mhlamunye lingasiphumelelisa." Kuraga uMaqhinga. 
"Ngisisangoma sakho?" 
13. Utjho Zephasi .... 
Kwale bona azibambe umhlolokazi wekosi, "Agu, lisani ukubuza 'inyanga le izinto ezinengi kangaka. Mina ngifuna isitjele kwaphela bona ikomayo leyo iyimalini. Inikelwe ikhambe." Kuyezwakala bona selebe awa umuntu lo. "Yitjho nyanga silalele." Kutjho iduna. Iphendule 'inyanga', "Maranda amakhulu asithandathu poro." 
"Makgwayeja, uthini kwanjesi uphatha yezinja? Zizinja ebezisiluma sikuphi? Awa." Kulandula uMaqhinga. Arage ngokuthi lokha nathi uMakgwayeja amqale bona uncinzwa yini, ubesele afikelwa ngomunye umzindlo. 
"Maqhinga, akhese uhlale phasi ngiqede. Ilanga liyatjhinga. Kanti unjani wena? Uyabona Maqhinga umuntu nakafuna ipumelelo kufanele abe nesibindi. Indoda kukudla imihlathi. Akunamali ezakwehla ezulwini njengemana yeBhayibhelini esizwa bona yabe yehla woke amalanga ekuseni. Abantwana bakwaSirayeli bavuke ngokudobha nje bagome. Akusikho kwaSirayeli lapha. Indoda kufanele idle ingurumela yayo Maqhinga, kodwana uyayifuna wena imali?" 
Cover design by Dewald Reiners, Proshots, Pretoria@ All rights reserved. Apart from any fair dealing for the purposes of research, criticism or review as permitted under the Copyright Act, no part of this book may be reproduced or transmitted in any form or by any means, electronic or mechanical, including photocopying and recording, without permission in writing from the publisher. 
(South Ndebele Novelette) 
7. Umraro Wamanyathelo 
"Akhange uphekwe njengami wena ni. Ngisandukuramuluka nje. Gade ngilele amalanga la woke nje. He! Ukwelatjhwa engikuthole lapha, Maqhinga, ngiyakubhejela mina ngizabe ngiye kibobamkhulu ngingazange khengigule." Kuqinisa uMakgwayeja. "Utjho?," NguMaqhinga. UMakgwayeja aphendule ngokuthi nange wagula godu yeke ngabe ulilitje. UMaqhinga angene ngelithi uyasesaba isibindi sikaMaweni. "Khsh!" NguMakgwayeja loyo. "Ungaphatha ibizo lomuntu lapha. Uthi uyabona nje bona manengi amehlo asiqalileko?" UMaqhinga athi ulandela amehlo kaMakgwayeja, ngambala nangu umfitjhani asithela ngepundu. Abazi-ke nofana uyobaceba nofana  "Asisuke lapha Maqhinga." Ngambala baguge amatje laya bangene ngendlwaneni ekhonjwe nguMakgwayeja. Baphambane nomunye umfitjhani aphuma emnyango wendlu abangena kiyo le. 
'Wo khamba msanami, khamba msanami, Basizwa ngendaba! limfene nazo seziyejayele ingoma le. Yeke nazo zibetha ibhesi batjho, 'wo-wo-wo, wo-wo-wo., Babuyelela kanengi! Alo uthi kurholobha kamnandi kweemfene lokhuya... Zibetha iinyawo phasi kanyekanye inga ziyagida. Kanti zona nyawezo zikhambelana kuhle namezwi atjhiwo ngabakhwelileko. Bakhuluma nje bakakarele emisileni yeemfene. Zine iimfenezi. "Makgwayeja, yini esiyibonako le?" Kubuza uMaqhinga ethuke aphelile. Kuhlengezela umzimba woke. UMakgwayeja wezwa kubethana amazinyo ngemlonyeni womnganakhe. "Yeyi, ndodekhethu, nami ngiyakuluma lokhu. Ngihlala ngizwa kuthiwa batjho'abarhalaba'bakhwela iimfene'nabayokuhlawula emasimini' Kodwana bengingazibona kanti liqiniso." NguMakgwayeja. UMaqhinga abuze bona kanti badlula nje bayokuhlawula emasimini? Bayokuhlawula njani kumnyama kangaka? 
Kuthome kunghanghiswane godu. "Naningafuniko ukuzizwela ikosi ikhuluma begodu ningafuni ukungi nikela ikomami, akakho noyedwa kinapha ozakubuyela ekhaya. Ngikhuluma nje sibhodwe libutho lami leenyamazana. Nizase niyihlole. Kuthi nya kuyiwe ezindleni lekosi. 
12. Nanto-ke ltjhudu! 
"Angikalambi? Ngililitje kanti sekusemini kangaka umuntu angakhange adle?" UMaqhinga ukhuluma nje udosadosa irhembe khona izaba yindanyana ibe sarogo. Nanguya atsokozela afuna iinkuni. Nakangaphandle nje wakhona alimukako bona imizi ikude nerubheli. Inyama yepangela yase yathi rhabu eziko yabesele ingemlonyeni. Bathi izakupholela emphinjeni, ivuthwele ngemathunjini. Kwezwakala ubukwirikwiri emphinjeni nabaginyako. Kwahlaluka bona gade sebalambe kwamambala. UMakgwayeja wathi ngathana gade bayitjheba ngomratha bebazakubetha sentwala. Kazi nanyama leyo bayibasa nje bahlezi njengabantazana bebadzimelela ngesinye isandla phasi. Benzela khona bangazukuthunukala. Nabaqeda ukugoma sebatjhigama khonapho. Omunye nomunye sewakgophola ibhurugu lakhe wenza ngalo umsamelo, zaya. Angithi izolo akhange balale. Sekwathi sekukulokha uMakgwayeja wahlaba umkhosi bewajama ngeenyawo. Alo uMaqhinga yena angasala njani hlangana nomkhosi loyo. "Yini! Udliwa yini Makgwayeja yi?" Umbuza nje umhlahlele amehlo. UMakgwayeja yena uyanxapha udobha ibhurugu lakhe uyalithintitha. "Khuluma wena, kwenzenjani?" Kukhahlumeza uMaqhinga. UMakgwayeja wakanye wazilamulela ngobukhali naye. "Heyi, ngilisa wena. Ngapha nguwe, ngapha mumuntu wejasi enzima." 
10. Kwatjhudu Lakho 
PO Box 629, Pretoria 0001 
Ivalo limuthi rhe uMakgwayeja nakacabanga bona kgani Maqhinga usesengaphasi kwesenke na nofana uphumile wazikhambela. Nangabe ukhambile, awa, sekukufa kwakhe-ke yena Makgwayeja. Wazibona selahlengezela. Awa, nokho aziqinise atjhidele ngeenhloko zezindla. Ingani kulapha atjhiye khona imbotjana azakukhulumisana ngayo, noMaqhinga. Waguqa phasi arabhela abezimu bekhabo bona uMaqhinga amphendule. Athome-ke, "Kosi yami, kosi uMkhwephetjhe, ngiyazi bona uyangibona wena omehlo abukhali njengawekhozi abona kude. Nakhu-ke sengifikile nesitjhaba sakho sizozizwela ongithume khona." UMakgwayeja aphakamise ilizwi, "Abantu bakho abangikholwa nangibatjelako. Manje ngithe bazozizwela, kosi yami." Athule. 
Agu, kugijinywe khudlwana kwanjesi. Ithi sele bakude ibuze godu induna. "Nithi baphi na?" Baphendule abomfitjhani, "Shebakashana, shebasheMkombo. Adumbu kapasha gapesheya." Bagijime njalo babese bafika emlanjeni uMkhombo. Alo, abomfitjhani bawesaba ukudlula iimbuzi amanzi. Bajama, baqale ngaphetjheya komlambo. Bebajika babuyela ekhaya. Awu, babuya balambatha. "Maweni, kanti ungenwe yini? Ngithe mlise uMakgwayeja akangazi ungizwa ngendaba. Ngifuna ukumtjengisa bona umuthi unamandla ngaphezu kokuhlakanipha kwakhe." Kwatjho uZomba. "Uyabona ephasinapha kufanele umuntu afunde ukuphilisana nemifundafunda yabantu. Asingamrhabi uMakgwayeja. Wafika lapha nomnganakhe banganamanzinzo aqedwe sipuku. Ngabelapha baphola. Qala-ke bona sebenzani? Babobabili nomnganakhe lapha bakhona. Asibalise. Kodwana ngelinye ilanga bazakubuya lapha bakhasa ngamadolo. Ngiwafunga'amaThonga." UZomba selafuthumala kwanjesi. UMaweni awowoze abhambada nezandla. Kazi ulinga ukurabhela uZomba bona ehlise umoya. AboMakgwayeja balamba bebaphetha ngobana bahlabe imbuzi. Ngakusasa kwavuka kuneenkungu ezikhasa phasi. Akhange bakgone ukuragela. phambili nekhambo labo ngombana indlela bangayiboni. limbuzi zavuka zazidlela, zona. UMaqhinga zamtshwenya iinkungwezi. Wacabanga khulu ngeenkomo zikaZomba ezijanyelwe ziimbuzi ezincani kangaka kanti iimbuzi nanzi banazo zinengi. Kodwana wakhetha ukuthula wangatjho litho kumnganakhe. Ngakusasa zavuleka iinkungu. Yabakhona baragela phambili nekhambo labo. Ngokubilayela kwehliziyo kaMaqhinga ngendaba yeenkungu zayizolo, wabathi nabahlangana nabantu azikhulumise ngeenkungu zayizolo. Abantu barareke bona ziinkungu egade zikuphi ngombana bona gade bazisebenzela kusukela ekuseni bekwatjhinga ilanga. UMaqhinga abone bonyana iinkungweziya bezinomlingo hlangana. NoMakgwayeja banoNangu nabo barareke. UMakgwayeja abuze uNangu bona kgani ngabe iinkungu zayizolo kuse ngomunye umlingo kayise na. UNangu alandule athi ebusuku umbhudangile uyise gade amuhle angalwi. Mhlokho uMaqhinga abuze uMakgwayeja bona kanti yini bangakhambe balapha abantu abagulako babethele nemizi? UMakgwayeja avumele phezulu. Nabantu bazakubona bonyana baqinisile ngombana napa baraga nomhlambi weembuzi. Okuhle godu kukobana iimbuzi abazozithola, zizakungezelela umhlambi asele banawo lo. Yeke bafike emakhaya sele baziinjinga zamambala. 
MAKGwAYEjA: Heyi, uzakuthi uqeda ukuthengisa. iinyosezi uthenga ufulayi. 
"Mzindlo wani, Maqhinga?" Kurhaba uMakgwayeja. 
Iphukuphuku lokukwata lenza bona uMakgwayeja agijime kwamambala begodu angadinwa. Wabe atsaka indlela yoke. Nakathi ve ngeNdubazi akhangwe mumuntu eyama ezibukweni. Umuntu lo utlambuza kuphake amanzi. UMakgwayeja amfanise msinyazana abona nguMaqhinga.Azale ukukwata okurarako uMakgwayeja. Lapho-ke akasagijimi senga uphapha emoyeni. Utjani ububetha ngamadolo nangamazwanikazi amasese busiphuke nofana bulale umjeje kusale kwenzeke umtlhala. " nasiya intwele! Ngifuna ukuyibetha beyiginye ilimu layo." Lapho iimpumulo sezivuleke inga ngezepera. Isilevu sona sesithabalele inga yirharafu. UMaqhinga athi aseyama umlambo abone umuntu avela agijima inga angatjhiya umqasa uqothwa zizinja. "Hawu, nguMakgwayeja nje aphapha lo. Utjho abezimu bekhethu angazi ngingabathokoza ngani ngokungilethela isigebengu esinguMakgwayejesi. Ngizasikhombisa. ngazi singizwa ngendaba." Utjho nje uMaqhinga selaphefumulela phezulu ingani usathwele ithunganeliya elizele itjhwabatjhwaba kaMakgayeja. Kwakuhlaluka bona usilingeke khulu. UMakgwayeja wathoma ukurhuwelela asesekude, "Heyi, wena! umisa ihlokokazi erondo inga mgade! Yewizapha ngizokufundisa abantu Udlumbana ngisidlhayela sakho yi?. Uthi uthengisa umukhwa werhawuda kanti utjho nawuthengisa isigodo sakosigodo? Yizapha! Isigebengwesi. Gade uhlala ubagalaja. Namhlanjesi khona ufulathelwe bezimu bakho..." UMakgwayeja akhange asayiqeda ikulumakhe, uMaqhinga wabe asele aphezu kwakhe. Wase wamuthi bhi ngesilevu, Zahlala kanyana iimfeyisi ebusweni bakaMakgwayeja. Sekuzwakala, "Nangu unyoko! Nangu unyoko, nogogwakho" NguMaqhinga loyo. Bhusu phasi uMakgwayeja. Isilevu sanghwatha ihlabathi njengerharafu. 'Hawu! Hawu, wenzani yendoda! Jama. uMakgwayeja. 
"Uyazi bona ngicabangani wena Makgwaye... 
ISBN 0-7986-3166-X 
"Unobangela?" UMakgwayeja afune ukwazi. 
"Heyi, Maqhinga ndodekhethu, yizapha mani!" UMakgwayeja sele alise inyaweliya kwanjesi selagagadlhela uMaqhinga amjabulela. "Uyazi inga ngiyabhudanga nangikubonako nje. Yitjho, yitjho ndoda, izinto zithini nakunje? Yini sengathi uburhenge nje? Kgani ziinhlahla lapha zikhamba khona?" 
"Ngazini?" Abuze msinya uMakgwayeja. "Uyazi ngathana bekunezinja lapha bewungeke wadabula wena. Bezizakweqela kanyekanye zibangelane ngamathambo akuwe la. " Ukhuluma nje usafile kuhleka uMaqhinga. "Mathambo wani okhuluma ngawo layo?" NguMakgwayeja. "A-a-a-a! Makgwayeja, miconto engangani yakho le? Utjho amabhurugukazi la afihle likhulu nga..." UMakgwayeja afuthele ipangela leya phezu koMaqhinga. Naye atjho ayilandela. Athi nathi uyambamba, obogu, acwile uMaqhinga. UMakgwayeja abambe iboda. Akwate ngokhunye kwanjesi uMakgwayeja. UMaqhinga abone bona kwanjesi khona uyigadange emsileni. "Kahle ndoda! Kahle Makgwayeja mani! Kanti wena awudlaliswa na?" Kurabhela uMaqhinga abamba izandla zikaMakgwayeja. "Ungidlalisa ngimntanakho?" Utjho uzilahla kuMaqhinga. "Jama mani, Makgwayeja! Qala nasilwako sizozithunuka. Jama ndodekhethu ngiyakurabhela." KuMaqhinga sekuphelile ukutlitlitheka, Uyayibona ingozi asele azifake kiyo le. Arage, "Agu, lisa ukufuthumela mani ndodekhethu. Mina ngiyazidlalela. Qala nje, kanti mina ngijame phezu kwani nje. Angithi ngijame phezu kwemiconto? Alo kgani ngibhedere ngani nje?" Awa, uMakgwayeja amlise ngelithi uMaqhinga uzakuhlala asinda. Atjhuguluke adobhe ipangela lapha iwele khona ayihlube. Usaphefumulela phezulu. Athi rhedlu imilenze kaMaqhinga Ome lihleko. Uyazi ubangayitjheji bona itshetlha kangaka. Itshetlha inga yagcinwa ukwezeswa ngunina asesemncani. Agu, noMaqhinga amrhelebhe bahleke bebalile iminyembezi omunye nomunye naqala amagwegwe womunye. UMaqhinga azwakale selasithi, "Awa, Makgwayeja, nangabe wawudlala ibholo, yayizase iziphumele hlangana nemilenzakho le beyingavinjwa lilitho." Bahleke. UMakgwayeja angene ngokuthi, "Suka, uyarhapha wena Maqhinga. Akhese ulise ukutlitlitheka inga umntazana osonywako. Khamba uyokufuna iinkuni sizokubasa ipangela le sidle. Kgani awukalambi?" 
Ezweke uMaqhinga bona kufike umuntu wathi yinyanga ezokuthatha ikomayo yokwelapha ikosi ehlongakeleko. "Bekwayiwa nezindleni lekosi. Batjho ifike yakhuluma ikosi." Kutlhadlhulula umsana. 
"Jama ngikutjele, mani! Wenziwa yini bona uthande ukungirhaba nje ngomarhabani nje? Uyalibona nelanga nanti liyatjhinga sisahlezi la. NguMakgwayeja loyo. "Nje khona umuntu uyokulalaphi nasilapha nje?" Kubuza uMaqhinga "Lisa ukubalabala inga usilukazi esikhutjhwe izinyo wena. Kuyini okusibhodilekokhu? Akusiso isikgwa? Alo uthi ikhona indlu ephala isikgwa? Lalela wena ngirage indabami ngiqede." Ahlathulule-ke uMakgwayeja bona nabavukako kusasa kuzamele ba khambe tle bangadlali ngombana kude enarheni abaya kiyo le. Kufane le bafike lapho nalitjhingako khona bazakubona kuhle bona amazindla ancangaphi. Kuzakuthi nasele kuthoma ukurhwaqela balunge emazindleni bayokwemba izindla lekosi. "We! Uthini Makgwayeja? Uyarhapha yi? Wakhese wakubona kusenziwaphi lokho?" UMaqhinga selethukile. 
"Vele. Angithi ngikho lokho esikusophileko. Asikhambe ndoda nakhu selitjhinge tsopi nelanga. Sizakufuna indawana esikgweni nasele kurhwaqela silale." Awa, basikime bakhambe. Khese kuthule isikhathi kungekho okhulumako. Sebayakhamba nje abakatjhaphuluki. Bayazirhudula. Angithi basadiniwe ngombana gade bakgwakgwatha imini yoke le batjhinga le nale. Nokho bakhamba baqinisa ngombana nenyezi beyikhanya. kamnandi. Kuthe sekusebusukwaneni bangena esikgweni balala. Angithi sebatjhidela iimbandana ezizuma ebusuku nabaloyi. Ngombana bebangathembani balala baphahle umuthi. Babophelela izandla zabo zangesidleni emthini khona kungazukuba nokgama omunye ebusuku. Okhunye godu kukobana bakgone ukuvusana nakunengozi ebonwa ngomunye wabo. 
UMakgwayeja amqinte ilimu. "Angeze yenzeka into enjalo. Ngabe akwenziwa litho. Wena ngikufuna ngaphakathi kweenkhonkhwani zakwami." UNangu abatjele bona milingo kayise le engenisa umlambo. UMaqhinga abuze-ke bona ayikho into engenziwa ukususa umlingo loyo na. UNangu athi ikhona. "Yini? Kuyini yi?" Kurhaba uMakgwayeja. UNangu atjho-ke bona nange uMakgwayeja angatlubhuza izandla za khe zombili ngemanzini abese umelula amazwani msinya ngezandla ezimanzi, umlingo ungathundubala. "Wo! Kanti nomlingo lo uthundubazwa lilize." Kutjho uMakgwayeja. Kanti utjho akakaboni. Batjhidele bobathathu emlanjeni. UMakgwayeja afunafune indawana enobuguqo lapha angatlubhuza khona izandla zakhe kanyekanye. Ngambala ayithole abe aguqe. Angithi naka amanzi eduze ngombana umlambo uzele. Asathi nathi utlubhuza izandla, sekuvuke isivunguvungu simwubule apheze awele ngemanzini. UMaqhinga weqa wambamba wamdosa. "Mh! Sengathi kuzaba budisi nje." Kutjho uMakgwayeja. "Ithi ngibuyele godu." Awa, abuyele. NoMaqhinga amgadange eenthendeni. Angithi uyibonile ingozi epheze yavelela umnganakhe. Afike aguqe uMakgwayeja. Hawu, amanzi selabohlile kazi. Nakaya kude. Nange uMakgwayeja angabhambalala ngamathumbu angawafikela. Ngambala enze njalo. Asathi nathi akawathinte amanzi, bezwe ngoNangu ahlaba ongangani umkhosi bona nasi ingwenya ngemva kwabo. UMaqhinga ase amurhorhi msinya uMakgwayeja. Umrhorhela eqadi. Ize ngomfutho ingwenya. sele ikhamise umlomo kuvele iinsarhakazi zamazinyo. Ithi iyathatha ehloko kaMakgwayeja ikhuthe. Kodwana idlule nesiqetjhana sendlebe. I ... i..., yini sengathi kuzakubhala nje. Khonokho bezwe uNangu selakhuluma ngelimu abangalizwako. Ukhuluma nje ubuthukana. Kgani uthuka abezimu bekhabo? Awa, babenethemba. elinjalo. Bahlalahlale basacabanga. bona kgani benzeni. Ilanga lona alikajami liyakhamba. Kubotjhwe indlebe kaMakgwayeja eliineleko. Kuthome uMaqhinga akhuthaza umnganakhe. "Akhe siye godu Makgwayeja." UMakgwayeja akasenamlomo. Urarekile. Awa, asikime. Ezwe bona indlebe iyaqaqamba kwanjesi. Aziqinise. Ehlele ngemlanjeni. Afike abhambalale godu. UMaqhinga yena uza ugeda amatje amabili amakhulu. Afike awabeke malungana noMakgwayeja. "Wenzani kwanjesi ngamatje la, Maqhinga?" Kubuza uMakgwayeja ngomoya ophasi. Awa, yakhe ingqondo ayisafuni ukusebenza. Selathembele kumnganakhe. 
Ujamile-ke uMakgwayeja ulindele nasi indoda itlambuza emanzini yeyama umlambo iza ngakuye. Alimuke bona kunento indoda le eyibhade ngekhwapha. Awa, alinde. Nayitjhidelako indoda le, uMakgwayeja ayibone bona sengathi ilambile ngombana naku umlomayo womelele sebe unamagazuka. Umhlophe twa. Sengathi yakugcina kuthangi ukugoma. Phela indlala sigobamagagu. Nomrhali imbeka phasi. Ikosi nomuntu otlhagako kuyafana nakuqalene nendlala. Indoda ezako le seyirhudule amehlokazi abovu iqale ithungana eliphasi phambi kukaMakgwayeja. Nayicabanga bona mhlamunye linokudla beyizwe seyilambe khulu. izwe kutlwetlweza iinrhwerhwe ngemathunjini. Nakunento egonywako ngethungeni begodu indoda le imdima, awa, kuzakwephuka imikhono. Kazi indoda yeenrhwerhwe ngemathunjini le nguMaqhinga loya esimtjhiye aya eTshwana. Enjephana gade ayokwenzani lapho? Napo-ke bahlangana. 
MAKGWAYEJA: Alo uwuthengisa malini? Ngineembuzi ekhaya. 
KwaMabhengela kukhanyiswa ngegezi. Yeke kukhanya nebusuku. Ungadobha isicobotjhelo phasi. Awa, kwewukwe kupanululwe iinkomo ziragelwe ngesibayeni sazo. AboMaqhinga nabo napa hlangana bayalekelela. Umthjayeli athi uyabaqala ararwe'ziinthimba'abazembethekwezi. Tjhe, mabhurugu aqaliswe phasi. Alo, kgani kuba yini? 
Ngelikade ayithome-ke indabakhe uMaqhinga bona isikhulweso sakhe samtjela ngendaba yokuthi ephasini lebuThonga kunomakekerembe wenyanga ethwalisa umuntu abe netjbudu. Aphethe ngokuthi batjho sele kunemicu yabantu ngeTshwana ababuya kiyo inyanga leyo. Awa, batjho bakhwela imirhubhe yeemodere. Izinto nje ezininana nendlela. Amasupha wabo-ke, batjho azele ayaphalaka. Avuke uMakgwayeja naye ahlale aqondame aqale uMaqhinga ngemehweni. "Nakho-ke engikufunako wena Maqhinga. Into nje ngibona sengathi ulitjhapha wena mswekhethu. Awukwazi ukumtjela kuhle umuntu indaba. Qala nje, sewayithi hloko indaba yenyanga wayflisa ingake zwakali bona inyanga leyo ikuphi, kufikwa njani nakuyiwa lapho nokuthi ikomayo yimalini nasele imthwalisile umuntu. Qala sele ugijima neembayibayi zeemodere." 
MAKGWAYEJA: lye, ukhweze abantu. 
Napaya aboMakgwayeja banomnganakhe uMaqhinga badundubala intatjana basiya kwaSkokoro. USkokoro lo yinyanga eyaziwako bona ayikhuthi kezokuphengula. Bathe nabasuka ekhaya kwaba nabanye abafune ukubaphekelela kodwana uMakgwayeja wala. Ngikho nje uMaqhinga selezwakala ambuza. "Makgwayeja, waleleni bona amadoda amabili laya asiphekelele?" "Awa, awa Maqhinga. Angeze sayenza into enjalo. Siphekelelwe? Kanti batjho thina asiyazi indlela eya kwaSkokoro?" Kufutheka uMakgwayeja. Arage. "Uthi uyabalimuka nje abantwaba bona abakezi ukuzosithokozisa boke nje? Kunabanye asele badose iindlebe abafuna ukuzwa bona ekanyeni umhlambi weembuzi lo gade siwuthethephi. Angazi nofana khewangibona lokha nangibhodela ngemva kwendlu ngisayokucitha amanzi na." UMaqhinga athi umbonile. "Arha-ke Ngithe nangibandamela ezitheni ngombana benginqophe ukuyokusithela kizo, ngezwa amezwana akhulumela phasi ngemva kwesitha. Ngabeka indlebe. Omunye uthi batjho iimbuzezi sizebe ekhuweni elakhe ukuyela ngeMedlhela. Yeke batjho kufike abantu bekhuwelo ebusuku bazozithatha iimbuzi. "Utjho abantu, azakhe bayidhoge into abayitjhoko." Kutjho uMaqhinga avanganise ukumoyizela nokusilingeka. "Yena othi iimbuzi sizebile loyo, wakhese walibona kuphi ikhuwa elithi nalithola ipahla yalo egade yebiwe limlise umuntu eliyithole kuye? Angithi ngesikhuwa isela libanjwa ngomthwalo. Alo, thina lisitjhiyeleni batjho lingayosibophisa." "He ... ! Maqhinga, nangabe likhuwa elithethe iimbuzi, alo uthi alikayokubiza bakwamdanyana? Yeke sizase sibone sebasiwolela ngesithuthuthwini sabo samavili amathathu. Maye, mina! Kazi ngiyayesaba intweleyo." UMakgwayeja selajamile kazi asakhambi. Selabona inga kungase kuthi ve amapholisa ababambe. 
"Makgwayeja, uyarhapha na?" Kubuza uMaqhinga selasilingeka ngombana nangu umnganakhe selatjhingisa ilanga kanti nenyangeni abaya kiyo le kumlenzana. "Wena wazi bona sizebile iimbuzeziya? Angithi siziberegele? Alo, kgani wethuswa yini? Asikhambe mani! " Kukhahlameza uMaqhinga akhamba. Awa, nomnganakhe amlandele. Kutjhe iinyawo kwanjesi. Bathulile. Omunye nomunye usazibuza bona iimbuzi ngaziyephi. Alo zikhambe zoke? Amaqutjana wehlabathi yefukwana la wona kgani ngabe atjhoni? Bazibuze baziphendule. Bathule nje bayagadanga tle abadlali. Kuthi ngemva kwamadina bavelele emzini wenyanga uSkokoro. Awutjelwa mumuntu bona kuyasuthwa emzini lo kuyazitjho. Kuneembayakazi kanye neenhogo zeemfarigi ezinzima. Ecabazini kubila iinkukhu, amadzinyani, amadada kanye namagaliguni. Kunegaliguni lomqude elibukhali kangangani. Lakhe lathi ukubavikisa bangakangeni nesangweni aboMakgwayeja. Esikhundleni sobana kukhuzwe izinja bona zingabalumi kwasuka omkhulu umberego wokuqothana negaliguni. Lapho-ke selikwate selilengise ithimilakazi lalweli selipheze lirhula phasi. AboMakgwayeja balunge ebandla, bathokoze bamukelwe. Kulapho-ke lapha bezwa bona inyanga isayokubethela ndawana. Awa, bahlale bayilinde. Baphiwe nokudla bagome. Banengi asele balindele inyanga. Lithe ilanga nasele lilengela eentabeni yafika inyanga ikhamba nomthwalirasu wayo. Wawungabafuni abantu abadiniweko. Lokho kwakuzitjho bazikhambela nje. Bafika balunga ngendlini yokwelaphela. Base barhamula amarhewu inyanga yathi abangene mantanzi ngombana babuya kude. Inyanga yathatha irasu yakhupha imbaluko, eyenziwe ngesikhumba seqaqa. Yavuthela, yakhuhluza ibubula, yarhatjha iindawula. Yathula yaziqala isikhathi ikhulukhuluma nazo. Ithe isuka yayiqala uMakgwayeja yambuza bona uzokwenzani kiyo ngombana naye yinyanga nje. UMakgwayeja waphendula ngokuthi umregu akaziregululi. "Anginandaba nalokho mina. Ngibuza bona uzokwenzani kimapha ngombana iimbuzi uyazazi bona ziyephi?" Kubuza uSkokoro selathimule bewathimula. "Niyaganga. Yeke nizakuganga benigangele abangagangelwako. Uyazazi bona iimbuzi ziyephi." Abuyelele godu uSkokoro aqale uMakgwayeja owabasele anjengekukhu enethiweko. 
8. Umrhobholo Awunambuyiselo 
"Hayi, lisa ukungihlekisa wena." Kutjho uMakgwayeja selaqaleka imumuntu ofuna ukuhleka kanti gade ararekile. Asathi asahleka sekuthi tjhazi ilifu elinzima, nakakhumbula egade kusenzeka kuye ebusuku. Ezwakale selasithi, "Yendodekhethu, akhe sihlale phasi ngikudembele engikubone ebusuku. Ngikhumbula kuhle kwanjesi bona wena akhange ubonento ngombana gade urhona kudume intatjana leya." Atjho akhomba tjhubelo uMakgwayeja. "Uyangirhwayela, uthi ngihlale njani iinkhondo ziqedwe nguMkhwephetjhe nje." Kubalabala uMaqhinga alinga ukuhlala phasi kodwana kwabhala ngombana athunukala. "Alo, kgani sihlale bubhambalala?" NguMakgwayeja loyo naye akekulu ipi yokuhlala phasi. Bobabili baphethe ngokubhambalala. "Etjhu! Nanti ibhurugu lingikhubaza!" Kurhuwelela uMaqhinga. "Agu, Maqhinga lisa ukulila inga umufazi nje." Kukhalima uMakgwayeja naye akekenisile ngesibanga sobuhlungu. Kodwana bazakwenza njani nje? UMaqhinga avele neqhinga lobana kungabanjani nabahlubula amabhurugu abathunukako la bazihlalele bhunubhunu. Ekanyeni besabani kanti ngombana madoda bobabili nje. Bathi bayahlubula amabhurugu athi'ngeke'. Anamathele emancebeni. Yeke sele akokorene. Awa, kubudisi nakunje. UMakgwayeja abuze bona bazawahlubula njani ngombana naka mabhurugu layo anamathele nje. Omunye athi bhedere bawathambise mantanzi. "Sizowathambisa ngani?" Kubuza uMakgwayeja. "Asikhambe siyokuhlala nofana sizihlikihle ngombethe." NguMaqhi nga loyo. UMakgwayeja abuze bona abantu abazukubabona na. UMaqhinga athi babhodele ngemva kwerubhi ncangapha kunganamizi ngakhona. 
ngelijwelo ngiyafa. 
1. UMaqhinga Ubedlha Umukhwa 
Baqalane. Bacimelane amehlo baphakamise iinthupha. UMaqhinga thatha ithunga lakhe leenyosi wazinghwatha ngesigobho asinikelwe nguMakgwayeja. Wathokoza wadla akhamba. Kazi selabuyela emlanjeni. Weyama. Wanele wasithela. wasuka ngebelo. Ingani iinyosi sezimqinise amadolo. Alwatjhuzele kwamambala angadlali. Ukhahluzeka ngaka nje wenzela bona athi uMakgwayeja alimuka bona umukhwa werhawuda umhlobani,selakude yena Maqhinga. wakwaDlaphasi. Uthe selabona bona nokho sele akude neNdubazi, wathi akhe ahlale phasi emthunzini aphumule khona azakhe athi lwatjhe godu iinyosi. Nambala waqalaqala wayibona indawana ehle emthunzini, wahlala phasi. Wanghwatha godu ngesigobho wadla. "Agu, zimnandi iinyosezi. Umuntu nazidlako kuthi cosololo emphinjeni. Ziyatjhelela. Umuntu uzakhe aphumule kubangelwa nguNaMaridili itjhada." UMaqhinga ahlome isigobho eenyosini, asibekele ithunga. Aqethuke athi usaphumula kancani. Udiniwe ngombana gade agijima. Wakhe wathi ukucabanga asabiza ubuthongo. 'UMakgwayeja nomukhwakhe werhawuda uzase ayihlole. Akhenge kutjho mina bona akgwayejeke ingqondo. Kanti bengiyingilozi yokurhawukela isidlhayela esinjengaye nje.' Zwi ngobuthongo. Emva le uMakgwayeja naye wathi angacima ilihlo langancanye abe aphakamise isithupha, wathatha umukhwakhe werhawuda wagadanga eze ngayo. Uthe angasithela wasuka ngebelo wathokoza abezimu bekhabo ngetjhudu engaka lokumupha irhawuda ngetjhwabatjhwaba eyezeswe ngeliju leenyosi. Afikelwe kuhleka uMakgwayeja, "Ge-ge-ge! Ngahleka mina Makgwayeja! Akangazi, ungizwa ngendaba uMaqhinga. Ngikgwayeje ingqonjwanakhe yakgwayejeka. Wakhese wazibonaphi yena iinyosi ezinengi kangaka? Kazi batjho ngithenge umukhwakhe ngemalikazi enengi. Udlumbana bona imali le imila emgogodlhenamapha. Ithi umuntu akhe alale aphumule." Eqe ajame ngeenyawo uMaqhinga. Kanti ubhudanga kunomuntu omhlale ngobhongwana. Weqa nje selamanzi qhi yingurumela selahlawe amehlo angaka. "Tjhe, ngiyabhudanga. Kuyini kodwana ngibe nebhudango elimbi kangaka? Kgani lingihlolelani? Agu, indabami yokuphila ngamaqhinga le, langelinye izangilethela ubudisi. Qala nje ngigalaje uMakgwayeja. Kazi umrhali lo wejayelene nabeSuthu. AbeSuthu banemilingo eminengi. Alo-ke, akunamuntu omkateleleko bona athathe umukhwa loya yena anginikele iinyosezi. Tjhe, ziphi nje! Akhe ngithi qabu godu. Alo uthi zimnandi ... zehla ngesiphundu." Ahlale phasi abe atjhidisele ithungana leenyosi kuye. Alisibukule. Atsomule isigobho njengombana sewasihloma eenyosini. "Hawu, alo yihlabathi ebuyaphi-ke le?" Kurareka uMaqhinga "Akhenge ngisikgwathise phasi nje isigobhesi." Ahlohlele isigobho ngeenyosini sitjhinge khudlwana. Asikhuphe sakunghwatha. Isigobho saphuma sizele swi ihlabathi. Wu, uMaqhinga... Wethuka kwanga ihliziywakhe izakujama. Hayi, ithi ngighwathe godu Yaba ngisweso. 
Nabafika emlanjeni amadoda la angena nabo emanzini. Amanzi athi nafika emadolweni wawo, isiguli sibekwe phasi. UMaqhinga wathi nagadanga phasi ngemanzini wezwa inga amanzi la abetha isizunguzungwani ngaphasapha. Uthe natherezela inga uyawa wezwa into imkhankhuna, imphakamisela phezulu. Wazibona inga uyathaya. Tjhe, akathayi uphezu komgogodlha wengwenya omaguzuguzu kangangani. Wavele wabhambalala ngombana wabona bonyana amaguzuguzu la azomthunuka. Kuthe kusesenjalo wezwa anethwa lizulu elinamathosi amakhulu kangangani. Abetha kabuhlungu inga sinanja. Ingwenya ifike imuthi khithi ngaphetjheya komlambo. Athi usathi uyasikima kufike engangani ifene. Imbambe ngesandla esisodwa imphosele emhlana, ziye. UMaqhinga anamathele, phezu komsila. Uthi kurholobha lokhuya! Nasele bathe gadu emlanjeni, ikungu iphele. Ibe khona abona kuhle. Lapho-ke selethuke bekwaphela nevalo. limfenezi zinengi. Azigijimi kwalapha, inga ziyaphalisana. Ezinye zirholobha zitjhinga ngemlanjeni ziphambana nezikhuphukako. Nabafika esangweni lokuthoma imehlise ifene. Kunabantu abane ngi-ke lapha. UMaqhinga elule intamo afuna umnganakhe ngamehlo do ukumbona. Khonokho ezwe bhi ngesandla. Nathi mehlo suka - alo umsanyana ombamba ngesandla esinamandla, kangakesi ubuyaphi? Tjhe, nathi uyamqalisisa, afeke! Ingani isilevu sikhasa phasi. Kgani msanyana onjani lo? Amebe godu. Awa, mdala umuntu lo. Kodwana mfitjhani ulingana nomsanyana. Kazi athome amkhahlameze. "Heyi wena Makiga, ugayibayi kutayaja yapa. Ashikambishe kuyavaywa ekaya kwaJomba." Kazi kutjho njalo kuyamdosa. Akumandla! UMaqhinga azibone selatshetshatshetsha ngemva kwakho inga mntwana. Khona kubeka amaqhana amafitjhani. Kukhambisa inga akusagadangi phasi. Madoda! UMaqhinga seladiniwe kwanjesi. Selasalela, ngemva. Kuyamdosa Selelule isandla nasiya le kude. Selebe amfitjhani. Agu, abadlumbane bona kgani akazukuruthuka umkhono nje. Napaya bayokukhokhoba kelinye isango. Lapha kuneempundukazi eziphahle isango. Ekugcineni kweempundu zombili phezulu kunamathambo weenhloko zabantu. Kunento ekhanya ngaphakathi. Yeke kubonakala. kuthi lokoloko eentunjaneni zeempumulo, nezamehlo. Kubonakala namazinyo asoloko akekenisako. Ethuke lapho uMaqhinga ahlengezele umzimba woke. Selakhumbula isipuku sikaMakgwayeja sejasi enzima. Uyathalaza. Alo kuphi? Uyadoswa abe awunduleke inga uzakuwa. Kubelesele lokhu okumdosako, "Ashikambe mani Makiga. Yekeya ukutayaja kushekaya yapa." UMaqhinga ezwe inga kunento emthintathinta iinthendezi. Agu, eqe aterebhule abe alinganise nomuntu omdosako lo. Bakhambisane kwanjesi. Yena usuyakhamba nje abe akazi bona kuyiwaphi. Sesasithi ukufa kuphola. Khonokho veliyani okhunye okufitjhani ngamandla. Kuqine inga bekugigwa ngaphakathi kwegigo. Obogu! Amafinogwana anje wento! Amehlo angemgodini ngaphasi kwamagobhokazi. Ipumulo ithe pata yazala ubuso. Umlomo wangaphezulu ubhenukile yeke kuvele angangani amazinyo! Wu, kuyesabeka-ke lokhu. Kumuthi bhi. UMaqhinga awunduleke inga yimbaphiri iphetjhulwa mumoya. UMaqhinga atjho ngehliziyo athi, 'Ngimdala nangingaka! Utjho iindaba zokufuna ukuphila ngamaqhinga..? Ngikuphi-ke namhlanjesi?'Wase waphetha ngemibuzo enganaampendulo, leyo. Agu, kutjhingwe phambili. Lapha bakhamba khonapha kumanya inga kuphalazwe amanzi. Uthi abazukutjhelela nje? Ngaphakathapha akusibomfitjhani bayaphambana wena owabona amagenge abuthelela ukudla kwawo akusa emgodini. Hayi-ke yoke imihlobo yemikhambo ilapha. Babodwa abatlhayela imilenze le. Yeke nabakhambako ngutjhinge-vumbu, tjhinge-vumbu. Abanye ngabapharuma inga ziinrhwerhwe. Akusatjhiwo litho-ke ngabagobene amadini la. Yeke-ke babetha eminye nje imikhambo erarako. Boke nje bayaberega. Abe akakho okhamba kancani. Boke barhabile. Okurarako kukuthi akakho otjhayisa omunye. AboMaqhinga balunga ekumbeni ekulukazapha. Ngokuphazima kwelihlo wazibona selembethe isudu yesirhwerhwe. Nathi uyethuka, wapharwa ngerogokazi elikhulu. Asararekile, wezwa ilizwi ngemva kwakhe limkhahlameza bona embathe abophele irogweli ngemva. Naqeda lapho uMaqhinga kwabe kwathi akahleke naziqalako azibona inga mntwana omncani nembethe irogo lokulala. Liwubazela lifika eenyaweni. Ahleke! Kuphi? Wundu, napaya sebanqophe kelinye isango. Lapha-ke uMaqhinga wapheze wayatha nakabona umfitjhani omhlophe kangaka. Wabamhlophe twa neenhluthu zakhe. Kgani kuluphala, nanyana uthelwe ngepende emhlophe? Wu! Amemukele amhlalise ngemva komuntu owabasekugcineni yaba nguye wokugcina kwanjesi. Bababanengi balandelene umjeje. Kuthatjalelwe phezu kwesikhumba esitjhidako. 
6. Ezindleni Lekosi 
"Yeniphenduke nina! Lisani amasela layo, azakuthomana nabanamehlo phambili." Kurhuwelela induna yamabutho. Bawolele imali eyabe isele irhatjheke phasi bazikhambele. UMaqhinga wagijima ewusa isikgwa ngapha agugudlhele imali. Uthe nasele akude, wathoma ukukhamba kancani. Wakhambakhamba iba- ngana waqalaqala indawana ehle wahlala phasi waphumula. Wathoma-ke kwanjesi ukubala imali ayinghwathileko leya. Wayibutha wayihlohla ngeenkhwameni azazi bona azivuzi wahlala acabanga. Wacabanga isikhathi eside. Uthe nasele athi uzakusikima akhambe, sewezwa kukhwatjhakhwatjhaza ngemva kwakhe. Wethuka uMaqhinga wahlanganelwa yihloko. Kgani ngayini leyo? Sibandana esizomudla nofana mabutho wakwaMkhwephetjhe azombulala? Lapho-ke selaqondeme ulindele ukubaleka nakukgonekako. Athi asahlahle amehlo aqale ngapha kukhwatjhaza ngakhona, abone ihlokwana kaMakgwayeja ilungulunguza. Abone bona umnganakhe uyakhukhutha. Kwale bona azibambe uMaqhinga, "Ngapha! Yewize ngapha Makgwayeja." UMakgwayeja wapheze wawela phasi livalo nezwa kukhuluma umuntu eqadi kwakhe kanti yena akaboninto. Wezwa inga umongo ukgadzile ngaphakathi kwamathambakhe. Ngelikade yabuya ingqondo. ilizwi elihlebakweli sengathi uyalejayela. Avuse amehlo athomane noMaqhinga amkhwaya ngesandla. Atjhinge kuye. Afike azilahle phasi. "Heyi, kodwana ungethuselani kangaka?" Kubuza uMakgwayeja aphefumula khulu. 
llizwana lokuthokoza 
Bathi bayavungama abantu, "Khsh! Sikuphi kanti lapha? Alifuneki itjhada lapha." Kukhuza iduna. Lirage, "Sekungawe-ke muntu wokukhamba." Atjho aqalise enyangeni. 
5. Ezindleni Lekosi 
First edition, first impression 1991/07 second impression 1991/11 third impression 1993/01 fourth impression 1995/01 
UMaqhinga athi ufuna ukuhlala phasi, zale iinkhondo. Ezwakale sela rhuwelela, "Etjhu! Makgwayeja, akhese uzokuqala bona kanti ngincinzwa yini ngemvapha! " UMakgwayeja ogade alulana nentamo alunguza ngaphandle ajike agege nerubhi alunge kuMaqhinga osele aguqe ngamadolo. Afike athi uyakhothama khona azakubona bonyana uMaqhinga uncinzwa yini, ezwe kuye emararhweni kubuhlungu inga kurathuka inyama. "Ethju! Kazi ngisikwa yini kangaka?" Kulila uMakgwayeja. UMaqhinga avumbuke msinya lapho agade aguqe khona selararwa mnganakhe olila kabuhlungu lo. "Qala le khengibone bona usikwa yini Makgwayeja. Babake! Babake! Babake! Yini engiyibonako le Makgwayeja? Kazi ukhubazwe yini ka ngaka! AmaDlhari! Akusikhona ulimalako ni. Kade ulimele. Qala nje ibhurugu linamathele eengazini esele zomelele. Li..., ulimele umntabantu lo!" Kubabaza uMaqhinga. UMakgwayeja athi uphatha ngesandla kube buhlungu alise. Athi uqala isandla sakhe abone sizele iingazi. Azwakale selasithi, "Makgwayeja akhese uqale kimapha bona kunjani Uyazi sele ngifikelwa ngomunye umzindlo. "Wu! Wu! Wu! Maqhinga, akusenamararho kuwapha ni. Inyama ihlephuke kwapheze kwavela amathambo. Kanti besidliwa yini kangaka? Sengitjho nenja ayimlumi bunjesi umuntu. Alo, kgani ngasikhutjazwe yini?" 
"Ngelethu!" Kwenanela abanye, Avele omunye athi, "Akafe! Khona nje siyaphi? Uyabonakala umuntu lo bona akasiyo inyanga. Ngugalajani nje lo ozokweba imali yabantwana bekosi." 
MAQHINGA: lye! linyosi. (Utjho uyazikhomba uyatjhidela. Nghwathiya ngesandla ... emlonyeni.) 
Ngesikhathesiya uMaqhinga amajadujadu nokubedlha umukhwa ngale kweRholweni kunokwakwenzeka ngale ngakwaDlawulale. KwaDlawulale kwakusakhe imizana emaqalanga, omunye ulapha omunye ulaphaya. Ukuyela ngemaphethelweni womuzi hlanu kwesikgwa, kwakwakhe omunye umuntu: uMakgwayeja. UMakgwayeja wayephila ngokufuya iimbuzi nangokuzuma. Wabaselaziwa ngekgono lakhe lokuzuma nokuthengisa iinkhumba zeembandana. Ngesikhatheso abantu babazifuna kwamambala iinkhumba. Angithi babenza ngazo amabhetjha, iinthimba, imikgadi, nju. Langelinye uMakgwayeja aseluse iimbuzana zakhe wazithela phezu kwesirurhu seenyosi. Alo uthi yayibunengi beliju lobuya. UMakgwayeja wajabula bewagida kancani. "Wu! Kazi ngizakwenzani ngeliju elinengi kangaka? Jama! Arha, nanti iqhinga elihle. Ngizolithatha ngiyolithengisa eTshwana. Awuzwa-ke! Enjephana khengezwa bona abantu bemadorobheni abanalo iliju kanti balifuna kwamambala. Wu! lqhinga elihle kangaka! Kodwana kubayini bengingacabangi ukuthengisa iliju kokokhu? Ngabe sele ngikhomba ngophakathi. Baqinisile abathi'intandani engafiko ilinde umnono'." UMakgwayeja uzikhulumela yedwa. "Agu, nakhu sengilibele, kukhuluma esikhundleni sobana ngiberege." UMakgwayeja athi ru, alunge emzinakhe. Abuye nomgqomu wokufaka iliju. "Wu! Itjhudu elingaka! Sengathi ngiyazibona izandla zami sezizele imali." Atjho aziqale izandla zakhe ezasele zifutha kutinyelwa ziinyosi. Wathoma-ke ukulivubela ngemgqonyini lazala swi. UMakgwayeja wathwala umgqomu wakhaphuzela asiya kwakhe. Wafika wafuna amathungana. Elinye nelinye wapheze walizalisa ngetjhwabatjhwaba eswe. Kwathi ngaphezulu watsuruzela iliju leenyosi azaliselela amathunga. Athi uyaphakamisa, wu, akusibudisi lilitje. Ekanyeni iliju limele libe budisi. UMakgwayeja waphuma khonokho emzinakhe athwele amathungana amabili. Wababonakala imihlathi iqotha iindlebe. "Bangizwa ngendaba! Ngizabakgwayeja iingqonjwana zabezi, bavuke sengidle phasi mina Makgwayeja. Nakuyimali yona ngizabe ngiyinghonyile. Ga-ga-ga! Nangibuya lapha akunamuntu ozangithinta athi ngiyokwelusa. Ngizabe ngizidle]a imalami begodu ngingatlhogi litho." Ukhuluma nje akakajami. Nelanga nalo liphethe yalo indlela. Alitjhisi likhupha unonkgadanyana ngemgodini. Ingurumela sese izigelezela nje kuMakgwayeja. Edlula hlanu komlomo ayidose ngelimu njengekomo. Ngapha asele adinwe ngakhona mathungakazi awathweleko la, selazaza bona uzakufika eTshwana. Sesafisa inga kungavela umuntu athenge nanyana lithungana linye. Eliseleko uzakubuyela nalo, ekhaya abe alithengise nasele aqede imali yelokuthoma. Lithe nasele liya emadineni, hawu, nasi iNdubazi. Agege ngayo selalunge ezibukweni azakweyama kilo. Athi asagega abone isithukgwana sesikgopha. Akgurumejele elinye ithungana leliju ngakiso. Nanyana li valwe ngho nje, iinunwana zona angeze zafisa ukulikhotha. Awa, akunamlandu nazo ziyadla. Ekanyeni aphi amasimu lapha zilime khona? Nasele ayokufika ezibukweni abone kunande kulunguza ihloko yomuntu ncangale, komlambo. Isithele godu. Awa, kunomuntu azokuhlangana naye. Mhlamunye naye ujarhele ezibukweni. Uthe nakathi ve ezibukweni, tjhe, nangu umuntu loya. Naye uyeyama. Awa, ajame uMakgwayeja amlinde. Abeke phasi ithungana azibambe idini. Udinwe ufile. 
"Maqhinga, uyarhapha yi?" Kubuza uMakgwayeja selathoma ukuhlengezela ngesibanga sevalo. "Ngirhapha njani?" Kuraga uMaqhinga. "Wena uthi sifike njani emazindlenapha yi? Usawakhumbula nje wona amazindla la? Ngawekosini uMkhwephetjhe lapha wangingcwaba khona." 
 
1. UMaqhinga Ubedha Umukhwa 
"Alo ngiziliseleni? Kanti asisakhambi nazo?" Kubuza uMaqhinga ararekile. "Angeze sazitjhiya iimbuzi." Kutlhadlhula uMakgwayeja. Arage, "Enjephana wena Maqhinga usakhe emarubhini. Lisa-ke uzangaboni kanti. Mina ngifunde likhulu ebuThonga." Atjho aqale uNangu owaziqalela le amoyizela. UMaqhinga arareke. Awa, bathome bakhambe sebadobhe yoke imithwadlwana yabo. Sebathi nabanjayaya, athome uMakgwayeja, "Ngilandelani mbuzi zami, ngi landelani." Hayi, ibelo elasuka lapho. Yaba bugidigidi iimbuzi zehla ematjeni egade sele zikhwelele kiwo. Zeza zigijima zabe zafika eduze kukaMakgwayeja owakhamba azithwalele imithwalo yakhe ngesinye, isandla. Ngesinye abambe ulanga-phuma-sikothe wakhe. UMaqhinga samrara isenzo seembuzesi. Wathi nathi uyabuza, uMakgwayeja sewathi, "Awa ndodekhethu, yose uyibambe khonapho." Bakhamba babe bafika emlanjeni uMkhombo. Bagegagega bafika ezibukweni. Bathe nabathi bayeyama hawu, kazi umlambo lo uyangenisa. Uza neenkhukhula. Awa, bakhuphuke bagege godu. Bagega nje balunge ngesewula. Angeze baya phela ngetlhagwini ngombana kunezibuko elikhulu lapha kweyama khona iingulani zikaZomba. Angeze baya lapho ngombana abafuni ukubonwa. Behlayehle babone elinye godu izibuko. Batjhidele balungisele ukweyama. Umlambo uthome ungenise. Hawu, kanti yini? Umlambo ungenisa njani nezulu lingakani nje? Mh! Mraro. Badlule godu. Nanti izibuko. Ibe ngisweso. Obogu! Barareke-ke kwanjesi. Athome uMaqhinga, "Makgwayeja, uthi uzitjhiyile nje iimbuzi eziyikomo kaZomba?" UMakgwayeja avume athi uzitjhiyile. "Utjhiye zingaki?" Kubuza uMaqhinga. 
"Awa, yena ilanga." Kuphendula uSikweni. "Okungiqeda khulu kukobana'ilanga'lakhwelo seliyokuthathwa mdodovu weqhegu onjengoMakgwayeja. Ngathana ubathathwa lisokana bengizakuqola." USikweni aphendule ngokuthi kutjho khona bona uMakgwayeja unetjhudu. "Nanzo-ke iinhlahla zakho lapha sezisebenza khona." 
UMaqhinga yena wahlala watjhigama. Kwakunomuntu omunye ohlengezela, kangangani. Kwathi ngamadina webusuku, yabakhona uMaqhinga afika emnyango wendlu lapha isikhumbesi sitjhida sibasakhona. Vulekiyani umnyango. Angene. UMaqhinga selahlahle amehlo angaka. Ngendlinapho wase wabona isilukazi esidala esitjhwabeneko esinelihlo elilodwa elingangelekomo, Sathi naselula isandla sithi siyambamba, wayatha. Naphaphamako ekuseni wezwa umzimbakhe ubuhlungu woke. Wu, uzele iingazi woke nje. Ngesirhodlweni abangakiswesi kuzele iingulani zithe swi. Zoke zilele phezu kweenkhumba. Kunuka kuthi phu. Zalala imini yoke kunande kuvuka ngamunye. Ngemva kwamadina uMaqhinga naye wezwa umzimbakhe ubuya. Wavusa ihloko. Waphosa amehlo. Laphaya ehla nesirhodlo wabona kuqondeme iqhegu lefene libaqalile. Ovukako liya kuye limnyenyeze ngesihlahla. Awa, lithi lingenza njalo kuMaqhinga abe azizwe sele ancono kwamambala. Ifene leya imsikimise imngenise ngakesinye isirhodlo. Alo uthi bubuhle lobuya! Maye kuhle! Hlangana nendawo kunomuthi omkhulu onomthunzi omnandi. Kwendlelwe iinkhumba phasi. Eqadi komuthi lo kuyabonakala bona bekuhlezi umuntu ngombana kuneentwana ezithile. Umfitjhani owamemukela ngapho wamhlalisa esikhumbeni waqala ngemthini. Awa, wase watjhigama. Wambona amqala amanzinzo la athintitha ihloko wazikhambela. Irogo agade alembetheliya abe akalazi uMaqhinga bona liphelelephi. Asahlezi, wezwa kubetha umoya omnandi owenza ihliziyo ithakase. Wezwa sengathi kukhona okubetha umlozi emthini. Athi uqala phezulu uMaqhinga angabonanto. Sekuthi ngemva kwesikhatjhana abone kunyibilika engangani inyoka emthini. UMaqhinga aphenduke isithingithingi angazi bona kufanele enzeni. Yehla inyoka yaya kuye. Yafike yamkhotha umzimba woke. Wasala amuhle inga ubahlanjiswa ngamanzi, yabuyela emthini. UMaqhinga wayiqala beyatjhingela phezulu. Ngehliziyo watjho wathi namhlanjesi umbonile uZomba ahlala amuzwa ngendaba. Asazindla ngalokho wethuka sekungena umfitjhani loya omhlalise lapha. Wafika wamembesa ngenaka labezimu elihle kangangani. Wamlungilungisa waphuma wamtjhiya yedwa godu. UMaqhinga warareka-ke kwanjesi bona nalungiswa kuhle kangaka. nje alo, kgani uzokwenziwani godu. Awa, emzimbeni khona, selazizwa ancono khulu. Ngemva kwesikhatjhana kuvuleke isangwana ebe lingabonakali. Kungene abomfitjhani ababili badosa okuthile. Awu, suka mani. Uthi bahle. Bembethe ngokufaniselana. Tjhe, badosa indoda ethi ayibe hlangana nje ngobudala. Nayo ivunule iphelele ngezayo zabezimu. lhloko le igudiwe. Yeke iyamanya. lbotjhwe ibhande lengwe nokhunye okunengi okuyekethela. ebunzini. Entanyeni nakhona kuyayikizela. Kwathi malu . nga nethambo lesifuba kwalenga umzwezwekazi womkukurumbu. Emahlombe ibeke inakana labezimu elirutjelwe ngobuthakga bamambala. Esifubeni kwelakanyene amabhande weenkhumba. Kiwo kulenga iinthukulwana zeenhlahla. Nesineyifu sikhona hlanganapho. Okwarara uMaqhinga lisungulo elalingene ngakilentunja yepumulo layokuphundlukela ngakileya. Kesingenzasi akubonakali kuhle ofana uvunule ibhetjha nofana sikhwetjhi ngombana nangu uhlezi phasi umuntu lo. Ezinye izitho zomzimba ezingakembeswa zona ziyamanya. Uhlanzeke kwamambala umuntu lo. Abomfitjhani bamdosa ngesikhumba babe bambeka endawenakhe ngaphasi komuthi, bakhamba. Basala bobabili noMaqhinga. Nanyana anzima inga wezeswe ngomsizi wepoto nje umuntu lo, awa, nokho akesabeki yena. Uqaleka anobuntu. Wahlala wanzinza kuhle. Warhedlula uMaqhinga kanye wazibhemela igwayi lakhe. Wathimula kwaba kathathu, kwezwakala, umlozi utswitswiza kathathu emthini. Tjhe, wakhumbula uMaqhinga bona yinyoka egade imkhotha leya. Gade sele ayikhohliwe, selalibele mumuntu ofike muva lo. 
MAKGWAYEJA: Unayo imali yokulithenga, yi? (Selavula amehlo alungiselela ukubona imali.) 
"Uyazi Sikweni, batjho ukugijima kuphalwa kukhamba kancani. Uyabona nina ninoMaweni uMakgwayeja lo nifuna ukumrhaba ngiyanibona. Kanti-ke ngathana niyamlisa azikhohlise aqede bona uhlakaniphile. Sengitjho angahlakanipha kangangani angeze aphala boke abantu ephasini likaZimu njengombana lingakangaka ni. Kanti ikulumo ethi'alikho elakhe lazikhotha emhlana'inamala na? Nasi indololwana ngingayikhotha. UMakgwayeja angeze kwagcina ngaye." Watjho uZomba wakhupha ingonyanakhe yegwayi wabhema. Wathimula kwabe kwaba kathathu. Kwezwakala kutswitswiza umlozi bekwaba kathathu. Tjhe, enjepha na nguMhlongajasi loya. Kanti uSikweni yena wenanela, ngo 'maThonga, maThonga, maThonga. Ukhulele phezulu.' 'Uyazi Sikweni, yinye into uMakgwayeja lo angisilinge ngayo, ungithathele itlawana lakwaSporo ebengisathi ngiyalikhulisa. Uyazi muhle umntwana loya ... Bengithi ngizamthatha angathomba abe sincanakazana sami." Kubalabala uZomba. "Alo uMakgwayeja ingasuye nje umuntu webuThonga, ulibonabonephi itlawanei?" Kubuza uSikweni ararekile. "Hawu Sikweni, ingaba nguwe njani ongangibuza lokho? Angithi eemvekeni ezimbili ezidlulileko bekufike ibutho lamatlawana lizokuthatha imbiza yokuthoma njengombana sele kulungiseletwa ukuyokubawa izulu entabeni. Naye-ke umntazanyana wakaSporo lo ubahlangana nawo." Kuphendula uZomba. "Hawu, njani?" Kurareka uSikweni. UZomba abuze bona uSikweni urarwa yini. "A,A,u, ngirarwa kukobana umntazana kaSporo eze nebutho lamatlawana, kanti selaqhilile." Kuhlathulula uSikweni. "Mina-ke ngizwe ngoGogo asithi umntazanyana kaSporo nomunye ubakhuphile ebuthweneliya ngombana sebakhulde. Lo kaSporo yena akakhohli ngeembokodokazi zamehlwakhezi." Kutjho uZomba. Arage. "UGogo uthi uthe baphume bayokudlala ngaphandle. Ngiyabona uMakgwayeja umbone lokho. Agu ungilimazile nokho. Phela muhle umntwana loya. Uthi khese umqalisise nje Sikweni?" 
"Nanifuna ubufakazi singaya soke ezindleni lekosi niyozizwela yona siqu." Kuhlathulula uMakgwayeja. "Ngiyo ikosi ethe ngiye nani ezindleni layo naningangikholwako." 
"Heyi, lisa ukurhapha wena." Kukhuza uMakgwayeja abangula lapha ahlatjwe khona enyaweni. "Mina angiyi lapho." Utjho nje abe akakamqali umnganakhe. "Maqhinga, hala phasi ucabange elinye iqhinga. Yendoda uthi usawakhumbula nje amezwi engiwakhulume mhlapha nje wokuthi mina nawe singaphumelela nasingahlanganisa iinhloko zethwezi siberege?" 
Abantu bathule bathe nya. Boke bahlahle amehlo baqale ezindleni lekosi. Wo! Yenzeka indaba. Nanto phela ilizwi elirhorozako lizwakala. "Mkami, madunami nani sitjhaba sami sokana, ngimi ikosenu uMkhwephetjhe okhulumako. Ningizwe kuhle. Angikgoni ukuhlangana nabezimu bekhethu.munye kwaphela engiwaziko begodu engalala ungitshwenya emoyenami. Umlandu loyo yikomo yenyanga yeNatala eyakhe yangelapha. Ngiyibizile bona izokuthatha ikomayo emakhulu asithandathu wamaranda. Ngisizani-ke niyinikele beniyihlabise imbuzi ekulu idle beyiphathe nomphako nasele ibuyela ekhabo. Naningenza njalo ngizakulala ubuthongo. Nina-ke nginitjhudubaze ngezulu elikhulu nilime nifuye." Kuthi nya. 
Athatheke uMaqhinga. "Hi! Uthini Makgwayeja? Singayithola njani imali yomhlolokazi wekosi?" "Lalela-ke ngikutjele." Kuthatha uMakgwayeja. "Uyabona njengombana besengitjhwile bona ngangikhona nakufihlwa ikosi, ngezwa koke egade kukhulunywa ngayo. Ngezwa nokobana yagula isikhathi eside iselatjhwa ziinyanga zesikhethu nezamakhuwa. Hlangana neenyanga zesikhethwezi, enye kwabe kungeyeNatala. lzaba ngimi-ke loyo." "Yi? Makgwayeja, wena uzokuba yinyanga yeNatala? He-e-e! Yiza nazo ngilalele." "lye, ngizakuba yinyanga yeNatala. Nangifika emzini wekosi, enjephana bathi ngubani nje ibizo layo...? Arha! Ngalithola. NguMkhwephetjhe." Ababaze uMaqhinga. "NguMkhwephetjhe! Bizobani-ke leli? Utjho zephasi, azipheli." "Lisa zebizo wena, lalela. Ngifuna nangifika khona ngithi ngimi inyanga yeNatala. Yeke ngizokufuna ikomami yokwelapha ikosi uMkhwephetjhe." "Yi? Nasele bakubona bona awusiyo inyanga leyo?" Kungenela uMaqhinga. "Akhenge beyiphole nekosi leyo." "Ngubani oyaziko?" Kubuza uMakgwayeja. 
2. KwaDlawulale 
9. Emzini wekosi uMkhwephetjha 
"Khsh!" NguMakgwayeja. "Maqhinga, amagama anjalo awaphathwa ebusuku. Akhe sihlalahlale singarhabe sisikima. Ngaphele ngizwe ugogo esithi 'abarhalaba' nabaphume ijima nje vane balandelwe mapholisa wekhabo ngemva. Angithi kanti abagadile na." 
"Awazi bona ukatsu uvela nazo iindevu?" Kuphendula uMaqhinga ngomunye umbuzo. Arage, "lindevu azitjho ubukhulu. Ingani nomntwana use athukgele abe mhlophe twa ehloko. Alo-ke kuzakuthiwa mumuntu. omkhulu imuntwana nje? Afeke." 
"Kanti? Ngilabo ababephekelele ikosi. Angithi yayigula?" 
Ru, uMakgwayeja alunge ngerhayisini. Utjwala buthi hlaphu nge sikhatjhana. Afike athi phuthaphutha imali, do ayikho. Heyi, aphuma selavutha ngerhayisini. Uphethe esingangani isibhuku. Athi uyasibeka ehloko kaNoMgajana akhuthe. Eqe uNoMgajana aphume abaleke. Bamlandele abantwana balila. Mhlokho balala kwamakhelwana. UMakgwayeja wasala yedwa. Walila wabe wazithutisa. Walala. Ekuseni wabuya. uNoMgajana nabantabakhe aphekelelwa bomakhelwana bazokubhula umlilo. Kwathiwa uNoMgajana akatjho bona umuntu loyo unjani. Atjho. UMakgwayeja waphuma ngebelo wabasukela ngendlinapho. Wabaselabone waqeda bona nguMaqhinga othethe imalakhe. "UMaqhinga uyangitshwenya. Angazi bengingamnikelilini imalakhe. Ngabe angitshwenyeki kangaka. Umrhobholo awusizi. Bhedere ngilunge tswe eNdubazi. Mhlamunye ngizamfumana angakeyami." Ukhuluma nje uyagijima uMakgwayeja. UMaqhinga wathi angathatha umgodla wemali walunga ncangeNdubazi. Udiniwe kwanjesi selafuna ukuya kwakhe. Uthe selakude nakwaMakgwayeja wafikelwa mcabango. "UMakgwayeja khewayinghwatha imali le. Ithi nami khenginghwathe ngiyokufuna unotlabalala nakhu sengomile." Wakhambakhamba wabona imithi walunga kiyo. Wemba umgodi wafaka umgodla wemali ngemva kobana selakhuphe ayifunako. Wangena emzini wayozithengela utjwala nokugonywako. Mbala akuthole abe athenge notjwala. Wathomana namadlandaba wakha. Nakathi phapha awa, sekusebusuku. Wase walala emzini loyo. Ekuseni nakaqeda ukugoma walunga lapha embele khona imalakhe. Wayikhupha wangena indlela elunge eNdubazi. Naliya emadineni afike eNdubazi aba ayama. Awa, ahlambe azigedlile abe aqede. Asathi nakaqeda ukwembatha abone umuntu eza agijima. Abe angatjheja. Atjhidele umuntu. Amlimuke. Tjhe, nguMakgwayeja. lhliziyo kaMaqhinga ithi abaleke nemali le, enye ithi awa, ngeyabo bobabili. Yena akanawo umrhobholo kaMakgwayeja. Yeke ahlale phasi amlinde. Afike ezibukweni uMakgwayeja eyame. Weyama nje amehlo aphezu kukaMaqhinga nomgodla oseqadi kwakhe loya. Athi nasele eyamile uMakgwayeja, uMaqhinga asikime amhlangabeze amoyizela, "Heyi, ayibonane ndodekhethu. Gade singasabonani. Sengikuhlulukele kumbi. Uyazi bona kubuhlungu bekuphathisa isizungu ukukhamba eqadi komuntu kodwana ungamboni?" Kuthi kanti uMakgwayeja gade asilingekile athi uzakufika akhuze ngefeyisi kuMaqhinga, waphelelwa mamandla nezwa uMaqhinga amlotjhisa kamnandi kangaka. Afike ambambe ngesandla uMaqhinga amdosele emthwalweni. "Heyi, yitjho ndodekhethu. Izinto ziraga njani? Uyazi soloko ngakugcina ungingcwaba ezindleni lekosi uMkhwephetjhe. Abezimu bekhabo kaMkhwephetjhe bangiqotha bathi abangazi. Bathi angikhambe ngiye kabekhethu. Kodwana babanobuntu uyazi, bangipha umgodla ozele imali enengi kangangani. Nje angikarhabi ukuyibala. Iyangidondisa ngapha iyinengi ngakhona. Yiza uzoyibona." Atjho amdosa. Bafike emthwalweni kaMaqhinga. UMakgwayeja awuthi rhedlu kwale bona azibambe. "Heyi wena Maqhinga, utjelwe ngubani bona webe imalami le, yi?" 
"Umuntu wejasi enzima? Wenzani?" Kurhaba uMaqhinga. "Uyangikhomba batjho angimazi ngimuzwa ngendaba." 
MAQHINGA: Awa, indlela iya ngeTshwana, ndodekhethu nanyana ngingasenamandla nje. Ngizwa kunento egida ngemathunjinapha. 
"Usisangoma Makgwayeja, yi?" 
"Angithi nginitjelile bona ngizokuthatha ikomami ekhayapha. Angikezi ukuzokwelapha nofana ukurhatjha iindawula. Kanti-ke njengombana kusaziliwe imbadami akukafaneli ingene ekhayapha. Iinhlanhla zami zingelekwa sithunzi esimbi ziphelelwe mamandla." Kuhlathulula'inyanga'. 
AboMaqhinga bavuka nakuthi ndi bangena indlela. Bakhamba ilanga loke. Endleleni babadla abakuthola emithini basele namanzi nabadlula emlanjeni. Babathi nabahlezi phasi baphumula uMakgwayeja aruthula utjani aluke intwenye esamncwazi enesidlhogoro phezulu. Yathi nasele iphelile wayithwala. Agu, ngambala selesabeka inga yinyanga nayithwasa le isikhumba sesilwanyana. Nobuso bakhe abubonakali kuhle. Kuphazima kwaphela amehlo emsitheleni. Lathi ilanga nalilengela eentabeni, bavelela ngemzini wekosi. Ngombana babangafuni ukubonwa babantu, bazitjhumega esikgweni bekwahwa. Basele bawabonile namazindla wekosini. Kanti uthi akude, awa asangaphasi kwentatjana ngemva komuzi. Nakuthoma ukurhwaqela balunga khona. Bakhamba bagega ngemithi Bathi bazidlulela emarubhini, ngetjhudu nanti isenke elidala. Balithatha bakhamba nalo. Bafunafuna nokhunye abazakurhubha ngakho. Bafika emazindleni sekukhanya inyezi. Nanti nje izindla lekosi liyabonaka ngombana liseselitjha. Barhubha msinya. Watjho ngaphakathi uMaqhinga wabhambalala. UMakgwayeja wamgubuzesa ngesenke watjhi, imbotjana yokuphefumula hlangana namatje. Wabuyisela kuhle ihlabathi. Basele basazi bobabili bona bazakukhulumisana bathini. UMakgwayeja watjho ngehliziyo wathi'Arha, ngakuthola-ke kwanjesi mahlakamphana'. Akhambe ehlele emzini wekosi. UMaqhinga wasala abhambalele kabuhlungu phezu kwezindla lekosi Uyafuthelana ngombana kusimuku. Imbotjana yomoya yayiyincani khulu. Selajuluke amanzi qhi. Sekuhlangene nevalo lobana ubhodwe mazindla ngapha nangapha. Wakhese wasilingeka wacabanga ukuphuma kodwana uthe nakacabanga ngemalikazi azayithola, awa, walala. Ulele akamthembi kuhle  umnganakhe lo. Wazizwa selahleba yedwa athi, "Hayi, kodwana uhlakaniphile uMakgwayeja. Awa, ngimbethela ihlombe." UMakgwayeja afike nakuqeda ukurhwaqela emzini wekosi uMkhwephetjhe. Afike alunge endlini yeduna elikhulu athokoze. Awa, iduna livume. Limbuze amavelaphi, atjho. "Alo ebusuku, singakusiza ngani mntabantu?" Kubuza iduna lilinga ukumqalisisa umuntu lo kodwa alimboni bona ngubani. Athome-ke uMakgwayeja indaba eze ngayo. "NginguMakgwayeja Nina abakhulu. Ngiyinyanga yeNatala eyayiselapha ikosi uMkhwephetjhe Yeke ngizokuthatha ikomami njengokuthembisana kwethu.
Typeset on a personal computer by Ada Radford Printed and bound by Interpak Pietermaritzburg 
MAQHINGA: Awa, awa, ndodekhethu! Kanti abanemilomo ngabeTshwana bodwa? Naku nje nowami. (Atjho awukhomba uMaqhinga umlomakhe owomeleleko.) 
"Hawu, ndoda. Sakhuluma kuhle sakhuluma kuhle kwanjesi sele ungunguza kuba yini?" Kubilayela indoda. Aphendule msinya uMaqhinga athi akunanto, yena gade abethwa. lithabe. Indoda le imlayele bona akusesekude kwaMakgwayeja kungale kombundu. UMaqhinga athi uyakhamba imvimbe indoda ithi sekuhlwile. Inarha yalapho iyaluma ngombana sele kuzele iingebengu ezisuka ngeTshwana zizokugalaja abantu kwaDlawulale. Ithi bhedere alale uMaqhinga izamlayela. kuhle umbundu loyo ekuseni. Awa, balala-ke. Wamtjela bona njenganje angathi akakho abe akaziwa bona watjhingaphi uMakgwayeja. Ekuseni uMaqhinga walayelisa wakhamba. 
UMaqhinga abuze bona uMakgwayeja wazi ngani mhlamunye amabutho azange ayise kumhlolokazi imali leyo. Azithathela yona. "Alo mina ngingena ngani-ke endabeni enjalo?" Kubuza uMakgwayeja selathoma ukukwata. "Akakhambe ayoyibuza emabuthwenakhe ahlukane nami." 
UMakgwayeja wakhamba ubusuku boke. Akhamba ethuka ilize. Wabe akhe abone isithunzi esikhulu inga sizokuhlangana naye. Akhafule lapho isithunzi sinyamalale. Inyama nasi nayo ibudisi emahlombe. Nanyana ingaba budisi kangangani yona angeze ayitjhiya. Omdala ukhamba ebusuku nje uyabaleka. Wesaba bona abantu bakwaMkhwephetjhe kuzakuthi kungasa bakhambe bayokubiza inyanga eseduze izokuphengula bona uMakgwayeja osele awole imalikazi engakangaka lo ukhamba njani. Wabe abona bona nanyana abantwaba. sele bazizwele ngeendlebe zabo "ikosi" ikhuluma ezindleni, awa, kusesenokurhonona. Umuntu mumuntu ulala aphenduka. Yeke akafuni ukuhlala ekosini abantu bebatjhentjhe imikhumbulo. Kufanele akhambe basethukile nje. Okhunye okwabangela bona akhambe ebusuku wayebalekela umnganakhe loya amtjhiye abhambalele ezindleni, uMaqhinga. Awa, yena angeze abelana imali le nomuntu ogade azilalele kamnandi angacabangi litho. Angithi yena gade aqalene negagadlhela - aphendulana nemibuzo. Alo-ke, ngeyakhe yedwa imali le. Indoda kukudla ingurumelayo. UMaqhinga uzase ayihlole. Khona. nafele phezu kwezindla lekosi kunani? Vele ikosi ayikhambi yodwa. Nayo-ke indlela eya kiboyisemkhulu izayikhanjiswa nguMaqhinga. Kwathi nakuthatha. ukusa uMakgwayeja wafuna phezulu emthini. Umgodla wemali wona wawusamela. Wavuka seliya emadineni. Wabasa iinkunyana enzela. ukubasa inyama adle. Nakaqeda lapho wathatha. umthwalwakhe wangena indlela. Mhlokho ekuseni lalikhizakhiza. Awa, ukhamba nje uMakgwayeja selisile sekufuthumele. Athi nayokweyama umlanjana athomane nabesana abelusako bayokuseza iinkomo. Balotjhisana babuzabuzana. okuthile uMakgwayeja wadlula. Wayekhamba ahlahlatha enzela. bona kungasali umtlhala. Uphi uMaqhinga ebusuku walimuka bona konje ulele emazindleni. Wabethwa livalo wavuka nanyana kwakubudisi nje. Wakhukhutha wayokubhaca erubhini bekwasa. Ekuseni lalikhizakhiza. wababona abantu bayaluzela emzini wekosi. Bayabhodabhoda. inga ukhona ofafaza. okuthile azombe indlu yomhlolokazi. Sengathi yinyanga umuntu lo. Ezwe selajabula ngombana kanti nangu uMakgwayeja usesekhona. Yena ubesele adlumbana bona uthethe imali wamtjhiya. Phela amaqili la awethembani. Vele kubhedere ukuthemba ilitje kunomuntu. Nakuphuma ilanga uMaqhinga walunga emzini wekosi. Walunga elawini labesana eqadi kwesibaya ngombana wayengafuni ukubonwa. Wafunyana umsana asendlula iingubo agade alele ngazo. Awa, balotjhisana. UMaqhinga walila ngendlala. Umsana wathi uzakhe ayokubona ngendlini bona kunani. Nasele abuye nokudla uMaqhinga selagoma bathoma ukuqoqaqoqa. Kulapho-ke uMaqhinga ezwa bona umsana lo ikhona avukako nje wabegade angakhange alale ekhayapha. Uyise wabamthume ebusuku bona ayokuthatha inyanga yekhayapha ngale kwentaba lapha yayiyokwelapha, khona. UMaqhinga afune ukuyazi indaba le. "Alo ungabe uyokubiza inyanga ekwelapheni bekwenzenjani? Kgani kuyagulwa ekhayapha?" "Awa, abobaba bethuswe yinto eyenzeke izolo ntambama." 
Mina gade ngingasenandaba nayo. Kwanjesi ngitshwenywa ngiyo ikosi emabhudangweni bona nanyana yona seyaya kiboyisemkhulu nje ngize mina ngizokuthatha ikomami kumhlolokazi wayo." Athimule lapho uMakgwayeja iduna lithumele kubizwe boke abafanele indaba le ngitjho naye umhlolokazi angasali. Umuzi ubuthane ngesikhatjhana uzokubona 'inyanga'yekosi. Ilotjhiswe. Ivume nayivumako izithulele nayithandako. Iduna libawe inyanga bona ikhulume godu eze ngakho. Awa, ikhulume njengekuthomeni. "Njengombana ubuya kude le eNatala, alo-ke ekhayapha ukulayelwe ngubani?" Kubuza omunye. 
MAQHINGA: Unembile ndodekhethu. 
MAKGWAYEJA: Uthi ungabe ungitjele? Ngiyazibonela nami. 
Okungaphakathi 
NE Skosana 
"Yithi ngikutlhadlhule nangabe urarekile. Angithi nobabili nje nazi kuhle bona iimbuzeziya gade kungasizo zenu? Ziyikomo yenyanga ene laphileko. Alo, gade nizisaphi? Niyaganga. Niyeba. Nina bekufanele ne muke nomlambo ogade ungenisa loya. Nisizwe yintatha egade niyiphethe. Niyabona inyangenu leya gade inithanda inithemba. Nina-ke nayithokoza ngokuyebela ikomayo. lyithethe-ke ikomayo. Angazi nje bona nizokwenzani lapha." Yatjho inyanga yabutha iindawula zayo yazibuyisela ngembalukweni. Yakhupha ingoma yazibhemela yabaqala. Ethe aboMakgwayeja bahlale beyathi bakhambe. Yasele kurhwaqele kuqedile ngesikhatheso. Ngombana inyezi yayisafile kwabamnyama msinya. Baphakamisa iinyawo tle. Sebathi naba njayaya, bezwa ubugidigidi inga ziimpera ziyarholobha. Bathi basalalele, kuvele amathunzana wezinto ezigidizelakwezi anqophe ngakibo. Bethuke aboMakgwayeja babhace ngabosotokolo ababalapho. UMakgwayeja akhuthukhuthuze ngesikhwameni akhuphe into ayihlephule. Apupure akhafule akhuluma ahleba. Wenza nje angithi seladlumbana bona sipuku godu. Uthe angakaqedi nokukhafula, zasele zifikile izinto ezigidizelakwezi. Zadlula eqadi kwabo kangangani. UMaqhinga wapheze warhuwelela ngesibanga sevalo. Kwasiza umnganakhe owambamba wamvala umlomo. Kukhalela ophambili: 'Siya le, siye le, sizabalungisa! Siya le, siye le, sizabalungisa" 
Masada Building, cor. Proes & Paul Kruger Streets, Pretoria 0002 
"Makgwayeja." 
"Awa." Kwaba yipendulo. 
Awa, mbala baphume baye etjanini obude bazithambise amabhuru ngemva. Bathambisa nje balinga ukuwasusa emancebeni. Ngelikade bawasuse. Bangene ngerubhini bahlubule. Amanceba athome ancince iingazana. UMakgwayeja athi ngathana bekunobulongwe obumanzi gade bazabuhlikihla phezu kwamanceba khona azakurhwama abe apho msinya. "Makgwayeja, kanti uyinyanga yi?" Kubuza uMaqhinga. UMakgwayeja aphendule ngokuthi akasiyo inyanga, kodwana unelwazi elinengi kezokwelapha ngombana ubamkhulwakhe kwakungumakgenkge wenyanga. Begodu wayethwalelwa nguye irasu nayokwelapha. "Uyazi Maqhinga, ngidlumbana pheze enye nenye into eyadalwa ngu Zimu ephasinapha isihlahla ehlangothini layo. Khese kwenzeke bona umuntu athi selabhalele iinyanga ezelapha ngemihlobohlobo yeenhlahla asayokupholiswa yinto encani egade ibingatjhejwa mumuntu bona ingapholisa umuntu." Kuhlathulula uMakgwayeja. "Zilise zeenhlahla Makgwayeja. Uthe ngihlale phasi ungidembe angazi ini?" NguMaqhinga. "Tjhe! iye, besele ngithoma ukurareka bona sele unqophisephi kwanjesi. Uyazi ebusuku bengithi nangileleko ngibone umuntu wejasi loya aqondame ngehla kwami akbongozele." Kuhlathulula uMakgwayeja UMaqhinga athule arareke. Selathoma ukwethuka kwanjesi. UMakgwayeja akubone msinya lokho athi, "E, kwenzanjani? Kgani sele ufuna ukubasirhwerhwe nawe? Nakhu sele uhlahle amehlo. Sekusele kwaphela bona ufuthe ivalo lizale umoya lihlale entanyeni. Angithi vele yindawo yevalo leyo?" Ubuza nje ulinga ukuhleka. Kodwana kuhlaluka bona ukuhleka usuyakukatelela nje. Indaba yomuntu wejasi enzima iyamtshwenya emoyenakhe. UMaqhinga avele ngelithi umuntu wejasikazi lo uthi akusiyo ikosi uMkhwephetjhe ozokufuna imali eyathathwa kumhlolokazi wakhe nje UMakgwayeja athi naye udlumbana sipuku sekosi uMkhwephetjhe. "Mina ngirarwa kukuthi isipuku sekosi uMkhwephetjhe singazoyifuna njani kimi imali. Angithi besinawe Maqhinga nasiyitjhiya phasi ngomgodlanayo, amabutho afika ayithatha?" 
"lye." Kuvela omunye womkhaya ogade abalandela ngemva. "'Inyanga' ingaqinisa yona nayithi yakhe yamelapha umnakwethu olele lapha lo. Mina ngangikhambe naye eNatala. Begodu wayesafuna ukubuyela kiyo ngombana kukhona eyakukgwathako ikosi yazizwa sele ibhederanyana. Ngebanga lokuriyada ukufa kwabe kwayibhudungela. Into nje umnakwethu azange akhe asitjele ngekomo." 
MAKGwAYEJA: Lisa ukuthemeleza ndoda. Letha ngibone. (Atjhaphulula, umthwadlanakhe uMaqhinga kuvele umukhwa omanyazelako werhawuda. Eqe uMakgwayeja awuhluthule ezandleni zikaMaqhinga.) 
UMaqhinga ubetha umlozi yena ubabaza imalikazi enengi kangaka. "Ewu, nasingayithola leyo, yeke umuntu uzabe aluphale angakhange awuphathe ngezakhe umberego." 
Pietersburg - Port Elizabeth - PWV (Gauteng) (Pretoria) 
Ithome ifene iwowoze, iwowoze beze kukhihlike amagwebu ngomlomo. Iwowoza nje ikhomba iindawulezi ngentonganyana yakhona. Okwarara uMaqhinga kukobana kwakuthi ifene le nayikhomba okusamfitjhani lokhu, kujame rwe kulunge kuye. Afeke! Eqe. Ingani nakhu gade athabalele inga mfazi naqintelwa idzila, azibone selakoropene. UZomba akasahleki lapho selalila iminyembezi. 'Wo-wo-wo'. Incame kazi ifene. Okwararako godu kukobana ifene le iwowoza nje beyiqale ngakuMaqhinga ngamehlokazayo abovu be, uMaqhinga uyizwa ngesikhethu koke ekutjhoko. lphethe ngokuwowoza sele iqale ngakuZomba. Obalwe muva athi, "Yitjho-ke Maqhinga. Uthini ngalokhu osele ukuzwile? Phefumula phela ndoda khesizwe nofana uyavuma nanyana uyalandula." UMaqhinga abhambade izandla atjengisa ukuthokoza. Athi uyakhuluma do ilizwi. Hawu, liyephi? UMaqhinga agcine ngokuvuma ngehloko yaba kuphela. UZomba wayikhombisa ngamehlo godu. Ifene yabutha msinyana iindawula yabuyisela koke endaweniyakho. Yabhambada izandla iqale ngakuZomba yathi, 'wo-wo', yakhamba. "UMaweni lo, uzokwelapha kusukela kwanjesi beze kube mzukwana ukhambako. Nami ngizakutjelwa nguye nangabe selakupheke wavuthwa. Yinye tere intatha engizakunikela yona. Intatha leyo nguMABEREGAZOKE. Uyiberegise ngendlela. Ukhumbule bona ngithe iTJHAPHA angilifuni. Yewukhambe-ke sesiqedile". NguZomba loyo. UMaqhinga wathi uyasikima kwabhala. Hawu, kwenzenjani gadesi? UZomba wamhleka. "Mh, Maqhinga, awusafuni ukukhamba? Ulingisa umnganakho uMakgwayeja? Naye gade angasafuni kazi ukukhamba. Kgani manceba avezwe sipuku la enza bona ninamathele phasi. Uyabona Maqhinga, noMakgwayeja ngimtjele, lisani ukuganga. Qala nje nithe niyalelesa nathinta ongathintwako. Aphi amararho?" Ahleke lapho uZomba bekwehle iminyembezi. Wabetha umlozi kanye. Kwangena umfitjhani olethe uMaqhinga lapha wamsikimisa baphuma. Kanti uMaqhinga selaya esifuthweni. Mhlokho walala angazazi bona ibizo lakhe ngubani. Ngelinye lamalanga uMaqhinga azilalele ngesirhodweni seengulani afanise omunye athi tjhazi ngehloko. "Namkhani sebathi abantu bayafana, leya yona yihloko kaMakgwayeja." Atjho asikima uMaqhinga aye ncangapha kusithele khona ihloko. Asathi usakhukhutha azibone selakhutjwa linyawokazi livele hlanu kwepundu yesirhodlo. "Yendoda ungokuqala lapha ukhamba khona! Wenzani lo angigadanga?" Kuthukana uMakgwayeja alahla phasi imbokodo agade ayiphethe abamba inyawo lakhe. "Hawu! Kahle ndodekhethu ukungidla lihlaza. Gade ngingaboni bonyana..." 
"Ge-ge-ge! Lisa ukungihlekisa wena. Akunamuntu ongamaziko uMakgwayeja lapha ni. Utjho ugalajani loyo. Akakho amalanga la. Wakhamba wayokuzuma." Kuphendula indoda. "Wayokuzumaphi, yi?" Kurhaba uMaqhinga. "Akwazi muntu. Umbuzelani wena uMakgwayeja?" Kubuza indoda "Nofana sidzwalela sakho kgani?" "Maye. Awa." Kungunguza uMaqhinga. 
4. Ongaphasi Ngongaphezulu Phezu KweNdubazi! Emini Wekosi Umkhwephetjhe 
2. KwaDlawulale 
"Nx" Anxaphe uMakgwayeja ahlale phasi. Kuyahlaluka khona bona akakacoli. 
Ilanga selitjhinge tsopi kwanjesi. Bathe nabakhumula iimpera babona ngentuthukazi ngemva kwezindlu. Bezwa ngombhino nangesigubhu ngetendeni ekulu bona isonto selingenile. Awa, bakhumula baqeda nabo batjhidela. Bangenisana nabanye abafikako. Boke abomma bathwele iindugu ezitjheli kanti abobaba bembethe iimbaji. Abogosa bathathe uMakgwayeja bayomhlalisa kezinye iingulani. Agu, ngetendena umphako awudliwa mntwana. Kuyabhinwa kubethwa nezandla. Nanguya umporofidi ubetha isikhalanga phakathi netende. Kazi kuzele kangaka nje lilanga lesifutho namhlanjesi. Kukhanyisiwe ngetendena ngombana nakhu sekuthoma ukurhwaqela. Umporofidi athi namalunga nekesi avuse ihloko kanti uMakgwayeja umqalile. Abethwe livalo elinye uMakgwayeja nabona bonyana umporofidi lo nguMaqhinga. Atjho ngehliziyo bona namkhani sekuthiwa abantu bayafana. Umporofidi lo yena nguMaqhinga. Sekuthi kukulokha aphume ngomfutho umporofidi. Uphuma nje ukwitiza ngomoya. Asathi naphumako uMakgwayeja amgadange eenthendeni.Abogosa abangemnyango bathi bayambamba uMakgwayeja babambe umoya. Awa, bafuna ukumbamba ngombana muthetho wekhayapha bona umporofidi naphuma kokuthoma akalandelwa. Angithi vane ayokuthandazela amanzi kokuthoma. Ngitjho nabogosa abaseziko bayatjhida nezako. Yeke azombe azombe ayedwa abe enze akwenzako aqede. UMakgwayeja walandela umporofidi wafike wajama kibogosa. Akhange atjhidele eziko. Wenza koke akwenzako nje uMaqhinga umngana khe uqalile. UMakgwayeja wayifunda ivaliwe. Sewathi umporofidi naphendukako abuyela ngetendeni uMakgwayeja amjamise kunomuntu ofuna ukukhuluma naye umporofidi akakhulunyiswa nasele asebenza nje. kanye wazibona selaphambi komporofidi. "Maqhinga! Maqhinga! Ngilibalela ukukuphazamisa. Ngiyakubona bona usemsebenzini kwanjesi. Kodwana engifuna ukukutjela khona kurhabeke kwamambala." UMaqhinga wethuka kwaphela nokukwitizokhuya nabona uMakgwayeja ajame phambi kwakhe. Khona nguMakgwayeja obuyaphi lapha? Yena wazi uMakgwayeja angale kwaDlawulale. Indlela abakhuluma ngayo uMakgwayeja yamethusa uMaqhinga. Wathi abasuke lapho bajamele eqadi. Kazi abogosa sebalapha bafuna ukubamba umuntu ovimba umporofidi lo. Umporofidi waphakamisa isandla. Wabakhombisa bona babuyele emva. Awa, benza njalo. Nanguya umporofidi ajamela eqadi nomuntu loya. "Makgwayeja!" 
"Gade ukhiyele ngerhayisini?" Kurhaba uMakgwayeja. 
UMaqhinga wathi ru. Wathwala izandla ehloko. "Baba-ke! Babababa-ke! Yini engiyibonako le. Kungenzeka konje? A-a-a-a! Madoda Intweleya ingigalaje emini libalele? Enjephana uthe ibizo lakhe ngubani? Arha, ngakhumbula. Uthe, nguMakgwayeja. Kodwana libizo bani nje leli? Maye mina ngomukhwami!" Selathoma ukufuthumala gade Selabiphe waqeda. Ekanyeni akhange akhe abe muhle ndabukweni. Selanzima tshu inga gade ezeswa ngomsizi. "UMakgwayeja ungenza nje? Ubeke isilevana inga yipongwana kanti ngugalajana. Uzangibona kuhle akangazi, ungizwa ngendaba. ngingambamba ngalezi zami, ngingamuphohloza woke amathanjana asemzimbenakhe. Nje ngisalindeni? Angithathe ihlabathakhe le ngiyele eNdubazi. Akhenge bengimbuzisise bona uhlalaphi. Afeke, ngimbulala ngifunga amaDlhari." Atjho adobhe ithunganela asuke ngebelo alunge emva eNdubazi. Ngale kweNdubazi wavuka uMakgwayeja wazelulalula. Wathi rhe eqadi kwakhe. Wasibona isitjhutjana esiphuthelweko. "Tjhe, mumukhwami werhawuda engiwuthenge ngetjhwabatjhwaba. Utjho ubudlhayela bakaMaqhinga! Uthwele ihlokokazi enzima kanti ayinanto ngaphakathi." Ukhuluma nje utjhaphulula isiphuthelwaneso. Uvele umukhwa umanyazele njengekuthomeni."Abangizukurhaba ngiwuthengise.Ngifuna bona ngiwuberegise tle. Ngizakubedlha ngawo iintonga ezihle umkami azirubele ngomncamo iindunwezi siyozithengisa. Wu! Sengathi ngiyabona abantu namakhuwa baziphangelana iintongana zami Ngizakubedlha nezinye iintwanyana ezihle ezifunwa babantu. Nanginemali enengi ngizakufuna isigodo esidege. Ngifuna ukubedlha kaMaqhinga kanye nepumulokazi. Ngaphakathi kwayo ngifuna ukuthela amanzi ngombana vele ihloko kaMaqhinga ayinabuqopho ngaphakathi. Izele amanzi. Akunamuntu onehloko ethatha kuhle ongathengisa umukhwa omuhle kangaka yena athathe itjhwabatjhwaba yako tjhwabatjhwaba. Utjho uMaqhinga..." Asikime aqalaqale imithi embhodileko le. Anqophe komunye ngombana ngiwo owenza iintonga eziqinileko. Agawule ngomukhwa igatjana elilingeneko nje. Agawule elinye godu ingani ufuna ukube irorwana leentongana zokukgabisa. Ufuna ukuthoma ngazo abone ibhizimisinisi yokuthengisa izakukhamba njani. Nakhu ukwelusa akumhlumisi. Namaqhingana awenzako wokugalaja abantu awamphumeli Ukhuphuka kabuthaka khulu. Awa, arage nokugawula. Athi uyagawula phokgo umukhwa. Wu! Alo uthi arareke uMakgwayeja... Akhothame adobhe isiquntu esiwele phasi. Athi uyasiqala, baba-ke, baba-ke! Umukhwa lo wenziwe ngesigodo. Yena ubadlumbana bona yisimbi. Wethuka uMakgwayeja bewafikelwa kutsirimezeka inga uzakuwela phasi. Sewathi khehlelele phasi inga ingqondo isakhambile. Ngelikade wezwakala athi, "Wu! Malingo wani la? UMaqhinga ungikhohlisile wathi umukhwa lo ngowerhawuda kandi utjho isigodo sakosigodo! Kuyahlaluka bona uMaqhinga lo yingilozi kaSathana. Akunamuntu onehliziyo, begodu nengqondo ehle ongagalaja omunye ngalindlela. Angazi bona umuntu angamfumanaphi uSathana ambophelele ilitje elikhulu kanye neengilozi zakhe ayobaphosela esizibeni eNdubazi." lbizo leNdubazi limkhumbuze bona konje banoMaqhinga behlukene eNdubazi lapha bagalajane khona. Mhlamunye angamfumana khona asalibele kukudla iinyosi. Athi nakacabanga bona ngaphasi kweenyosi kuzele itjhwabatjhwaba, abethwe livalo kancani. Awa, akabuyele eNdubazi msinyazana khona azakufumana uMaqhinga angakafiki etjhwabatjhwabeni. UMakgwayeja walimuka bona gade adlumbana bona ugalaja uMaqhinga kanti nguye ogalajeke khulu. UMaqhinga ubhedere ngombana nokho khesewamunyamunya iliju leenyosi. Yena-ke kumbuyiseleni ukuthatha umukhwa wesigodo uMaqhinga amkhohlise wathi ngowerhawuda? Athi nakaqala iinquntwana zomukhwa ezwe azala ukusilingeka gadesi. Athi ru. "Ngibuyela eNdubazi njenganje. Nange ngamfumana uMaqhinga, ngizambetha azihlanze zoke iinyosi zami asele azidlile. Intwele! Kazi ungigalajile. Ngizambetha bengimemuke iinyosi zami ngiyokugalaja abanye phambili." Athi nakatjho njalo abe akhumbule elinye ithungana leenyosi alifihle ngaphasi kwesikgopha. UMakgwayeja athathe iinquntwana zomukhwa asuke ngebelo. Isilevu senze umberegwaso godu. 
3. Amathuwelela Athomana Phezu KweNdubazi 
"lye, ngiwo." Kutjho uMaqhinga naye selajame eqadi komnganakhe. "Yendoda, utjho ukungitjela bona umuntu gade alele eqadi kwezindla lekosi uMkhwephetjhe? Yena-ke alele embhedeni. Alo uphi umbhede loyo?" Kubuza uMakgwayeja ararekile. UMaqhinga aphendule ngokuthi izindla lekosi uMkhwepetjhe kufanele liqaleke njengombhede ngombana liseselitjha yeke ihlabathi ayikabohli. Arage, "Nje-ke ngathana izulu khelana ebusuku, bewuzakubona amadoda amabili athaya emanzini ngapha nangapha kwezindla lekosi uMkhwephetjhe." 
UMakgwayeja warabhela ihliziywakhe bona elaphe abantwaba. lhliziywakhe yayimtjela unobangela wakho koke okwenzekakokhu. Yena wabopha ihloko ngomutja. Wase wathi angathoma ukwelapha uMakgwayeja abantu beza balandelene umjeje inga bamemene. Awa, waberega ngamandla godu. limbuzi zeza zizile. Abanye bathoma baraga iimbuzi eentathu nabazokwelatjhwa. Abanye babafuna bona ayokubethela imizi kanye namasimu wabo. Naso-ke into eyamenza bona akhumbule uMaqhinga khulu. UMakgwayeja wabe waphandlesela. "Kazi wenzani uMaqhinga lapha akhona?" Sekwathi isibaya nasele sizele phama, zakhamba godu iimbuzi. Agu, ngekwezandla lokhu! Umakgwayeja wagula walala phasi ngesibanga sehliziyo. Ngombana-ke umregu akaziregululi, kwabizwa inyanga bona izomelapha. Yafika inyanga yamvala beyamnikela imbiza engasiyo. Awu, kwasala kwembulwa kwembeswa kuMakgwayeja. Kwabe kwasiza yena umntaneThonga owenza amariyadlhana wavuka uMakgwayeja. Kungawo, amalanga layo nabazakwizwa ngomporofidi owakhe ngale kweRholweni othandazela abe alungise neenrasu zeenyanga. UMakgwayeja athi uzakuthi nasele abhederanyana akhe etjhinge tjhubelo. Sekuthi langelinye uMakgwayeja asaye ngemmangweni ilanga seliyokutjhinga, abone kukhuphuka ifene ngemlanjeni inqopha kuye. Wathi uyagijima uyabaleka uMakgwayeja akhange kumsize ngalitho. Yabesele ifikile ifene. Yajama phambi kwakhe yamqala ngamehlokazi abovu angaphasi kwamagobho. Yaqondama phambi kwakhe yawowoza yakhongozela. Baba-ke! UMakgwayeja wethuka adlumbana sipuku sekosi uMkhwephetjhe sizokufuna imalaso godu. Alo, kgani namhlanjesi siziphendule ifene? iwowoze godu ifene ikhongozela. Naye akazi bona wasithathaphi isibindi uMakgwayeja. Waphakamisa amehlo wayiqala. Tjhe! NguMaweni nje lo. Limbethe ngokhunye ivalo. Ingqondo kaMakgwayeja igijime msinya bona kgani uMaweni lo ukhongozela nje ngabe ufunani? Atjhidele eduze kwanjesi uMaweni inga ufuna ukumbamba. Ethuke uMakgwayeja azibone selayikhuphile intatha ngesikhwameni ayinikele uMaweni. Wayithatha uMaweni wabhambada izandla. Nanguya. Lakatja, lakatja ngemikhonokazi emide atjhinga lapha avele khona ngemlanjeni. Wu! Intatha ikhambile. Kazi izinto zisayokulunga nje'? UMakgwayeja wazirhorha wabona selafikile ekhaya. Wangena ngendlini alala ngakiyo warabhalala phasi. Amathambo ayenghena woke. Umkakhe banoNangu barareka-ke kwanjesi bona uMakgwayeja kanti uphethwe bulwelwe buni. Gade selabhedere khona nje. Nangu kwanjesi selarabhalele phasi agula khulu. Ngakusasa kwaboniswana ngokobana khebamuse kumporofidi odumileko lo ngokupholisa abagulako. Kukhulunywa nje uMakgwayeja yena selacabanga nokukhamba nerasu yakhe umporofidi akhe ayoyilungisa. Abe acabange bona uzakufika abawe umporofidi bona azokubethela umuzakhe lo. Khulukhulu isibaya. Qala usebenzela emva njengekukhu. UMakgwayeja azimisele bona uzakuthi nakwamporofidi abuze kwaMaqhinga. Kungahle kube khona abakwaziko. Kazi isifiso sakhe esikhulu kukobana ayokutjela uMaqhinga ngoMaweni omemuke intatha. Pheze sekuyokuhlangana inyanga kwanjesi abogalajanaba bahlukana, Kubotjhelwe ikarana ezokuphekelela uMakgwayeja kwamporofidi. Kwasukwa ekuseni lingakaphumi. UNangu wabathi ukhamba nabo khona azakukhamba atlhogomela isigulani. Awa, uMakgwayeja wala. Wathi uzakukhamba nomtjhayeli kwaphela. Kazi wesaba bona umporofidi angahle aveze indaba yentatha. Phela yena gade angakatjeli muntu ngentatha leyo. Yayihlala ngebhurugwini lakhe; kuyifihlo. limpera zagijima imini yoke. Nokho bebathi nabafika emlanjeni bazikhumule zisele amanzi zikarule notjani. Nabahlangana nabantu bebabuza indlela eya kwamporofidi. Ithe sele kusentambama bavelela emzini owawunga unomnyanya ngombana kunabantu abanengi kanti ngaphandle komuzi kwakujame iinkarana neenkgurukgurwana. Izindlu ezinye ziyabonakala bona zitja kanti ezinye zisakhiwa. Bathe nasele babandamele, angithi sebezwile bona ngikho kwamporofidi emzini lo, babona ngesibayakazi bona awa, sengathi kuyasuthwa ekhayapha. 
Nakutjhidelwa ezindleni lekosi, bathoma abanye ukwesaba basalela ngemva. Kufikwe emazindleni kuguqwe phasi. Lakhuluma-ke iduna bona sekuzakulindelwa yona-ke inyanga bona kwenziweni. 
MAQHINGA: Awa, awa. Ungangitjeli ngembuzi engekho lapha. Ngizakufikelwa yini kwakho ngilambe kangaka? 
MAKGWAYEJA: Isitimela? 
"Vala isango baba." Kuphefumula induna. "Isango ngingalivala. Kodwana ngizalilisa ngabomu ngombana ngiyawathanda amadoda wesewula la anesibindi begodu ahlakaniphile. Uyazi Sikweni, ngokuqinisa amadoda la, gade ngifuna ukuziphembela iziko lokwelapha ngesewula. Kunamalwelwe agade bazawelaphela khona le ekhabo. Bona bangabele ikomo yami nje kwaphela. USikweni ambuze-ke bona uzabathemba njani abantu abathi basuka phasi batjengise ukungathembeki. "Nako phela umraro enginawo njenganje." Kuphendula uZomba. "Yeke ngifuna ukubalisa inga angiboni litho. Batjho ayibanjwa isavele ngeempondo ngombana zizakuncothuka. Lami lithi asibalise inga asiboni litho. Uyabona uMaweni ngibilayela bona uyabasola. Ngifuna umgade. Wambona aphakamisa amehlo, umncinze ehlise umdlwenga. Ngifuna ukubatjengisa ngenye indlela amandla wemithi. "Ngelami baba." Kuvuma uSikweni. "Bafanele bafundiswe ngombana sengathi abazi litho basakhasela eziko." Awa, bahlukane. 
Atjho-ke uMaqhinga bona inyanga isebuThonga kodwana naye akawazi umuzi wayo. Arage ngokuthi yena indlela eya lapho uyazi aphelele komunye umuzi omkhulu abathi kukwaMabhengela lapha ikhuwa lekhabo laliyokuthenga khona iimpera zomjarho. Ngokubona kwakhe nasele bakwaMabhengela akusese kude ebuTlonga. Sekungaba likhambo lamalanga, mhlamunye, amabili. "Maqhinga, inyangakho leyo ayi..." 
﻿MUMUNTU-KE LOYO! 
MAKGWAYEJA: Heyi, Jama ndoda! Ungazidla njani iinyosi zami singa kaqedi nokukhuluma yi? 
"Ngitjhiye iimbuzi ezilitjhumi. Yeke ikomo iyinye iziimbuzi ezihlanu." Kutlhadlhula uMakgwayeja. UMaqhinga athi ngathana uMakgwayeja utjhiye bhedere iimbuzi ezimatjhumi amabili. Yeke ikomo ijanyelwe ziimbuzi ezilitjhumi. UMakgwayeja ale athi ikomo yenyanga ilungile nayijanyiselwa ngeembuzi ezihlanu. Baragele phambili ngekhambo labo. UMaqhinga wabaselathoma ukuzirhorha. UNangu yena wabaseladinwe afile. Athome-ke ukukhuluma selatlhuwisa. "Mina ngibona sengathi, umlandu unami. Bekungakafaneli bona ngithi ngokuthanda uMakgwayeja ngibaleke ekhaya ngize lapha. Bekufanele aziwe mantanzi ekhaya. Angeze sakgona ukweyama umlambo lo. Bhedere ngibuyele ekha..." 
Imizi ebethelwe ngumporofidi uMaqhinga ayigangelwa. Ngitjho namasimu abathelwe nguye alifakwa. Owebako batjho uzibangela ihloko ebuhlungu. Batjho, omunye wakhese wathi adlula esimini wabona ife ekulu kangangani. Iyayenda. Angithi inothile isesilongweni. Awa, wangena kuhle umuntu bewayikha. Wahlala phasi wadla. Awa, kwalunga. Indaba yenzeka, nakha enye ife afuna ukukhamba ayidla. Wathi nafika ngeqadi kwesimu wabona engangani inyoka! ikhukhumaye ibe yintaba. Wu, wasuka, ngebelo, umntabantu wathi uyokuphuma encenye. Waziphosa phezu kwenye godu inyoka. Awa, le-ke iphakamise nehloko ikhuphe ilimu ilindele ukukapa. Wadlula godu waya encenye. The ngisweso. Wakanye walahla. phasi ife ayiphetheko leya. Walunga ngeqadi kwesimu selahlahle amehlo bona kazi kwanjesi uzayifumana sele yenzani inyoka. leya. Waqala waqala, do inyoka. Wathome wangakholwa kuhle. Wabe wabona bona awa, akunanto, waphuma-ke. Kanti batjho ngesinye isikhathi umuntu usafumane ibhubezi lizijamele lifulathele. Uyambona-ke umuntu loya selananya atjhinga encenye. Athi nafika lapho, alifumane lizilalele libuthisile liziqalele le ngaphandle kwesimu. Uzakugega njalo umuntu lo, abe alahle phasi ife leyo. Nasele athi uyaphuma, do ibhubezi. Utjho abaporofidi .... Sebayafana neenyanga ngokuthiya. KwaMaqhinga kuhlala kuthandazwa njalo ngitjho nemini. Kodwana umsebenzi omkhulu uba sentambama. Ngapha umsebenzi uba mnengi ngakhona, iingulani zabe zehlukaniselwa amalanga. UMaqhinga wazehlukanisa ngezifo zazo. Kunelanga lokuthandazela iingulani ezibulwa malwelwe wemzimbeni kanti elinye ngelabagula ngengqondo. Kunelanga labantu abafakwa esiwatjhweni emlanjeni. Labo-ke ngabanerhabiya. Kazi iinwana ziyawesaba amanzi. Zirhuwelela bezilayelise kungakangenwa nangemanzini. Kunelanga lesifutho. Lelilanga ngilo elinomsebenzi ukuphala woke amanye ngombana banengi abantu okufanele bafuthwe. Abantwaba bahlukaniswa ngeminqopho yabo. Abafuna ukuqiniselwa amabhizinisi wabo bafuthwa ndawonye. Abafuna umsebenzi bafu thwa ndawonye. lintjhimani ezingakgoniko ukuthatha zifuthwa zodwa kanti nabantazana abafuna umendo nabo bafuthwa bodwa. Mhlana kulilanga lokufutha abogosa bababukhali inga mimikhwa eloliweko. Sengitjho naye uMaqhinga akaqaleki mhlokho. Ugosa obasela amanzi uthoma ilanga lingakatjhingi. Nakungena umthandazo kufanele ibe amanzi seladlhabhaza. UMaqhinga ubabiza ngeenqhema ngeenqhema baguqe phakathi kwendlu abathandazele ntanzi bangakayi esifuthweni. Nabathandazelako nje uyabazomba. Uphethe ibhoko lakhe elide elitantelwe ngabolinda bemibalabala. Njenggombana abazomba nje unande abaporola ngebhoko lakhe iinhlokwezi. Uzomba nje kuyavunywa kubethwa nesigubhu. Sona-ke siphethwe nguNoMninwa siqu. Utjho ngedugwakhe emhlophe eneemphambano ezihlaza nezibovu. Yide idugu le. Najamileko ibetha eenthendeni. Usibetha isigubhesi naye abe azombe kancani. Lapho-ke uMaqhinga sele inga lihlanya. lbelesele kazi nesinjana ayibophelele ehloko le. Batjho,'keqe-keqe-keqe!'Naqeda isikhalanga uMaqhinga athandaze abe akhihlize amagwebu ngomlomo. Nasuka lapho abaphekelele esifuthweni. Amanzi adlhabhazako angebhadeni ekulu. Ngehla kwebhada kuqatjwe amabhanga khona abayathileko, bangazukutjha. UMaqhinga selawafake intatha leya. Nafika nabazokufuthwa uyawathandazela mantanzi awabonde ngebhoko lakhe. Bangeneke bagubuzele ngemikgadikazi emikhulu. Abaduna bangena bodwa kanti nabasikazi njalo. Abaduna bahlubula basale ngeenkhinjana. Abasikazibasala. ngamaonorogo. Bayagutjuzeswa kuthi ngqi. Kungangeni nomncani umoya. Abogosa bakhandisa imikgadi le, ngamatje ngemaqadi. Wo, umfutho ongaphakathapho! Bakhothamile boke bengame amanzi ngehla kwamabhanga. Othi uvusa ihloko 'poro'ngebhoko. Angithi namagosa la anamabhoko woke nje. Ngaphasi komkgadi uyedwa oqumako, babodwa abakhohlelako bebahlanze kanti abanye bayayatha. Bakhutjhwa sele badakwe bamuratha. Abanye bagugwe bakhwezwe eenkaraneni, eenkgurukgurwaneni kanye neenkirivayini basiwe emakhaya. Abanamakhaya akude khulu balaliswa khonapha. Isiqhema sesifuthwesi ngiso esenza bona uMaqhinga ahlume msinya. Umntazana wabangena isifutho kabili kathathu kuzwakale bona selaboniwe. Wabathi angalotjolwa, uyise arage imbuzi azokuthokoza kumporofidi. Kanti nangeentjhimanini zamasokana yayiba ngisweso. Isokana. lithi lingaqonywa liyokuveza indaba belikhuphe ubuncani. Ngemva kwalokho lirage imbuzi liyokuthokoza. 
"Akhese uthi du ngiqede. Kanti uyindoda enjani wena wethuswa lilize nje? Lalela. Kuzakuba lula ukurhubha izindla lekosi ngombana isandu kufihlwa. ihlabathi ayikagangadeleki. Sizakurhubha umgojana ongatjhingiko. Kuzamele ulingane wena kwaphe..." Eqe ajame ngeenyawo uMaqhinga ahlahle amehlo. "Ini? Umgodi ulingane mina? Uyarhapha. Angiyi lapho mina. 0, sele ufuna ukung ngewaba ngiphila? Afeke! Angeze wakubona lokho." 
MAKGWAYEJA: Alo uthi ngiziphendule imali? Mholo. 
Alunge emzini awubonako akhulekele indawo yokufihla ihloko. Nasele kuditjhiwe alinge ukuzibuzisa ngomuntu onjengoMakgwayeja. Bathome bamlandule umuntu loyo. Abamazi. lhliziyo kaMaqhinga itjhinge phasi nabathi abamazi. Awa, barage nokuqoqa. Ngelikade umuntu aqoqa naye lo athi, "Nawuthi ufuna umuntu onesilevu nepandla begodu othanda ukuzuma, awutjho uMakgwayeja nje?" Arhudule amehlo uMaqhinga. "lye, iye ngitjho yena. Uyamazi?" 
"Ini? Imali yesipuku?" Kubuze abanye bamrhabe okhulumako. Arage omunye, "Heyi, nakhese nalizwa itjhudu elingako? UMakgwayeja uqalwe bezimu bekhabo. Mhlamunye uzakhe alise ukugalaja abantu." Bakhuluma nje abanye, uMaqhinga uthule du ulalele. lhliziyo seyigaya iimbozi nezwa bona uMakgwayeja ukhohlise abantu wathi unemali yeempuku kanti ugalaje umhlolokazi wekosi. Abe akusiyo yakhe yoke imali leyo, enye ngeyakhe (uMaqhinga). Sekuthi kukulokha uMaqhinga athi usaya emmangweni. Athi tjhelele kanti selaya kwaMakgwayeja. Wafumana umkaMakgwayeja nomsanyana oselathe dlamu. Walotjhisa wabuza uMakgwayeja. Kwathiwa uye emzini othengisa utjwala. "Gijima Mgajana uyokubiza uyihlo ekhabo lakaTshotshoro. Umtjele eze msinya kunomuntu omfunako." Agijime umsanyana alunge emizini ehlanu kwehlathi. Asale abalabala umkaMakgwayeja athi indodakwakhe soloko ibuyile nje ayikamnikeli ngitjho isenthi enzima. Kodwana iphethe imali enengi kwemihlolo. "Abangazi bona uyithethephi imali ngombana akaberegi nje. Umuntu uzase abone ngabakwamdanyana sebazokuvimbezela ekhayapha." "Hawu, kanti uyangazi? Ngirarwa kukuthi bengingakakutjeti nokuthi ngingubani obuyaphi. Bengingakatjho nokuthi ngiyifunelani indodakho. Mina ngi..." "Mma, batjho ubaba unginikele amatjhumi amabili wamaranda." Kukhefuzela uMgajana. "Batjho wenze msinya bayakhamba." "Uyihlo uthi ngiyithathephi imali enengi kangaka leyo?" Kubuze unina ngokufutheka. "Ubaba uthe isekasini ngemva komnyango ngerhayisini. Batjho ikasi ayikalodlhelwa ngombana ukhohliwe." Kutlhadlhula uMgajana. 
"Ekuphi?" 
Abeza ngemva bona bavele ngokuthi: 'Wo khamba msanami, khamba msanami, Basizwa ngendaba!' 
MAOHINGA: Ufulayi? 
Wathoma-ke umberego wokwelapha. Abantu bayaphengulwa, belatjhiwe bekubethelwe nemizi kanye namasimu. Awa, kwanjesi, abasakuthogi ukudla ngombana yoke indawo lapha balapha khona kuhlatjwa iimbuzi khona kuzatholakala iingazi kanye nomswani ekwelatjhwa ngawo. Ingani nesaga siyatjho bona iinyanga boondlela zinuka umswani. Ikomo yokubethela yona yayikhutjhwa khonokho. Yokwelapha yona kuvunyelwane bona inyanga izakubuya izoyithatha. Ngakusasa nabavukako, baberarwa kubona iimbuzi abazithole ngokubethela imizi zingekho. Kgani zibalekile zabuyela emakhabo? Isenzwesi sabuyelela kanengana. UMakgwayeja wazibona iphoso ngombana wabe angakhange azelaphe iimbuzezo. Awa, langelinye bathi bangazithola wenza amariyadlhana wazelapha. Ngakusasa ekuseni iimbuzezo zavuka zingekho. Wathoma wabilayela bona kgani kwenziwa kukobana belapha bakhamba nomuntu wengubo - uNangu phela. Phela iinhlahla ziyahlonitjhelwa. UMakgwayeja wathi bhedere balise ukwelapha. Ingani basebenzela emva njengeenkukhu. Bakhamba iimveke ezimbili balala bavuka. Bafikela kwaMakgwayeja. UMaqhinga yaba mumuntu ozakuvuka kusasa athathe zakhe iimbuzi aye kwakhe. UMakgwayeja bewavuma bona uzayomeyamisa zona eNdubazi. Abantu bazala kwaMakgwayeja ngesikhatjhana bazokubona aboMakgwayeja ababuye nomhlambi weembuzi ezinone kangangani. Abanye bezwakala sebahleba, "Mh, aboMakgwayeja bazithethephi iimbuzi ezinengi kangaka?" Kubuza omunye. "Awa yewulise. Semacala wodwa." Kuphendula omunye. Arage. Uyabathemba wena abogalajanaba? Bafika lapha balandelana. Banyamalala godu balandelana. Namhlanjesi napa sebafika nomhlambikazi weembuzi." "Awa, asiyilise. Sizayicela ivuthiwe. Nayiseselihlaza nje izasiqurhelisa." Omunye aphethe ngokuthi batjho azilali phasi zesaba umbethe. Nabaqeda yeembuzi bathome bababaze yobuhle bomntazana weThonga abeze naye. Abantu babakhamisa ngesibanga sobuhle bakaNangu. Abanengi babilayela bona mumuntu. Bathi yinyoka yemanzini. Ngikho lokho okwethusa ngitjho noNoMgajana. Akhange abe abange itjhada nabona uMakgwayeja afika nomntazana lo. Wase wamngenisa ngendlini agade athi uyakhela abantwana. Alo, nathole umrharidzweni kunani? Mhlokho abantwana balala bavuma ingoma ngombana basuthi sentwala. Angithi batjhebe ngenyama eze naboMakgwayeja. limbuzi zava lelwa kuhle ngesibayeni. Woke umuntu ekhayapha walala ihliziyo ithakasile. Ngakusasa ekuseni nabavukako bathi mehlo esibayeni, hawu, akukho ngitjho neyokubika imbuzi. Kgani zitjhingephi? AboMakgwayeja banoMaqhinga baphoseke ngesibayeni. Baqale. Lapha nalapha gade kulele khona imbuzi bafumane iqutjana lehlabathi yefukwana. Batjho kanyekanye bathi, "NANTO-KE ITJHUDU!" Kwajanywa isikhathi eside abantu bararekile bona kgani iimbuzi zidliwe yini. Sekwathi lokha kwavela elinye iqhegwana lathi, "Makgwayeja, akhese uyokuzwa kwaSkokoro bona iimbuzi ziyephi." Kuvunyelwane. 
"Hayi, Dzubhana! Yewuphakulule msinya! Nanti ilanga liyatjhinga ngingakagomi. Namhlanjesi angifuni ukuladelwa emthandazweni." Kulayeza unina kaSenzani etlawaneni lakwakhe. Ukhuluma nje usathwele inyanda yeenkuni abuyokuzitheza ehlathini. "Lotjhani, mrharidzweni!" 
"Tjhe! Makgwayeja, gade ngingaboni bona sewungenisile. Siyakuthokozisa ndodekhethu." UMakgwayeja ezwe akitazeka. Amoyizele. Abuze-ke uMaqhinga selakhulumela phasi. "Alo, usingenise nini isiphalaphala somntazanesi. Wu! Uthi bubuhle lobu?" Atjho atjhidela. "Nje."Kwaba yipendulo kaMakgwayeja leyo, "Awa ndoda, uqalwe ngabekhenu lapha." Atjho akhomba uNangu ngamehlo uMaqhinga. Ahlale phasi uMaqhinga aqhusulele umntazana omuhle kangaka lo amehlo. "Awu, Makgwayeja, angeze ngabuyela emva nami ngiyozifunela lami ikhiwa? Wu! Ngapha amuhle ngakhona sengathi uzokukhanyisa nebusuku. Awa, wena Makgwayeja awusayitlhoga nekesi. Nasi." Akhombe uNangu. "Maqhinga, asikhambeni." UMakgwayeja utjho nje selavusa uNangu ogade asazibhudangela kamnandi loya. Basikime. UMaqhinga athi ubuyisa iimbuzi bona kukhanjwe, uMakgwayeja athi, "Maqhinga, lisa iimbuzezo." 
MAQHINGA: Anginayo imali. Kodwana ngiphethe nasi into eligugu ukuphala imali. Nasi ngiyibhade ngekhwapha. Bengisithi ngi... 
Copyright Kagiso Publishers 1991 
"Maqhinga, ndodekhethu, izinto zikulungele kangaka? Ngiyajabula." Kuthoma uMakgwayeja. "Lalela msinya abantu bakulindile ngetendeni. Yendoda, zimbi iindaba..." 
MAOHINGA: Ungizwile. 
UMaqhinga athome indatjana engazisiko. Azibuzise ngomberego kaMakgwayeja wokwelusa newokuzuma iimbandana. "Alo nawuvusa umqasa nofana iqina wenzanjani Makgwayeja? Uwusasazela ngezinja? "lye. Nami ngiyawugijimisa, bengiwujikijele ngesibhuku sami." "E ... e ... e! Ugijimisa umqasa? Kutjho bona unebelo yi?" Ubuza uyamoyizela uMaqhinga. Umbonile lokha nabazokuhlangana bona ube welula kangangani amadolokazakhe amade la. Athathe godu. "Alo nawuqothana nomqasa bewufike kude, awesa bona iimbuzi zakho zizakulahleka nofana zebiwe babantu?" "Awa. Ziyayazi indlela eya ekhaya." UMaqhinga arage ngokuthi ubona sengathi kumnandi ukuzumokho Avume uMakgwayeja athi kumnandi ngombana umuntu uthomana nabanye abazumako. Yeke ngasikhathi kuhlalwa phasi kuqoqwe iinda zeengodi ngeengodi. Ingqondo iyavuleka umuntu abone bona abanye abantu baphila njani ngaphandlapha. Ngikho nje langelinye indaba yokuthi kunekosi yamaNdebele ehlongakeleko ngale kwaDlawulale. Yakhe hlanu kwabeSuthu. Inesitjhaba esikhulu. Wathatha nabantwabo waya emngcwabeni wekosi leyo. Njengomuntu ogade azumela lokha nezwa umbiko lo, wabe angakambathi nakuhle. Wase waya arathazela anjalo. Akhange abe atjhejwe mumuntu. Arage uMakgwayeja athi ngilo leliqhinga agade afuna bona balakhe banoMaqhinga. Kumele bayokugalaja umhlolokazi wekosi khona bazathola imali enengi. 
"Sikima! Sikima, ngifuna ukuqeda ngawe. Naka amadlanga alambile Ngifuna ungitjele bona ngisidhayela sakho mina bona ungangithengise la itjhwabatjhwaba iyinengi kangaka nje ephasini lakaZimu kuba Uthi ngenzeni ngayo?" UMaqhinga utjho nje uyamdosa uyamwundula bona asikime. Athe therezele uMakgwayeja. Itjho iklabha ebusweni. Akhe umtlhatlhapho uMakgwayeja alinge ukuvikela amehlwakhe kanti utjhiywe sikhathi. Ihlale iphelele ebusweni. Njengombana aphakamisa izandla Jama sikhulume." kukhithika iinquntu zomukhwa werhawuda. Limuthi rhe ivalo uMaqhinga nabona ubugebengu bakhe. Hayi, aziqinise, abethe khulu. Awele phasi godu uMakgwayeja. "Vuka, umgade lo!" "Jama, jama ndoda." UMakgwayeja abambe anamathele isidindi sotjani kwanjesi. Athi khengasikima, ngawumdala. 
"Ngisirhwerhwe, mina?" Kubuza uMakgwayeja ararekile. 
Arage-ke nokuyimungunya indabakhe le: "Uthule uthi du. Uzangaboni kanti. Nangisuka lapha, ngiyokugawula igatja lomuthi ngibedlhe umukhwa omuhle kwamambala. Nangiqeda lapho ngiwuferefe ngepende enombala werhawuda. Ngubani ongeze afuna ukuthenga umukhwa werhawuda? Ho! Ho! Lalela-ke uzwe, kwaDlawulale ngizabarhuna emini ilanga libalele njengomuntu arhuna imvu uboya. lindlhayela zakwaDlawulale ngizazilungisa. Zingizwa ngendaba." Enze njalo-ke. Nasele yomile iferefe, awuphuthele kuhle umukhwakhe werhawuda ayowubeka lapha kwazi yena yedwa khona. "Kusasa ngizakuvuka nakuthi ndi - nakulila iinkukhu zesibili ngombana kumlenzana lapha ngiya khona. Ngifuna lithi phatjha besele ngigadangile. NayinguNaMaridili yena abangizukuthoma ngimtjele litho. Uzase abone ngesikhundla. Naye angeze abe azitshwenye ngami. Ekanyeni utjhwile bona ngihlalele ukubhodana nendlu abangani bami basemberegweni. Utjho njalo kimi, uyadelela kodwana lomfazi. Nx! " Aphethe ngokunxapha. Atjhinge ngelawini ayozibeka phasi. Ukusa kwaziwa nguye. Lathi liphuma wabasele agadunge kwamambala. Njengombana wabakhamba ngeenyawo nje, wabanethemba lokobana angaba netjhudu lokuthomana nabantu abangahle bawuthenge msinya umukhwakhe werhawuda angabe asaya kwaDlawulale. Uvilapha ngitjho nokukhamba anjalo nje. Akhambe akhambe akhambe, do abantu. Sekusemini athome ukurareka bona kgani indawo le ayinabantu na. Asacabanga njalo thutjhu umuntu akhwele ipera uza nganeno. Nabahlanganako uMaqhinga athi asathi uyalotjhisa, umuntu avele aphakamise isandla adlule. Kazi ujarhe kwemihlolo. lpera seyigijime seyikhihliza amagwebu ngomlomo. Nemithoselana yabantu ayehlangana nayo leyo wabathi nabatjela yokuthengisa umukhwa, bathi bona zikhona iinrhedlana zabo. Labe latjhinga tsopi, do itjhudu lobana umukhwakhe uthengwe uMaqhinga. Acabange ukuyokubawa indawo yokulala komunye umuzi. Awa, bazamemuka umukhwakhe werhawuda. Ncono azilalele khona emmangweni. Nasi nje isikgwa. Wase wazitjhumega kiso warhula isikhundlana. Wathoma ukucabanga ngeembandana. Wo, labese lifikile inaba elibuthongo, zaya. Ngakusasa ekuseni wavuka wabhula umbethe. Emlanjaneni wokuthoma afika kiwo wahlamba. Lithe naseliya emadineni wabaselaseduze nomlambokazi iNdubazi. Kazi uMaqhinga selatjhintje umkhumbulo. Akasayi yena kwaDlawulale ngombana abantu bakhona bayazitlhagela nabo. Alo, imali yokuthe umukhwakhe werhawuda bazayithathaphi? Awa, iindlela ziya eTshwana kwanjesi. Ucabanga nje akakajami. Nakathi mehlo, waba nanti izibuko azakweyama kilo iNdubazi. 
"Ungibizelani? Sikima sibone." 
3. Amathuwelela Athomana Phezu KweNdubazi 
Abanye bahle bazilandule bathi bona abayi lapho. Kunghanghiswane lapho bekuvunyelwane ngokobana kuyiwe khona ezindleni. UMaqhinga selasilingeke ufile le emazindleni. Selabona bona uMakgwayeja gade adlala ngaye. Uthe naselathi uyaphuma ngemgodinakhe, wezwa ubuhomuhomu babantu beza nganeno. Kwaya kwaya wazizwa nezigi. Wezwa nokuthi banengi abantwaba. Iduna likhulume nasebatjhidela emazindleni, "Wazi-ke muntu woku khamba bona nasingayizwako ikosi ikhuluma yona siqu uliqala uyaligcina. 
Umtjhayeli naboMaqhinga sebalotjhisane. Umtjhayeli lo ngewakwaMasombuka. UMasombuka abize aboMaqhinga bona baye ngendlini ehlala abantu. Awa, ababilaba bangakareki. Besabisa'iinthimba'zabezi. UMasombuka abatjele, bona ngapha abantu babanengi ngakhona abakakho otjheja omunye. Kanti nabembethe amabhetjha banengi. Awa, bathambe. Kanti okhunye okwabathambisako, kukuzwa bona abantu barhamula nekofi etjhisako batjhebe ngembunyani. Nabangenako bafumane kuthe pu itjhada. Kuzele intuthu ngendlinapha. Awa, bangene balunge etafuleni ekulukazi. Kuzele amabhigiri wekofi agezwe agutjuzwa. Bafika bawathatha balunga ebafazini abajame ngale kwetafula ede omunye wafike wabathelela ikofi omunye wabanikela imbunyani. Abafazaba bathwele iindugu ezimhlophe zalengela ngemva. Batjho bosestere. Awa, bathokoza badlula. UMasombuka wathi bahlale esitupeni basele. AboMaqhinga bathi bona bazakuphumela ngaphandle ekoloyini khona uMkhethwa banoSoni nabo bazakwazi ukuzokuthatha yabo ikofi. AboMaqhinga batjho nje ingani abakgoni ukuhlala phasi. lingulani ezisekoloyini nazo zathuthelwa ikofi. Ezikgonako zasela. Kwalalwa. UMasombuka wabavusa nakuthi ndi. Babophela, bakhwela bakhamba. UMasombuka wabaselayizwile indaba yabo yamabhurugu-mabhetjha, le. NaboMaqhinga bezwa bona inyanga abaya kiyo, le batjho ibizo layo nguZomba. Batjho inamandla kwamambala inyanga leyo. Batjho kiyo kuya, abantu bayo yoke imihlobo ngitjho namakhuwa imbala. Batjho uZomba lo, uqine njengenye inyanga ekulu yemaQhozeni eyahlongakalako uKotso. Kanti enye inyanga eqine njengalezi bayikhomba phasi kwaZulu. Lapho batjho kukwaMhlabuyalingana. Hayi, alifakwa libuya nedaka kilezi. Umuntu oya kizo ngombana afuna isizo uyalitho la. Kodwana oya ngombana athi ufuna ukuphuphisa imithi yazo batjho uyafa nofana aphenduke ikokonyani. Nakuthoma ukukhanya aboMaqhinga bababona kuhle-ke kwanjesi abantu abangekoloyinaba. Babalele balinganisene. Abanye abe abasikinyeki sengitjho. Abanye umuntu ubona ngehloko kwaphela bona kulele umuntu. Umzimba lo, sekumathambo kwaphela. Abezimu nabangakambizi umuntu wekhabo nanyana angagula kangangani uzakuvuka adle amabele. Ngaphandle kwesokana abathi nguMkhethweli, kunomunye wesifazana ogade iingulanezi. Lithe ilanga nalithoma ukufuthumela, umfazi lo wakhupha ithungakazi. Wathoma wathelela abagulako inembe. Awa, bavuka barhamula. Omunye umfazi yena wabafunzwa njengomntwana. AboMaqhinga bona babapha amaqebelengwana behlisa ngesikhambeleni. Kwakhanjwa imini yoke mhlokho. Kukhanjwe kujanywa nakufikwa emlanjeni khona iinkomo zizakusela amanzi zikwazi nokukarula utjani. linkomo bezeluswa nguSoni asizwa nguMakgwayeja. Kungesikhatheso lapho uMakgwayeja ezwa khona bona abantu abagulakwaba akusibo bomuzi munye. Babuya eenyangeni zangekhabo kaSoni. linyangezi zikanye zithi nazibona bonyana ziyabhalelwa ukwelapha abantwaba, ziqatjhe ikoloyi kaMasombuka bona ibaphekelele enyangeni ekulu uZomba. UMasombuka uthola imbuzi ngesinye nesinye isiguli. "Hawu sokana, utjho bona nje nathi sizokukhupha imbuzi? MaDlhari! Kazi ngizayithathaphi nanginjengombana nginje." Kuzililela uMakgwayeja. USoni aphendule ngokuthi uMasombuka akazukubabhadelisa bona ngombana abakasuki nabo ekhaya babafumene endleleni. Umsana wathi begodu nakhu nje bayabasiza. Wamtjela nokuthi kunabanye godu abantu abazokubuyela nabo ekhaya abeza nabo ngenyanga egadungileko bagula. Umsana waqinisa ngelokuthi akunamuntu ngitjho agula kangangani ohlongakalako nakwaZomba. Vane babuyele emakhabo sele basindile boke. Nasele ziphumulile, iinkomo kubotjhelwe godu kukhanjwe. Lathi nalingemva kwamadina bafika komunye umuzi omkhulu. Nawo lo, uneembayakazi nezindlu ezinengi. Lapha-ke kusekulindeni. Kulapha abaphekelele abaya, kwaZomba balinda khona. Umuzi lo nowenyanga yehlukaniswe mulambokazi omkhulu abathi Mkhombo ibizo lawo. Emlanjeni lo batjho kuhlala kubophe iinkungu emini nebusuku. Njengombana bafika Ekulindeni nje abe akubonakalinto ngaphetjheya. Seyithi ingajama ikoloyi, kuvele iintsitsirimba zamadoda zize ekoloyini zizokufuna abagulako. Enye nenye indoda ibhebhula isiguli. Nakaya, ku de-kude emlanjeni. Ayagijima. Arhabe kangaka nje kazi batjho akungeni litho emzini wenyanga ilanga selitjhingile. Ngitjho naboMakgwayeja babhejulwa. 
MAYEGWAYFJA: Wu, madoda! Kuyini engikubonakokhu? Ngifunga amaDlhari. Ubaba warhabe walala angakaboni. Umukhwa werhawuda (Kurhuwelela uMakgwayeja.) 
UMaqhinga nakavukako ngaphasi komuthi kwasele kuthoma ukurhwa qela. Wethuka kwathi atsirimezeke nathi mehlo, angaboni mgodla wemali nenyama. "Hawu, hawu! Maye mina ngemalami? UMakgwayeje uyithethe godu. Mani, intwele iyangitshwenya. Ngizakwenzanjani nje. Kodwana unamala, imali, nami ngiyifuna la." Atjho akhomba isandla sakhe. "Nguye uMakgwayeja angithandabuzi ngombana nanti inyathelo ungitjhiyele lona. Angithi sesikhulumisana ngamanyathelo. Wu! Wangigedla." Asikime uMaqhinga angene indlela. Alo uyokulalaphi namhlanjesi? 
NE Skosana 
"Awa, akusiyo yami." Kwaba yipendulo equntako leyo. 
MAKGWAYEJA: Umukhwa? Ngizakwenzani ngawo? 
Sebathi bangangena ngekumbeni kube nguMaqhinga orhaba ikulumo. Abuze bona uMakgwayeja wenzani ngelitje aliphethekweli. UMakgwayeja amqoqele-ke bona lokha uZomba namphengulako wambona bonyana unelwazi lokwelapha. Yeke wathi ngombana nekomo abe akanayo, kuzakuba ncono akhe asebenze alekelele ngeengulani. "Ungibona ngigugana namatjekazi la nje uMaweni uthe ngizokuthatha isihlahla esifanele sisilwe. Uzakuthi angasithaka-ke ngimelekelele ukufaka abantu isipeyiti." Kuhlathulula uMakgwayeja. "Mh! Makgwayeja, nje uzangitjela bona sele ubunyanga nawunje?" Kubuza uMaqhinga. Arage. "Alo mina angeze wangibambisa itorhwana amalangana yi Makgwayeja? Awa, kodwana ngiyazikhulumela. Ngiyakhamba mina ngiya ekhaya. Kade umuntu afika lapha." Atjho uMaqhinga abe athome nokutlhuwa. "Maqhinga, uyakhamba? Sele uyikhuphe ikomo kaZomba yi? Kgani uzayithumela nawufika kwakho? Unayo?" Kubuza uMakgwayeja. UMaqhinga aphendule ngokuthi unayo uyithathaphi? Athi yena watjhiya imicwana yeembuzi. Abe akazi nofana usazozifumana na. 'Maqhinga, mina ngibona bonyana sihlale lapha sisebenze ikomo kaZomba. Qala ungiphe itorhwana lokwelapha. Uthe boke abaletha iimbuzi ngombana sele bapholile ngizivalele ngancanye beze kuhlangane ikomakhe. Ngimnikele-ke ngigoduke. Yeke singasebenza iimbuzi beze zibe zinengana zibe ziinkomo ezimbili. Asisebenze mani Maqhinga. Lisa indaba yokukhamba. Angazi bona uzakuthi ujarheleni ngombana noNaMaridili kade wamtjhiya ekhaya nabantwana. Alo uthi bazakudliwa yini kwanjesi gade ingabadli soke isikhathesi? Athule uMaqhinga aqale phasi inga uyacabanga. Ngemva kwesikhatjhana athi, "Hayi Makgwayeja, mina ngiyesaba ukuhlala emzini lo. Kuzele izinto ezi..." 
Nabafika azibukweni bafumana amanzi abohle khulu. UMakgwayeja wabamba uNangu ngesandla beyama. Beyama nje uMakgwayeja akasawathembi amanzi la. Kgani umlambo ungahle ungenise godu. Unande arhedlula ehla nomlambo. Amanzi azifikela emadolweni. Ngaphetjheya uMakgwayeja akhuphe ibhande afuna ukubophelela uNangu emthini khona angazukubaleka. Kazi akasamuthembi. Awa, uNangu athi ngoba selayamile angeke kusenzekanto. Umlingo uphelile. Athi akamlise usayokuqopha iinyawo ematjeni. Indaba ziimbuzi-ke kwanjesi. UMakgwayeja azibize ngendlela yakhona. Zize zigijima. Zithi iinqatha nazithinta amanzi, awa, kubhale. Phela imbuzi iyawesaba amanzi. Abathebathe nangomlozi, isibe kubethisa amazinyo ngomoya. UMaqhinga alinge ukuzibetha azirage ngemva, ibe mudlalo nje loyo. Abathe, "Sa! Sa! "Awa, iimbuzi ukungena ngemanzini. Isigcino uMaqhinga athole iqhinga. Aguge imbuzi ayitjathe emahlombe eyame nayo ayoyibeka ngaphetjheya. UMakgwayeja alithande iqhingeli. Aphambane noMaqhinga naye selazokuthatha yakhe imbuzi. Bazitjatha bazeyamisa zabese zaphelela. UNangu naye selaqedile ukuqopha. Selamuhle ngamandla kwanjesi. Wasikima waya kibo. Kwakhanjwa. Boke sebalambile kwanjesi. Ngemva kwamadina uMaweni wayizwa kuhle indaba yeembuzi ezithathwe nguMakgwayeja. Awa, bahlale bathi balinde uMaqhinga oyokubethela umuzi ncangemlanjeni uMkhombo. Balinda balinda, do ukubuya uMaqhinga. Wafika kuZomba selawavuse ngokhunye amagobho uMaweni. UZomba wathi akamlise uMakgwayeja ngombana alikho elakhe lazikhotha emhlana. Wakhamba waya ngelawini lakhe uMaweni. Kwala nadlula erhodlweni abona isibaya seembuzi. Wacabanga ukuthi nje namhlanjesi akunaambuzi ezizokuvalelwa ngakiso. Kwathi lithi ehliziyweni kaMaweni. Wazibona selabize ibutho elincani walithuma bona liyokufuna uMakgwayeja. Libuye naye lingamkhubazi. Lirage neembuzi. Laphuma inga liqothwa yinto ngemva. Phela leli libutho labomfitjhani. Lalikhamba nenduna yalo ifene. Kwase kwanukelelwa umtlhala weembuzi watholakala. Nantiya ibutho ligijima litjhinga ncangemkgotheni. Lithe selikude yabuza induna yathi, "Nithi baphi na?" Wo, kwaphendula, ngamezwi ahlukahlukeneko okubomfitjhani bathi, "Shebakashana, shebasheMkombo. Adumbu kapasha gapesheya." 
MAKGWAYEJA: Imali ndoda! 
"Lalela mani. Inyanga leyo ayizukufuna ihloko yomuntu mantanzi?" Kubuza uMakgwayeja. UMaqhinga waphendula ngokuthi okuhle kukuthi omunye nomunye wabo unayo ihloko. Yeke uzase ayinikele inyanga leyo imthwalise ngayo. "Ayi, lisa ukudlala ndoda, siphezu kwendaba kwanjesi." NguMakgweyeja loyo. Awa, noMaqhinga abone bonyana umnganakhe selathathekile yindaba yenyanga yebuTbonga. Ahlathulule bona batjho inyanga leyo abe ayibizi khulu. Kodwana batjho okubudisi kukwelapha kwayo. UMakgwayeja athome ahlahle amehlo. Ahleke uMaqhinga athi, "Naso-ke isirhwerhwe sesihlahla amehlo. Sekusele bona sifuthe ivalo lizale umoya." Azithulele uMakgwayeja. Arage uMaqhinga, "Uyazi Makgwayeja, kuzakufuneka bona sithole iimpera ezine nasiya ebuThonga. Kude phela. Ungadlumbani bona kusenyongapha. Mh! Kuzakuba budisi kwanjesi. Yitjho-ke bona umuntu uzayithathaphi ipera natlhoga ngitjho nenja le yakonja." UMaqhinga wakhuluma bewatlhuwisa. UMakgwayeja uthulile ulalele. Asikime uMaqhinga azelule. Abone bona ilanga seliyokutjhinga. "Hayi, Makgwayeja uyabona nje bona selitjhingile. Sihlezi lapha sidla indaba, yitjho-ke bona sizokulalela ngani?" UMaqhinga ubuza nje uyathalaza. Athi asatjhuguluka amehlwakhe ahlale phezu kwesimu yesiphila njayaya. "Makgwayeja, yewusale utheza iinkuni mina ngisayokufuna umumbu esiminapha sizokubasa sidle." Ukhuluma nje uMaqhinga selakhukhutha asiya esimini. "Maqhinga, ulimuke bona nasele uphuma esimini ungayifulathela. Uphume sinyeva ungazokubanjwa ngokungabonwako," kulayeza uMakgwayeja naye asikima. Nabaqeda ukudla isiphila esibasiweko bavumelana ngokuthi bangalala lapho ngombana mhlamunye kunabantu ababone intuthu. Yeke bangabazuma ebusuku babakhubaze. Awa, basikima bangena indlela. 
MAKGWAYEJA (azicabangela): Arha! Nanti itjhudu ebengililindile. (Aphandlesele.) Awa, ngethungena akunakudla kodwana kunento emnandi ephala ukudla. Leyo-ke liliju leenyosi. Ngilapha nje, ngiyolithengisa ngemali ehle eTshwana. 
AboMaqhinga bakhamba bekwaba sebusuku. Basophe ukuyokulala emarubhini abandamelene nekampa yeempera zekhuwa. Angithi bafuna ukuvuka nakuthi ndi bebe iimpera ezine banqophe enyangeni bayokufuna isihlahla setjhudu. Bathi basahlwathiza etjanini, babone ve imodere ilunga ngakibo. Bethuke bazitjhumege etjanini obude inga madzinyani wesithimbili. Nsi eqadi kwabo imodere. Bome aboMaqhinga kuphele ngitjho namaqhinga. Sebacabanga ngesiphila abasebilekwesiya. Kwehle umtatarambana womuntu , khesasikima, ngawunetjhudu. Bahlala inga bamilile yeke imirabhu ayivumi ukusiphuka. Awa, akhulume kuhle ngesineke umuntu wemodere lo bona abeze bazokukhwela naye uya lapha baya khona. Mude umuntu lo. Barareke abagugubele phasaba bona umuntu omude kangaka gade angene njani ngemodereni encani le. Awa, bebasikime bakhwele. Sebathi bangangena, imodere isuke igijime kangangani! AboMaqhinga bahlahle, amehlo sebakakarele baqedile. Lapho-ke imodere sengathi ayisagijimi ngamavili phasi sengathi iyaphapha. Umtjhayeli uzithulele akabakhulumisi uziqalele phambili. Namalamba wemodere uwacimile gadesi igijima ngomnyama. Bakhamba eside isikhathi. Ngelikade tsi imodere. Ayisakhambi. Ehle umtjhayeli ayivule epumulweni kuphume intuthu engangani. Athome umtjhayeli abhule ngezandla inga imodere iyatjha. Bathi bavula, iminyango ingavuleka. lqine inga ibotjhwe ngho ngedarada. Nomtjhayeli athi bangazitshwenyi ngokwehla uzayicima ayedwa. Ngambala abhule abhule, abe athele netjhwabatjhwaba beze kucime. Angene ngaphakathi athi uyayidumisa kuthi nya. Abathebathe do ukuduma imodere. Akwate umuntu loya aphume. Ayithi bhi epumulweni iphakame imodere. Abahlezi ngaphakathi batjhigamele ngemva. Ukutjheja bekuyelela kumtjhayeli. Ayirhudule. Ziye. Agu, kgani mamandla angangani la? Umuntu lo urhudula imodere ilayitjhe abantu ababili ngaphakathi. Imodere isigijima njengekuthomeni. UMakgwayeja athulame amqalisise kuhle umuntu onamandla kangaka lo. Mude. Uthwele ingwanikazi. Emlonyeni kuthutjheza isegerede ede. Wembethe ijasi enzima ede evala iinyawo. Yeke ijasi le yendlaleke phezu kotjani njengombana umuntu lo agijima kangaka nje. Kuthi ngelikade uMakgwayeja abone sengathi imodere le sele irhudulwa nguMaqhinga kwanjesi. Ezwe inga imodere le sele irhurhuba phezu kwamatje. 'Kgani amavili wayo aphumile?'Azibuze uMakgwayeja. Hayi, kunento emncinza amararho la. Alinge ukukgodlhelela kwale. Athome arhuwelele, "Ayi Maqhinga, akhese ujame ngihlale kuhle! Kanti ugijimelani kangaka?" 
MAQHINGA: Agu, ndodekhethu, indoda ayibuzwa njalo. Ngirhaba wena 
"Makgwayeja, asikhambe. Mina ngiyesaba kwanjesi. Abe asibazi bona abaloyaba..." 
"I ... i..., Makgwayeja, kodwana yindaba esizayithini le? Ngathana besinayo imali besizayisa kwamhlolokazi. Alo, nasi nayo seyanyamalala njengesithunzi. Kutlhuwisa uMaqhinga. UMakgwayeja athi abakhambe ngombana yena angeke asahlala lapha. Nanti nelanga seliyokutjhinga. Ngambala baqalise amabhurugu phasi bawabophe ngemilenze emadinini alenge njengeenthimba bangene indlela. 10. Kwatjhudu Lakho Lathi litjhinga ilanga aboMaqhinga sebakhambile tle nanyana bakhamba kabuhlungu nje ngesibanga sokunghanghabala kwamanceba. Basebatjhegeza baya khona ngetlhagwini. Bakhamba sidu akakho okhanuka ukukhuluma. Kwahlaluka bona omunye nomunye ulwa nemizindlo yakhe. Nakuthoma ukurhwaqela uMakgwayeja naye athome ukubalabala ngendaba yomuntu wejasi enzima. "Uyazi bona okungitshwenyako yini wena Maqhinga, nginaso ekhaya isihlahla sokuqotha iimpuku. Namkhani kuthiwa umregu akazireguluti nje leso sona asitshwenyi. Sekusiluma, usipupure, bewukhafule usikhuphe ngeentokana. Nya isipuku." 
13. Utjho Zephasi 
UMaqhinga wabangasizi abagulako kwaphela, neenyanga ezithoma ukuphogola ebhizinisini yokwelapha zaziletha iinrasu zazo kuye azozi lungisa. Yona-ke inyanga yayiza iraga ikomo yeempondo. Abantu bamabhizinisi bona ngaphandle kwembuzi yokuthokoza kwakuhlala kuzele iimveni iinlori kanye neenteregere kuzolungiswa. limveni zazifika zidunuse esangweni. Kuphume wena puphu, swigiri, tiye - agu, ngingabala ngithini? Ekwasele kumrara uMaqhinga kubona sele kuza namakhuwa azokubawa ukuthandazelwa abe netjhudu. Ngilokho okwenza bona uNaMaridili ambuze langelinye babodwa. "Baba, enjephana uthe umporofidi owakuhlambululako lo wambhadela? Hayi, mina ngibona sengathi ungakhese uyombhadela godu. Uthi uyayibona nje into eyenzeka ekhayapha? Kazi ngephunyanenapha kuzele ukudla akusenandawo ngitjho yokubeka inyawo." "Utjho na, kosikazi?" Kuphendula uMaqhinga ezwa ubumnandi umkakhe nakhuluma ngalindlela. Afikelwe matlhuwo godu nacabanga bona mzukwana akhambako wase wamtjhiya umkakhe adosa emhlweni nabantwana. Waphetha ngokuthi, "Awa, kosikazi batjho iminyaka ayifani." "Wu! Baba, nangikhumbula bona bengitlhaga kangangani nabantwana bejubaba, sengilibona liqinisile elithi intandani engafiko ilinde umnono. Nakuke. Uyazi abantwanaba uburotho obungakatjhatjhwa ngebhodoro nangekgodlhe abasabudli. Umbona abuqala ngapha nangapha abufuthele laphaya. Wu, angibe nje ntombi kaMaridili! Ngibuya kude." Atjho abetha izandla. UMaqhinga wabavamise ukuphuma emzini ayokuthandaza yedwa ehlane. Kulapho wabaphele acabange kabanzi ngoZomba nangetjhudu amenzela lona. Kodwana kwakungafiki kuye bona arage nofana ziimbuzi ayokungezelela ikomo eyatjhiywa nguMakgwayeja. Yena wababilayela athi yincani ikomo abhadele ngayo kwaZomba. Yabe ingelanga lesifutho mzukwana uNoSupa athoma ukuya emthandazweni kwaMaqhinga. Wabethwa livalo wajuluka nabona umporofidi obukhali kangaka. Angithi uMaqhinga wabakhe akwitize kurareke abantu ngombana bangamuzwa. UNaThamana yena wabathuswa kukobana njengombana gade asekhabo nje, welatjhwe, welatjhwa. Yeke idineli lalikiribele iinthukulo. Wasewasinda ngombana uMaqhinga ingasimporofidi wamambala. Kowamambala wabangeze adabula. Akhesibone bona uMakgwayeja yena uphethe yiphi ngale ngakwaDlawulale. Yathi ngemva kwamalangana iimbuzi zikhambile uMakgwayeja wathoma ukubereberega. Wathoma ngesincanakazana sakhe uNangu owafike waphathwa mgomani omumbi. Awa, weqa naye uMakgwayeja be waphola. Alo uthi yayikukhuthala komuntu kukaNangu. KwaMakgwayeja kwakuthanyelwa kuhlale kuthe la ngitjho nangenzasi kwezala. UMakgwayeja wabahlutjhwa yindaba yokuthi wabangakamkhupheli ubukhazi. Yeke uNangu wamtjela bona ngesikhabo angeze abeletha angakalotjolwa. UNangu wabangafuni bona umkaMakgwayeja aberege. Abantu bayizwa indaba kaMakgwayeja owelaphako. Bathoma ngokuletha abantwana abanomgomani nabathululako. Kwazala iingulani ngesikhatjhana. Nesibaya naso sazala iimbuzi. Phela uMakgwayeja wathi omunye nomunye ogulako eze araga iimbuzi ezimbili. Sekwathi langelinye uMakgwayeja selacabanga bona kwakhiwe esinye isibaya, kwafika isirhulurhulu kuntambama sahlala phezu kwepundu yesibaya salala. Nango umntwana athi uyasiqotha - sasuka saphapha sanqopha kuye. Safike sambetha ngephiko sakhamba. Umntwana walala ayathile ubusuku boke. Waphaphama nakuthatha ukusa. Kazi akhange kulalwe ekhayapha. UMakgwayeja waziberegisa zoke iintebele watjhiya angayaziko. Ekuseni abantu nabathi mehlo esibayeni, bafumana kunganaambuzi. Kwabe kusele imbuzi eyodwa tere. Ihlezi iqondamile njengomuntu.  nabathi bayayiqalisisa, tjhe, yifene into abathi yimbuzi le. Zathoma izinja ukutjhidela kiyo. Yeqa isibaya. Zaya. Indaba yeembuzi zikaMakgwayeja ezikhambileko godu begodu nefene egade iqondeme ngesibayeni, yarhatjheka msinya njengentuthu izala emoyeni. Emzini kaMakgwayeja kwazala abantu ngesikhatjhana bazokuzwa ngomhlolo ovelileko loyo. UMakgwayeja wahlwa azivalele ngendlini. Akhange abe adle mhlokho. Kwala namkhani uNangu selamrabhela ngalokhu nalokhuya. Wakanye walisa naye. UMakgwayeja wahlala amalangana angelaphi. Wakanye watlhuwiswa babantu abasuka kude bathi beze enyangeni bafike bajike godu bangakaberegwa. Kazi neembuzi kufanele bajike nazo. Awa-ke! Kwaba budisi lokho kuMakgwayeja. 
12. Nanto-ke ltjhudu! 
6. Umraro Wamanyathelo 
"Hawu, kanti Makgwayeja sele usirhwerhwe kwanjesi na?" 
"Oho, usuyatjho nje. Ukhumbule bona angeze wajamelana nesipuku. Usuyakhuluma nje ngombana batjho umlomo awunasibekelo. Ukhumbule godu bona nemali ethethwe mabutho leya abe ayikapheleli. Angithi khesathi ukuyidzubhudzubhula." UMaqhinga atjho athi ukuphathaphatha iinkhwama zakhe lapha afake khona imali ayidzubhulileko. Phutha phutha, do. "Heyi, imali engiyifake lapha izolo iyephi?" Azibuze uMaqhinga. NoMakgwayeja athome aphuthaze yakhe. Do. Bobabili bathule barareke. Imalabo iyephi? Kgani ikhithike nabagijimako babaleka amabutho wakwaMkhwephetjhe? Kgani ikhithikele ngemodereni egade iphapha leya? Alo, nayithethwe sipuku, ngiyiphi-ke egade sele iyifuna le? Bathi basararekile kulile ipangela eqadi kwerubhi. Beqa kanyekanye bajama ngeenyawo. UMakgwayeja waphoseka emnyango. Nanzi iimpangela zidobhadobha eqadi kwerubhi. Ase athi thalathala abone ilitje. Angabe asabuza. Aliphose lihlale ehloko yepangela. Ezinye zethuke ziphaphe. Ebethwe lilitje isale iphuphuruza yodwa. Agijime uMakgwayeja ayithi bhi, ayisonge intanyana le, abuye nayo. Nakangena ngerubhini afumane uMaqhinga ufile lihleko. Abuze, "Ukarwa yini kangaka Maqhinga?" UMakgwayeja ubuza nje selebe ahluba ipangela ayiphetheko le. 
"Kanti yini?" 
"Yi?" UMakgwayeja athi ru alunguze godu. 
"Ngiyazi. Kodwana batjho iinyanga zeNatala zinomkhuba wokobana kungangenwa ngendlini lapha zelaphela ngakhona. Akakho-ke oyaziko inyanga eyelapha ikosi." 
"Yendoda lisa ukutjhingisa ilanga, yiza nendaba ngize nendlebe." Kurhaba uMakgwayeja. Arage ngokuthi, "Ekanyeni khengathi akhese uvele nelinye iqhinga njengebizo lakho." 
MAQHINGA: Kulotjha mina ndodekhethu. 
9. Ungathi Umdala Ungakabon! 
Abuze uMaqhinga bona yimalini yona leyo abazoyabelana phakathi "Hawu, kanti akhange ngikutjele? Mina ngizobatjela bona ikomo esa vumelana ngayo, nehloko leya yaba maranda amakhulu asithandathu. Ngizabatjela godu bona ikomo ephilako, angiyifuni." 
"Umngani! Makgwayeja, uyazizwa bona uthini? Utjho ukungitjela bona soke isikhathesi asiberegi? Uzangitjela bona ukulala neempuku akusiwo umberego? Hawu, ndoda uphethe yiphi?" UMaqhinga selahlahlele uMakgwayeja amehlo. Selafuna nokukwata. UMakgwayeja amuthi rhedlu aziqalele inyawo lakhe. Alibangule aqede ase athi kenu ngomhlana aphakamise amadolo. UMaqhinga ajame ajame abe ahlale phasi aqondame eqadi komnganakhe. Khekuthi du isikhatjhana. Kuhlaluke bona omunye nomunye usadla amathambo wehloko. Bayakha kuyabhuruka. 
"Gade ngiyomfunela utjwala ekhabo lakaTshotshoro." Kuphendula umkakhe. 
"AmaDlhari! Ngizokuba yini?" 
