IZIQULATHO
INTSHAYELELO NGUMPHATHISWA 3
ISINGENISO:
Ukungqina 5
Ukukholelwa 6
Ukunakana 6
Uthatha ingqalelo 6
AMALUNGELO ONAWO XA ULIXHOBA
Ilungelo lokuphathwa ngokufanelekileyo nangembeko ukulungisela isidima sakho nobomi obubobakho 8
Ilungelo lokunikezela ngolwazi 9
Ilungelo lokufumana ulwazi 10
Ilungelo kukhuseleko 12
Ilungelo kuncediso 13
Ilungelo kwimbuyekezo 14
Ilungelo lembuyekezo 15
IZIKHALAZO: 16
ULWAZI OLUNGAPHEZULU 18
IMIBULELO 19
INTSHAYELELO
Ukususela ngo 1994, kulan­delwa nokukhula kwesiko lwamalungelo oluntu, ingqwalasela ithe ukusuka kwing­qubo yobulungisa ejonge ukohlwaya nongquzulwano ya­jonga kubulungisa obakhayo. Okubalulekileyo kule ngcinga yobulungisa obakhayo kukunakana into yokuba ulwaphulo-mthetho alusosenzo esibi kurhulumente kuphela, kodwa sisenzo esibi nakumntu eso senzo senziwa kuye. Le ngcinga yokubeka ixhoba ngaphambili kwinkqubo zobulungisa zol­waphulo-mthetho zihambisana necebo lokuphelisa ubund­lobongela. Injongo zoku kukuxhobisa amaxhoba ngokuthi kujongwe iimfuno zawo zomphefumlo nezempahla.
Itshata yamaxhoba nencwadi ehambisana nayo inqanaba elincinane zizixhobo ezibalulekileyo ezithetha ngokubanzi yaye zidibanisa amalungelo nokufanele ukuba kuyenziwa ngoku nxulumene nenkonzo ezijonge amaxhoba nabo babekhe bangamaxhoba olwaphulo mthetho eMzantsi Afrika. Itshata yamaxhoba ihambelana necandelo 234 lo mGaqosiseko.
Ndinethemba lokuba ngokuzimisela nenkuthalo yabo bon­ke abadlala indima kwinkqubo yezobulungisa, le Tshata ya­maxhoba izakuncedisa ekusebenzeni kwemithetho ekumele yenze ukuba ubulungisa bubeyinyani kuluntu lonke.
IMBULAMBETHE
URhulumente woMzantsi Afrika jikelele namashishini omen­zeli ababandakanyekayo kwinkqubo zobulungisa ngoku­kodwa:
Uyangqina
Ukuzibophelela kukaRhulumente ekuzalisekeni imilinganise­lo ejolise ekubumbeni ngokutsha okuzingisayo kwenkqubo yobulungisa ukukhusela nokukhuthaza amalungelo amax­hoba ngokuvumelana neemfanelo zezizwe ngaphantsi kwezixhobo zamalungelo abantu ezizwe ezinjengesiBheng­ezo seziZwe eziManyeneyo soMthetho-siseko osisiSeko soB­ulungisa samaXhoba olwaPhulo mthetho nokuSetyenziswa kakubi kwamaGunya ,nesokunqanda nokuTshatyala­liswa kobuGebenga ngokuChasene neSongezo sabaFazi nabaNtwana kwisiBhengezo sango-1997 seSADC kwSini nakuPhuhliso;
Ukholelwa
Ukuba yenye yendima zikarhulumente ukukhuthaza uku­ba onke amalungelo afumaneke ngokulinganayo kanye neenkululeko ezimelweyo kumgaqo-siseko nenkululeko eziqinisekiswe kumGaqo-siseko;yaye inkqubo yobulungisa engenamkhethe bungazuzwa kuphela ukuba amalung­elo amaxhoba nawabantu abamangalelweyo ayahoywa, akhuselwe kwaye alinganiswe;
Ukuqaphela
Ingxubakalaka enengozi ethi ulwaphulo-mthetho luyenze kumaxhoba, nenokuthi lunganayo lokuphelisa amandla amalungelo oluntu lwamaxhoba;
Uthatha Ingqalelo
Yenkqubela-phambili ebalulekileyo eyenziwe ukusukela mhla kwasekwa uRhulumente wentando yabaninzi, ngok­uphathelele kutshintsho lwenkqubo yobulungisa ukuqinise­kisa ukufikeleleka kubulungisa nenkqubo eziniki-mpedulo kuluntu, ngokungakhathaleli ezobuhlanga, isini, inkcubeko, nesimo. Mininzi imilinganiselo efakiweyo ngelinge lotshint­sho lobulungisa, injongo ikukubeka phambili amaxhoba, kulinganisiwe amalungelo amaxhoba kunye namalun­gelo abantu abangabamangalelwa yaye kuncitshiswe uphindaphindo lokuxhatsh azwa okwenzeka kumaxesha amaninzi kwezobulungisa;
Wamkela ngenxa yoko le tshatha yamaxhoba
Eza kujonga ukudityaniswa ndawonye imithetho ekhoyo eMzantsi Afrika ejongene namalungelo nempatho enikwa amaxhoba olwaphulo mthetho yaye ijonge
Ukuqinisekisa ukuba amaxhoba ahlala ephambili kwinkqubo zobulungisa;
Ukwenza amalungiselelo oncedo lwexhoba xa amanqanaba engahlangabezeki.
Amalungelo akho njengexhoba lolwaphulo-mthetho.
Ukuba uthe walixhoba lolwaphulo-mthetho, lamalungelo alandelayo, afumaneka kumGaqo siseko nakwimithetho ethile, azakukhuselwa xa unxibelelana nenkqubo yolwa­phulo-mthetho kwezobulungisa.
Ilungelo lokuphathwa ngokufanelekileyo nangembeko ukulungiselela isidima sakho no­bomi obubobakho:
Unalo ilungelo lokuba unakekelwe ngokukhawuleza nangentobeko, uphathwe ngembeko kulungiselelwa isidima sakho nobomi obubobakho ngawo onke amalungu alo naliphi isebe likarhulumente eliseben­zisana okanye elinikeza inkonzo kuwe (ukususela ngoku bazakubizwa ngokuba ngabanikezeli nkonzo).
Amapolisa, ngexesha lophando; umtshutshisi nama­gosa enkundla ngexesha lolungiselelo nangexesha lwenkqubo yokuthethwa kwetyala, kwakhona njeng­abo bonke abanye abanikezela ngenkonzo, fanele bathathe imilinganiselo ukunciphisa nayo nayiphina ingxaki kuwe njengexhoba ngokuqhuba udliwano-ndlebe kunye nawe ngolwimi lwakho nalapho kus­ithele khona ukuba kuyimfuneko.
Le milinganiselo iza kunqanda ixhoba ekubeni layan­yaniswe nokuphatha kakubi ngokukhetha okukwesi­bini.
Ilungelo lokunikezela ngolwazi
Unelungelo lokunikezela ngolwazi ngexesha lophando lolwaphulo-mthetho nokuthethwa kwetyala.
Eli lungelo lithetha ukuba ungayithabatha inxaxheba (apho kuyimfuneko nalapho kulunge khona) kwinkqubo zolwaphulo-mthetho zobulungisa, ngokuya kumamela ingxoxo zebheyile, uthetho lwetyala, kwinkqubo zow­iso-sigwebo nakwi / okanye kuchotshelo lwebhodi yengqawule.
Le nto ithetha ukuba uza kubanalo ithuba lokwenza in­gxelo engaphaya emapoliseni ukuba uyaqonda ukuba ingxelo yakho yokuqala ayigqitywanga; kwakhona un­gayenza ingxelo enkundleni ukuzisa ingcaciso yokuba ulwaphulo-mthetho lukuphathe njani na.
Ngaphezu koko, ungenza isicelo esibhaliweyo kumG­cini-sihlalo weBhodi yengqawule ukuba ubekhona xa kuchotshelwa ingqawule, kwaye kufuneka ungenise izimvo zakho ezibhaliweyo
Ilungelo lokufumana ulwazi.
Unelungelo lokufumana ulwazi ngamalungelo akho nokuba la malungelo uwasebenzisa njani
Kwakhona, njengengxenye yeli lungelo, uyakwazi ukucela ingcaciso yanayiphina into ongayiqondiyo, ngolwimi lwakho.
Unelungelo lokufumana ulwazi nokuba uxelelwe ngazo zonke inkonzo eziphatheleleneyo ezikhoyo kuwe ng­abanikezeli zinkonzo.
Fanele uxelelwe ngendima yakho etyaleni nokuba ityala lizakutsala ixesha elingakanani. Ungacela ulwazi oluphathelele nentsuku inkundla ezakuchophela ngayo ityala, imirhumo yamangqina neenkqubo zokhuseleko zamangqina.
Ungacela ukwaziswa ngewonga letyala, ukuba umoni ubanjiwe na okanye akakabanjwa, ubekwe ityala na, unikwe ibheyile, umangalelwe, ubanjiwe, kwaye ukuba kunjalo, ugwetyiwe na.
Ungazicela izizathu zesigqibo ezithe zathathwa malun­ga netyala lakho ukuba liqhubeke notshutshiso okanye hayi.
Unelungelo lokufumana lo maxwebhu umthetho okunika ilungelo lokubana ukwazi ukufikelela kuwo.
Ungacela ukufumana isaziso senkqubo ozakuya kuzo.
Kwakhona ungacela umtshutshisi azise umqeshi wakho zonke iinkqubo, ezingenza ukuba kufuneke ungabikho emsebenzini.
Ilungelo kukhuseleko
Unelungelo lokuba ukhululeke kungcungcuthekiso, kwimbandezelo, uloyiko, ubhucabhuco, unyobo, ukungcola nempathombi.Ukuba ulingqina fanele uxele izisongelo ezinjalo emapoliseni okanye kumtshutshisi omkhulu kaRhulumente.
Ukuba uyavumelana neemfuno ezithile, amapolisa emva koko aza kusebenzela ukuba ubekwe ngaphan­tsi kokhuseleko lwengqina.
Ukuba isicelo esinjalo siyaphumelela, uyakubekwa kwinkqubo yokhuseleko lwengqina,ekubeni uselapho uyakube ukhuselekile kangangoko kuzo zonke iindlela zempembelelo ezingafanelekanga, nakwimbandezelo okanye ekungcungcuthekisweni.
Oku kuza kuqinisekisa ukhuseleko lwakho njengengqina ukwenzela ukuthi ubungqina bakho bufumaneke, yaye kuzakwenza ukuba ukurhoxa ekungqineni kungenzeki ngenxa yempembelelo engafanelekanga.
Eli lungelo lithetha ukuba kwiimeko ezithile inkundla ingaluthintela upapasho lwalo naluphina ulwazi (kubandakanywa nobuwena), okanye ingayalela ukuba ityala lixoxwe ngaphaya komkhusane (ngasese).
Ungacela iiNkonzo zoLuleko ukuba zikuxelele ukuba umoni ubalekile okanye utshintshiwe.
Ilungelo kuncediso
Unelungelo lokucela uncedo, kwaye xa kukho imfuneko unako ukufikelela kwinkonzo zezempilo nezengcebiso kwakunye noncedo lwasemthethweni oluphendulayo kwiimfuno zakho.
Amapolisa aza kukuncedisa ngokukucacisela iinkqubo zamapolisa; ngokukuxelela amalungelo akho nokwen­za isingqinisiso esifanelekileyo kwabanye abanikezeli nkonzo.
Umtshutshisi uza kuqinisekisa ukuba imilinganiselo eyo­dwa iyasetyenziswa ngokunxulumene netyala lesini, ubugebenga basekhaya nenkxaso yomntwana/isondlo, ukuthi lomatyala achotshelwa kwiinkundla ezizodwa apho zikhona.
Ukuba unemfuno ezizodwa, bonke abanikezeli nkonzo ngokunxulumene nemisebenzi yabo elandelelanayo banoxanduva lokuthatha onke amanqanaba ukwam­kela amaxhoba anemfuno ezizodwa bawaphathe ngobunono.
Ilungelo kwimbuyekezo
Unelungelo kwimbuyekezo yelahleko okanye umonaka­lo wempahla ezonakele ngenxa yolwaphulo-mthetho olwenziwe ngokuchaseneyo nawe.
Imbuyekezo" ibhekiselele kumyinge wemali inkundla ejonge ezobundlobongela ithi iyinike ixhoba elithe la­lahlekelwa okanye lonakalelwa yimpahla, kubandakan­ya imali, ngenxa yesenzo solwaphulo-mthetho okanye ukungalandeli komthetho komntu obanjiweyo ngok­wenza ulwaphulo-mthetho.
Umtshutshi uza kukuxelela ukuba umyalelo wembuyek­ezo uvunyiwe yinkundla, akucacisele ukuba uthini umyalelo yaye ungawusebenzisa njani. Apho inkundla yolwaphulo-mthetho inganiki myalelo wembuyekezo kummangalelwa uyakwazi ukufaka ityala kwinkundla enjongene namatyala ezemali. Lento yenzeka apho umonakalo kungekho lula ukuwulinganisela ngokweze­mali njenga kwityala lo monakalo wengqondo okanye intlungu nobuhlungu.
Unelungelo kwisibuyiselo ngokuphathelele kwimpahla oyithathelwe ngokungekho mthethweni. "imbuyekezo" ibhekiselele apho inkundla, emva kokufumanisa um­angalelwa enetyala, iyalela umoni abuyisele iimpahla afunyenwe enetyala lokuba nazo ngokungekho mthethweni azithathe kuwe ukwenzela ukugcina wena usendaweni obukuyo ngaphambi kwetyala.
Umtshutshisi uza kukuxelela ukuba imbuyekezo iquka ntoni kwaye unobhala wenkundla uza kukunceda eku­nyanzeliseni eli lungelo.
IZIKHALAZO
Gcina engqondweni ukuba unelungelo lokukhalaza, unganxibelelana neSebe likaRhulumente elithile okanye umnikezeli ngenkonzo ukuba ngaba unesikhalazo ngok­uphathelelene nenkonzo oyifumanayo okanye ukuba ngaba amalungelo akho awasiwanga so. Ukuba awonel­isekanga yindlela apho izikhalazo zakho ziphathwe ngayo, usenakho ukunxibelelana nemibutho enjengale :
a. I-ofisi yomkhuseli woluntu, b. Ikhomishoni yamaLungelo oluNtu yaseMzantsi Afrika c. Ikhomishoni yolingano ngokwesini, d. candelo lezikhalazo elizimeleyo, e. Ii-ofisi zamapolisa enqila;
f. Ikhansile yemisebenzi yezempilo yoMzantsi Afrika, okanye g. Igqwetha ozikhethele lona ngokwakho ngemali yakho
Iinkcukacha ngolwazi olungaphaya ngokudibanise ne tshata yamaxhoba nceda bhekisa kumaNqanaba amaNcinane kwiNkonzo zamaXhoba olwaPhulo-mthetho. Olu xwebhu luyafumaneka kuyo nayiphina i-ofisi kaRhulumente.
Abo banendima abayidlalayo kwezobulungisa bazak­wenza inzame zokuba le tshata yamalungelo ifumaneke kwezi-ofisi
Ezinkundleni
Kwi-ofisi zesebe zeNkonzo Zoluleko
Ezintolongweni
Ofisi zenkonzo zoluntu
Ofisi zamapolisa enqila
Kwindawo ezijonge ezempilo zoluntu
ULWAZI OLUNGAPHEZULU
Ukuba ufuna ulwazi olungaphezulu oluphathelele kuwo nawuphina umcimbi oqulathwe kolu xwebhu, unganxi­belelana neSebe lezoBulungisa noPhuhliso lomGaqo-siseko leCandelo leSini kwezinombolo zilandelayo:
Umnxeba: 315 1670
Ifeksi: 315 1960
Inombolo yasimahla: 0800 011 022
IMIBULELO
Itshatha yenkonzo yamaXhoba olwaphulo-mthetho aseM­zantsi Afrika yaphuhliswa liCandelo leSini kwiSebe lezoBu­lungisa noPhuhliso lomGaqo-siseko, ngentsebenziswano neSebe loPhuhliso lwezeNtlalontle, iiNkonzo yezoLuleko, iMfundo, nezeMpilo, kwakunye noGunyaziwe woTshutshiso weSizwe, iiNkonzo zamaPolisa oMzantsi Afrika, iKhomis­honi yotHaziyo mthetho wokuLungisa yaseMzantsi Afrika, iKhomishoni yamaLungelo oluNtu yaseMzantsi Afrika, i-Ofisi yomKhuseli woluNtu, iCandelo leziKhalazo eliziMeleyo, iiKhomishini zamalungu eeNkonzo zooMantyi nenkundla kwakunye namalungu amaPolisa enqila yeTshwane.
Isebe lobuLungisa noPhuhliso lomGaqo-siseko libulela kakhulu ngeminikelo exabisekileyo eyenziwe yimibutho engekho phantsi koRhulumente eyahlukahlukeneyo na­maziko emfundo ephakamileyo kumaxwebhu.
Nksk. B S Mabandla:
UmPhathiswa wezoBulungisa noPhuhliso lomGaqo-siseko
AMALUNGELO ONAWO XA
