Ziinkosi Ezihloniphekileyo,
Manene nani Manenekazi,
Mandibhotise kulo lonke ibandla. Ndilibulela elithuba nembeko endithe ndanikwa lona ngabaququzeleli balo mcimbi wokuvuyisana noLutsha xa sikhumbula umhla ka-1976 ongenakuze ulitywalwe kwimbali yelizwe. Ingakumbi, Mphathi-Theko, ndiziva ndinemivuyo xa ndibona ukuba lo mcimbi wokuvuyisana no Lutsha luye lwaququzelelwa ziinkosi zethu zomthonyama zibambisene neNkulumbuso Yephondo kwicandelo lwezemidlalo, inkcubeko namasiko.
Ewe, namhlanje, uLutsha lwethu alusanyanzelekanga ukuba luzenze amadini ngokuncama ubomi balo ngenxa yomzabalazo, njengoo Hector Peterson, Ashley Kriel, namanye amagorha alula aphulukana nobomi babo. Kodwa, namhlanje, uLutsha lwethu, ingakumbi olo luhlala apha emaphandleni nasezifama, lunyanzelekile ukuba luncame ubutsha balo ngenxa yeenzima abathi bahlangane nazo kula maxesha esikuwo.
Namhlanje sibona umlisela nomthinjane okhokela amakhaya ngenxa yokuphulukana nabazali ngesifo sikagawulayo. Sibona ulutsha olungafundiyo ngenxa yentsokolo. Sibona ulutsha oluzizigwinta ngenxa yokungalawuleki. Sibona ulutsha olugcwalise ezitratweni ngenxa yokungabikho kweenkonzo neendawo ezi zizo zokuzonwabisa (recreational facilities) kwiindawo abahlala kuzo.
Kodwa, Ziinkosi zam, mandiyithethe into yokuba, onke lamalinge kaRhulumente ayakuhamba ahambe afe ukuba, thina sisonke apha sizintlu ngezintlu (inter-sectoral/inter-departmental/civil society) zasekuhlaleni, asiwaxhasi lamalinge. Njengabazali, silindele lukhulu ebantwaneni bethu. Ikumkani, iinkosi, nezibonda zethu nazo zilindele lukhulu kumlisela nomthinjana wasekhaya. Kodwa, le minqweno esiyilangazelelayo kuLutsha lwethu kufuneka ikwakhawulelwe sithi njengeenkokheli zomthonyama, njengabasebenzi bakaRhulumente, najengabazali.
Njengokuba bensenditshilo kwasekuqaleni, Mawethu, into yokuba ndiye ndanemincili ndakufumanisa into yokuba lomnyadala woLutsha uye waququzelelwa ngokubambisana phakathi kweenkokheli zomthonyama neNkulumbuso Yephondo kwicandelo lwezemidlalo, inkcubeko namasiko. Olu bambiswano kufuneke siluthakazele kanye, kuba, ngoku sisonke apha singamangqina empucuko yoMgaqo-Siseko wase Mzantsi Afrika omtsha, apho iinkokheli zethu zomthonyama zinikwa isithozelo, imbeko, inkxabiso, nengqwalaselo kwindima ebalulekileyo abathe bayidlala nabasayidlalayo kunangoku njengabameli neenkokheli zasekuhlaleni.
Kodwa, Mphathi-Theko, imincili yam ayiyo le iphatyazisiweyo, okanye leyo ingenasihlahla, kuba siyayazi sisonke silapha, ukuba lomnyadala wanamhlanje woLutsha lwenzeka kanye ngexesha apho umlisela nomthinjane wase Mzantsi Afrika uswele ingqesho, ugulayo, usokolayo nokufumana imfundo ephakamileyo. Loo nto yenze into yokuba uLutsha lwethu lungabina mdla kwizinto ezifana nezimidlalo, inkcubeko, amasiko nezithethe.
Iinkokheli zethu zomthonyama zineendima enkulu ezithi zinokuyidlala ekubuyiseni kolutsha lwethu. Ukubuyiswa kolutsha ayikoku qaphela nje ukuba amasiko ayenziwa ngabantu abatsha. Koko, kubaluleke nangakumbi into yokuba iinkokheli zethu zomthonyama zibambisane nangakumbi no Rhulumente kumalinge akhe okuphuhlisa nkuphucula impilo ngokubanzi yolutsha lwethu.
Umzekelo, isiko lolwaluko alilo siko apho inkwenkwe iba yindoda nje kuphela. Lisiko elithi linokusetyenziswa kubambiswano namalinge kaRhulumente empilo, enkcubeko, nophuhliso lomlisela wethu. Kumele kubekho injongo efanayo okhokela u-Rhulumente kunye neenkokheli zethu zemveli ekuphuhliseni ulutsha loMzantsi Afrika. Ndicinga ngowona ndoqo ofanele ukujongisiswa lo, kuba ngumceli-ngeni ofuna iingqondo ezikrele-krele ukuza kusombulula umbuzo othi: ingaba singabafundisa njani abantwana bethu ukugcina imveli yabo kumaxesha angonyamelwe lutshintsho?
Lo mbuzo, Mphathi-Theko, xa ndizakuhlala phantsi, ucela umngeni kwiinkokheli zomthonyama, kubazali, naku Rhulumente wethu ngokubanzi, apho wonke ubani kufuneke eqondile ukuba, ukuzimasa amasiko nezithethe ayikokuvuselela nokukhumbula amandulo nje kuphela, koko sisixhobo esinothi sisisetyenziswe ekuvuseleleni uLutsha lwethu kule mihla yangoku.
Ndiyabulela, Mphathi-Theko.
