Resources 										Xhosa



Imithombo esetyenziswayo – ingaba uyisebenzisa ngobulumko kangakanani?



Imiyalelo: 

Folio strap: Ulawulo

Byline: Ulwazi lufunyenwe kwincwadi yoqeqesho yoLawulo lweShishini lezoLimo 



Uvavanyo nokusetyenziswa ngeyona ndlela ifanelekileyo okunokufunyanwa ngumlimi kubaluleke kakhulu kwimpumelelo esekugqibeleni yakhe nawuphi umlimi.



Imithombo ephambili esetyenziswayo enokufumaneka kumlimi ingahlelwa ngendlela elandelayo:

Intsimi nefama – kubandakanywa ukusetyenziswa kwentsimi, izinto ezixabisekileyo ngamasimi, ubunini bamasimi nesakhiwo solawulo lwefama.

Amanzi nemimandla emanzi – kubandakanywa iindleko zokunkcenkcesha nezamanzi, umgangatho wamanzi, imo yemimandla emanzi kunye nemisele.

Ulwazi nesakhono sokukhupha imveliso – kubandakanywa izifundo ngofuzo kwizityalo nakwizilwanyana, uphando nophuhliso, ezobugcisa ezimalunga nokuphila kwezolimo kunye nokuncomeka kokukhula kwemveliso ekhutshwayo.

Ulawulo lwemveliso yezolimo – kubandakanywa ulawulo lweshishini lefama, ulawulo lomhlaba kunye nolondolozo, imisebenzi yokutshabalalisa izibulali zezityalo, imisebenzi yokulawula izondlo, imisebenzi yokuvelisa izilwanyana kunye nemo engqonge le misebenzi, ulawulo lokunkcenkcesha ngamanzi, ulawulo lwezobugcisa bokuphatha ulwazi kunye nezixokelelwano zokukhupha imveliso ezikhatshwa yimisebenzi ephucukileyo yolondolozo. 

Omnye umbandela obalulekileyo onokubonwa njengenxalenye yolawulo kukuqwalasela ummandla wentengiso – ngaphandle kommandla wentengiso yemveliso; akukho ngqiqo ekukhupheni imveliso. 



Nangona yonke le mibandela ibalulekile malunga neshishini elinempumelelo lolondolozo kwezolimo eli nqaku lijoliswe kuvavanyo lwesakhono somhlaba nakulawulo lomhlaba njengomthombo osetyenziswayo okhupha imveliso ukuze kuyilwe ishishini elinenzuzo nelilondolozekayo. Yonke eminye imibandela mayikhunjulwe xa kusetyenziswa imigaqo yokukhupha imveliso ngendlela ephathekayo neyakuthi yalathe iindleko ezingqalileyo nezisisigxina ezifuneka xa kusenziwa isicwangciso solwabiwo-mali lwemithombo yemali kuhlalutyo lomda obanzi weshishini elilelakho lomsebenzi wokufama. 



Umhlaba

Umhlaba ngomnye wemithombo esetyenziswayo ebaluleke kakhulu nakweliphi ilizwe. Yonke imihla abaphathi beefama basoloko besenza izigqibo malunga nokusetyenziswa komhlaba oko kuxhomekeke kwiimeko zemimandla yentengiso, imigaqo-nkqubo karhulumente kunye neempawu ezithile zomhlaba ngokwawo.



Ezona njongo ziphambili zokusetyenziswa komhlaba ngaphandle kweendawo eziphuhliswayo zezixeko ezikhulu neendawo zamashishini xa kubhekiselelwa kumba wezolimo zezi:

Amadlelo endalo (emathangeni); 

Amadlelo alinyiweyo nomhlaba ongamahlathi; kananjalo 

Umhlaba wezityalo kubandakanywa ezi zinto zombini 

Umhlaba ongankcenkceshwayo; kananjalo 

Umhlaba onkcenkceshwayo. 



Okubandakanywa kwezi njongo zale misebenzi yimimandla esetyenziselwa uthutho emaphandleni, iipaki zasemaphandleni kunye nobomi basendle, iinjongo zemisebenzi yokhuselo namashishini, indawo eziziifama, iindlela zasefama needolophana zasemaphandleni. Umhlaba oshiyekileyo wabelwa imimandla emanzi, imigxobhozo, imifula, imilambo, amadami, amawa aselubala kunye nommandla wentlangu. 



Imimandla emanzi iyimfuneko kakhulu njengoko: 

Inika indawo yokuhlala intlanzi nendalo yasendle; 

Igcina umgangatho wamanzi; 

Iba zizifunxi zomothuko ngenxa yomonakalo onokubakho weempuphuma; 

Inika izithuba ezivulekileyo neziza zokuzonwabisa; kananjalo 

Yomeleza iyantlukwano kwindalo yasendle. 



Amafama aseMzantsi Afrika anako ukuthatha ithuba lokusebenzisa le mithombo esetyenziswayo ngokunika amathuba okuloba kubungcali bokhenketho nozingelo ngokwenza njalo ayile ingeniso enganxulumenanga nemveliso engqalileyo. Imithombo eyabelwe umhlaba ibonakala ngeembuyekezo ezithile kwimisebenzi eyahlukahlukeneyo ekhuphisanayo kwaye inokwahluka ngokomgangatho womhlaba nangokweendawo. 



Intsimi yefama

Intsimi yefama ephuma phambili okanye ekhupha imveliso ephezulu ichazwa ngabantu njengentsimi enomdibaniso ongowona ufanelekileyo weempawu eziphathekayo nezemichiza ngenjongo yokuvelisa ukutya, isondlo, imicu yefula nezityalo zembewu yeoyile.



Intsimi mayibe kummandla onomgangatho womhlaba, ixesha lonyaka lokukhulisa nenkxaso yokufuma efuneka ekuveliseni izivuno ezilondolozekayo zezityalo xa iphethwe kwaye ilawulwa kakuhle ngokusebenzisa iindlela ezamkelekileyo zokulima, kubandakanywa ulawulo lwamanzi nemisebenzi yolondolozo.



Amasimi efama aphuma phambili

Anenkxaso yamanzi eyaneleyo okanye ekunokuxhomekekwa kuyo evela ekubileni okanye kunkcenkcesho; 

Anobushushu obufanelekileyo nexesha lokukhulisa lonyaka; 

Anobumuncu okanye ubualkali obufanelekileyo; 

Anesiqulatho esamkelekileyo setyuwa nese-sodium; 

Anamatye ambalwa okanye angabikho kwawona; kananjalo 

Ayagqobhozeka ngamanzi nangumoya.



Intsimi yefama ephuma phambili asikuko oku: 

Ukukhukuliseka okubaxekileyo; 

Ukuxinana kwamanzi ixesha elide; 

Awunazimpuphuma ezenzeka qho; okanye

Ukungakhuseleki kwiimpuphuma. 



Umsebenzi wemveliso yentsimi yefama ephuma phambili unokubandakanya iimveliso zezityalo ezilinywayo ezifana nombona, amazimba, ingqolowa, ihabile, oojongilanga, i-canola, iimbotyi zesoya, icuba, imifuno, iimveliso zeentyatyambo, umqhaphu iimveliso zemfuyo ezivela kwiinkomo zenyama, iinkomo zobisi, iigusha, iibhokhwe, iinkuku kunye nezilwanyana zasendle. Izixokelelwano ezahluka-hlukeneyo ezivelisa isityalo esinye okanye ngaphezulu ngojikeleziso lwezityalo naxa kuhlanganiselwa izixokelelwano ezibanzi nezigxininisayo zemfuyo seziphunyeziwe ngamafama kwihlabathi ngokubanzi.



Iinguquko ekusetyenzisweni kwentsimi zinako ukuchaphazela imo eyingqongileyo kunye nolondolozo lwemveliso. Maxa wambi iziganeko ezinefuthe kwimo engqonge intsimi ezifana nokhukuliseko, umgangatho wamanzi neendawo zokuhlala ubomi basendle azisoloko ziboniswa kwizibalo zenzuzo yabucala kanti umsebenzisi wentsimi othile unokuxhalaba ngepokotho yakhe kunokuba axhalabe ngokusetyenziswa okulondolozekayo kwentsimi. Iindlela zokukhetha ukusetyenziswa komhlaba ezifaneleke kakhulu emntwini othile zisenokungafaneleki ncam xa zisetyenziswa luluntu.



Umnini-ntsimi ozingela ukufumana ezona nzuzo ziphezulu uya kwabela ilinge eliphezulu ekusetyenzisweni okunika izivuno ezizezona ziphezulu ezilindeleke kwimbuyekezo enoqoqosho.

