Weza uJerry anqophe ngakwagogwakhe. Phela lomuzi wakwaSimelani sithabathaba. Madodana amathathu akhe la, noyise. Nanyana iqhegu selabhubha, kodwana isibawo nesifiso salo sisagciniwe. Uyise kaJerry ulizibulo, bese ulanywa bosonghwanakhe kaJerry ababili, nabo abakhe khona la. Nje-ke kusekhaya. Uthoma ngapha ugege nawo bewuyokufika le enzasi uloko usemzini owodwa. La hlangana kungakwagogo kaJerry. Ngesandleni sokudla kungakoJerry.
"Iye. Uyabona-ke manje nomdlandla wokufunda nginawo. Sengingalingalinga ngiphenyaphenye nezinye iimfundo," kutjho uSesana.
"Nokho kuyasebenzeka SoThethiwe yi?"
Atlole kamnandi uSesana.
"Ukube wangitjela ngisesemncani, ngabe angikarholophali namhlanje. Nami ngiyakwesaba mma."
Lithi nalithoma ukuba sefokothweni ilanga abe sele ayiqale nje, iMatjhirini uMasuku. Phela zihlalelene emaduze iindawezi. Liyatjhisa nokutjhisa ilanga. Athi nakacabanga ukuphambuka angene ngaphasi komuthi adose umoya, azisole. Acabange bona angagcina sele ayile ngobuthongo. Ayirage ikabakhe yomlelenjani. Athi iMatjhirini nakayiqale nje, abone kuyaluka. Abafazi namadoda bayenyuka. Baya ngekosini. Eze abe afike emzini weMatjhirini. Ngokubuza nangokufuna ukwazi, abuze bona kwehliwa kwenyukwa nje, kwenzenjani. Mbala ezwe bona kunomhlangano. UMasuku angasaya phambili. Asale aphambukela emhlanganweni loyo. Ukobana yena akasiso isakhamuzi seMatjhirini kungamtshwenyi. Naye umntwanekosi. Uzase alalele ngeendlebe, ngaphandle kokona. Iindaba zalomuzi akazazi. Mbala abandamele nabanengi. Ibhasikili sewuyowukile uyigeda ngesandla. Umphakwana naku ngemva ekheriyaneni. Soloko asukile akakadli. Indlela le yoke bekaloko abamba abeka ngengqondo. Nomkhuba wenyoka efileko awugile ngaphakathi esitetjhini samapholisa, khewawucabanga endleleni nakezako. Kesinye isikhathi uzizwe sele ahleka yedwa. Ahlekiswa kukobana akazi litho ngokuloya, kodwana ngokukwata uzibone sele alingisa afanelwa, kuMnisi. Lokho ukwenze ngokwazi bona nezimanzi ziyayidibha phasi ingwenya nasele konakele. Phela ulobile lobaba. Isibaya soke?
"Nami ngiyabona Ngwenya bona lento yimbi khulu. Ngathana bekukgoneka bewuzayokhulumisana namapholisa laya, ulise umsana lo," kutjho uMdoswa alinga ukuthekga.
"Dora ikhwekhwe lilumela umnikazi. Ngibawa ungarareki mntwanomfazi. Sathi siyenda thina saziphanyeka phezulu emthini. Kungakho amakhaza webusika aphelela phezukwethu. Ilanga elibabako lehlobo liphelela phezukwethu. Iimvungovungu namazulu wehlobo ayazenzela. Ngalokho ngibawa ungiphe indlebe. Ngiseqhingeni lokuzibangula dade."
Nakuphuma isikolo kwabonakala bona kukhona okubetha amanzi ebantwaneni besikolo nematitjhereni. Bekukhanjwa ngamacutjana ngamacutjana. Utitjhere uNtuli bekakhamba nabesana abafunda ibanga letjhumi. Akhuluma abaphaye nezandla.
"Phasi umoya masokana. Ngibuya ukuyokukhulumisana nabakhulu ngeenghonghoyilo zenu. Benginomhlangano. Umoya phasi. Izinto ziyalunga," kuphendula uTjhabangu abona bona angekhe ehliswa esihlalweni sakhe sokuba nguSihlalo, angavele avunyelwe uNoyana, kube kuphelile ngaye.
'Ngaphambi kobana sivale umhlangano wethu, ngibawa nilungise ngoLesihlanu sizakwazi ukuba nomnyanya omkhulu lapha sizabe simethula khona ebazalini nemphakathini unomzana uMadosela. Nginesitjhukumiso sokobana nanilungisako nenze bona sithome ekuseni ngeiri letjhumi. Nathi sizakulinga sifike ngesikhathi." Athi angatjho njalo umhloli uSithole, ababambe bake ngesandla. Alayelise akhambe, nabo babuyele emaklasini. UMadosela asale. Abuzabuze yoke imininingwana ekufuze ayazi, njengo Prinsipali omutjha.
"Mina ngiyindoda Velemina. Awukafuzi bona ungibuze ngokuthanda kwakho," kutjho uMadzela ekuseni alungiselela ukuyemsebenzini. "Kulungile yise kaNomasonto. Ihliziyo idla esithandako."
"Maye! ... Awo! ... Wu... Siyangiqedelela Tjhabangu. Ngiya...fa," kuphendula umkakhe uNaMaphosa alele aquma kabuhlungu ngobuhlungu abuzwako. Ulele nje uyaphenduphenduka, azisonge. Nokulila unonde alila. Lento imraranisa ihloko uTjhabangu ngombana lomkhokha umvelele angakatjheji. Akakhumbuli umkakhe agula ngelendlela. Athule uTjhabangu amehlo abe phezu komkakhe. Izandla zigone okuncani, uSiphiwe.
"Wangena ngebelo elingaka wena Thumana, kwenzanjani?"
Uyise kaMngetjani, uMasuku sewuze uyonda. Mhlambe ungabe uthi uyagula, kanti do. Lokhu okumdlako kumudla ngamawala. Akasiyo indojana. Yindoda enezitho. Uzimukile, bamazi boke futhi abantu bala eMrhawini. Lelithumba esele lineemveke ezimbili limsonga kutjho khona bona liyamhlula. Ukulahlekelwa kwakhe sibaya soke seenkomo, kube lithambo lenyoka elimhlabe kwezwakala. Uhle ezwa abantu balila ngokwetjelwa iinkomo. Namhlanje kukhambe sakhe isibaya. Amatjhumi amathathu woke wamagagadlha. Hlangana naloyo mhlambi, ikhomba sele kumathokazi asele anamabele. Besele angazala nanyana kukunini. Selawahlwathuze woke amahlathi nemilambo yakwaSimuyombiwa. Akatholi mtlhala. Uyigege yoke imirhotJana neenthukgwana zakwaSimuyombiwa. Akavusi litho. Sengeyesibili leveke eswaphelako ehla enyuka. Akunammango angakawuyi. Nokonda kwakhe sese kubangwa nakungasalali ebusuku. Phela ungena ngeenkukhu zokuthoma ekhaya, ukube ubuya ngaphetjheya koMudze. Lithi navileza ihloko kube selakade aphumile godu. Bahlale betjelwa abantu bala kwaSimuyembiwa, kodwana lokhu kwakaMasuku, kukafa uphila.
"Ngaze ngasiphilela-ke isibhedlela mma. Ngaphakathi ngiyafisa bona ngathana ngakhamba ngisesemncani sekunobanyana ngiphile bengibone lokhu engikubonako," kutjho uJerry sele zehla emihlathini.
Akekho ongakgona ukuwukhwela lomuthi. Awunabubambelo Ukobana yena ukhwele njani uTitosi, kuyinto ebarara boke. Nalinye itakana lokulinga ukubambela ngalo uye phezulu, alikho. Kodwana yena ngobuthakga ukgonile ukukhwela. Mbala uzimisele kilento afuna ukuyenza. Ukakarele njengokatsu wabe wayokufika phezulu. Uthe bona afike kulelitaka akilo, wawubophelela kuhle etakeni elidege umutja Wathi bona awubophe uqine, wase uzibopha intamo. Njengobanyana sekugcwele nje, uzibophe uqedile. Ulindele nje bona aliselele athi nakafuze awe, bese umutja uyambamba. Alenge. Ukabe intamo irhobelekile. Kube kuphela kwakhe. Kungakho aba nesibindi sokubaqotha labo abalinga ukunapela baye kuye bayombamba angakazilengisi. Futhi ubaqotha ngesibindi. Nabo ngokwesaba bona uzakuyekelela, abakgoni ukuya kuye ngekani.
"Wu...wi! Wenze kuhle ufike Sesana. Bengikuphethe ngehliziyo imini le yoke. Phela i-History ingipha ubudisi obukhulu. Ngibathe ngiyazazi ingqondo ingikhomba libaba. Akungeni litho ehloko. Ngitjho nokuzwa angizwa litho. Mhlambe wena uyayizwisisa. Akhe ungirhelebhe ungithi fahla fahla kancani."
"Mntakamzala yowehlike siyakurabhela."
"Sukani la! Sukani!" kurhuwelela uTitosi alungele ukuyekelela kilelo taka abambele kilo. Itjhada lokumrabhela bona ehlike emthini lithoma ukurhagala.
"Walapha umthetho uthi yakha indlu ngokomthetho. Nakumalawu, akhe ltuhle ngeentina aqaleke. Hayi umkhukhu. Kanti-ke nokobana ube nomunye umndeni ngejaradeni lakho, uyalandula umthetho wala. Ungahlanganisi ipilo yelokitjhini neyala edorobheni," kuhlathulula uZwane.
Livuka Ungakatjheji
Nakuthatha ukusa ubaqale ngawo womabili uMsikwa. Ukukhanya kokobana sekusile kwamupha imvamo nelungelo lokuphuma ekhaya, aye edorobheni. Ngetjhudu lithe nalikhupha ihloko wabasele afikile edorobheni, ukutjengisa bona i-Bethal isenyonga. Wathi ngaphambi kobana aye phambi kwesinye seentolo ezikulu i-Ok, ezihlala ziphithizela abantu, wazirhatjharhatjha ihloko le ngepurjhana ebeyisasele ngemgodleni. Mbala ihloko yavuma bona selaliqhegu, eselidinga isizo. Wathi khi ngamabhulere womsanakhe anzinyana. Nawo amvumela. Watjho asonga umlenze omunye nesandla waya phambi kwevikili le-OK; wahlala phasi. waba ngesitlhowisako isirhole sakaZimu, ongeze waseqisa amehlo ngitjho sewuthi unesibindi.
"Kodwana uyarara wena Sesana. Ungathi bewusidosisa emhlweni kangaka eklasini uzongitjela bona awazi litho. Awukafundi ulungiselele ukuhlahluba? Mina ngibona ungathi udlala ngathi. Uyasihleka." Athi angatjho njalo uThemba, ibe buhlungu ihliziyo kaSesana. Ibethwe sisazelo angeze asiveza nanyana sekunzima.
"UZimu akulonde baba," kufisela uJerry. Bajame eqadi kwakhe isikhatjhana balalele ukudla kwendlebe. Basuke bangene ngevikilini. Abantu bathome ukudoswa mubhino obethwa sirhole esihlezi emnyango. Phela azikavami ukubakhona iinrhole kilcodawo ye-Bethal. Ziyathontela. Nesakhe sabakhona seminyaka sagcina ukuba la edorobhcni. Kanti-ke esifana nalesi zange khesibekhona. Esikgona ukubetha ifiliji ngalendlela? Bayasitjhwama abantu bala e-Bethal, ngitjho namakhuwa mbala.
"Ubambe loya omkhulu oligagugu umqude Bonani," kulayela uNaMasindakulu. Athi angambeka kuhle lapha emsamo ngendlini yotjani uJerry, aphume unina ayokujama emnyango. Ahlole lapha ngakwagogo kaJerry. Ezwe itjhada kulitjhada. Bayitholile. Bayibulala. Ingangani? Nasiya bayikgophole ngegodo baya nayo ezaleni bona iyokutjhiswa. Athi nakabona abomncayabo bayoyibona, naye alandele uNaMasindakulu. Atjhiye uJerry yedwa abambe umhlathi, ingqondo izula.
"Manje elinye ipholisa lingihlakaniphisile lathi nangikgonako ngingakhulumisana naye uS'bhono lo, ayokwesulisa icalela, nakavumako. Manje yinto engifuna ukumbonela yona-ke leyo. Phela nokungitjela bangitjele bona nange ngidliwa mlandu lo, ngingayidosa neminyaka emibili ukuya phezulu," kuhlathulula ingwenya enguNgwenya, ngokurhawula.
"Tjhe uthini? Hlala phasi Ntuli usitekele kuhle indaba le. Phela thina asimazi uMadosela lo," kutjho abalingani bakaNtuli bamatitjhere sele babodwa e-staff  room. Ukube batjho khona. Adose isitulo azimisele. Isikolo sesingenile. Abantwana basemaklasini.
"Awa Themba lisa uFikile, usize mina wena. UFikile nami ngiyamazi unawo umukgwanyana wokuzenza ngcono. Nokho angitjho bona ulwe naye. Ngokuba nentamo elikhuni uzazizwa. Sizakuphumelela simtjhiye thina, asibone abantu abamhloyileko," kutjho uSesana. USesana, uzwa nje esifubeni bona ukhambe kuhle. Kukhona azokuthola godu la kuThemba.
"E... Mdoswa wena ngathi niyezwana ninoS'bhono. Akhese uye lapha kuye umrabhele bona eze la. Ngifuna ukuba nelizwana naye," kutjho uNgwenya arabhela. Lokho kurare woke umuntu bona njani, uNgwenya angarabhela ngalendlela. Umumuntu osidlakela, kanti nethengako le unayo. Phela yindoda edla kusale emzinayo. Athi urhuwelela uS'bhono uMdoswa, kube ngathi uyadlala.
Nabaphuma esibhedlela, aqale isikhathi uTjhabangu. Sesiya e-irini letjhumi nambili emini isikhathi. Ihloko kaTjhabangu ithome ukumbhedlha manje. Zinengi izinto esele izicabanga.
Hlangana netjhadakazi elavuka emva kobana uSimelani abuyile la bekase khona unina, ugogo kaJerry, wazidela uNaMasindakulu bona kungamane abulawe nomntwanakhe lo, uJerry. Uzidela nje lilanga lesithathu uJerry aphumile esibhedlela, asekhaya. Mhlana afikako uJerry kwaba budisi kwalalwa nakusako. Lathi naliphumako wabasele aselitjeni asila imithombo lokobana kuzokutholakala lelo qusana ekufuze liyokubika uJerry emarharheni wekhabo. Njengobanyana kulilanga lesithathu uMadubula ayombika ekufuze bakhambe ngalo nje, lathi nalikhupha ihloko ilanga, kwabe sekunzima emithangaleni yeenrhodlo kwaSimelani. Akekho ongakavuswa bona azokubona. Kuphunywa ngesango nje, uSimelani kade avukele ngekosini. Waphuma uNaMasindakulu azidelile asunduza indodanakhe ngesitulomavilo. Nali irhajana ulibeke ehloko. Napaya batjhinga ngendlela eya erenkeni yeDennilton.
"Ukube umuntu azange eze la ngabe ayikho yoke lento. Imithetjhwana ekgamana nobuphilo le. elokitjhini ayikho. Nawunganalitho uyakgona ukubuthabuthelela lokho onakho, uphile. Nakuzakudinga bona umuntu afe ihliziyo aphila, akukazokulunga." UMbizelwa ucabanga nje, sekungoMgqibelo. Uyise nonina sebangafika nanyana kokunini. Asuke aye ngekamarweni yeemvakatjhi aqalaqale. Abone bona bangafuhlezela nokho. Bafihle nje ihloko. Indaba imrareje esikhathini. Bazakufuhlezela amalanga amangaki? Kungenzeka bafikelwe ziimvakatjhi eziphezulu, kungenzekani? Uzazilalisaphi? Kgani angazivumeli bona zilale, nasele zifikile?
"Yeyi lalelani. Mina ngibona ungathi lamatjhuguluko avezwa ngutitjhere uNtuli alunge khulu, ngaphandle nje kwembijana yawo. Niyakhumbula bona soloko kwakhamba uPrinsipali uMasuku, asifundi kuhle. Abotitjhere beza mhlana bafunako la emaklasini? Nokuhlahlubiwa ngoJuni zange sahlahlubiwa. Kwathiwa akutshwenyi sizakuhlahlubiwa nakuphela unyaka. Phela unyaka uyaphela bangani bami, neemfundo ezinye sisesekude nokuziphetha. Mina ngibona ungathi lamatjhuguluko azosipha umdlandla. Thina nje singaqala hlangana nawo. Layo engeze sawakgona njengawokuqothwa nawungakakhokhi imali yesikolo, ukuzembathela amabbrugu ngeempelaveke simazise bona asibabalele kiwo." Kulile ihlombe.
"Manje bewunombono nanyana iqhinga liphi?"
Ngimi unyoko.
"Khengadosa NaPofu kilomuzi." Atjho aqeda ukobala imadlana ayenze ngelanga lesithathu esitodlwaneni sakhe uMsikwa.
"Bambani uTitosi lo, nilise uGiya ngombana uselile. Mbambeni angalimazi uGiya!" kurhuwelela uNaMdawu nabanye. Mbala baphuthume uTitosi. Kutholakale bona seziyamthela uGiya.
"Nami ngiyakubona SoMngetjani. Sewuze uzacile. Likuhlabe laphukela. Yoqine."
"Ngitjho bona umuntu wenza lokho akutjelwa yihliziywakhe," kuphendula uVelemina. Athule uMadzela azibuze, angayitholi ipendulo. Athi angaqeda ukuqopha nokwembatha, athobe umphimbo ngetiye. Athi angaqeda angalayelisi nokulayelisa. Aphume angene ngekoloyini. Ilikhombe libaba ikoloyi. Yale ukuduma. Kudinge bona kokhunyalalwe nayo isunduzwe. Eze naye umbaMadzela uVelemina, azokupha izandla. Isunduzwe beyidume. Arhotjhe uMadzela. Sengitjho ukuthi ngiyathokoza kumkakhe, do. Ihliziyo kaVelemina yasale isila iimbozi.
"Nani nilungile enidlulako uZimu uniqalile ngokuba neenhliziyo ezimapurelani," kutjho isirhole seKosi ngehliziyo edanako. Abanamehlo abonako neenhliziyo ezinomrhawu bebaze batjhumege nemaphepha imali. Elinye lamakhuwa eze evikilini lavele lakhupha iimponde ezihlanu zophepha lazitjhumega kiyo intunjana yekotikoti leyo, zangena. Lelo khuwa labanga umonakalo emoyeni wesirhole seKosi. Sayivuthela ifulijo kwaba yincani indawo. Neminyembezi yabe yehla ivela ngaphasi kwamagogosi anzima. Nesandla esinye sabonakala sesisongana khulu ukungeza nokuthuwelelisa uburhole obukhona. Phela loyo mbhino ebesiwubetha ngokutlhuwa bewungeweKerege. Banengi ebewabathinta ngaphakathi eenhliziyweni.
"Ngaphambi kobana simbulale loyo osiqedako kufuze asitjele bona uthi angazeba nje, azisephi iinkomezi. Kufuze azikhombe zoke iinkomo esetjelwa zona. Nangabe unabangani kufuze abakhuphe boke. Kanti okuqakathekileko kukobana akudingi bona nasele umkgetshile, umbambe. Ukumbona nokumazi kodwa nje, kwanele. Sizakhamba soke nje siyomthatha, nanyana siyomfuna besimthole. Ngewami-ke loyombono. Ndabezitha!" Ahlale phasi uMasuku. Izandla nomlomo ungathi ungenwe lilothe, kanti kukhathazeka nokukwata. Kudume umhlangano. Kulile ihlombe. Kuzwakale u "Ngelethu!!"
"Sewuqedile?"
Nakubetha isikhathi sokuvulwa kwamavikili, besele kukade afikile alindele abanamehlo wokubona iinrhole nabanomrhawu. Njengesirhole sakaZimu nokho akakazimiseli ukwamukela lokho okuncani isimahla. Uziphile ehliziyweni bona uzabapha labo abamuphako umbhino omnandi. Umtlolo usesifubeni uyazikhulumela. Watjho ayithinta ifiliji uKambule, kwadela ozwako. Isikhathi besele sivuma naso. Abantu sebathoma ukunyakaza. La, hlangana namadolo ubeke ikotikotana enentunjana yokuphosela imali. Unonde ayisikinya ngamadolo kurhwatjhazele okusamali ngaphakathi. Mamatjana awaphosele ngayizolo.
"Khulu NaPofu. Khulu." Rhwatjha, kekere, tlharutlharu, iyabala indoda.
Abanye bajame kiso nje, bayazibuza bona njengobana sirholophele umlenze, nokuphophala siphophele nje, sikgona njani ukufunda umbhino omnandi ngalendlela? Besele bathoma ukuba bodwa abageda  iinhloko bakhambisana nengoma ayibethako. Abanye baze balinge ngitjho nokulandela ngokuyifakela amagama ingoma. Nokho ngombana nesifubeni bekuzitjho bona siza nawunomrhawu, kwaba lula kwabanengi. Bavele baphumbuthe iinkhwama batjho barhohlomisela ekotikotini. Abanye nokho bebavele bangayingeni indaba yesirhole seKosi. Basidlule inga abasiboni nokusibona.
"UNaMdawu uvelelwe yingozi awukhuzi!" kutjho umakhelwani kaNaMdawu bamlandela.
Kuthe nakutjhayiswako kwaba tjhatjhalazi bona uMdoswa uphethe likhulu.
"Nami ngiyizwe izolo. Abantu bayalila la, emzini. Abamfuni nokumbona la, umrhali lo. Phela batjho imali yesikolo ayidle lapha bekakhona iyasabeka. Nje uze lapha ubaleke imilandwakhe engaka le eMhluzi," kutjho uNtuli. Athome nokumbungelela ngobunengi amatitjhere. UNtuli uveza ezikulu nje, uMadosela use-ofisini, ulinga ukubeka izinto zakhe ngamananeko. Phela seyinyanga ka-Arhostosi. Kusetjenzelwa ukuphela konyaka.
"Mma nawucabangako, ukulimala kwami okungaka, qobe yinyanga nenyanga, ngabe kubangelwa yini?" kubuza uJerry.
"Mn... Jerry, mina anginalo engingakutjela lona mntwanami. Angazi. Engikwaziko kukobana emva kobana ulimele lokha kwesithathu, salwa sinoyihlo. Sabanga bona akhasikime njengendoda abone ngamanye amehlo. Lokho sakubanga ngobana angayingeni indaba yokulimala kwakho bona kuza njani. Kuthe emva kwamalangana sirarene wangitjela bona uloywa bomanakhwaba. Batjho bafuna ufe ngokulimala, bazokwazi ukulaya mina. Ngithemba bona uyakhumbula mhlokha nawuzakulova emsebenzini uyihlo akutjela bona ukufa kwakho.
"Nghwe... Nghwe... Nghwa...!" Selize liyatjha ilizwi lomntwanyana weKosi.
"Kufuzile sikuphekelele ekhaya. Imikhwenende minengi la edorobheni. Bangakuphuthuma bakutjhiye umakhaza bathathe yoke imadlana ozwelwe ngayo le," kutjho iMininjere yakwa-OK. Mbala iphume iveni nomtjhayeli iphekelele isidalwa ekhaya.
"Wo! Thina sikakamele la, emakhaya wena uya edorobheni Tjhabangu? USihlalo nokutjho? Kunobuhlakaniphi lapho?" kubuza uGedeon.
"Kuyezwakala baba. Ngizakulinga ngamandlami woke ngikubethele irhobbe," kuvuma uMdoswa.
"Yi...hi! Yi...hihi" kulila umakhelwani kaNaMaphosa uNaSukwini atlhuwiswa lisana eselinga liyahlola. Kuthome bekutjhayisane imibono nemiqondo.
"Awo...! Lisizi lodwa ngalo baba. Qala bona urholophele kumbi kangangani. Awunatjhumi nanyana iponde lapho kuwe Jerry?" Kutlhuwa umkaJerry uLiziwe, babona uMsikwa ahlezi emnyango we-OK. Azikbuthuze uJerry athole iimponde ezimbili. Bazirhohlomisele ngekotikotaneni.
UMnisi asukele abantu bararekile beze ngemilandu ehlukeneko, aye kelinye i-ofisi. Emva kwemizuzwana bambone aphuma ngeveni nomunye. Ikhambo labo, linikele imicabangwana eminengi yokungabaza kwabababonako. Neveni abakhamba ngayo leyo, ifakaze ngokusuka kwayo bona umphako awusadliwa mntwana. Kumbi. Usilingekile uMasuku. Uyalwa. Akadlali. Nokufa komuntu kuseduze ngendlela afunga ngayo. Lapha arhabele khona uMnisi banomnganakhe kwaziwa ngibo. Kodwana indaba abayizwe boke ebebakhona kukobana uMasuku ufuna isibaya sakhe sinjengokuba. Ufuna iinkomo zakhe.
UNgwenya agcine sele abizele ngahlanye
"Tjhabangu akusenamuntu la." Athi angatjho njulo udorhodere, ambawe bona akakhamise amhlahlube ngemlonyeni. Akhamise uNaMaphosa.
"Ayi, nami ngiyawutsomula umbonwami engiwaveze lokha utitjhere uNtuli nakasitjelako. Angisekho lapho," kurhoqisa uSimon. "Sifuna ukufunda nathi sibe botitjhere njengabo nje. Akhe sibekezeleni sibone kuhle umukgwakhe. Ngivuma nawe nami Letta," kusasekela uSimon.
Abuye uNaMasindakulu, afike athathe isicabhana sakhe asendlale ahlale phambi kwendodanakhe.
"Lo engikhamba naye ngubaba uMadosela. Nizakhumbula bona lesisikolo iMadoda, seyineenyanga ezine ngaphandle koPrinsipali. Ubaba uMasuku wasitjhiya ezandleni zakababa uNtuli lo, obekasisandla sakhe, akusinjalo?" Boke bathule, kuthi omunye avume. Balandele bavume boke.
Gqi! Uvuleke umnyango wokoloyi. Ehle umhloli wesiYingi seMthambothini. Atjhinge e-ofisini kaPrinsipali walesisikolo seMadoda. Kubonakale emafasidereni wamaklasi ngokulunguza kwabantwana bona kukhona okukhona ngaphandle. Mhloli omkhulu uSithole. Akasiyedwa, ukhamba noMadosela. Ngesikhatjhana uSithole abonakale abiza omunye wamatitjhere ahleba naye. BanoMadosela bangene nge-ofisini, bamukelwe ngumabhalana. Phela sezizine iinyanga lesisikolo siraga ngaphandle kwehloko. Amatitjhere abonakale aphuma emaklasini aya e-ofisini kaPrinsipali. Eze ngamabili, ngamunye aze aphelele woke. UMadosela noSithole sebahlezi phasi balindele ukuphelela kwawo. Athi angaphelela, kobonakale bona umsebenzi ungathoma. Kuthule kuthi du. Omunye nomunye amehlwakhe unonde awaphosa kilendoda enguMadosela. Ungathi sebayifunda ivaliwe.
"Yobandamele mntwanami," kutjho uNaMasindakulu aphethwe sibibithwani. Ukudla akusangeni. UJerry yena akakathomi nokuthoma ukudla. Uvele wadela ukudla wabheja bona akhithize lelilitje alithweleko.
Aphiwe ithuba naye uMadosela lokuphefumula.
Kube makhaza umzimba kuNaMdawu. Athi ufuna ukubuyisela umoya phasi, kwale. Ayiqale indodanakhe, ayibone bona mbala uyayigcina namhlanje. Mbala uyayigcina. Yehle iminyembezi kuNaMdawu.
"Mina titjhere ngibona ungathi uPrinsipali lo, uzositshwenya njengobana utjho. Ngathana bebalethe omunye ongconywana. Ongekhe asikgame siphila," kutjho uSimon eklasini yebanga lobunane. Kungathi kukhona abangawusekeliko umbono kaSimon. kuzwakale ngokuhomuzela.
"Usola ini nakunje?" kubuza uSesana. Angakgoni ukutjho uFikile.
"Bandamela Sekukumbi"
Uthe bona aqede wafuna imitja yamanyathelo walibopha kuhle. Waligaga entanyeni. Lamhlala. Wasonga umlenze omunye. Wafaneleka. Watjho ayigomojela ifiliji godu, kwanga kokhonjwa ngophakatjhana ekhaya, kanti kubhicwa ngamanzi. UMsikwa uzizwe afikelwa lisizi nosathana. Wayizwa igeleza emihlathini. Wabona kungcono alise. Uzakubona kusasa ngamasa kileyondawo. Uthe nakasuka lapho walikhupha isenke elilenge entanyeni. Walibeka ngaphandle emnyango, wasuka lapho waya ngelawini labesana bakwakhe, wabawa uSolo bona amboleke amabhulere avane awafake. Amhlobo othi nawuwafakileko, okhuluma naye angakuboni, ukube wena uyambona. Anzima nawuwatjheja kuhle. Inengi labesana abasabugebengu nobuhlongandlebe bavama ukufaka wona, bese bathi khi ngeenkepisana phezulu. Naye-ke uMsikwa wazizwa anesibindi sokobana angawafaka, nanyana kungakhambisani naye ukuba mkhwenende.
"Iye. Nalayo akhona, ayasaba ukuvela abonwe. Azakubulawa batjho," kutjho isigulani. Kube budisi kuTjhabangu. Nalokhu okuncani okubhejulwe ngu NaSukwini kulile. Kulile inga kuyabona bona unina uyakutjhiya namhlanje emhlabeni. Ukobana kuzakusale kuphila nanyana nakho kuzakulandela, akwazi. Kulile. Kulile kwentwana. Athintithe ihloko uTjhabangu. Aqale phasi. Ciphi ciphi iminyembezi.
"Mma ungathoma utjho njalo ngisidumbu esiphilako nje?" kumangala uJerry sele bazongena erhodlweni lakwagogwakhe. Yehle iminyembezi kuJerry. Irhobhe kanina. Bathi nabangena erhodlweni kuzwakale ngomkhosi. Kusabalale abantwana, bebakgunule nepundu ngokubangelana isango.
"Bandamela mkami sekukumbi kwanje." Mbala abandamele uNaPofu. Amehlo atshega iminyombezi, ngombana abantwana napa bamlele nje. Bathi balambile. Athi angahlala kuhle phasi uNaPofu, atjhaphulule umoyakhe uMsikwa.
Right handedly found copying.
"Ngelami lelo."
"Baba ngi..."
"Njengombana kusele amalanga amabili ngaphambi kobana kuthonywe ngeenhlahlubo nje, uzilungiselele mntanami na?" kubuza unina kaSesana azele iimfisela buhle zokobana atlole kamnandi aphumelele, umntwanakhe.
Help the crippled!
"Ngingowakwa Simelani," kuphendula uJerry. Amphikise uTjhoba.
Akhange awakholwe amehlwakhe uMbizelwa ngakusasa ekuseni nakavukako. Uvuswe yiveni yamapholisa, ijame ngaphandle ikhongothwa zizinja zakwakhe. Itjhada elivuke lapho lenze nabomakhelwani bakhe abamhlophe nabo bavuke. Kuhlangene ikambiso yepilo yedorobheni nesintu.
Akhese utjho-ke bona unina nakarabhelako nje, uyayingena uTitosi na? Usithethe usithethe isiqunto. Namhlanje lilanga lakhe lokagcina aphila.
"Sizakuzama sisuse abantwana kilela kamuro labo, sizobalalisa la ekamurweni yokudlela. Nekhwitjhini bangalala."
Usuke agijima ekhaya, alila. Ufile kudinwa, kanti neminyembezi beyigobhoza kusukela ekhaya. Mbala usebudisini uNaMdawu.
"Iye. Phela isikhathi sikhambile dade. Ukuhlalela incwadi batjho uyafunda akusasizi. Qala sekusele langomuso nelilandelako ilanga. Siza-ke dade nangabe khewezwa," kutjho uSesana. UFikile ayivule ihliziywakhe. Atjho bona akhona ezwe ngawo. Atjho nokobana kukhona lesifundo abazokuthoma ngaso, alitholileko. Isifundo se-Biology. Athi angaveza bona lelophepha unalo, abatjho bona akalithembi kangangani.
"Ngingathaba ndodekhethu. Lalela-ke ngizakuthi ntambama ngifike kwakho ngizokuzwa bona ukhambe njani. Phela kusele lakusasa kwaphela. NgoLesihlanu umlandu uyangena ekuseni nge-iri letjhumi. Manje nangabe kuyaphumeleleka kufuze kusasa ayobatjela bona umlandu awusulwe. Sizwene. Kodwana ungizwa kuhle Mdoswa? Yongisizeke ndodekhethu. Sizakubonana ntambama." Athi angatjho njalo uNgwenya abuyele ekoloyini yakhe. Athi uphosa amehlo lapha ngaphasi komuthi, abone uS'bhono angasekho lapho, kanti selakhwele phezulu emthini. Uqale bona aboNgwenya banoMdoswa. Ithe bona isithele iveni kaNgwenya, wohlika uS'bhono emthini, wabuya kancani azokusebenza.
"Tjhabangu, loke lelisizi silibangelwa mbanganarha wenu lo Ngathana akusisiqunto senu enasithatha ngokungacabangi njaya, umfazabantu lo ngabe kade asizekile," kutjho uNaSukwini alila.
"Wu ... ungasatjho mfazabantu. Mkhulu lomntwana phezu kobana asidakwa nje," kutjho abanye bafakaza. Bafakaza nje amadoda ambambile uTitosi bambopha bona angaphunyurhi abaleke. Ehla amaphaphu kuNaMdawu noyise kaTitosi. Yaphopha iingazi ihliziyo kaTitosi.
"He...! saze safana nomkhwenyani lesisidalwa uyazi! Sifana noKambule mbala. UKambule unje ngakho koke. Nje yena kokuthi uphilile akakarholophali. Yeyi nguye azihlalele uMsikwa," kutjho isilukazana sikhupha itjhidlana esele lidarhile sitjhaphulula kukhithika isihlanu. Siphosele ekotikotini besiwahle nezandla ngokurareka nokukhuza ukufana kwabantu.
"Nginitjela indaba. Akasimumuntu lomrhali, nabatjhoko. Nami ngithe nangiyizwako izolo indaba le. ngabamba wangaphasi. Ngathi dlemelele. Phela bengicocelwa babantu ebebahlala naye eMhluzi. Uyingozi. Ungathi nejele batjho ubuya khona," kusagandelela iPhini lakaPrinsipali, uNtuli. Athi angaqeda adobhe incwadi yesiNgisi akhona aya eklasini, uNtuli. Nabanye bakhona batjhaphulukako baya ebantwaneni.
" You must chase him out of the gate!" kutjho uNtuli abungelelwe besana abasemabangeni wetjhumi.
"Kunjani ngonina lo, uNaMaphosa?"
"Sengigedile-ke nanginje. Wena awunamlandu. Ubhalelwe. Uyawabona amafanyana naka ngehla kweentaba zoMkobola?" Athule uMnisi angaphenduli. Kukhona esele akuzwa kudlhodlhoroza ngemathunjini. Mbala ayabonakala amafu akhonjwa nguMasuku. Atjengisa bona lingana, lidume nanini.
Phela uMadzela uwise imvilobhu ebusuku nakafikako. Khange ayibone. Wayithatha wakhupha okungaphakathi uVelemina. Athole bona mbala ihliziyo idla esithandako. Kunencwadi nekarada. Ayifunde kwanele ehliziywenakhe. Ibuya entombini kaMadzela, indodakwakhe. Ithokoza ithando aliphiwa nguMadzela nokobana ipelaveke le. khebaphume isiphande baye eLwandle, eDurban. UVelemina aye ekaradeni. Afumane bona litlolwe ngesikhuwa. Likarada elifisela indodakwakhe itjhudu lelanga lakhe lokubelethwa, elizokuba ngayo lepelaveke ebazokuphuma ngayo baye eThekwini. Athi angakubona koke lokho athule uVelemina, umkaMadzela. Adle amathambo wehloko imini yoke yekuseni. Abhalelwe kuthanyela umuzakhe. Abhalelwe kubeka iimpoto eziko aphekele abantwana bakhe. Bathathu babake. NguNomasonto izibulo, wesibili kube nguVusumuzi. Ubaphetjani kube nguThokozile. Azizwe umoyakhe uphasi phasi. Athi uyacabanga abone kusele linye ilanga, langomuso lodwa kube ngiyo ipelaveke ekukhulunywa ngayo leyo.
Athi rathu msinyazana eze nazo. Abethele udorhoderakhe umrhala. Ngetjhudu elimbi kutholakale bona angeze akgona ukuza lapha elokitjhini. Njengobanyana abantu banghale umsebenzi nje, uyasaba. UTjhabangu kumuphe ekulu ikinga lokho. Abone bona ngaphandle kokuhlanganisa amazinyo, angekhe alunge. Akhumbule bona emhlanganweni azange kukhulunywe ngabantu abaphathekileko. Kwezwanwa ngalinye ilizwi, lokobana akunamuntu ekufuze abonwe aya edorobheni. Manje nasele kunje kudinga bona abophe ihloko ngomutja, aphekelele umkakhe lo enyangeni. Nakungasinjalo, angakhanjelwa mfazi aqalile. Mbala abawe uNaSukwini ongumakhelwani bona amphekelele. Itjho iphuma kaSihlalo, kukumbi ekhaya. Uya edorobheni.
"Ungatshwenyeki bab'uNgwenya. Thabalala wena. Lemali seyizowcenza woke umsebenzi," kuphendula uS'bhono. US'bhono banoNgwenya babambane ngezandla, balayelisane. UMdoswa naye angene ngevenini. Akhuphe lamaswaphela uNgwenya.
"Ayikho enye indlela. Awulale woke phasi mswekhethu. Uqinisile umkakho," kugandelela uZwane.
"Wena khewathi ulele ebusuku, wabhudanga ungcwatjwa. Amen!"
"Amen!" kuvuma uJerry. Umakhaza ngakuthuka. Kazi uyomthoma njani unina ukumbuza umbuzo lo?
"He...he... kuyonakala-ke kwanje. Nakanjani umuntu kufuze angalali. Bazokuthini kwami nabangibona ngehlika evenini ye-OK; kuthiwa ngilethwe ngombana ngisirhole? He ... mhlolo loyo. Nabezimu bangalale bangikgama ubusuku boke namhlanje," kucabanga isirhole, uMsikwa.
"Ufunani-ke wena la? Ubizwe ngubani? Khamba la!" kutjho uMasanabo uyise kaTitosi aqotha uGiya. Ngalesosikhathi amehlo kaTitosi akuGiya. WakaNaMdawu akuTitosi le. phezulu emthini. Athi kanti uburhenge uGiya, ezwe ihliziywakhe igaya iimbozi. Ingqondwakhe itholisise kuhle bona, akusiyinto ehle le eyenziwa nguyise lomnganakhe. Athule uGiya angayingeni leyo, aqale emthini phezulu. Ambone umuganakhe angomganga. Umutja uklinye entanyeni. Indaba yokobana aqothwe njengenja ngesimanga somnganakhe imthunuke. Kubhale ukuzibamba, ngombana sebamphudlhela boke ngokobana adakiwe. Adanele ngembuyeni, kuTitosi.
Athi angayizwa bona ithini, abone aqede bona nguMnisi lo. Lipholisa ekulona lithenjiweko leli ebelebe iinkomo zakhe.
"Kunini ngayokubika umlandu lo emapholiseni? Nanamhlanje abakezi bazakuhlola. Bathi bazongilandela. Ngithini-ke nakunje. Nasithi umthetho usemapholiseni sizigubezesa ngengubo emehlweni. Nokobana bayafuna nabo lapha bakhona, angazi. Nasele umuntu awuthatha loyo mthetho awufumbatha ngezakhe izandla, beza bagijima nabazokuthatha. Bakutjhiye kwenzima indlu. Manje sizokuphelelaphi ngalepilo enje," uMasuku ucabanga yedwa atlhuwile. Athi umkakhe angamnikela idombolo azakhambe abambisa ngalo emini, aphume. Athathe ibhasikilakhe ziye nommango. Usuyazikhuja nje, ithemba alisekho. Nalapho zikhona iinkomezo sezadliwa. Umuntu owazebako selayitholile nemali azithengise ngayo. UMasuku athome ngokuya emapholiseni godu. Akusikude phela emapholiseni eSiyabuswa ukusuka eMrhawini. Kusenyonga. Mbala bambone angena agcwele ipotjwana. UMnisi ongomkhulu emapholiseni arareke.
"Nasibuyako emini sifumane kunjalo-ke ndodekhethu." Bathi bangatjho njalo bakhambe. Bamtjhiye ararene uMbizelwa. Umkakhe naye asale alungiselela ukuya emsebenzini.
"Dosa umoya." Awudose kabuhlungu. "Dosa godu." Adose.
Ahlabe aphukele amagama kaNaPofu kuMsikwa.
"Thula. Sewufuna abantwaba bezwe na?" kurabhela uNgwenya.
"Wo ungenza isidlhadlha sakho Fikile yi? Ngitlhaga ngephepha ngedwa wena uzenza ongayingeniko, kanti sewulenze waqeda emini yi?"
Lapha emsamo ngephunyaneni bekunomgodlana wepuphu obewungasenalitho. Wawaphutha kuhle wawubeka la azawudobha ngobuduze khona nakusako. Uthe nakayokulala wayizwa ingasathonti iingazi ihliziywakhe, iwuluka amagiqa. Nokho khange alibale bona ngaphambi kobana alale, awe phasi ngedolo athandaze.
UThemba angakgoni ukuba likhuni. Avele atjhinge esikhwameni sakhe seencwadi. Akhuphe weemfundo ezimbili amaphepha. Isifundo se-History nesifundo se-Mathematics. Nawo atlolwe ngesandla njengalela alibone kuFikile izolo. Ngehliziyo atjho uSesana bona nakulitjhudu uZimu umnikela lona ngonina. Kutjho bona sewunemibuzo yamaphepha amathathu. Iimfundo ezinye lezi eziseleko sewuzakutlhagatlhaga nazo ebusuku namhlanje, nakusasa emini.
"Fikile ngiyakubona awungiboni. Eqinisweni ngifuna abaphethe izinja. Khange khewuzizwele bona zingaphi na?" kuhleba uSesana. Uyarhawula.
Lamagama wokurabhela avela hlangana nabalinga ukukhwela phezulu, bayombamba angakenzi ingozi. Ngebhadi ekulu uyababona Nakabona olinga ukunapela uvele athi, "Uyaphi wena? Nawungafuni ngiliselele yehlika. Yehlika!" Nakatjho njalo isandla esibambeleleko sifuna ukuliselela.
Silambile Kambule, Kuphendula umkakhe ngesibibithwana.
Yosale kuhle nabantabakho.
"Tjhebetjhebe baba. Imikhonto phasi. Asikalibali. Yiveke yesibili le. weza. Satjho sathi sizokulandela, kodwana sabanjwa ngokhunye. Nanje ngisatjho baba, sisendleleni. Ungathuki," kuphendula uMnisi.
"Titosi mntwanami ngibawa ungihlebele-ke okungasenani, bona sikone ngani'. Umoyakho utshwenywe yini, lokobana ungaze ucabange lento embi kangaka? Ngitjela ndodanami ngiyakurabhela Masanabo. Yohlike lapho, ungazibulali ndodana," kuragela unina phambili ngokumrabhela. Phela wase waliselela ngalesisandla abambele ngaso, kutjho bona kuphelile. Ufile. Nanyana anobulwelwe obumbi bokulahlekelwa yingqondo nje, uNaMdawu abone aqede bona akakabanjwa ngibo Navane sele bumbambile akabi nje. Uvama ukuba nekwele. Alwe; abange ilize. Athukane enze yoke lemihlolo yephasi. Manje njengobana, uyezwa umuntu nakakhulumako bekaphendule, kutjho khona bona akakabanjwa ngibo ubulwelwe bakhe. Into nje kukobana kukhona okumtshwenye emoyeni, okwaziwa nguye yedwa. Boke abathi balinga ukumbuza isizathu sokucabanga ukuzidlulisa emhlabeni, akabaphenduli. Uthula nje, athi du. Soloko bafikile bayemayema nokumrabhela bona angakhe angazilengisi. Kodwana akafuni  ukwehlika. Ubatjele bona abakhambe. Ufuna ukuphumula kwanaphakade.
"Amen!" kuvuma uJerry.
Lithe nalithoma ukuphakama wabasele afikile koThemba. Ngetjhudu athole uThemba akhona, nanyana bekasesematasatasa ngokusenga nje. Sewathi bona aqede kwaba lithuba elihle lokubonana kwabo.
"Nakunjalo kuyathokozeka baba." Atjho akhamba amasokana. Amatje neminye imihlobo yembulawo bayiphethe ngapha nangapha. Agongobale aqede amazwani kaTjhabangu. Abone bona pheze wafa namhlanje.
Kuphume kugijima komntazanyana one  umaswaphela ngakoTerry uBonani. Uyokubamba ikukhu ezokuhlatjelwa umnakwabo.
"Dorhodere kulungile. Angeqe ngiphuthume esibhedlela." Mbala kabe njalo. Babambisane banoNaSukwini, bayokhweza uNaMaphosa ekoloyini. Barhotjhe.
"Kuyabhala NaMkoneni. Angizitholi mfazabantu." Athi angatjho njalo, adlule aye ngekhaya. Afike athathe irhajana elincani laboyisemkhulu. Aphume.
"Umkhulu asaphila wabe anonde atjho bona umhlwazi yinyoka emuzimu, ekhamba namatjhudu. Le yona, angikhumbuli ikhulunywa ngokukhambisana netjhudu. Nokho asazi, nami ngisakhula," kucabanga uJerry ahlezi yedwa lapha emsamo.
"Mkami ngithemba bona ungibonile nangiphephetha neemmango ngifunana namatorho. Ngibhalelwe Pofu. Akukho la ngingakafiki khona. Ngibuyaze mihle le mfuzabantu. Akunamuntu engingakamfaniseli bona ukatsu ulala eziko la kwami, kodwana akulungi. Ngiphethe unyaka wesithathu namhlanje, ngisekhaya. Esele kungikhanyela njenganje kukobana kuzokuphuma isidumbu sendlala la ekhaya. Nangingaboni ngamanye amehlo, lento engiyikhulumako izokuvela Pofu." Athule uMsikwa aqale umntwanomntazanakhe adla isikhokho sayizolo ntambama. Kuthi akalile, kodwana akhumbule bona uyindoda. Kumkakhe zehle.
"Lomsana ungenzele injeje Mdoswa. Soloko ngabelethwako azange khengibotjhwe. Ngitjho nobaba walala angazange akhahlole emnyango wejele. Namhlanje nakuzakuthoma ngami ukuvalelwa ejele mihlolo bani vona leyo. Ngiyindoda ekulu nenesithunzi kangaka kuzwakale bona sengiyadosa? Kuzoba yini khona lokho? Awa, angikwazi ukuyilalisela amehlo into enje. Ngibahlungu khulu ngokobana uS'bhono lo besiratjhana somsanyana. Into iseseyincani nokuwela abe ayikaweli. Thana bekalisokana ngangiyatjho. Manje ngigijima elide nelifitjhani ngodahla nje. Phela lento iziinhloni Mdoswa. Uyindoda esele inabakhwenyani nabomalokazana, uyogijinyiswa mntwana ongangoS'bhono ngalendlela?" UNgwenya ubalabala nje, iveni iyaphapha. Kude kude kumfumbezakhe onevikili. Uyokuboleka imali. Umlandu ungendlini, emzini wendoda.
Lithe nasele lifaka amathunzi ngaphasi kwamanyathelo ilanga, kwa bonakala bona iphango lihlangene. Sathula isirhole sadla amathambo, saphuma nebetha emhlolweni ipendulo. Sathoma ukuphaphatha izandla bese sibamba amathumbu. Asifuni nokobana sivule umlomo sikhulume bona silambile. Abazi ilizwi laso bazabe basirhononele, balemuke bona nguMsikwa lo. Mbala sesanonde siwahla izandla, sathi nasithi sahli amehlo sabona indodenye ivela igugudlhele ipani loburotho nenamanedi. Sabe sabona sageda bona sidlile-ke kwanje. Mbala indoda leyo yafike yasinikela. Kwaba njalo. Sidla nje ihliziyo isekotikotaneni.
Ngomuso nakaya esikolweni kwakungathi mlilo amehlwakhe. Abovu be. Wabonakala ahlambulukile nokho ebusweni phezu kobana angakalali. Phela isimbi yekosini wabayizwile nayisawulako ekuseni. Kwatjho nehliziyweni bona uzoyinqoba lenghongho abayiphekelwe nguSithole. Lokho kwamenza wafika ngesikhathi esikolweni, enzelela bona kungabi khona ombona ukuphosisa nokumsola. Ngaphandle kwalokho ubangasuye umuntu ofika ngemva kwesikhathi emsebenzini. Nakaya esikolweni ubahlangana nabo abanye esele basikinyiswe yisimbi ekenkethe nakuphuma ilanga.
"Phela angikabuthi ciphi ubuthongo izolo," kutjho uThemba.
Nalifikako ilanga lokuthoma abahlahlubiwa ngalo, waba ngowokuthoma uSesana esikolweni ngokufika. Vele ufundile. Uzilungisele. Nesikolo soke siyazi bona uSesana unehloko elula. Liyabandamela i-iri abantwana bangena ngababili ngamunye emasangweni wesikolo. Yadlula imizuzu bathoma ukuthatha iindawo zabo zokuhlala ngamananeko. Safika esikhathi kwathula itjhada, kwalila umsobo phezu kwephepha. Kutlolwa isifundo se-Biology.
"Yenigijime nize neembulawo!" Asatjho njulo unina kaJerry uNaMasindakulu, litjho lirhutjhuzela elingangani iphiphi lingena emgodini lapha hlanu komnyango wendlu kagogo kaJerry. Athi uphosa amehlo lapha uJerry, awubone umtlhala walo uvela entunjeni ekhupha amanzi ngerhodlweni.
Sekuyasa. Khona kuyiwokulalwa.
"Ufunde kangangani? Uneziqu? Khuyini khona lokho? Nanyana zingabakhona ngezomgunyathi. Futhi ngiyazi uzabe angakasiphathi ngoLesihlanu," kucabanga uNtuli ngehliziyo aphethe iintifiketi zakhe zoke. Anonde azibeka azirhemise ngamabangazo. Athome ngesebanga lesithandathu agcine ngesebanga letjhumi nesobutitjhere asithola eKholiji, iNdebele. Kwasa ezwile.
Lendaba kaNgwenya ayizwe imngena emadolweni uMdoswa. Ngehliziyo abone bona badlala ngomlilo ngalokhu banonde baphatha uS'bhono ngezandla. "Kodwana akezwa naye," kutjho uMdoswa godu ngehliziyo aziphendula.
"NaMaphosa sisadlangile?"
"Balibambe lingasibekeli. Ngilala nabo ngaphasi kwehlabathi namhlanje. Sala kuhle, kutjho mina iDzibha elidala kwanje." Atjho athimula aphuma ngomnyango uMasuku. Aye ebhasikilini afike ayegele. Ziye. Uya kwaMathibela. Afike athokoze. Angasawotha namalahle. Abawe isiphande. Kude kude phambili nanyana angazi nje bona afunele ngakuphi. Nokho akhambele ngeMatjhirini.
"Ngiyakuhlebela ngithi konakele. Abahloli bakhambe bayosidobhela enye into le. eMhluzi basilethela yona batjho izoba nguPrinsipali wethu. Bakwenzelani lokho thina sikhona nje, abantwana bala ekhaya. Ngiyabuza phela baba? Yini khona lokho?" UMrhetjha, aqale phasi.
"Bandamela Sekukumbi"
"UZimu usirhawukele ngokusilethela ubaba uMadosela... Siyakwamukela Prinsipali. Usiphathele isikolo sethwesi kuhle. UZimu abe nawe," kutjho uNoBaphikile.
"Uqinisile Sesana. Ngilisebenzile emini, kodwana ngalilisa ngokobana nginokulisola," kuphendula uFikile.
USoMngetiani ajame kancani aqale ngePumalanga. Abone ilifanyana  ebekalikhombisa uMnisi ekuseni selinzima.
"Ho... elithe tjha lomkhukhu." Yikulumo ebesele ithoma ukumila esigoga seMzinoni leyo.
Kwabe sekwanele. Bangani lababantu. Wabe selazikhumulile uTitosi. Wehla. UGiya wamthoma angakalibeki naphasi inyawo. Waliphosa iguduva. Zabambana.
"Nanyana bangathini, ngiyibulele. Lomkhuba unemali yi!" Sitjho ngehliziyo sisidla, isirhole esinguMsikwa.
"...Nathi sizizwa sinetjhudu njengabafundi balesisikolo," kutjho umntwana omunye ofundako, uThoko. Kulile ihlombe. Kuphele iinkulumo. kuthandazwe kuvalwe. Nakuphadlhalalwako kuyiwa ekudleni, kazwakale kuduma phasi.
"Kunini ngilokhu ngikokoda ungafuni ukuvula? Ngobungangani lobu obuleleko ubuthongo? Ho ... akusesekude bona khengikubambe ngikuminye kancani. Sekusele utiki epondeni ngiyakuhlebela," kutjho uMadzela atherezela. Ubudlile hayi kancani. Avele avale phetjheya uVelemina angayi nosobantwana. Seyinto yangamalanga le, akasayitjhwami.
"Bahlonipheki! Ndabezitha! Ngisikima nginguMasuku obuya lapha kwaSimuyembiwa eMrhawini. Ngilapha nje ngiyatjha ngaphakathi. Ngetjelwe isibaya soke mina. Amatjhumi amathathu woke weenkomo neenkomo ezibunani. Seyiveke yesibili le. kwenzeka lokho. Ngavukela eSiyabuswa ngayokubika loyomlandu ilanga lingakaphumi Nanamhlanje amapholisa akakezi kwami azongitjela bona ayazithola nanyana akazitholi na? Ngikhuluma nje ngibuya khona emapholiseni. Sekungokwesithathu ngiyobakhumbuza. Manje ngokubona kwami thina amadoda afuyileko asihlanganeni. Sivule amehlo ubusuku nemini. Loyo ozaba netjhudu asithi gadu isigebengu esisebela iinkomo zethu, asibambe. Asibize soke nje, sizosibulala ngezandla. Sithi singakwenza lokho siye khona le. eSiyabuswa siyokutjela uMnisi bona sesizigwebele."
"Hawu! Nami Themba ngilele ngihlezi. Amehlo asencwadini," kuphendula uSesana.
Uyamukelwa Namhlanje
"Nakungasinjalo, iveke ezako le uyabuyela godu lapha esibhedlela. Uzogcina ungasakhambi, ungasakgoni ukuhlala, ungasakhulumi, ungasezwa kodwana uphile eside isikhathi, unjalo. Amen!"
"Angikazimiseli ukuniphoqa mma." Ilanga naliya lihloma ihloko eTjingalanga. Imizi yalesisiphande sakwaMakalana seyembeswe yintuthu yemililo yokuphekela intambama. Unina kaSesana uzibambela yena mathubha iimpoto. Akakazimiseli ukuphazamisa umntwanakhe ngokobana apheke. Ufuna afunde azilungiselele. Unyaka ozako lo akakafuzi abuyele kilesisikolo iVulindlela, uSesana.
"Sengini mma? Thina sithi anisezi."
"Mdoswa ngidiniwe kwanje. Lababantu esisebenza nabo bangitshwenya miihle namalanga. Eqinisweni akutjho bona ngiyabasaba. Ngimane ngiyabahlonipha, begodu nokubarhawukela kukhona. Uyabona manje, sekufike lapha ngizokugijimisa indoda ekulu elingana nobaba ngobudala," kutjho uS'bhono ahlezi elitjeni abambe umlomo uncinca iingazi. Sebele uthoma nokuvuvuka.
Soloko kwekuseni kuliwa nokwehlisa uTitosi emthini.
"Bujamo obenza nje NaPofu. Uyabona nawe, sekunobana abantu bathole imisebenzi, bathunyelwa emakhaya bona bazokuhlala phasi. Sekunokobana kuvulwe amafemu, ayavalwa. Nalabo abasabambabambileko sekunokobana benyuselwe imirholo, iyehliswa. Kodwana izinto zidura ubusuku nemini. Ipani loburotho lalingutjheleni. Namhlanje yiponde. Ekuseni kusasa lingavuka liziimponde ezimbili. Ngomuso zibe zine. Kanti-ke indlala iyakwenza bona uyokuthi baba enyokeni. Ngikhoke ungibona sele ngikhumbula ubaba asaphila nje. Thana usaphila angibonise lomtlhago engiwumbetheko," kutjho uMsikwa, atjela umkakhe.
Ekuseni nakusako, kwavuka umkakhe uNaMkoneni. Yena asalele. Wavuka waphumela ngaphandle uNaMkoneni wabuya agijima.
"Kwakwakwa ... kwi!!!" Bogogo-ke labo. Badondolozela bangena emacabazini wesikolo.
"Awu! Kanti nawe zikuphethe? Mina bengithi ngimi ngedwa olengele ngeweni," kutjho uSesana angena elawini lakaFikile.
Yaze yaba nebumbano-ke indawo yeMhluzi. Ayikho nayinye ikoloyi eya edorobheni, ngitjho neteksi mbala. Naloyo othi uphuma ngezamakhondlo aye emsebenzini, ukhamba angasabuyi. Nakhe wabonwa, kuba lisizi neenlilo ngaye. Amadoda nabafazi abasebenzako bagedeka emakhaya. Nabantwana besikolo sebathole ithuba lokuphuma ngesikhathi sabo esikolweni. Seyiveke yesibili le lokhu ukunghala imisebenzi nokungathengi edorobheni kwathoma. Lesi siquto esathathwa emini ilanga lisefokothweni, likhupha unonkgadanyana emgodini. UTjhabangu onguSihlalo weKomidi ephethe umphakathi walapha eMhluzi, walibeka ngesihloko emhlanganweni owaba khona wathi, "Imali yegezi namanzi ingakehliswa ibe matjhumi amabili wamaranda, akuyiwa emsebenzini. Akuthengwa edorobheni." Kwalila ihlombe, ukutjengisa bona soke isitjhaba salapha eMhluzi siyakhambisana nalokho. Nokho kwabanengi kunethemba elihle langomuso, kwabayimbijana kunonde kubabudisi ngalesisiqunto.
Sithe bona siqede ukugoma sabeka uburotjhwana obuseleko ngemva kwaso. Waragela phambili umdlalo. Yatjha ingoma. Kwasolo kunonde kulila urhwahla, kere, kokoro ngekotikotini. Nakunganamuntu eduze sinonde siphumula kancani. Siguge ikotikotaneli sithole bona selibudisi. Sithome godu siyitjhise ifiliji.
"Ungaya kodwana angikholwa bona uzakulethela. Bathanda iinthoro phela aboThemba. Wawathola, nami uzonginikela-ke phela," kurabhela uFikile. Akhambe abuyele kwabo uSesana.
"Kusele imizuzu ematjhumi amathathu," kutjho umhloli uMasilela. Ukhuluma uhlezi lapha phambili, uzenza oleleko kanti utjejile. USesana abone naye bona unomzana uMasilela ulele. Kumthokozise lokho ngombana, sekufuze abuyisela iphepha leliya esikhundleni salo, emabeleni. Ngaphambi kobana akwenze lokho, afise bona akhe abuyekeze umsebenzi wakhe omuhle kangaka. Mbala athome embuzweni wokuthoma ehle nayo njalo. Athi nakayokufika ekugcineni athi rhedlu ilihlo kuMasilela.
Uyamukelwa Namhlanje
"Jerry ngiyawuzwa umbuzo ongidula ngawo phasi. Ukukuphendula ngokuzeleko mntwanami ngibawa ungibabalele kikho. Lingaphuma lithi phatjha lapha eentabeni ngisahlathulula. Ngibawa ungivumele ngikubekele zomofu." Athule kancani unina kaJerry. Asikime aye emnyango ayokuhlola ngaphandle. Ayibone vele inyanga ililiqa, izele. Abuye afike ahlale endawenakhe godu.
Ngakusasa kwaba tjhatjhalazi kuMsikwa bona nokho uyibuthile lapha kwa-OK. Ngitjho nabomakhelwani bakhe bathoma babamba yangaphasi. Kwathoma ukwanda igama elithi "Uvukile phela". Batjho ngombana bambona akha umkhukhwana, awuzalisa ngemigade, ziinkhabitjhi, mazambana, ziintamati nemhlobo eminye yemirorho neenrhabelo zakhona. Ithe iphela leyo veke kwasele kunyakazwa kuyiwa kwaMsikwa kuyokuthengwa iintjhebo. Amakhulu amahlanu namatjhumi akhomba wamaranda awathola kwa-OK aqotha itjhono emacabazini wakwaKambule, ngesikhatjhana.
"Ungangiqali mina. Ube nekani nangikutjelako. Nanzo-ke zedorobheni. Ziphambana nengqondwakho. Ususe. Giriza. Fuza ndoda. Kusedorobheni la," kutjho umkaMbizelwa athabele ngaphakathi.
"Ngilo ngiyazi mina. Letha wena ngije ngitlola ngizilungiselela iimpendulo." Mbala uFikile amnikele, emva kobana ahlulekile ekumdaniseni. Litlolwe ngesandla ukutjengisa bona belikopululwa. Usuke umsebenzi kuSesana. Kulile ubuphaquphaqu encwadini ye-Biology afunana neempendulo zalemibuzo esephepheni. Ezinye uyazithola, ezinye akazitholi kuhle. Kufuze ayozifuna kwenye yesibili incwadi ebayisebenzisako ye-Biology. USesana umatasatasa nje, noFikile umatasatasa. Uyafunda uFikile. Uyakopa uSesana.
Balinga nokumkhukhuthela, ukube labo abamrabbela ngeenkulumo baragela phambili.
'Jerry ukhule ungaka namhlanje, zange ukhungibuze umrarokazi ongakangaka. Lombuzo unzima Jerry, hayi ukudlala. Kodwana-ke kuyatjho bona nakungepotweni, sengingenile kwedlhabhazako nokutjho. Bengingatjho bona ngingaba ngaphakathi kwayo lepoto." Athi ufuna ukuyithela iminyembezi, kwale. Indodana ifuna ukwazi isibongo sayo samambala. Inyanga seyiphumile ngaphandle. Sekusemini kusebusuku. Abantwana boke nabangemangcenye sebalele. Isikhathi siya kweletjhumi nambili i-iri, phakathi kobusuku. Imiratha namaqolo weenkukhu kade kwaphola. Sebele kuswiswiza nomoyana ohlabako ngaphandle. Kunzima emzini kaSimelani.
"Unenyongo. Mdobheni asiwe esibhedlela," kutjho uPrinsipali uMadosela. Athathwe uNtuli aphekelelwe esibhedlela. Kazi wenze njani?
Masuku
SoNomasonto
Nangu uNaSukwini ujame uqale uNaMaphosa uyancinciza ngezwelo. Uphethe isana lakaNaMaphosa.
"S'bhono khambisana nami namhlanje, uzokwazi ukuzwa zakaNgwenya." Phela nanyana asesemutjha nje uMdoswa, kodwana sele angusobantwana. Unomuzi. Umlandu nemiraro navane sele ikusahlele uvama ukuphenduka isinathuva. Kwezwakala ngeenkulumo nje, bona indaba ayihlangani.
"Ngizakubulala Ngezandla"
"Ufile nanyana ulele na? Vula la"'
"Kanti nawumumuntu khewuyelele bona, emva kokwenza lokhu, kuzakuvela lokhu. Sisuke singazi phela makhelwani," kuphendula uTjhabangu abambe yakhe iminyembezi. Badoselana isikhumba nje, bananaba noNaMaphosa babuyela naye emva, njengokutjho kwesigulani esibatjele bona akunamuntu la.
"Thula mma. Ngimi ofuze alile. Lokhu engizokuvezela khona, bengizimisele bona ngiyokuvezela ugogo qangi. Naka-ke amabhadi amtjhidisile, bona ngingamboni. Manje ngiyabawa Masindakulu bona ungivumele khengilinge ngikuvezele ithumba nali lingivele ngendlebeni. Vele umthobi, nomphandlesi walo nguwe, kodwana ngokwesaba, bengicabange bona uliphandleselwe ngugogo. Manje nakho-ke ngibethe phasi. Yeke ngiyakubawa mma bona, izandla zakho akhe zibe buthaka. Uliphandlese bewulikgame liphume boke ububovu obungaphakathi. Uziphe isikhathi, nawukwenzako lokho ngombana lizongithatha nange kungabi njalo," kutjho uJerry aqale unina.
Akunanja lapha ngiyamazi mina. Ukhambe akhohlisa abantu atjho njalo bona uneqizu. Akunalitho, bewudlulwa ngimi," kuphendula uNtuli ngokusilingeka.
Abanye bafika kuye bavele bayendlale ngomhlana bathi: "Kanti awazi bona uMadzela ubalele kimi izolo. Soke sibafazi njengawe phela."
Uthe nakasuka lapho wayokuphequlula ekasini yakhe ebesele iyidala kodwana isasebenza, afuna ifiliji ayiphiwa nguyise uSoMbada. Uthe bona ayithole wadosa kuhle umsenyana wathabalala. Wayigugudlhela umsakaMbada kwabayincani indawo. Wezwa sele akhumbula kade asagwaba.
kuthe sele kulelwe, wananya waya ngaphandle wayokufuna isitokana sesenke esincani esipheze salingana nesifuba sakhe ububanzi. Weza nalo ngendlini. Wathatha iferefe emhlophe nekwasana watlola lokho akucabangako.
"Manje-ke ngizwa ngithabe khulu ukunilethela uPrinsipali omutjha ubaba uMadosela. Ngokuhlala nokusebenza ubuya eMhluzi. Ngithemba bona noke nizamamukela, nimthekge ngokubambisana. Yifundo yakhe eyenze aphumelele ekubeni anikelwe lesisikhundla. Uneziqu zeBA azithola eYunivesithi yaKwaZulu. Ngibawa simamakele ngokumupha izandla." Mbala lizwakale ihlombe. Utitjhere uNtuli angayingeni leyo.
"Sewusebenze iminyaka ekhomba la usebenza khona kodwana, nendibilitjhi awunayo. Amen!" Angasavumi uJerry. Lobaba ubetha emhlolweni.
"Njani Zwane? Nitjho ukuthini nanithi imikhukhu ayifuneki. Nitjho bona senzeni thina ngombana lisilko lethu bona sihlale nabazali. Phela lezizindlu esihlala kizo zincani. Azivumi ukuhlala abantu abakhulileko abamindeni emibili. Nitjho bona senzeni?" kulwa uMbizelwa.
Athi angaphorofidwa angaqeda uJerry, akhokhe iimponde ezimbili ezinetjhumi, alayelise. Aphume aye ekoloyini esamjamele lapha ngaphandle. Athi nakafika ekoloyini akhulumisane nomtjhayeli bona asale amphekelela ekhabo. Mbala ibe nesirhawu indodabantu imphekelele. Basuka kwaTjhoba baya kwabo emizini engehla kwesibhedlela, khona la eDennilton. Bathi bakhamba nje umtjhayeli ararwe nguJerry osele alila.
"Akusasizi seyibalekile. Mamatjhwa wodwa la," kutjho uJerry atjela unina arhuwelela lapha ngaphandle.
Namhlanje uphuma nje, bekabuyelelwe yikoloyi godu, yamthatha azijamele lapha kude nendlela. Ngendlela selaphila ngayo la esibhedlela, sebayamazi. Inyanga nenyanga bayazi bona uyeza uJerry. Uya ekhaya nje uzimisele ukuyokudlula kwaTjhoba umphorofidi. Iinluleko azithole eqhegwini lakwaThubana ebekalele nalo la esibhedlela, mhlambe zingamsiza. Nakhu phela namhlanje selangesikhulu isirhole, esikhamba ngesitulomavilo. Nanyana angakwazi ukuzikhambela ngeenyawo zakhe nje, uzimisele ukuqhatjha iteksi, imphekelele. Athi ayekhaya kube selabuya kuTjhoba. Ngesirhawu esikhona ebantwini vele khange atlhage uJerry: Kube khona ozimisela ukumphekelela simahla. Akusikude phela nesibhedlela kwaTjhoba.
Umkhuba kaMadzela wokufika phakathi kobusuku besele umngwenile. Kwamanye amalanga ubavele angabuyi ekhaya. Abuye ekuseni njengomsana, kanti yindoda enomuzi nabantwana. UVelemina khewathi uyalinga ukukhuza, kwala. :wangathi nakumlilo uyawukhwozelela. Okudina uVelemina du, kukobana abakusikade batjhada banoMadzela. Mnyaka wesithathu lo ebawaphetheko. Lomkhuba uwuthoma nje, bemumuntu onesikhwele anjalo nje. Nokuba nesandla kungekwakhe. Umkakhe uVelemina, sewuhlezi ngokuzidela bona angakafi akaphumi kilomuzi. Ngathana akusiso lesosibindi ngakade athwala intundwanakhe nabantwabakhe, wabuyela kwabo. Kanti-ke okumbi kukobana kesinye isikhathi nengqondo yokuyidula indodakwakhe le, ubanayo. Phela sewuze uyahlekwa amalanga la. Laba abangani bakhe abazi bona uqonywe kuphi ngubani uMadzela, bavele bathumele amagama wokutshima kuVelemina.
Bopha Iinthimba Zakho
"Wena ubelethwa kwaMahlangu Jerry. Uyihlo nguMselwa. Kwathi nakufuze ngizokulotjolwa ekhethu kwaMasindakulu, uyihlo wakhamba amasolokohlo waya ngapha ngeGoli. Sele umkhulwako nogogwakho wekhenu bangasekho, kwezwakala bona selathatha omunye umfazi khonapho. La kwaSimelani ngize nawe usesemncani nangizokwenda." Kube ngathi kunomkhulu umthwalo ebewusehloko, esele awubeka phasi unina kaJerry.
Lendaba ayibone bona seyifuna ikani yesirhwerhwe uMbizelwa. Abone bona ngomuso uzabe athi nakafika emsebenzini abike umraro ombambilcko. Abuye. Ayokudlula kwasonghwanakhe. Nakawatholileko asale eza nawo layo masenke. Sekunokobana alahle abazali bakhe kungcono enze lokhu akucabangako. Athi uyacabanga atholc bona namalanga akhambile. Kusale mabili kuphela, bayafika abazali bakhe. Okumbi tle, ngikho lokhu kokobana umkakhe amphikise.
"Siyathokoza nathi ukuba nobaba kusukela namhlanje," kutjho omunye wamatitjhere, uKabini. Boke bayiwahlele izandla ikulumo kaKabini. UNtuli athi du.
"SoNomasonto musa ukulwa namapholisa la. Yiya kwabakhulu nawunekanyana. Phela basemsebenzini nabo nabanje," kulwa umkaMbizelwa naye avuswa litjhada. Nabantwana sebavukile.
Ibethe amagadango amakhulu aqinileko iye kwayo. Irhabele ukuyokubala amalozana ewatorhileko. Ngehliziyo akasafisi ukubuyela e-OK ngombana usinde la. Pheze umkhwekazakhe wambamba.
"Sesana phendula njengomfundi oyokutlola i-Matric. Ngithi uthunyelwe ngubani?"
Umkakhe nakabuya emsebenzini afikelwe ngusathana.
"Ukhulunyiswa kungazi bona ukuthandana kwami noPrinsipali uMathabe, ngikho ebekwenza nginidlule noke. Enye nenye i-test ebesiyitlola mina benginikelwa imibuzo yakhona kusesenamalanga. Ngelanga itlolwa ngalo leyo test kufumaniseke bona sekade ngayitlola mina. Sengimane ngenza lonelo nje eklasini," kucabanga uSesana angafuni ukuveza kuThemba. Kuhle nakaziwa asihlakaniphi. Mbala kube bukinyakinya emini yoke kuSesana. Ulungisa iimpendulo zakhe ngamananeko.
Iye, bebamthandile bona, kodwana abazali nabamaziko bona akakalungi seyilapho.
Tsi ijame ikoloyi kaTjhabangu esibhedlela. Bamehlise bambambisane bangene naye. Bathi nabafika lapha kutloliswa khona iingulani ezingenako, bafumane kunganamuntu. Bajamajame kungaveli muntu. Uyazisonga la eduze kwabo uNaMaphosa. Siyamqeda lesisihlabi. Athi uphosa amehlo uTjhabangu, abone kuba khona umuntu osithelako lapha. Athi uyammemeza kuthi du. NguFihliwe ohlala eduze noTjhabangu. Ulinesi la, esibhedlela.
Avuke uVelemina. Akhanyise. Acale isikhathi ewatjhini elenge lapha ebodeni lekamuru lakhe. Athole bona li-iri lesibili ekuseni. Kuthule kuthe du emzini weThabana.
"Awuzwa-ke mfanami. Uyibambe ngentongeni. Lalelani-ke. Zoke lezizinto mina benginganandaba nazo. Omunye nomunye umntwana bekatjhaphulukile. Qala nje, uSophie lapha emuva bona upheme kuhle njani. Nanguya uJohanna uzifakele ibhotsotso akunamlandu lapho. Benifunda kamnandi kunganamlandu. Namhlanje-ke nangu uMadosela uze ngentonga eqinileko. Isandla sesimbi uzoniphatha ngaso. Abazali benu namatitjhere selatjhwile wona bona akamfuni. NgoLesihlanu bazomqotha.Bazomtjela bona abuyele lapha abuya khona. Nina nithini-ke?"
Athule uSesana abale amalanga aseleko. Mabili kwaphela. Athathe incwadi ye-Science, athi uyabuyekeza. Ayibone ilingana neBhayibheli. Ayivale. Athule. Enze njani ngombana nesikolweni akusayiwa nje. Boke abantwana abazokutlola ibanga letjhumi abasayi esikolweni. Bazifundela bodwa emakhaya. Isikhathi sokubuyekeza umsebenzi woke wonyaka bawenza namatitjhere. Njenganje omunye nomunye kufuze athintathinte lapha azibona bona usasalele khona.
"Akungisizi ukuzidela ngithi angizibuyisele, lomuntu uzangibetha angibulale." Athi angatjho njalo ngehliziyo uS'bhono, adobhe irharafakhe aragele phambili. Alinge ukuzirabhela.
Emzini Omutjha
"Ngibawa umsize baba ngiyakurabhela," kurabhela uTjhabangu avinyilika umjuluko ebusweni, ukutjengisa bona sewaya kade ngengqondo.
"Sokana, nayinye yezinto zakho ngekhe ilunge. Lomfazi othi ulungiselela ukuyomlobola abe mkakho, awukazomthola. Akakazokuvuma ukungena emacabazini wakwaSimelani. Aleluya! " Athimule uTjhoba. Limsawule ivalo uJerry.
"Gudlu" Lisabelele phasi ebuthongweni ilizwi lakaVelemina. Ukobukhulu ubuthongo.
"S'bhono woza la ndodana. S'bhono! S'bhono!" Wabopha ihloko ngomutja uS'bhono. Wazikhambela. Wafika ngaphasi komuthi wazihlalela. Wabopha encazana imboza wazibhemela.
"Umoya phasi baba. Siyifakele amanyathelo indaba yeenkomo zakho. Sizoyilandela besizithole leziingebengu eseziqede imizi yamadoda. Manengi amadoda alila ngokwetjelwa iinkomo. Kunendlela etja, esele siyithomile yokufuna abebi befuyo. Sizoyiqala ngeliblo elibanzi Masuku lendaba. Thula wena uzakubona ekugcineni. Sizakuza sisibambe ngomkhono iselelesi. Buyela ekhaya wena, upholise ihloko. Sithemba Masuku. Siyeza," kuphendula uMnisi akgwatheke ngaphakathi.
"Yi? Uthini?"
UMasuku uphambukela emhlanganweni angawaziko nje, ufike khona. Isikhumba esitjhukwa la namhlanje, naye siyamlingana. Ufika nje, nomhlangano khona uthomako. Ophethe umhlangano asikime alotjhise isitjhaba aphethe. Angene endabeni. UMasuku uhlezi lapha naye, hlangana namanye amadoda. Umlelenjanakhe naku kuye, uwubambe ngesandla sangakesokudla. Uqondamile, isigqoko sisedolweni. Lidiniwe iqhegu. Kuzele akunabususo benyawo kilomhlangano.
"Naye akekho Jerry. Ukhambe nogogwakho izolo ebusuku njengoba bengikutjela bona ugogwakho uphathekile," kuphendula unina kaJerry. Athule uJerry. Aqale unina ngemehlweni. Ezwe amehlwakhe agcwala iminyembezi. Unina ezwe emzimbeni bona kukhona okukhona emoyeni wendodanakhe. Athule.
"Zoke izakhamuzi zeMhluzi zaziswa bona kusasa zivukele emisebenzini yazo. Isiqunto esathathwa emhlanganweni weveke egadungileko, sokunghala umsebenzi, nokungathengi edorobheni siyatsonyulwa. Lelo gadango livezwe ziinkulumiswano ebezibanjwe namhlanje, phakathi komPhathi dorobho weMiddelburg noSihlalo olwa ubusuku nemini alwela isitjhaba seMhluzi uTjhabangu. Kuzwenwe bona iinlilo zezakhamuzi zeMhluzi, zizokulungiswa masinyazana. Boke abantu ababuyele emisebenzini yabo, khulukhulu amanesi nalabo abasebenza nabodorhodere." Athi angaqeda ukubatjela bomrhatjho, abarabhele bona lombiko bazame bawubuyelele kambadlwana. Neendabeni zantambama bawurhatjhe.
"Kufuzile Sesana bona siphenduke iinkhova. Simbi lesisikhathi.
"Mma ngithokoza igama lakho elithi 'ukufa'. Ligama elihlaba ikomo lelo Masindakulu. Ngibawa ubuyisele isiqobotjhelo sakho endaweni yaso, bese uza nendlebe ngaphambi kobana uliphandlese." Athule kancani uJerry. Zimbikele zekhabo unina kaJerry bona ngenye-ke lepoto ekhwozwa eziko. Ngebilako. Nevalo lije limwalazela abazizwe aphola umzimba woke.
"Mma ubaba yena uphi?"
Zibanjwa Ngezikudlako
AMEN!"
"Ma...ye warholophala umntwana!" Kwasikinywa wazokudidizelwa.
"Lalela-la buti! Uyihlo ngenyama akangelami. Nawuzakuthatha idemu ungifake yona ngemlonyeni ngiliDzibha, ugadange isibha my kind. Ngiyikabi edala esele inesikofu mina. Ngilobe umhlambi woke weenkomo, uzongitjela bona nxanxabe nxanxabe kimi? Nanibhalelwa muberego, bizani umhlangano nizositjela. Sizanisusa thina eentudlwaneni zenwezi ezinehlulako. Nithi nimapholisa kanti nimikhwenende nje. Ungizwe kuhle-ke my kind. Angisafuni nokobana ningiphandle ngelihlo lapha kwami. Ningaseza. Lisani ngizazibona umaqeda.'' UMasuku ukhuluma nje, uMnisi umjayele ayindoda enomoya ophasi, ehloniphekileko.
Kumthathe isikhathi uNaMasindakulu ukuphuma ehlathini, aqalane nesokana lakwakhe tjhatjhalazi.
"Ipholisa akusiyo imvu njengobana besicabanga. Liyipisi yamanikelela." Ucabanga arhotjha uMasuku. zibanjwa ngezikudlako
Akunaqhinga abangakalilingi. UNaMdawu urabhele ngawo woke amagama afuthumeleko, kodwana kubhalile. UNaJiyana ongumakhelwani khewalinga nomkhuleko. Kwabhala. Asazi-ke bona kgani uyise uzakuphumelela na? Nanguya usesephezulu. Omunye umsana ulinge nokobana akakarele emthini aye kuye ayomtjhaphulula, wohluleka. Awukhweleki lomuthi.
Themba ngibawa ungamlwisi umuntu ongilayele kuwe. NguFikile." Athule uThemba abone bona liqiniso.
Umfikele umqondo ohlakaniphileko uTjhabangu. Iinomboro zomrhatjho wesiNdebele unazo njengomuntu ophethe zoMbanganarha la eMhluzi. Aziqale msinya azithole. Athole zona azifunako, zehlangothi lezeendaba. Awukgodlhe umrhala ukgodlheke.
"Kusedorobheni la. Iinkorokoro azifuneki sikutjele. Nakuyingoma uzayigida bewuziwahlele," kuphendula umkakhe. Kwabe kwalalwa kungaphiwana milomo. "Uzowufuza uwedwa godu," kusatjho umkakhe.
"Titosi! Titosi! Sikone ngani mntwanami? Sikone ngani bonyana ungaze uzigoduse sikuthanda kangaka? Titosi! Titosi mntwanami ungayilingi lento esele ikufikele emoyeni. Musa ukuzibulala. Musa ukuzikgama. Yehlika lapho," kurabhela unina kaTitosi uNaMdawu ajame, ngaphasi komuthi, ohlezi uTitosi phezulu. Urabhela nje uNaMdawu, uyabibitha.
"Nakuya esicalene nawo omudekazi onganabukhwelo loya," kukhuluma uThumana akhomba ngomuno. Mbala awubone umuthi uNaMdawu. Anyuke nawo ngamehlo, aye phezulu. Ayibone indodanakhe, ihlezi phezulu. Abandamele uNaMdawu noThumana. Kube ngathi libhudango. Akakafi uTitosi. Uyaphila. Ubalindele bona unina afike qangi.
Uphumile namhlanje esibhedlela uJerry. Uthabe ufile ngokuphuma kwakhe, kodwana nakacabanga bona angabuya lingakatjhingi godu, uzwa anyama. Selangene kathathu la e-Philadelphia Hospital soloko unyaka lo uthomile. Lenyanga ngeyesine enyakeni naye selaphuma kwesine la esibhedlela. Lokhu kumbonisa kuhle bona enye nenye inyanga nakanjani yena kofuze azokulala ngeengubo zemibhede emhlophe. Ujabule nje akakajabuli. Lelibhadi elimzuma ubusuku nemini, lizogcina limkhuphe umphefumulo. Kokuthoma wawa emsebenzini phezulu ebhilidini, wafohloka umkhono. Kwesibili wahlaselwa migulukudu ebusuku eza ekhaya. Yamgegebula ngesabula ehloko, yatjho ikhambe nayo yoke imali. Kwesithathu wazokuwahlwa yikoloyi endleleni abuya ekhaya aya emsebenzini. Waphuka umlenze.
"Manje nizokuyaphi baba?"
"Ngicolisa khulu bantwana bakwethu, ukunilisisa umsebenzi wenu. Nginibizele into ekulu nehle." Athule kancani uSithole emva kwalokho. Kubekhona ukuphenyaphenya hlangana neencwadi aziphetheko. Alise, atjhinge phambili.
"NakaTitosi, sidlule uTitosi ngale ngehlathini lakwaNgodozi, azilengisa emthini, athi uyazibulala."
"Akusasizi. dade ngikubonile." Atjho athala ngepeni ebovu phezu kwephepha lakaSesana uMasilela. Atlole ngamagabhadlela:
"Titosi, Titosi! Ufunani lapho. Hlika emthinapho uze la. Ngifuna ukukhuluma nawe. Yehlika!" kutjho uyise-ke kwanje ngokukgarameja. Ngokuthuka, okunokurabhela amtjele bona umuntu akazibulali. Akehlike bazokhulumisana kuhle njengendoda nendodana. UTitosi abone bona nguyise lo osele akhuluma. Ahlubule irhembe alembetheko asale ngomganga. Akhuphe amanyathelo. Koke akujikijele phasi. Wenza nje bamqalile bambukele. Ukube umuntu uyaba yinyoni, bafisa ngathana bangaphapha bayombamba. Bamtjhaphulule umutja azibophe ngawo loya. Bamehlise. Uyise abe selazidobhile iimpahla zakaTitosi.
"Siza-ke ndodana. Thatha naka amakhulu amabili wamaranda. Namhlanje ntambama nanitjhayisako uzame ungikhulumele naye. Umtjele bona bengize la kuye bona sizokhuluma umlomo nomlomo Ngibawa ehlise umoyakhe. Angicolele ayokusula icalela. Umtjele bona ngamazukanyana la, ngicolisa khulu. Akabe yindoda."
"Hlukana nami wena. Ungangisilingi." Atjho amkhomba ngomuno aphezulu emthini uTitosi.
"I...ya. Ma...ye!" Liphume liqede ilanga. Kumbi la ekhaya.
Mbala sekweqa linye ilanga kwabe selifikile langoLesihlanu. Ilanga lomnyanya kaMadosela wokwamukelwa. Amalungiselelo enziwe. Abantwana besikolo beza bazembathele ipahla yepelaveke. Amatitjhere nawo azembathele ipahla yokuzigqaja. Libethe i-iri lethoba. Libethe iri letjhumi. Bangene abantwana besikolo seMadoda. Labo abazokunandisa ngombhino babonakale ngevonulo yesikolo abayembetheko. Kuzitjho nje bona kuzoba mnandi kilesisikolo namhlanje. Nabazali babonakale bangena ngabahlanu ngabunane. UNtuli ujame lapha esangweni, unonde akhumbuza ngamunye ngamunye bona bangalibali. Benze njalo. Nezabahloli iinkoloyi zibonakale zimujeje zingena. Sithome isichema sabantwana seMadoda esibetha iingubhu sinothise umnyanya. Kulile ubugudugudu kusikime iinhluthu kilabo ebobangakazimiseli ukulibeka inyawo labo la esikolweni. Kubonakale kubuyaluyalu. Nobekangezi azibone seladobha kokazisitha ehlela eMadoda. Iinlukazana zingasakgoni ukuzibamba, zizwakale ngomkhosi.
Iminyaka kaS'bhono ilitjhumi neminyaka ebunani. Nguye yedwa ongomncani kilababantu abasebenza kilekontraga yakwaGijima Ndebele, efaka amaphayiphi wamanzi. Mhlambe ngibo lobubuncani bakhe obumenza adelele kangaka. Boke bamkhuza ukwelelesa. UNgwenya umbetha nje, umthole alele ngeforweni eyenjiwako, abhema.
"Mntwana bengingatjho bona idlozi lekhenu kwaMahlangu libukhali ngalendlela. Livuke esikhotheni njengomgwatjha ngingakatjheji. Ngiyalesaba," kutjho unina kaJerry basendledlaneni eya erenkeni. Anonde asula iminyembezi yokudabuka.
Ihliziyo imhlophe esidalweni sakaZimu. "Abantu nokho basakgona ukurhawukela nokuzwela," kutjilo isidalwa ngehliziyo. Kwaphuma indoda ngevikilini yabawa icolo esirholeni. Woke umuntu wathi du. Abanye bazikhambela. Abanye bafuna ukuzwa.
"Mbala ngiwutholile umkhokha loyo. Ngibawa ihliziyvvakho ikhululeke mma, ngombana nakungasinjalo sengibonile begodu sengiyazi bona amalanga wami wokuphila akasekho." Athule kancani uJerry azesule iminyembezi. Unina uthulile ulalele njengobana abawiwe.
Ngesikhatjhana abasele akhona uyise kaTitosi uMasanabo. Uza agijima kusukela emakhweni. UNaMdawu phela uthe bona ayibone indodanakhe iyinyoni emthini, wathuma uThumana bona ayokubiza uMasanabo.
"Pheze saloba Marhubani. Akamthathe uStephina nakamfunako."
"Lotjhani bab'uNgwenya," kulotjhisa uS'bhono.
"He! Dade uyilwile."
"Ungilalele-ke sokana. Sewulimala kwesine namhlanje wena, kodwana alikho nalinye icala lalokho kulimala kwakho ekhe laphumelela. Amen! "
"Maye kuyatlhaga okunguS'bhono!" kurhawukela loyo naloyo hlangana nenengi. Sekungokwesithathu namhlanje abetjhwa nguNgwenya.
"Didi di, didi di, nangumnakwethu."
"Amen!" Kuthi alile uJerry. Akhumbule bona konje usadla amabele ugogwakhe. Akayokuthoma kuye ngaphambi kobana aye kunina, uNaMasindakulu.
Ukhumbula kuhle bona uTitosi unesikhathi ingqondwakhe irarane. Aphenduke elihlaza ihlanya. Nasele anjalo, angeze wamthanda. Ukhupha ebabako ihlamba. Amandlakhe kuba ngewebhubezi. Ulwela ukufa, nawuthi uyambamba. Kodwana nanyana kunjalo zange akhalinganise ukuzibulala. Manje kuyatjho bona lobubulwelwe bumtjele bona, akangenzi avame ukukwenza. Akayozikgama. Azibulale. Afe nya. Naka khumbula koke lokho uNaMdawu, asirhahlawule khulu isililo sakhe. Nabamlandelako babe bazibonele bona liginiso. Uvelelwe kukufa uNaMdawu. Manje njengobana uyise kaTitosi uMasanabo angekho asemakhuweni nje, uzoyithini lento uNaMdawu ayedwa?
"Lizokuna ebusuku. Belibaba namhlanje. Ngathana bengisazi  isihlahla, ngoZimu bengizosona isibayesi. Kuthi loyo owasivula wakhupha iinkomo, livele limthathe ngitjho nanyana akuphi," kucabanga iDzibha lirhorha iinyawo lenyukela emzini weMrhawini. Afise bona ngathana naye angase alale bokugcina. Akumsizi ukuphila nakafe ngalendlela. Umphefumulo usalele ilize nesono kwaphela. Ufe akhamba. Ufe asaphefumula. Uzibona asiqunjwana somsila wesibhadwa, esisandukuwutjhiya. Uzibona aphila, angaphili.
Livuka Ungakatjheji
"Kulungile-ke uzokubona amehlo wesibungu. UNgwenya umqale kuhle-ke bona ngizomenzani." Athi angatjho njalo uS'bhono ajikijele irharafu ngeforweni. Asukele umsebenzi unjalo, angatjho nokutjho bona uyaphi.
Nokho babakhona ubuthongwana. Ekuseni nakudabuka ukusa waphaphama umntwana. Wathi uyakhanyisa uTjhabangu, wathola igwebu ligcwele umsamelo. Wathi uthinta umkakhe wamuzwa amakhaza. Walila umntwana. Kwabe kuphelile ngoNaMaphosa emhlabeni. Wavuka uTjhabangu wayokuvusa abantwabakhe. Okuncani okulisana kwalila inga kuthi, "Khamba kuhle mma. Nami ngiyakulandela khona nje." Ngaphandle sekuthoma ukukhanya. Abasebenza kude sebezwakala ngokurhwatjhaza baya emisebenzini. Abangena lingakaphumi nabo sebaphuma emakhaya. Woke umuntu osebenzako waphunyelwa lilanga emsebenzinakhe. NakwaTjhabangu kwavukwa. Bathi nababuzako bona bavuka bayaphi abantwabakhe. Wathi: "Unyoko akaseko."
"Lento ayizwakali kuhle. Unamanga. Unamanga! Khewahlala nini eMhluzi akhulele lapha nje," kutjho omunye wabesana ahlebela omunye umnganakhe.
USesana afikelwe ngokukhulu ukuthakasa nakezwa bona nokho umnganakhe lo, kukhona anakho. Angabe asadla isikhathi uSesana. Ahlale phasi anzinze. Abawe uFikile bona amuphe amaphepha angakgona ukutlolela kiwo. Athi angawathola, abawe lelo phepha lemibuzo yesifundo se-Biology~ UFikile alinge ukumephula amandla ngokamtjela bona akakholwa bona ngilo leliphepha elizokutlolwa kilonyaka. Abe ngonomona kuSesana.
"Mma utjho bona ukungitjela ngisakhula ngisesemncani, bekuzakudlulwa ngilokhu esele ngingikho namhlanje? Qala-ke bona nginjani. Ngingiyo into ebewuyifisile. Ngiyathokoza."
Ntambama sekurhwalele aphume ngesango uSesana. Anqophe komnganakhe uFikile afunda naye ibanga letjhumi. Ngetjhudu amfumane akhona. Nakuye unombhenyani ubindwa lithuli. Uyafunda. Iincwadi zibujadajada phambi kwakhe.
"Sukani la! Mma angikazimiseli ukuzibona ngiphila kiloya muzi wakhwethu. Utjele ubaba, abodadwethu, abafowethu nazo zoke iinini zakwethu bona sizakubonana kwelizako. Namhlanje ngiyakhamba," kutjho u Titosi abophisisa kuhle umutja azozilengisa ngawo. Nabomakhelwani abasikinyiswe mkhosi kaNaMdawu sebafikile. Abanye bayakhuza ngokubona umuntu aphezulu emthini. Abanye balila noNaMdawu. Kutlhuwiwe. UTitosi athi uqala ngaphasi komuthi akhwele kiwo abone kunzima. Kugcwele abantu. Bazokubonisa uNaMdawu lesisiga uTitosi asibonisa bakwabo. Ezwe ihliziywakhe igcwala usathana
"Umkhukhu? Uthini? Wakhe umkhukhu la edorobheni? Kanti sibalekeni eMamelodi. Asikabaleki amadlhanadlhana wemikhukhu leyo? Senguwe loyo? Asazi. Akhe ulinge." Kulwa umkaMbizelwa.
Lemicabango ayizwe imphathisa ibloko ebuhlungu. Agcine sele anxafa aya kumkakhe.
"Msweswe! SoMngetjani! Masuku vuka! Vuka ubone la ngaphandle." Mbala eqe uMasuku. Avuke. Baphumele ngaphandle. Sekuyakhanya. Umuntu ukgona ukumbona asese lapha.
"Mbala ngitjhwile. Ngilo leliphepha uFikile athe akalithembi. Ngilo" kutjho uSesana afile kuthaba. Ihloko iloko ihlome phasi amehlo asephepheni. Utlola kamnandi udade. Iimpendulo uzilungiselele anesikhathi. Wazibamba ngehloko. Ziyazizela. Lezo athole kulikhuni ukuzibamba ngehloko, wenze iqhinga wazitlola ephetjhaneni ngesandla esincani, wase ulifaka emabeleni. Wazile bona akungenwa nencwadi ezindlini zokuhlahlubela. Ngehliziyo uthi uFikile ulayekile. Ngokunyaza kwakhe, nakho-ke ubethe phasi aqalile. Utlola nje uSesana unonde avusa ihloko acale uFikile ohlezi lapha ngemnyango. Athi angambona aloko aqale phezulu, isandla singanyakazi phezu kwephepha, ahlekele ngaphakathi. Nakaphendula ihloko aqala emuva la kuhlezi khona uThemba, amthole ahlome ihloko phasi. Kunyakaza isandla nomsobo kwaphela.
Baziphethe abantwana iingubhu neembhorompita, bayaziwahla. Iinkulumo zakaNtuli zangoLesibili, ngoLesithathu nayizolo ngoLesine zitjhabalale eengqondweni zabantwana nabazali. NoMrhetjha mbala azibone sele arhorha iinyawo alandela isitjhaba sakhe esesithe swi esikolweni. Gigi gigi gigi ivalo kunomzana uNtuli, liveza umkgwalo.
"Ningasamlisa madoda," kujtho uyise kaTitosi ngokubona bona uGiya umsindisile. Ngathana akusi uGiya ngabatlhaga lokumrabhela nanje. Kube ngelikhulu-ke kwanje itorho. Bafuna ukuhlangana godu babethane.
"A...wa. Dlu...la." Mbala bawudlule bawuqalile umzakhe. Athi nabakude, abawe ukwehlika. Athi selafikile ekhaya. Mbala ehlike. Umtjhayeli amsize ukumhlisa. Athi angehla idose iveni. Ithi ingasithela, itjhaphuluke indoda yamadoda. Itjhinge epompini yamanzi esendleleni avulele amanzi ihlambe ihloko. Ithathe amagogosi iwafake ngesikhwameni. Ithintithe isifuba, ithathe nesenkana ebelikhuluma nabantu emini iliphuthele ngejeresi. Ivume nengonyana indoda.
Yaba yible indawo yeSinoville madoda. Ikutjela usangena bona ayihlalwa babantu abadobha phasi. Ihlalwa ngabadla batjhiye, abakhomba ngophakathi. Yini engafakaziko lapho ngombana izindlu ziyatjho. Amathuthumbo atjho ubusika nehlobo, ngemibalabala. Kwakuhlala amakhuwa wodwa, kodwana namhlanje nabantu sebakhona. NoMbizelwa sewahlala khona la eSinoville. Nanyana adosa emhlweni ngalendlela, kodwana ulinga ngawo woke amandla bona angazihlekisi ngabantu. Phela bambabaza ukusutha mhlana asuka esigoga eMamelodi aya edorobheni. Nangaphandle kwalokho wabangeze ahlala elokitjhini, ukube abangani bakhe boke sebahlala edorobheni. Phela bobanonde bammema bona azobavakatjhela. Athi nasele abuyela emuva ekhaya azibuze angaqedi. Umkakhe uSelina afakaze naye. Ambuze bona angahlulwa yini yena ukuyithenga indlu edorobheni, ukube abangani bakhe bakgonile.
Okungaphakathi
Nabazongena ekhaya kube khona abambonileko uTjhabangu bona uvela ngedorobheni. Ithi ingajama ikoloyi esangweni kwaTjhabangu kube sebakhona. Badoswa nguGedeon phambili. Avele azicabangele basangena ngesango uTjhabangu bona bafunani. Ngokwazi uNaSukwini athi purukutja msinya aye kwakhe. Akhambe nomntwana, ngomnqopho wokuyokuzama bona akunanto angamthulisa ngayo na? Nendlala sekuyibambile.
"NaMkoneni yothathe itjadlanakho mma, ungilandele." Ukhuluma nje, selaphuma ngesango uyesibayeni. Afike elitjeni kuyise uMabhontjisi aguqe, alindele umkakhe. Eze uNaMkoneni afese aguqele lapha kujana. Phela ngusosokana ekuguqwe kuye lo. Alivule uMasuku lelorhajana. Athele ekatjheni. Asele akhafule. Ayokuseza nomkakhe. Naye akhafule. Abuye afike aguqe godu.
"Kanti-ke kwesibili sizokurara abantu nabangani bethu bezinye iinkolo nabezwa bona siqothe uPrinsipali nokufika afika. Singakamazi nokobana imikgwakhe injani. Ngathana bekasele aneenyanga ezimbadlwa na bekuzakuzwakala. Phela ukwenza into ngozwabethi, kuvame ukuba nobudlhadlha ngaphakathi." litjho ihlombe eklasini, bekungathi nemilozi ithoma ukuviyoza.
"Kungcono nakunjalo." Alayelise uSesana. Sekusile ngombana i-iri lokuthoma nakusako selibethile.
"Mma ithumba engithe ungiphandlese lona nali. Namhlanje nangiphuma esibhedlela ngehlele ngale ngenzasi kwababa uTjhoba. Ngiswe kubona bona akusenanto elungako ngami. Ngiswe kubona bona sengiyakhamba emhlabeni. Akusikho ukuvelelwa mabhadi ngamabomu lokhu. Kunomkhokha okhona."
"Nangabe khewawabona amakhuwa akhe imikhukhu ngemva kwezindlu ngesimanga semindeni emibili, ngitjho abazali, ulise. Indlela isiko lethu lingakho alihlangani lamakhuwa. Lokho ungakulibali. kusekunengi okuzokubhedlha. Basazokhula abantwabakho, ubone kuhle lento engiyitjhoko. Nawufuna ukuphila isikhuwa njengobana sewucabangile, bopha ihloko ngomutja. Yiba nesibindi. Unyoko noyihlo balahle. Umntwanakho emva kobana sele akhulile, wendile nanyana akakendi, akasabi nendawo la ngendlini. Nakungasinjalo, kude phambili ndodekhethu. Uzwa kuhle nje?" Kuphefumula uNkosi okhamba noZwane. Athule uMbizelwa aqale umkakhe ngemehlweni.
"Kumbi ndodana. Asisenamahlalo sinonyoko usibona sesingena nentundukazi engaka. Sithe asizokufela lapha kuwe ndodana. Kumbi elokitjhini. Abantu balala ngaphandle amalanga la. Manje nokho thina singcono ngombana nakhu ukhona wena ndodana," kutjho uyise kaMbizelwa. Bakhuluma nje bayahlika elorini. Bangena ngendlini. Mbala kuyazitjho bona kusemakhuweni la. Bumanyamanya cmabodeni. Bathi bangahlala kuhle banzinze, iminyembezi ibonakale yehla kancani emihlathini kaMbizelwa. Abize umkakhe uSelina. Eze. Ambawe bona ahlale phasi. Enze njalo. Unina kaMbizelwa abathome ukwethuka kancani. Aphulule imiyeko. Adose iindlebe.
"Yiza nayo motanami sizwe."
"Kuphi? UMnqophisi walapha ngisebenza khona ePick 'n Pay uzokulalaphi, njengobana seyinyanga atjho bona ufuna ukuthatha ilifu azoyidlela la nje?" kuphendula umkakhe.
"Utjho njani? Njengobanyana bewusiphala soke ngesikhathi sitlola ama-test phakathi konyaka nje."
Ukobana uZimu mkhulu kwabonakala ngoMdoswa ekuseni nakuthatha ukusa, selakokoda emnyango welawu lakaS'bhono. Ngokutjho bona nguye uMdoswa okokodako kwasiza ngombana ubangeze avule emnyango uS'bhono. Nakhona sele angenile, wangena amasolokohlo. UNgwenya aloko adose amehlo evenini ngaphandle, athi Mdoswa uyabuya, do. Ngesikade mbala wabuya akhamba noS'bhono. Baphuma ngelawini nje, isikhathi seli-iri lesibili ekuseni. US'bhono selakhombisa bona nokho iinkobe zivathiwe kwanje.
Lomhlolo uThumana uziphose kiwo angakatjheli ekuseni nakaya esikolweni. Indlela abakhamba ngayo ayikhambi la ngehlathini. Lendlela eratha ehlathini bakhamba ngayo navane sele isikhathi sikhambile. Kutjho khona-ke bona uThumana aze akhambe ngalendlela namhlanje, besele atjhiywe sikhathi. Phezu kobana amncani uzithele endabeni ekulu. Unina kaTitosi ulila nje, uyayikholwa lendaba eze noThumana.
Lithe naliya emadineni, waphuma waya kwaDora umnganakhe. Ukhamba nje uyazi bona nanyana angabuya ebusuku, uzokofumana indodakwakhe ingekho. Ungala bona itjhayisa nge-iri lesine emsebenzini. Ngetjhudu amfumane akhona uDora.
"NaMkoneni ngifune ngidiniwe kwanje. KwaLitho ngibuya khona. KwaPungutjha ngiyile. EMkobola bangibonile. Ngizizwa ngingasanawo amadolo aqinileko," kutjho uMasuku. Ilanga liqeda ukuveza ihloko. Ukhuluma nje, uhlezi erhodlweni esitupeni, ufaka amapatlagwanakhe. Ngengqondo usazibuza bona kukuphi lapha angakayi khona. I-ovorolo ayembetheko sikhumba sakagubudu. Irubele mmonyani. Phela ukhamba ahlahlathe emahlathini nemasimini.
"Baba kaNomasonto kanti wangathi uyagula nje namhlanje kwenzenjani?" kubuza umkaMbizelwa.
Angasaratharatha uDorhodere. Athathe zakhe. Amphathe ehloko, aye ezandleni. Abeke iinsinjana zokuthukula emabeleni nesifubeni.
"Yeyi ngithi vula la wena. Ufuna ukubonani?" Iyabhodla ingwenya njalo. Ikoloyi ijanyiswe lapha. Icinywe yasukelwa namalampa akhanya njalo. Eze umfazabantu azokuvula. Avule. Angene uMadzela. Libike iphunga lotjwala bona bekumnandi la abuya khona. Abuyele ngekamurwini yakhe uVelemina ayokulala.
"Bandamela S'bhono uNgwenya ukuphathele ikulumo," kusatjho uMdoswa. Ngaleso sikhathi ihliziyo kaNgwenya ibethela phezulu.
Uphadlhalale umhlangano. Azizwe afuna ukuthabuluka uSoMngetjani, kodwana kungavumi kuhle. Phela ulobile. Umhlangano awutjho bona iinkomo zakhe zitholakele. Ziyile. Isibaya simila imbuya. UMasuku ajamajame nenye indoda balilelane. Nayo lendoda yalahlekelwa yikabi ekulu, nyakenye. Bathi bangaqeda ukulilelana uMasuku abambe eya ngekhaya. Ilanga selijikile. Kade adlulile amadina. Aphume endleleni ekulu uMasuku akhambe ngezifahla emahlathini. Mhlambe angahlangana nezinye zeenkomo zakhe. Akazi. Kwezinye iindawo unonde ehlika, akhakhambakhambe ngeenyawo hlangana nehlathi. Afese bona ngathana angazibona. Akhambe njalo uMasuku abayame umlanjana okhamba ngenzasi kweBabethu. Uthe nakathi vumbu ngaphetjheya kweMabuyeni labe sele lifuna abesana babuthe, ilanga. Kwamkhanyela bona nanamhlanje ubethe phasi. Akakazitholi. Ubuye lize. Nokho uphumbuthe wabe wayokuwela embizweni ebekangakayilindeli. Ngetjhudu kunesibopho nesiqunto esithethweko kiloyo mhlangano.
"Uyala umthetho wedorobho ndodekhethu. Awulale phasi msinyazana woke lomkhukhu," kutjho ipholisa uZwane.
"Help the helpless!
"Ngiyanithokoza sitjhaba sakwaMaza. Ngiyanithokoza baphathi befundo, kanye nani bantwana balesisikolo iMadoda. Ngizizwa ngithabe khulu ukwamukelwa kwami ngini. Akukavami lokhu engikubonako. Namhlanje aboPrinsipali sebayaqothwa. Namhlanje aboPrinsipali sebezwa ngabantwana namatitjhere. Litjhudu leli engilibonako. Bubuntu lobu engibubonako. Yituthuko le engiyibonako. Ningisize nibambisane nami. Ningibonise lapha ngona khona. Ngithokoza namatitjhere ngokuzimisela kwawo ukwenza lomnyanya ube yipumelelo. Ngiyathokoza." Litjhe ihlombe, kuguduze neengubhu, kuviyoze nemilozi. Ahlale phasi. Siphakame isandla somunye umzali lapha hlangana nenengi. Asikime loyo mzali. Alotjhise agede. Abeke mabili zwi.
Indaba kaSesana yokulila ngokungazi litho imrare. Njalo nakutlolwa ama-test esikolweni bekathola imitlomelo ephezulu. Sekutjho ukuthini-ke kwanje nasele athi akazi litho. UFikile ambone kumumuntu ombetha ngezimanzi uSesana. Ambawe bona ahlale phasi basizane lapha bahluleka khona. Ale uSesana. Asisekho isikhathi sokubuyekeza iimfundo zoke, nawumumuntu onjengaye nje. Iye ukube ubanjengoFikile ngakuncono. Uragile tle uFikile. Nanyana ubangakhombisi ihloko ethambileko kangako esikolweni, kodwana indima ayisebenze unyaka woke uyayibona.
"Siyathokoza baba ngomsebenzi owenzele ivikili lakwa-OK; namhlanje. IMininjere yala e-OK ithi iyakuthokoza ngokungazinyazi kwakho . bona umumuntu. Ufana nathi nje. Namhlanje ivikili lenze inzuzo ephezulu ngokuba khona kwakho. Njenganje sesikhathi sokuvala. Nanti ikhulu lamaranda bakwa-OK bathi ihliziywakho ingahlali ibalisa idabuka ngoburhole bakho. Umumuntu ophilileko ofana nanoma ngubani ophilileko. UZimu akwehlisele itjhudu nethabo ebuphilweni bakho nomndeni neenini zakho." Ithi ingaqeda ukukhuluma imnikele iR100,00 esandleni. Kulile ihlombe kilabo ababungulele isirhole ngokusirhawukela nokuzwelela umbhino waso.
"Soloko kwangeveke egadungileko akunanesi, akunamabhalana, ngitjho nodorhodere tle, akunamuntu. Ngcono isigulani oze naso leso, ubuyele naso ekhaya bekuphele lesisiqanto esathathwa zizakhamuzi zala, eMhluzi."
Disqualified!
Ikulumo kaSithole ikhambe nobufakazi bemisebenzi kaMadosela. Akhuphe iintifiketi azithola la abuya khona ngekgono lakhe lokofundisa, nelokuphatha isikolo. Agcine ngeentifiketi zakhe zefundo.
"Angeze kwalunga lokho. Umthetho unelihlo lakakatsu ezintweni ezinjalo. Kwami sekuthandaza bona ngizwane naye uS'bhono loyo."
"Uyazi Fikile ngizokuvukela kuThemba ekuseni. Mhlambe nawezinye iimfundo amaphepha ngingawavusa. Phela uThemba likhozi eliphaphako."
"Ale...lu...ya! Lisizi Jehova Simakade! Nc...nc...nc!" kukhuza uTjhoba abona uJerry asunduza isitulomavilo angena ngesango. Abethwe ngelikhulu ivalo uJerry. Uthuswa sirhawu esivezwa nguTjhoba, bangakalotjhisani nokulotjhisana. Nokho azibambe, azisundaze bekangene ngendlini. Kulotjhisanwe. Kuyiqwe ngendlini uTjhoba aphorofidela ngakiyo.
Semnyaka wesibili lo, uMsikwa angasasebenzi. Soloko alahlekelwa msebenzi emva kobana lapha asebenza khona, efemini eyenza amanyathelo aqothwe ngesimanga sokutjhagala okukhulu. Ukutjhagala kwabo kwalanywa kunghala umsebenzi okwathatha inyanga yoke tomu. Emva kwalokho waba ngomunye wabeengazi zomqasa. Wakhonjwa indlela. Abomakhelwani bakhe la, eMzinoni selathoma ukubakgabhudlha. Sebambaleka ngokwazi bona akukazokwenzeka uthi unaye angakukhombeli into. Okumbi kokobana akasawuphathi nje, nomuzakhe unepoto. Umkakhe uNaPofu naye akawuphathi. Abazi bona selangugega nesibandama, bamrhawukela ngokwazi bona nendlu ahlala kiyo le. ayitjho zona. Mafokozwana asele anethela nalinako. Njengendoda ebesele iweqile amatjhumi amahlanu wominyaka, neenzukulwani besele zithe bhe. Bebalikhomba abantazana bakwakhe phela. Abesana babathathu. Baboke benza itjhumi, ngaphandle kweenzukulwani. Namunye osebenzako akekho.
"Manje nithini ngamatjhuguluko la? Vezani yenu imibono sizwe." kuthule kuthi du. "Nathula nje, Simon khulumani sizwe." Asikime uSimon aveze wakhe umbono.
Lelibhudango lamthusa uSoMngetjani. Wavuka wahlala ngamararho isikhatjhana. Babuya ubuthongo. Walala godu.
"Mitlhago baba. Vane sekunzima nawubona indoda igeleza iminyembezi," kutjho uJerry. Athule umtjhayeli angasanda khulu nemibuzo. Uyazibonela naye bona kunzima kulelisokana. Nokutjho liphuma esibhedlela? Nokho bakhambe bebafike ekhabo kaJerry. Athi asehliswa nje ekoloyini, kwakhiwe imikhanyo. Kufunwa ukubonwa qangi bona ngubani lo owehliswa yikoloyi. Labe selizwakele ilizwi lakanina ngendlini.
Sizwene
Mbala uMdoswa abone bona alibanjwa lisavela. Wamlisalisa bekwafi ka isikhathi sokutjhayisa. Uzakhulumisana naye bazigedlile.
"Uyaphi makhelwani. Tjela mina uyaphi?"
"Nc...nc...nc... uyabhudanga S'bhono yi? Wena usiratjhana somsana nje, ungabetha bani agijime la? Kgani uyafisa nanyana uyafanisa? Yinye into engizokutjela yona. Usazokubethwa ufise ngathana uyafa. Udelela khulu S'bhono," kuphendula uMdoswa.
"Yitjho-ke. Ithini ingwenya? Ingibizelani?" kubuza uS'bhono.
"Mnisi nifuna ukubonani kimi?"
Ize iteksi inqophe kwaTjhoba. Ifike ijame. Ngokusizwa mtjhayeli ehlike uJerry. Atjho bona akakazokadla isikhathi, amlinde. Ngetjhudu amfumane akhona uTjhoba.
Gulukudu! Qusu phasi. Ngutitjhere uNtuli uduleka phasi.
"Nokho ngimseze amanzi wabe wathula makhelwani," kutjho uNaSukwini amnikela umntwanakhe.
Ngaleso isikhathi isirhole simakhaza isilukazesi singathomi simkhulumise. kanti besele sisebenzile. Ngetjhudu vele sibe kude nokusikhulumisa isirhole asabantu
"NguMnisi Mkoneni lo otlole la. Nguye engigcine ngilwa naye izolo le emapholiseni. Nguye! NguMnisi ngoZimu! Lipholisa!" Atjho akhupha umlelenjanakhe uMasuku. Liginiso, iinkomo zakhe zibuyile. Zifike ngomnyama alele. "NaMkoneni ngisaphuthuma eMatjhirini. Ikhwekhwe lenarha le. ngilitholile. Iimpisi zemuka izimvu iinkhumba. Thatha mkhuhlani kuyehlela." Athi lakutja ebhasikilini yakhe. Awutjhiye ubhosa, utjakadula umhlambakhe. Ubhudanga angabhudangi. Nanguya.
"Lokho-ke mina bekungangitshwenyi. Nanje ngiyacabanga bona umuntu azame ukuyokuboleka amasenke amadala le kwasonghwana emaplasini. Ngizame ukwakha umkhukhwana la ngemuva. Bazakwazi ukuhlala kiwo. Nakwenzeka bona umma avukwe lidlozi, ubaba ambethele iingungu khona ngapho," kutjho uMbizelwa.
"Jerry uzakwenza abantu beze bagijima bathi mhlambe sivelelwe yingozi. Thula Jerry sewumkhulu bona ungalila ngalendlela. Buyisela umoyakho phasi mntwanami. Thula. Thula. Ma ... yehlisa umoya ndodana. Thula." Kuthi tseke ehliziyweni kaJerry. Kumkhanyele vele bona ungathi liyaphandleka lelithumba. Asale aba nesibindi, athule. Akhefuzele ngesibibithwani abaqede. Aphole. Umoya wehle nawo.
"Baba kuhle nasele ufikile. Ngifuna nawuyongibulunga ukhulume iginiso. Into engiyo. Ukuzibulala kwami kungesimanga sakho. Ngokungalela kwakho bona ngithathe uStephina Ramatsetse, ngobanyana amSuthu ngibona kungcono ngisuke emhlabeni. Naso-ke isizathu esenza bona ngizibophe ngomutja lo." Atjho awubamba ngesandla akhombisa uyise ojame phasi arareke neempahla esandleni. UMasanabo asarareke njalo, abantu baye ngokwanda. Ilanga selipheze lisefokothweni.
"Unjani kosikazi. Awusolisi?" Ukhuluma ngokubetha irhobhe.
"Sala kuhle S'bhono ndodana."
"Kufuzile mma ikesi ikhanye bekuse. Ngokokabani ukubizwa ngokungakafundi? Phela zikhomba ngophakathi iimfundiswa zanamhlanje. Imali ziyayiwola," kutjho uSesana, acabanga bona kufanele ayamele ngaphetjheya ekhabo kaThemba.
Tjhebe tjhebe baba. Azikapheleli. Ezinye ezingekho zizakuza. Ipengu yombani yoyingayisebenzisi. Tjhebe tjhebe qhequ.
"Nathi sibuhlungu mma ngalento embi kangaka," kutjho umkaMbizelwa.
"Sewufunde kangangani wena Themba? Phela mina ngibathe ngiyazazi kuyala. Nje, ngizokubawa bona khewusize phela." Athule uThemba abethwe livalo. Nokho lisuke godu, azizwe aba nesibindi.
"Ngelami Lelo"
Wahla...! Gulukudu phasi.
"Ndabezitha, nakwenzekako bona abazali beze, ubatjele bafike lapha bangasabi bamtjele bona akakhambe. Nokufunda akakafundi kokuyaphi. Batjho wakhe waya le KwaZulu kwabhala. Ngithi akakhambe. away with him," kagandelela utitjhere ahlezi esigodweni ebandla nekosana. Iincwadi zinonde ziphetjhulwa mumoya, kudinge bona badobhane nazo. Kuthe sekusikhathi baphethene nendaba kaPrinsipali omutjha, kwabonakala bona nalinye lakaNtuli eliwele phasi alikho. Ahlabe azwakala kuMrhetjha.
"Ngizakuhlephulela lokha," kuphendula uMdoswa.
"Nami ngathana ubaba uyangamukela. Ngiphumule." Ubalabala ngehliziyo uSoMngetjani.
"Kanti ufikela ngakuphi Jerry? Awuyi ngakwenu na?" kubuza unina.
"Mma kanti isibongo sami ngisiphi?" Athule athi uqala unina, ahluleke. Aqale phasi uJerry. UNaMasindakulu atjho ngehliziyo bona into ebekayinukelela ivelile. Limsawule ivalo, ezwe ehla ingurumela uNaMasindakulu. Athi ufuna ukuphuma ngomnyango abuye lokhanyana, ihliziyo imbuze bona uzabe uyararulula ngalokho na? Kutholakale bona uzabe uyabaleka esikhundleni sokurarulula.
Kube njalo. Abanye bebajame ngeenyawo. Umhloli uSithole ukhona. UPrinsipali omutjha uMadosela ukhona. Uzibophile. Uvulwe umnyanya. Zikhulume iinkhulumi kulile ihlombe. Ikhwaya yesikolo inandise ngombhino, kube mnandi kube njaya.
"Nginjenje namblanje mma, ngesimanga sokobana i..." UJerry arhuwelele ngokulila lokobana kuzwe nomuntu odlula ngendlela. Eqe unina lapha phasi ayomgona. Alinge ukumvala umlomo ngetjadlana ayembetheko. Kungasizi kokuyaphi.
"Kwenzanjani ngomkakho Tjhabangu?"
"Kunjalo bab'uNgwenya. Ngiyathokoza nentwanyana le ubab'uNgwenya angililisa ngayo. Nokho ikulungwana iyabonakala. Nje ekuseni ngizakuvukela khona lapha phetjheya emapholiseni. Ngiyokusula icala." US'bhono ukhuluma nje isandla singesikhwameni esifake ikulungwana yamaranda.
"Mhlambe mumuntu oneqizu nje, asazi," kusagandela uLetta. Kuzwakale asekelwa ngabanye.
"Yosale ungisa ngakwethu mma." Bathi nabafika neembulawo bazokubulala inyoka leyo, uNaMasindakulu abasele ayongena ngakwakhe nendodanakhe.
Beyibabuhlungu ihliziyo yaso lesisirhole nangabe umuntu uyadlula nje, angasiqala nokusiqala. Silile ngehliziyo.
"Nasingababeka ngapha ngekamurweni yeemvakatjhi kungaba njani kosikazi?" Ubuza ngokurabhela.
"Khambani la! Sukani ngifuna ukuphumula mina! Nizakubuya nasele ningisa kibobamkhulu, ethuneni. Khambani! Sukani aningizwa na?" Ubaqotjha nje uyalila lapha phezulu.
Help the blind.
"Maye ngathana besidlile bekuzoba mnandi!" kutjho uNaPofu.
Asikime ngehla kweenhloko zomkakhe uTjhabangu agijimele emrhaleni. Athi ufuna iinomboro zakadorhodere womndenakhe angazitholi. Akhumbule bona konje zisesikhwameni sakhe seencwadi.
"Mm... Uyayibeka mntanami, uyezwakala. Ngivuma nawe," kutjho ikosi uMrhetjha.
"Ikomo yintatha yendoda ekhaya. Nasilahlekelwa yifuyo nje, sizobalobolela ngani abantwabethu? Sizobathombisa ngani abantwabethu? Sizobawisela njani abantwabethu? Sizowaphahlela ngani amadlozethu. Sizokubulungwa ngani? Ngiyabuza sizwe?" Athule kancani umphathi womblangano. Ikosi nasi nayo ilalele. Umhlangano uvungame, ukutjengisa bona likhwekhwe mbala lento esele ikhona. UMasuku abonakale aphaya nezandla, akhomba koke lapha amehlwakhe akgona ukubona khona. Ukhomba nje, uyathukana naye.
"Nx ngiphenduka inja ngesimanga sakho wena. Uyabona nje," kutjho uGiya anqophise kuTitosi.
"Bambelela Kabini. Ifundo lilitje. Iyenjiwa. Ngizwe noyihlo sele akurhawukela ebusuku nakathi uyaphuma abona ngelawini lakho kusakhanya, kanti sekusile. Mntwanami kuyasithokozisa emoyeni lokho sinoyihlo. Bopha iinthimba zakho Kabini," kutjho unina.
"Angeze ngakutjela dorhodere. Sekwathi ebusuku kulelwe waphaphama walila ngesihlabi. Ngathi yincani, samdlangela. Kwaba buyaluyalu ngizama ukumseza iinhlahlana ebenginazo ezibulala iinhlabi, kodwana kwala. Ngikhuluma nje angikalali. Ngilele ngihlezi ngingasazi bona ngithathe ini ngiyivange nani. Ngapha nokuncazana nakhu, akulili kuthi napa bayeza. Nokumunya akukgoni ngobanyana isihlabesi simbamba sigijime namabele la. Abe buhlungu womabili," kutjho uTjhabangu kublengezela ibhurugu.
"Uphi?"
"Yeyi nami sengihlangene ihloko kwanje NaSukwini. Ngiyephi njengobana kudorhodere siyile sabetha phasi. Sibuya esibhedlela sibethe phasi. Manje akusingcono umuntu abuyele ekhaya?" kuphendula -uTjhabangu ararene ihloko.
"Sekwenzanjani-ke mnakwethu?" kubuza umtjhayeli sebayongena ekhaya.
Ngesikhatjhana nje yabe seyijame kwadorhodere ikoloyi. Akuthathi ngitjho itjhumi lemizuzu ukuya edorobheni. Abantu abanengi bala elokitjhini bavele bazikhambele ngeenyawo nabaya emisebenzini. Athi angafika kwadorhodere bavele babambisane banoNaSukwini, behlise uNaMaphosa. Bangene kudorhodere.
"Kufanele ngibonakale ngigula. Kunesihlabi esikhulu esingigeda amandla. Senza ingqondwami izule. Nawe uyangibona, nomzimbami uyehla." Uphendula uqale umabonakude uMbizelwa. Umkakhe umbuza nje, sekumalangana aqaleka angakathabi, adla amathambo wenggondo. Lento emphetheko akusibo ubulwelwe, miraro nobudisi esele abubona bumsahlele. Asikime uMbizelwa ayokuthathela umkakhe inyeva elimhlabako, incwadi. ibuya kuyise nonina eMamelodi. Ayinikele umkakhe bona azifundele.
Ekuseni bekadlala. Aphosa abanye ngamagade. Nangaphandle koNgwenya nabanye khebafune ukumqeda, nasele athoma ukubahleka ubudlhadlha. Nokho abanye bavele batjho bona, wenziwa kukhula. Unobuntwana phakathi. Nanyana kwenzekile bona omunye ambethe, akusizi litho. Uyahlalahlala lokhanyana athome godu.
Ubuthongo bambamba nakusako uNtuli mhlokho. Ingqondo yazula naso soke isikolo, ifuna bona ngathana sekungoLesihlanu. UMadosela azokwazi ukubona enganatjani. Ngobuhlungu behliziyo nokuzula kwengqondo kwadala bona avuke ebusuku ayorhubhulula zoke iintifiketi zakhe aziqalisise.
"Angitjhiyi litho. Ngifuna ukuyithola yoke imitlomelo yephepha lalesisifundo," kutjho uSesana ngehliziyo, abona lemibuzo efuna ukuzenza ngcono ngaye. Aphose amehlo kumhloli oyena otjheje ukutlolwa kweenhlanhlubo zabo. Ambone ahlezi lapha phambili. Aphethe iguranda afunda. Angasawatjhidisi amehlo phezu kwakhe. Isandla esinye siye ebeleni. Sibuye. Likhulu leliphepha atlole kilo iimpendulo. Alivule kuhle kancani. Alifake hlangana naleli eliphethe imibuzo. Athi angaqeda awabuyise amehlo kumhloli. Utjhe umsobo.
"Angazi ngizokuthoma ngaliphi nakunje'" kutjho uJerry ngehliziyo azigeda angena kwabo.
"Sokana nawufuna izinto zakho zilunge zoke, ilizwi lakaJehova oseZulwini lithi, yokhambe uyokubawa unyoko akutjele isibongo sakho. USimelani akusiso isibongo sakho. Unyoko athi angakutjela ukhambe notjwala uye ekhenu, la ubelethwa khona. Ufike ubatjele bona ubuyile ekhaya. Uzokuthatha isibongo ekungesakho. Amen!"
"Imihlolo iyangithanda mina," kutjho uNgwenya ngehliziyo. Babathe bayamrabhela alikhombe libaba umsana uMdoswa ngahlanye.
UNomzana uMadosela naye abawiwe bona abe nelizwana.
"Uyangibulalisa Giya! Uyangibulalisa yi?" Urhuwelela uyaragwa kuyiwa ekhaya. UGiya ukhamba azesula iingazi eziphuma ngeempumulweni. UMasanabo nakafika ekhaya wakhupha iimbuzi ezimbili ngesibayeni, enye yaya koGiya enye koThumana. Kwatjho bona akukho angakutjho uNaMdawu kuMasanabo ngaphandle kokuthi:
"Yincani leyomali. Ayilingani nepama neengazi eziphume la ngemlonyeni. Angekhe ngalisula. Futhi ngifuna uyomtjela nawufunako. Angangithathi ngesincele uNgwenya. Ngifuna ukumfundisela abanengi. Nakafuna ngicole akalethe imali etjhisiweko. Hayi ingogo," kutjho uS'bhono ahlukana noMdoswa, omunye nomunye athatha yakhe indlela. "Ngaphandle kwekulungwana yamaranda, akakazokubona lokho."
Acabange asakhula basahlala emapulasini. Ngamehlo wengqondo abone amasimu wakwabo, neenkomo zakayise nebisi ebabelisenga mihle namalanga. Athi ucabanga ipilo ayiphilako nje, afise ngathana wabhubha asesemncani. "Ngibawa ungayisoli imizamo esele ingifikela kilamalanga NaPofu. Ngiyagandeleleka bona ngife ngilingile. Ekuseni ngizokhamba ngiye edorobheni, khengiyokulinga ngenye indlela. Mhlambe abobamkhulu bangaba nami, asazi," kutjho uMsikwa atlhuwisa.
"Awa nami akusangidingi lokho S'bhono. Kudinga yena," kutjho uMdoswa.
Sizwene
"Izinto zitjhugulukile ukusukela manje. Akusenamntwana ozokuvunyelwa apheme iinhluthu, nanyana aqhine. Nina besana amabhrugu amade akasafuneki. Ukulova akusekho. Walova uyaqothwa esikolweni. Boke abangakakhokhi imali yesikolo, bazokuqothwa. Nina bantazana into yenu yokwembatha amabhrugu emakhaya, ngeempelaveke ayisafuneki. Wabonwa ulembethe, ngoMvulo uyinyamana kakatsu. Ukuphuma eklasini ngesikhathi sesifundo uye endlwaneni akusavunyelwa. Ukubetjhwa ngemvubu nawonileko kunzinzisiwe. Nizokudosa ngoMadosela," kutjho uNtuli ahlezi phezu kwetafula ngeklasini. Anonde atjhisa isegerede, athi fuqa fuqa intuthu ibe ngathi lilifu ngehla kwakhe. Abesana ababhemako bazizwe sele barhalela, kungathi bangathi tjhelele nabo, khebayokuthintathinta lokhu esele kubasahlele.
"Sifanele senze nje-ke isitjhaba esivuthiwoko. Sijame ngeenyawo nasizwa umkhosi," kutjho uNtuli ngehliziyo akarwa kubona amaqhegwana neenlukazi sezinyukela kwaMrhetjha, yena ehlela esikolweni.
Ilile isimbi ethi woke umuntu akabandamele ahlale phasi kuthonywe.
"Godlo godlo!" kuthi ntse.
"Sh... Themba sesiyahleba-ke kwanje. Ungibona ngilapha nje, ngisebudisini. Angikafundi litho mina. Manje ngithe akhengize la kuwe mhlambe unezinja. Ngiyakurabhela Themba nawunazo ngilekelela. Phela kungadlula lakusasa sengikho," kurabbela uSesana.
Athathe isikhatjhana uS'bhono ukobana avuke. Iinkwekwezi zithi vilivili emehlweni. Athi uphatha ipumulo sibe bovu be isandla. Litjhe ihleko lalabo ababonako. Sebajame bathiyelele ngeenrharafu neempiki.
Mbala koke akucabangako uMbizelwa alinge ukukulungisa ngekani. Awathole amadlakadlakana wamasenke. Ngelanga elilandelako avele angayi emsebenzini. Kube buyaluyalu ngemva kwendlu kwakhe. Phela lendlu ahlala kiyo angeze yabamumatha boke nabazali bakhe. Kulile umgqala. Kulile inondo nesipikiri. Phezu kobana amanye aneentunja layo masenke, kodwana kungabonakali. Awakhe ubemuhle umkhukhu.
"Nxanxabe baba," kutjho uMdoswa.
"Sesana, ufuze ngathi uzangenzela iintangana ezibovana wena. Uthunyelwe ngubani la, kimi? Mhlambe ngiyakurhaba nje angazi. Utjho liphi isizo kgani?" kubuza uThemba ngokungavuthwa kuhle ehliziyweni. Uyasola. Njani uSesana angeza kuye, ukube uSesana waziwa njengomahlakaniphana esikolweni? UThemba afikelwe yingqondo yokobana mhlambe uSesana uzomsenga okuthileko. Naye uSesana unomraro wokuvezela uThemba lento eze ngayo.
"Sizwe sibona amadoda alala phasi ngamathumbu. Mihle namalanga kunendoda eyetjelwe ikomo, nanyana isibaya soke. Lendaba yokwetjelwa ifuyo seyande nalo loke lakwaNdebele. EMkobola kwetjiwa iinkomo zamadoda. KwaLibangeni kwetjiwa iinkomo zamadoda. ELitho kwetjiwa iinkomo zamadoda. KwaPungutjha iinkomo zikhamba ngomnyama. Madoda sizoyithini lento esisahlele kangaka? Emapholiseni siya siyile kodwana amasela solo akaveli." Kudume ikundla kileyokulumo. Kuwahlwe nezandla.
"I.alela-ke Tjhabangu. Kunomraro omkhulu la. Umkakho lo, angasinda angasindi. Lesisihlabi esimphetheko siyingozi. Akhona amapilisi angamsiza, kodwana isilodlhelo salapho abekwa khona, soloko sakhamba nodade ongisizako. Ngiyathemba uyakhumbula bona semalanga abantu bangasezi emisebenzini, angitjho? Manje akunancedo engingakusiza ngalo njenganje. Ongakwenza kukobana urhabele lapha esibhedlela. Ayokulaliswa umkakho lo, azokwazi ukuyokuhlinzwa," kutjho udorhodere aphethe iinsinjana zakhe zokuhlahluba. Kuthi gqifi ehliziyweni kaTjhabangu. Azibone angohluphekileko. Azibone amfelwa. UNaSukwini azivale ubuso ngezandla zombili. Atjengise ukuhlulwa minyembezi. Nangu uNaMaphosa uquma komhlolo. Uphathekile.
UTjhabangu naye uthe angakatjheji wazifumana ahlangana nalabo abayimbijana. Phela nangu umkakhe uNaMaphosa ubangwa neenzibi. Liphuma nje ilanga lanamhlanje balele bangakalali ebusuku. Simphethe isihlabi ngaphasi kwebele langesinceleni siyamdabula. Indodakwakhe ayisazazi bona yenzeni.
"Kusesekumbi NaSukwini." Angabi naso isibindi sokuhlala ambukele uNaSukwini. Alayelise akhambe. UTjhabangu athule ayokuhlala eduze nomkakhe, agone umntwana. Kurhwalale kuqede. Abantwabakhe esele babakhudlwana bakhambe bayokulala. UTjhabangu athi  hlanu komkakhe athi qubatjha. Umntwana amlalise hlangana naye nomkakhe. Ngaphambi kobana alale, abuyele emadolweni. Abawe kuZimu
"Jama ngeenyawo Ndabezitha. Betha umkhosi ubize isitjhabesi. Usitjele bona ngoLesihlanu singalibeki inyawo laso lapha esikolweni. Phela kuthiwe ngoLesihlanu kufuze kube mnyanya wokumamakela. Manje wena njengekosana ephetheko unawo amandla, wokuwukhandela umnyanya lo ungabi yipumelelo. Abazali bazakuzwa nawukhulumako. Isitjhabesi kufuze sazi bona sikhona thina abantwana baso. Iinkhundlezi abazinikele thina. Sizaziphatha. Nakhu bengiphethe iinyanga ezine, kunganaPrinsipali. Khange kube namatjhada nakancani. Kwenziwe yini bangasinikeli mine isikhundlesi? Ngithi kwenziwa yini lokho? Kukusigandelela kodwa lokho. Akakhambe abuyele la bekakhona," ku sekela uNtuli ngokubona bona uMrhetjha umuzwa tle.
"Ndodana ngiyakurabhela. Ngibetha izandla. Musa ukuzibulala."
"Ukuwuphi umuthi, mntwana...mi! Ukuwu...phi! May' umntwanami! Ma...y' uTitosi!" Uyalila uNaMdawu. Sebafikile ehlathini. Indaba kukobana uThumana usawufuna ngamehlo loyo muthi. Amagojwana abukhali amhlabako akasawezwa uNaMdawu. Neengazi esele zibovu enyaweni langesinceleni akaziboni. Ubona umntwanakhe ngamehlo wengqondo. Alenge emthini angasaphili.
Kuthi basatlhagatlhaga nokumrabhela njalo, athi ve uGiya, omngani kaTitosi. Naye besele ezwile bona umnganakhe uTitosi, ungehlathini kwaNgodozi uyazibulala. Uza nje uzokuhlola bona liqiniso na. Phela bamamathe nelimu. Isikhathi esinengi abahlukani. Nanje sekwaphosiseka bona angazi bona umnganakhe lo unqophe ukuzibulala ngendlela yokuzilengisa. Ngetjhudu elimbi indaba le. ifike kuye asemarhamulweni. Uza nje, ubuthwele ngembambo uGiya. Utherezela uza khona la kugcwele khona abantu abalinga ukusiza uTitosi.
Basahlangene phezulu ngcenkulumo zokungczwani, babone ngelori ijama esangweni. Umthwalo ungaka. Kubonakala nje, ngamabhokisi agcwele ipahla. Okhunye kuphuthelwe ngeengubo kwaphoswa phezulu. Kulayitjhwe iinkasi, iintofil, iimpoto, masofa neentafula. Ithi ingajama aphume ayihlangabeze bangakehliki, uMbizelwa.
"Ngizakubulala Ngezandla"
Go go go!" kuthi nya.
"Njani mntwanami silayele nje bona usilinde?" kuphendula unina kaMbizelwa.
"Awu, sinjalo isilonda esibhibhidlhela umniniso," kutjho umkakhe ngehliziyo ngokubona umkhukhukazi ujame emzinakhe.
"Nitjho bona anginalungelo lokuhlala nomma nobaba la kwami? Ngimumuntu onzima? Wena pholisa ufuna ukuthini? Phela sibabantu thina. Lomkhukhu ngiwakhela umma nobaba. Nanithi angikafuzi ngakhe izindlu zamagagogo la, nitjho bona umma nobaba ngibasephi? Ngibahlubuke? Ngibalahle? khuluma Zwane!" UMbizelwa ulwa kwamanikelela. Ulwa nje ungomganga. Bamfikele angakambathi aboZwane.
Ukhamba awa avuke godu. Solo kwayizolo akakalali. Ulele arhamula ubusuku Nangaphandle kobana kubangani banoTitosi, bakhule boke, bakhulela kiso lesisigodi sakwaNgodozi. Bafunda sikolo sinye bobabili. Basilisa bobabili isikolo nabayokuwela. Namhlanje masokana asele alingene ukuthatha abafazi bobabili. Ngikho lokhu okumenza asikime atherezele eze la kufele khona umnganakhe. Ngesimanga sokobana angamele khulu iinkapho uGiya, kwezwakala aseza lapha. Abamaziko baje babuzana bona nakunguye uzokufunani-ke la. Abanye bavele bamrhuwelela aseza bona akakhambe la. Ukumnina kwabo kwenziwa kokumbona bona udakiwe. Bamnina nje akayingeni leyo yena. Uyeza. Uyatherezela uyeza. Ukhambe agebezela njalo wabe wafika.
"Yeyi siyafelwa la! Kanti niyephi manesi?" kurhuwelela uTjhabangu, kuthi akathukane kuye la kuyako. UFihliwe naye athandaze bona uTjhabangu angamboni. Phela weza ngokunyonyoba la emsebenzini. Nekhaya soloko akhamba emva komhlangano. Nange ambona uTjhabangu, angalilayelisa iphasi. Kwezwanwa phela bona akekho ofuze awuphathe kungakalungiswa iinghonghoyilo zabo. Kunjalo nje usihlalo weMhluzi oweza nalesisiqunto nguye uTjhabangu lo. Leyonto imenze abhacele ukufa nokuphila uFihliwe. Kube khona isigulani esivelako. Sivele siyilamule msinya ephethe uTjhabangu.
"Usalele ngoZimu," kutjho uSesana ngehliziyo. Athathe lelo phepha ekufuze alibuyisele endawenalo, alibhince kuhle ngobunono bakakatsu. Alithi hlwi emabeleni. Akhohlakhohlele kancani ukuvimba. Athi nakabuyisela amehlo kuMasilela obekahlezi lapha phambili, amthole sele ajame la ngehla kwakhe. "Yolikhuphe mntanami. Sengilibonile gogo."
"Uthini? Namanesi awekho nje?"
"Mmuuu..." Ziinkomo. Abandamele uMasuku nomkakhe.
"Naso-ke ifundo anayo. Nasi nesitifikethi sakhe. Niyasibona?" Litjho ihlombe. Ahlale phasi uSithole. Nanguya uNtuli ujuluke uyafa. Unonde athalaza ikosana uMrhetjha, osele ambalekisela amehlo. Nabesana ebekarerarera nabo amalanga la woke, sengibo abahlalele eduze netafula ehlezi iinkhulu phambili. Izandla ziwahlwa ngibo qangi.
Hawu saze sabhubha uphila mntwanami. UMasipalada seleze kabili azositjela bona siphume kilendlu, ngombana sihluleka ukuyikhokhela. Alo-ke mntwanaini sizoyithathaphi I- R 4 561,13 esiyikweledako leyo nokusebenza singasebenzi nje. Uyazi uyihlo walahlekelwa msebenzi. Mina anginayo ipilo. Ngiphethwe lidlozi.Sinoyihlo sesithembele kuwe. Uzase usifihle, khona lapho. Uyihlo uthi usilindelehe-ke ngomgqibelo.
Kulile ihlombe uMasuku nakatjho njalo.
"We! Usibo..."
"Lokho ngeze kwenzeke Ntuli. Nithi senifundile nikwitikwitiza nizokuphathwa maphandle? Angeze mntanami," kufunga ikosana yesigodi sakwaMaza.
"Sewuzizwa njani kwanje njengombana khewasela isihlahla nje?" UTjhabangu ubuza uguqe ngeenhloko zomkakhe. Uphethe ubaphetjani bakhe obusese lisana elinenyanga, uSiphiwe.
"Nijameleni-ke nina? Ayigobe!" Omunye nomunye atjho ahloma ihloko phasi, kuraramale iimphanga. Kusetjenzwe. Ilanga likhupha itsikizi ebharasini. Akhwele evenini uNgwenya ngomkhabakazi arhorhe. Umbethe ebovu i-ovorolo wathwala nengwani ekulu yelanga. Uya e-ofisini yabo ekulu uyokubika kumphathi wakhe bona umsebenzi uraga kuhle. Ukhamba nje, uS'bhono usatlhaga lokuvuka nokukhafula ihlabathi esele ihlangene neengazi. Mbala athi uyaziqala azifumane agcwele ihlabathi ngitjho nehloko.
"Kunzima ephasini," kutjho uMbizelwa ngehliziyo. Vele awufuze.
"UTitosi ungale ngehlathini uyazibulala."
Loke ilanga lanamhlanjesi akakenzi litho uNtuli. Enye nenye iklasi angena kiyo uba nemibuzwana ethileko ayibuzako.
UMnisi athi usagegele ngembuyeni kungene umsobo, uMasuku. Ezwe kugongobala uthubhakguru uMnisi. Kube selangaphakathi uSoMngetjani, uMasuku.
Iphume ilori. Nasiya. Zisale zehla ezimathosi kuMbizelwa. Zehlele ngaphakathi. Kuthi kanti kusemini, abone kungcono ayokulala azibuze aziphendule kuhle, ayedwa. Umbuzo owamcabangisa khulu ngothi; "Ngizokuphumelela njani ukufa ihliziyo ngiphila na?"
Eqe uNaMdawu. Asukele ipoto inephehlo ngaphakathi. Ahlabe umkhosi. Kudume umlanjana ongenzasi kwemizi yakwaNgodozi. Awubuyelele godu ngamandla, awuhlabe awulawule. Uzwakale ngitjho ngaphetjheya emizini eyakhele ikhuwa uMadubula. Kuphunywe ngezindlini, kuhlolwe. Nanguya uNaMdawu uthwele imikhono ehloko utjhinga ehlathini. Phambili kudosa uThumana umntazanyana kamakhelwanakhe. UNaMdawu uyalila. UThumana naye angasabambeleli, alile. Badumuke boke abantu bemizi eyakhelene noMasanabo, kileliplasi lakaNgodozi. Balandele uNaMdawu, ogijima atjhinga ngehlathini.
"Themba, ngibawa ungathuki nakancani." Asikime uSesana ayokuhlola emnyango afumane bona, akunamuntu eduze ongabathikazisa. Abadala napa ngaphandle benza imisetjenzanabo.
Okufike kwenza lesisirhole pheze siphuke umoya, kunye. Sithe sisabungelelwe ngapha nangapha, sathola bona hlangana nalababantu kunomkhwekazaso, unina lomkakhe. Abuya kwadorhodcre, ngokuphiphila okubangwa kuluphala. Sabona isirhole sakwaKambule bona ungathi leliqhinga lizomphandla. Phela besimqalile sithulile isilukazi Sikhamba nomunye umma osaqinileko.
Uphocwe nje, kurusa kwamasenke. Nokho azitjele bona uzawutholela iferefe ngesikhathi esizako.
Kubonakale bona ivikili seliyavala. IMininjere ibone kungcono bona ikbuphe iveni isiphekelele ekhaya. Mbala basibizele ngevikilini. Sisikime. Asihluzi sithi napa bayeza isirhole sakaZimu. Nabasibuzako bona ngabe sihlala kuphi, sitjho bona sihlala khona la elokitjbini eMzinoni.
"Nanguya phezulu emthini."
Wehle umoya esirholeni. Sifise ngathana isikhathi siyafika amavikili avale, ubunengi babantu lobu burhobhe. Sizokwazi ukagoduka. Mbala isikhathi sananaba njalo. Umtjingo kuloku kumtjingo emnyango we-OK. Abantu kwangathi khona bathomako ukubona bona kunesirhole esibetha iingoma ezimnandi kulelivikili. Abanye besele babuya kwesibili ukazokulalela ukudla kweendlebe. Abanye bebezwe ngabanye bona kunekutani yezombhino kulelivikili le-OK. Sithe kanti sifisa bona ngathana isikhathi siyabetha kovalwe, sizokwazi ukugoduka, sagcina sesithi ngathana uZimu useduze besizambawa akhalibambe lingatjhingi namhlanje. Phela sekugcwele namakhuwa. Ikotikoti selidla ngitjho nemaphepha. Selize liyagcwala ngombana nazi iimponde ezimbili netjhumi zihlolile entunjaneni, ukutjengisa bona ayisangeni.
Unina kaJerry abuyele phasi lapha bekahlezi khona adla, afike ahlale. Athule. Ithi nayifuna ukugobhoza njengeyakaJerry iminyembezi, ihliziyo itjho bona nangokulila uzabe awukayenzi into ofuze uyenze.
"Ungangikhohlisi sokana. Ngithi isibongo sakho ngubani?" kubuza uTjhoba ajame ngehla kukaJerry. Iinsetjhi ziyavundlana edinini kuTjhoba. Nasiya ikesana ikhanyisile phambi kukaJerry. UJerry ugutje zeswe ngetjhila elihlaza, wabotjhwa nangesetjhi ebovu ehloko. Athandaze uTjhoba. Athimule uTjhoba. Akwitize uTjhoba. Uthuke ufile uJerry.
"Iya, kumbi-ke nasele kunje madoda." Atjho ngehliziyo. Umkakhe nangu soloko uyatjha. Selathoma nokubhubhudlha amagwebu ngomlomo kwanje. Amehlo nawo atjengisa ukungasaqini.
"SoThethiwe uqinisile. Nami bengizibonela ngala wami bona bewungalali nebusuku, ngesimanga somsebenzi. Into nje nami angazi bona ngithini. Ukulamba khona nanje amathumbu aklororoza ngendlala.
"Mina ngizakubulala ngalezi zami izandla Titosi. Angeze ngadelelwa nguyihlo ngesimanga sakho. Khona nje uhlezi njengenyonyana lapho, ucabanga bona uyasithusa. Yifa nawufuna ukufa." Adobhe nesigodo njengomuntu osele alwa uGiya. Bathi bayambamba aphunyurhe. Asiphose phezulu emthini, athi ubetha uTitosi. Siziyele la sifuna khona.
"E... ngibawa ukubuza titjhere. Ufunde kangangani uMadosela lo? Mhlambe singamqotha kanti ukube mumuntu onelwazi elikhulu," kutjho uLetta.
Kuthule isikhathi eside ngendlini. Uyalinga uNaMasindakulu ukudla, kodwana uyakatelela. Sekade kwaba nzima ngaphandle. UJerry solo akakathomi ukudla. Uzizwa asuthi, phezu kobana alambe kangaka. Usuthi ubudisi bepilo. Nakakhumbula bona bekanjani nakathonywa kusahlelwa kwakhe mabhadi la, kuthi akazibulale. Ihliziywakhe izala isizi. Kuthi akalile. Mbala itjho igeleza iminyembezi esokaneni.
"Nange ngingathoma ngokulotjhisa ugogo mma, ngingathaba khulu. Yongisunduze ungise kuye," kuphendula uJerry.
Nakuyise kube ngisweso ngokumangala, kanti babantu abajabulileko. Umtjhayeli athi wewula intundu eselorini ngaphandle, eqe uMbizelwa ayomvimba. Abuye.
"SoMngetjani qina baba. Qina, khewuphumbuphumbuthe. Phela asiketjelwa, sibulewe," kuphendula umkakhe uNaMkoneni atinazela nokumenzela umphako, azawugoma nasele alambile. Phela nakaphume nje, uzakubuya phakathi kobusuku nakangakazitholi. Asabe ukuyicaia ngemehlweni indodakwakhe uNaMkoneni. Yehle iminyembezi. Yendoda phela iyahlonitjhwa ngabengubo.Asikime uMasuku ahlole ngomthangala. Amehlo awaphose esibayeni, esizele iinkukhu. Azibone iinkomo zakhe zilele, zijamile, zikhothana, zimunyisa, zinga ziyahlabana. Kuthi akalile ngesibindi. Azikhalime. Lizenzele isigudu iliva ehliziyweni. Abuyele la bekahlezi khona. Size isibaya.
"Kulungile. Salani nomusa," kutjho unina kaMbizelwa.
"Baba ngizokubikela, ngokuluma kwenarha. Ngikhuluma nje, ngisesibayeni ebekungeseenkomo. Size baba. Msuqwa wodwa, imikhwenende isifuzile. Kwetjiwe kwetjiwa ngitjho nelelanga ikonyana. Baba ngizokulila kini noke amarharha wekhethu. Bikela nabekhethemkhulu baba. Ngetjelwe. Ngifunisani. Ngiyathokoza bakwaMasuku." Athi angaqeda ukukhuluma alithulule loke irhajana. Bungaklezi. Bunzinze bungene phasi. Asikime aye ngekhaya noNaMkoneni alandele.
"Akwande S'bhono. Ungararwa ngithi emnyamenikazi ongaka. Senziwa kulinga ukufuna iqolo nokuthula emphakathini wekhethu. E... ngiyathemba uMdoswa selakuhlathululele bona ngilila ngani ndodana. Hawu! Ungibulalelani ndodana?"
Aphume arhabile uMasuku aye ebhasikilini. Nakufuze akhwele ayidose abuyele kwakhe, kungabi njalo. UMnisi ehlisele phasi amaphaphakhe nakabona uMasuku aphuma. Ngehliziyo athi "Madlozi". Njengobana uMasuku ufike wathola kunabantu nje la, nabo besele batomulele yena amehlo. Zange khebalibone iqhegu elidala kangaka, lilwa liphenduka umgobha ngalendlela. Lento ifakele uMnisi amehlo kilababantu. Bebathi uMnisi uyasabeka njengomuntu womthetho. Kodwana nasele akhonjwa maqhegwana ngomuno ngemehlweni nje, kutjho khona bona nabo bangavuka inja ebovu kuthule umoya. Athi uyathoma vele omunye ukuvuka inja ebovu, aziphandle.
"Ngelethu Ndabezitha," kutjho amadoda afuyileko.
"Ngizakuvalela-ke wena nawurhaphako," kutjho uMnisi. Athi rhwe umntweKosi. Lendoda ethenjiswa ukuvalelwa ilinga umlambo ngedondolo nje, alikakhambi iDzibha, uMasuku. Ufike ngaphandle wafuthumala khulu ngeenkulumo zakaMnisi. Umenza umntwana. Umtjela bona acole, iinkomo zikhambile? Etjelwe isibaya soke? Angabuyela kabili. Athi tjhelele kwaMathibela. Ngetjhudu amthole akhona uMathibela. Phela yikunzi yakamakgokgo. Bathi bangalumana iindlebe abuye aphapha uMasuku. Lapha ngekhwatjheni selabhade umnthwadlana. Unxafa athintithe nehloko yedwa. Limphethe lelinyeva. Limhlaba ehliziyweni. Afike ajamise umlelenjanakhe lapha bekawujamise khona emathomeni.
"Mina ngitjho nelobubodlhana anginalo Tjhabangu. Ngini amadoda eninelungelo lokusikhambela phambili kiyo yoke into. Ngaphandle kobana ngikutjele bona nangu uNaMaphosa uyafa, ayikho engingakutjela yona nakunje," kuphendula uNaSukwini alinga ukuthulisa umntwana. Iindaba zakhe akasazazi uTjhabangu. Ikoloyi ibuyela emuva elokitjhini.
"Angekhe kwenzcke lokho. Hayi simakhuwa. Nagade sisese babantu abasesenzima ngamahlalo bengingatjho. Hayi nje. Lalela muntwokosi. Musa ukuzenza ikhuwa hlangana nabantu, ukube usazimisele ukunzinza esintwini. Zinengi izindlu zabantu abadala la edorobheni. Umma nobaba abaye kizo, njengamakhuwa. Lapho bazakuhlala kamnandi nomthetho ubagade," kuphendula uSelina.
Athule uJerry alalele iimpendulo zombuzwakhe kunina. Athi angaqeda unina ukuveza bona yena njengomfazi akanalungelo lokokhamba kubosiyazi, aragele phambili uJerry.
"Sizwe, sibawa ipengu yokwelapha lobubulwelwe. Angekhe safuya sifuyele amanye amadoda. Senze qhinga bani?" Athi angabuza ahlale phasi. Kulindelwe imibono yokwelapha. Asahlala phasi umphathi womhlangano, sibonakale isandla sakaMasuku. Angakabizwa nokubizwa bona aphosele lobubodlhana, abasele ajame ngeenyawo.
"Nxanxabe mntwanami , nxanxabe." Kude kude kuyisemkhulu.
"Kahle baba. Akuliwa la kusemthethweni. Yehlisa ilizwi nawukhulumako," kuphendula ipholisa eliphetheko, uMnisi.
Mbala atotobe abe afike ekhaya uMasuku. Kurareke nomkakhe uNoMngetiani bona wabuya kusakhanya nje, namhlanje kwenzenjani. Naliya selikhupha bokugcina ubuhle ilanga. Liyihloma kunina ihloko.
"Wuphi?"
"Mntwanami nasele utjho nje, sewudabula neyami ihliziyo. Ngingunyoko Jerry. Awukafuzi bona ukhulume ikulumo enje ngingayizwa. Yitjho bona udliwa yini emoyeni," kuphendula unina. Naliya nelanga selibonakala ngaphasi kwemithi bona selilayelisa. Neenkomo seziyezwakala la ngaphandle bona sezitjhiswa mabele. Amakonyana wona angisayiphathi yawo. Sekade athomile ukulila. Athi angakaphenduli nokuphendula uJerry, unina asikime, ayokuqala bona kunjani ngephunyaneni. Afumane nokho iimpoto sekade zakhwela eziko. Seziya ekuvuthweni. Asale azibambela zona: mathupha, ilanga belitjhinge. Kuthi sekurhwalala angene aphethe iinkotlelo ngapha nangapha. Alethele indodanakhe kwayo ukudla. Ayokuthatha kwakhe naye azokuhlala khona lapha bekahlezi khona.
"Angisazi bona ngingaya ngaphi nangifuna iinkomo zami. Ngiliphumbuthe loke lakwaNdebele. Kulungile udlile ozithetheko. Abobamkhulu bazambona," kutjho uMasuku abonakala emehlweni nebusweni bona uyibeka phasi imikhonto. Kusasa akakazimiseli ukovuka ngondi. Ufuna akhalale belenyuke. Aphumule. Kade avuka ngamasa, abuye ngomnyama. Ubabikele aboyisemkhulu bezwile. Mbala uMasuku abasikime ayozibeka kwelabezimu. Alale
"Phela ukhambe wayongivulela umlandu lapha esitetjhini samapholisa eZustershock. Izolo ntambama ngibone ngamapholisa sele azongithatha bona ayongivalela. Ngikhuluma nje, bekufuze ngibe ngaphakathi. Nanje ngikutjela ngombana ngikubona ngathi niyez.wana ninaye. Manje ngisizwe yikosikazi ethe nakafikako amapholisa layo, yethuka yabe yawa, yafentha. Kwatholakala bona bayagandeleleka bona bangitjhiye."
UNtuli athi angaqeda ukuphula abalingani bakhe umoya, kufike lapha abanye bathi kulungile bazamane bawenze layo malungiselelo wangoLesihlanu, kodwana bazokuthekga umbono wabazali. Umphakathi nawumqotha ngeenzathu ezinjengalezi ezivezwa nguNtuli, akunanto abangayitjho.
Bathule abantwana bangaphefumuli.
"Ngizakubulala ngezandla msana ndina," kutjho isirhonga, esinguNgwenya oyinduna ekulu kilekontraga efakela abantu amanzi kilomuzi waKwaMhlanga.
"Bandamela ngapha sokana ngizokuhlathululela kuhle. Phela umsana lo, ungenzele injeje yendaba. Uyakhumbula bona kuthangi ngimbethe ngepama, ngobanyana alele ngesikhathi somsebenzi?"
"Yeyi, lisa izinto zaphakathi konyaka wena. Ngibawa isizo kwaphela kuwe," kutjho uSesana ajame ngeenyawo.
"Uyazi lokhu kwami kubuhlungu NaMkoneni."
"Uthunyelwe nguFikile? Ukuthumele njani uFikile azenza umuntu nje. Nokukholwa akakholwi litho uFikile. Nje sengamsiza izolo ngephepha le-Biology. Ungitjele bona ngizomraranisa ihloko ngamaphetjhana esikhamba siwafuna ngeminyama, imini ikhona. Nanje isesebuhlungu ihliziywami ngoFikile."
"Iye," kuvuma uMdoswa.
Uyakhumbula bona sekusele lakusasa lodwa? Phela ibanga letjhumi alibhenyelwa isangu."
"Senzanjani-ke makhelwani nasele kunje."
"Kuyezwakala mntwanami. Angazi kuyiblo. Nokho kuyangithokozisa mina ehliziyweni nangifa ungibona ngawakho amehlo. Ungezwa ngobatjho. Engingakubawa khona kukobana usilandele uzokubona indlela esifa ngayo. Uzokwazi nokutjela iinzukulwani zamezi nasele zikhulile," kutjho unina kaMbizelwa.
"Mntwanami ngingunyoko. Namhlana ngikubelethako ngaba hlangana nokufa nokuphila. Angekhe kwangehlula ukufa nawe." Athule uNaMasindakulu, abathome aqobutjhulule isiqobotjhelo sakhe sengubo ayombetheko.
"Mntwanami angazi. Sizakubona phambili bona sizokwenza njani. Nokho ungakhathazeki, uZimu uzasabone." Idume ilori. Ibophe intuthu inga kubasiwe.
"Utjho ukuthini nawutjho njalo?"
Mbala kube buhlungu emoyeni nehliziyweni kaMbizelwa, nasele unina banoyise baphuma ngomnyango babuyela elorini esazele umthwalo phezulu. Nokho okuya ngendeni bakutholile. Bafike bakhwele, kumangale nomtjhayeli.
"Anginamuzi ozakwakhiwa imikhukhu mina. Angifuni muntu batjho uhlala la," kutjho uSelina.
"Ungangihleki njalo Fikile. Wazi kuble bona mina angazi litho. Uthi ngikusize ngani ungibona bona ngingiso isifundo se-History ngokwami nje. Ngimi oze la kuwe ngokuzokubawa isizo. Uyazi nawe esikolweni, besihlolwa ngemibuzo esele siyazi. Lokho uyakwazi nawe," kutjho uSesana aphethe incwadi ye-Science neye-History.
"Kukuphi-ke ekhaya kilemizi esiyibonako. Ngilo?" kubuza umtjhayeli.
"Nabantwana sesize sabalisisa neenkolo, ngesimanga sokobana kunganamali. Kodwana iinhliziyo zabo neyami le. ziphopha iingazi nasibona abangani babo badlula baya esikolweni. Ukube silamba nje bona basabambelele esikolweni ngabe kungcono. Manje sihlezi soke, sibulawa yitjhono kwaphela. Mbala mntwekosi anginalizwi kilomtlhago. Nami sengithi kulungile umkaMsikwa, uNaPofu.
"Mntwanami ngingase ngikuse uyozihlobokela. Ugogwakho akakho. Usemntwini ngokungakaphili."
Akusiyo imvu yipisi
"Yeyi wena msana! Ngithi nifuna ukubonani? Seminyaka emingaki ngeza la ngazokubika bona ngetjelwe iinkomo? Minyaka emingaki? Hoeveel jare, man?"
Athi angatjho njalo atjho ukuyigomojela ifiliji uMsikwa. Ayivuthele kuthobeke amanceba eenhliziyweni zabantwabakhe neenzukulwani. Njengomuntu obekazimisele ukuhlubela umkakhe isiphila emkhwanini, asale ayigadangela. Akhange asatjho bona yini esengqondwenakhe.
"Mbala azikho. Kulila ikubabulongwe kwaphela," kutjho uMasuku ngehliziyo angena ngesango ageda itsikiri. Amehlo asesibayeni.
"Ngelami Lelo
"Kwenzenjani Ntuli?" kubuza ikosana.
"Mnisi! Ngifuna ungizwe kuhle namhlanje. Ngibawa kube ngini enicolisa iinhliziyo zenu. Mina umsakaMabhontjisi ngizaniphungulela umsebenzi. Ngiyanibona nitlhaga ngokungamthetho."
I- iri lobunani selinemizuzu elitjhumi nahlanu libethile. Abantwana besikolo baleliplasi lakwaNgodozi sebakhambile. Nanguya umntazanyana ujike endleleni uza uyaphapha. Uyidlula yoke eminye imizi. Uyeza. Ufile kudinwa. Usuke agijima lapha abuya khona. Akangeni muzi. Unqophe ekhabo kaTitosi. Mbala afike kwaMasanabo. Angene akhefuzela. Angasalotjhisa nokulotjhisa. Aziphose ngendlini, abasele ayilahle phasi indaba emgijimisa kangaka leyo.
"NguTjhabangu usopolitiki wala eMhluzi eMiddelburg, okhulumako. Nginesaziso esirhabileko engisibawa saziswe izakhamuzi zala eMhluzi." Nokho njengomuntu owaziwako bona ungusombanganarha othe tjha, nothuthukileko bamamukele.
"Mkoneni! NaMkoneni nguJamludi lo. NguJamludi! Ziinkomo zami lezi." Eqe uSoMngetjani abuyele ngekhaya, ayokwombatha kuhle. Abuye. Aye nazo zoke. Athole bona ngizo. Asakhamba hlangana nazo, abone okumhlotjhana kubotjhelelwe endlebeni yenye yeenkomo. Yincwadi. Athathe igodo abethe kileyo ndlebe, ikhithike incwajana leyo. Ayidobbe. Aye nayo ngekhaya ayoyiqala bona ithini.
"Ngibawa ungibabalele Jerry. Uqolo mntwanami. Bekungasilula. Nanje lento ingizwisa ubuhlungu. Ngiyakurabhela mntwanami yongicolele. Ukube bengazi bona uvelelwa mabhadikazi nje, kungesimanga sesibongo sakho samambala, bengizakulinga nokho. Tjhebetjhebe Mahlangu. Kutjho khona bona ngizidle amathumbu ngingaboni." Abathome ahlihlize uNaMasindakulu ukuveza bona mbala lihlabe laphukela leliliva alihlatjwe yindodanakhe. UJerry ahlathulule koke bona kufuze nakanjani enzelwe utjwadlana, asiwe kusorhulwakhe le emaphasini kwaMkhwekhwana. Ukube uyise ubaziwa bona wadurha nenarha waphelela kuphi, bekuzakuyiwa kuye. Kube nguye omusa ezindleni lakamkhulwakhe uMafuthumeza, ayombika. Manje lomsebenzi uzakusala uthathwa ngusorhulwakhe kuyisemkhulu.
Athi angatjho njalo uMasuku, aphuthulule umthwadlana ongekhwatjheni loya. Akhuphe iphondo lembuzi elinzima tshu. Kunepengu ngaphakathi. Athele kancani esandleni akhothe. Akhuphe elinye godu iphonjwana, eliphetheko nalo. Anghwathe amafutjhana ngaphakathi, awahlanganise nesinye isihlahla. Azininde efakothweni. Athi uyamkhuza uMnisi bona isihlahla asiphathwa ezindlini zemithetho, uMasuku angamtjheji. UMasuku wenza nje uyapitirija ngomlomo. Athi angaqeda aqale uMnisi ngemehlweni.
"Baba nawe mma, ngibawa ningiphe iindlebe. Niyazi ngasuka ningithanda eMamelodi. Lapha sekufuze nami nginivezele ithando lami kini, ngiyabhalelwa. Ngilingile emalangeni bona nginamukele la kwami njengomotwanenu, ngehlulekile. Ngilingile ukuyincenga ihliziywami bona ibe ngeniyaziko, yomuntu. Ngiyehluleka. Khange ngilimuke bona ukuba likhuwa ngezenzo, kudinga bona kungingene neengazini, bese ngifa nehliziyo. Akusimi otjho nje. Yipilo yesikhuwa engikiyo le. Ayivumi bona ngingahlala nani la, ngesizeni esisodwa. Ngamanye amagama ngitjho bona angeze ngaphumelela ukuhlala nani la edorobheni. Akwali mina, kwala imithetho yakhona." Athule uMbizelwa aqale unina noyise ngemehlweni. Athi uqala umkakhe amthole aqale phasi azivulela incwadi yeenthombe zeempahla zokwembatha. Kuthi du ngendlini. Akhuze kube kanye unina kaMbizelwa, kuthuke woke umuntu. Phela nakunokumthikamezako, nedlozi lakhe liyavuka. Kuthule isikhathi eside kungekho owuvulako. Kuthi sekusikhathi kuphefumule unina.
"Nani nifuze nisekele isitjhukumiso sethu. Simtjele akhambe la, eMadoda. Asimfuni. WE DON'T WANT HIM. Nizwa kuhle nje?" Kulwa uNtuli ebantwaneni. Bahleke abantwana. Abanye bebawahle nezandla. Aphume aye kelinye iklasi uNtuli. Isikhathi sesiya emadineni. Soloko isikolo singenile uphethene nenyongo le abayilethelwe mhloli uSithole.
Akusiyo Imvu, Yipisi
"Kanti kwenzenjani babuNgwenya," kubuza uMdoswa.
"Nasi-ke ipengu yokwelapha lomkhuhlani osisahlelako."
Nokho wehle umoya kaTjhabangu. Aguqe phasi ngamadolo abawe kuZimu bona nokho abambe umoya womkakhe bekuphume langomuso. Koke kuzakuba ngcono.
"Mncwi! Ubaba angavuka ajame ngeenyawo," kutjho uMasuku aphoseka ngaphakathi emapholiseni kwesibili godu. Selabuya nentwanyana kwaMathibela.
Kube khona imibuzwana emibili emupha ubudisi uSesana. Athi uyacabanga athole bona ingileyo ayitlole ephetjhaneni. Yoke eminye uyiphendule kuhle, ngefanelo.
Ngakusasa khange abe khona emsebenzini uS'bhono. Abuye ngelanga lesithathu. Nakhona uze ngokobana azi bona nakungunochaka ucutjhiwe. Mbala ilanga lithe nalibuyisa amathunzi yavela iveni kaNgwenya. Uze kuS'bhono. Ngokwazi bona bahlangene ngeentipho banoNgwenya, wazenza umuntu ozimiseleko ngokusebenza. US'bhono uthe bona abone bona nangu uNgwenya, waphosa irharafu lapha. UNgwenya wehla evenini woza kuS'bhono. Wona ngalokho. US'bhono waratha ummango angafuni bona bebakhulumisane.
"Kamnandi bab'uNgwenya."
"Mbala ungiphendukele njengehlama ngemathunjini uMadzela," kunghonghoyila uVelemina ngehliziyo, abhalelwa kukwenza nanyana yini. Ngokuzikata nokulilelwa bantwana, wase wenza soneso. Wenzela abantwabakhe kokulibazisa iphango.
"Camtha mntwana!" Azwakale emuva layo, hlangana nabesana.
"Yeyi Giya usizile mntwanami! Usize kwemhlolo! Ubezakwewuka nini lapha phezulu uTitosi lo, ngathana akusuwe?" kutjho uNaMdawu athokoza uGiya.
Kuthi lokha asikime uTjhabangu, aphumele ngaphandle. Alibone lithoma ukuba bovu eTjingalanga. Ajame, alinake beliyokuhloma ihloko phasi eentabeni. Litjhinge. Kuthi nakuthoma ukwendlala umnyama, abone uNaSukwini angena ngesango. Abuyele ngendlini. Ezwe umrhatjho urhatjha isimemezelo sakhe. Ithabe ihliziyo, ibuye igobane nakungena uNaSukwini emnyango nomntwana. Uyamrhawukela.
"NaMdawu! NaMdawu! Ngizwani? Kwenzenjani?" Ufile ngokudinwa. Amanye amadoda azombonisa, asatlhagatlhaga nokuza.
Into yokuthoma ayenza uNtuli nakuphuma isikolo, ekunguye ofuze abe liphini lakaMadosela, kurhabela ekosaneni yalesisigodi, uMrhetjha. Abalingani bakhe afundisa nabo bathe nabambuza bona urhabelephi, wabamba la walisa. Ngetjhudu athole uMrhetjha asekhaya.
Ngetjhudu uyise amfikele ebusuku, azomhlebela. Abhudange uyise ambhambada ngesandla kancani ehlombe, amtjela bona uyindoda. Wathi nakambuza bona ukutjho ngasiphi isizathu lokho uyise' wala ukumtjela. Sekunokobana amtjele wamkhuphela iphonjwana elincani elinzinyana elinesihlahla ngaphakathi wamnikela lona. Emva kwalokho wazibona akhamba hlangana nomhlambi weenkomo angawaziko.
Ipendulo kaS'bhono yabangela uNgwenya bona alale nakusako. Uthe bona eze kuMdoswa ezwe bona uS'bhono ulikhombe libaba, kwadinga bona akhekhethe nemimango. Afuna imali angangezelela ngayo ukuze umlandu usulwe. Watjho ayisusa akhamba noMdoswa.
"Ngingajabula khulu ndodana nawungenza njalo. Ithando, izwano netjhebiswano kuzizinto esizifunako ndodana. Nawufunako ngingeza ngizokulayitjha ngikuphekelele khona, emapholiseni."
Leso sikhulumi sihlale phasi. Litjhe ihlombe, belibuyelele godu.
Emzini Omutjha
"Mma abosiyazi bangitjengisile ithuna lami bona likuphi. Nanginje angisaphili silukazi. Kade nganitjhiya emhlabeni. Lokhu okubonako sithunzi sami nje sodwa." Athi nakavala amehlo uNaMasindakulu, adubula isililo, aragele phambili uJerry.
"Bewakhululwa nokho mntwanami? Jerry! Besele singasatjho bona ungabe usalunga," kutjho unina kaJerry ehla iminyembezi. Napa nabantwana bakwabo, nabanye babosonghwanakhe.
"Ungabuyela kwakho umkakho asifa nje. Musa ukuba nesibindi sengwe Tjhabangu. Umntwabantu lo uyagula awuboni na?" Ukhuluma uyatjhutjhuzela uNaSukwini. UNaMaphosa uphaya izandla, ararhe nokurarha.
"Ingubo ngizoyidosa ngamazinyo namhlanje. Ngisebenze imini yoke ngingedwa. Sengitjho nasinye isandla, khange ngisithole," kutjho uMbizelwa ababaza ukudinwa, ngokusebenza yedwa atlhoge umlekeleli.
"Nali le-Biology likhona, ngililethelwe boThemba emini. Alo-ke umraro kukobana ngiyalisola mina. Ungibona ngibhederisa ukufunda encwadini nje, ngenziwa kungabathembi aboThemba," kutjho uFikile.
"Nanguya mma."
Imikhuba ayenze ekuseni inembile. Ukuphuma kukaMnisi ekuseni ngeveni, bekukhamba nento ngaphakathi. UMasuku unyukela kwakhe nje, noMnisi usendleleni uyabuya lapha bekarhabele khona. Ngubani ofuna ukufa, ngomphezalu. Kungcono ukudutjulwa, hayi umbani. Khewalibona phela uMnisi izulu bona naliwako liwela emuntwini limenzani. Ubahlaza klabha, ukube ilimu lirhuduleke loke ngaphandle. Manje wakubona lokho kwanela. Nje-ke usendleieni naye. Ilori izele iinkomo zakaMasuku. Uyazigodusa sekunobana abulawe ngezulu.
Kuthe kusentambama ahlezi nomkakhe, wamfikela umqondo wokobana nakusiphila akasihlube umkhwani. Akazibike kumkakhe. Seminengi leminyaka adosa emhlweni. Itjhono ingene ngonina ekhaya.
Kezinye iindawo uSesana unonde abuza uFikile bona iimpendulo ekungizo ngiziphi. Kuthe isikhathi nasiya hlangana namabili ebusuku, wabe sele ayokuqeda uSesana.
"Amen!" kuvuma uJerry.
"Suka! Ungibiza uyangazi?" Kutjho uS'bhono sele aqondamile adlala ngekepisanakhe. Anonde asikima abaqale bona ababandameli na?
Uthe bona aphume kileyoklasi, uLetta Thubana ongomunye wabafundi wasikima.
"Ndabezitha sekonakele-ke godu lapha esikolweni," kutjho utitjhere uNtuli asaphethe umkgubo weencwadi zabantwana ekafuze ngathana uzihlalele uyazisebenza.
'Ayi! Tjhabangu uNaMaphosa lo, uphathekile baba. Sisono sodwa lesi. Ncincinci!" kurhawukela uNaSukwini.
"Krrruu ... makhosi!" Bathuke boke godu. Ngunina kaMbizelwa loyo.
Unina kaSesana ekuseni, wazizwa athaba khulu nakabona umntwanakhe alala nakusako, ngesimanga sokufunda.
"Ngiyathokoza ukwamukelwa kilesisikolo iMadoda High School. Ngithemba bona uZimu uzokusiza sibambisane, sisebenzisane sizokwazi ukuthuthukisa ifundo yethu ebantwaneni bethu. Mina angisuye umuntu olikhuni. Nginendlebe. Nginehliziyo. Ngaso soke isikhathi nakunomraro ningawubibhi. Uletheni siwurarulule. Ngiyathokoza."
"Selanevikili kanti na?"
"Masanabo nangu uTitosi asihlolela. Qala lapha akhona. Batjho uyazibulala. UTitosi uyazibulala. Uyazibu...la...la! Ma...ye mina!" Uyalila uNaMdawu. Abanye bayambonisa bona angalili, ngombana uzazibangela ingozi, kanti usaphila uTitosi. Solo bafikileko balinga ukumrabhela uTitosi bona angazikgami. Kuyabhala. Akafuni ukwewuka emthini. Nasele kufika uyise uMasanabo nje sebaphelelwe maqhinga.
"Unamanga. Umthethwako ufuna ukuphumelela wedwa yi. Akunanto esolisako la. Ngiyakutjela-ke mina, ngilo," kutjho uSesana sele azoqeda ukutlola iimpendulo zakhe ngerherho. Athi angaqeda athokoze nokho, ukubonisa bona ubuntu unabo. Lokhu uFikile amenzele khona kuyatlhogwa. Kutjengisa ukazwana nobungani bamambala.
