MlunGisi: Siyazama mkhuluwa, sigxotha ilifu elilengalenga phezu kwalo mzi wakwaNdoyibeleka.
ZenZile: Ungandikakazi dadethu. Ndiyimbaleki enyanzelekile ukunkqenkqeza kumathafa okufa. Nokuba ndiyathanda, nokuba andithandi, laa ntambo kufuneka ndifikile kuyo kuba yibhanti yobomi. ManDi :Owu ngoku bendisancoma?
MlunGisi: UMacebo nguye owandiphulula iinduma zakho endibonisa le nale ngemeko yakho.
Diko: Ukuba neenkani ndifathula ndibheka phambili, kuya kude kwaphuk’ilungu lentamo njengokuqwathaka kwamasebe omthi omkhulu.
Diko: He mfazindini, ufuna kuthiweni kanye kanye?
• Wenza ukuba makwenzeke izinto eziqhubela ibali phambili.
ZenZile: Unokufanela ukuncoma, ngoba okwangoku lisagabukile. Awu madoda, ukushiya ilizwe elinje ukuba namathuba! ManDi : Bhuti uza kuphila.
Diko: Inyani yinyani.
noZi: Akusakhumbuli phaya kwamfundisi uNgxabalazile?
noZi: Andikho apho ke mna. Sizama le naleyaa, sibopha amabande. ManDi : (Uyalila) Uthini yen’utata?
MlunGisi: Ingathi uza kuthetha.
ZenZi: Enkosi mamNgwevu. (Uyalila) Kum litshon’emini.
Amabal’ engwe ngesihloko ............. iv
Diko: Ayaphilisa amazwi akho Macebo.
MlunGisi: Intombi yakho imbizele i-ambhulensi waya esibhedlele iFrere apha eMonti.
Macebo: Ewe, bhuti ndiphilile. Unjani ke wena ?
MlunGisi: Njani na ngoku, kuba siza kundibhida esi siNgesi, ingakumbi xa sithethwa apha kwezi seli fowuni.(Iyahlahlamba ifowuni)
Macebo: Kaloku zonke ezi ziganeko zenzekayo kwela khaya, zijika zibe ngumsinga okhukulisa ingqondo yakhe.
ayabulela Unyana kaZenzile noDiborah
nesi: Bazali bam, akhange ndibe nexesha lamixube nazingcambu zemithi akweli gumbi. ManDi : Sisemfazweni apha. Silwa notshaba, ukufa.
Macebo: Hayi bo! Ithi uyaqhula.
Diko: (Eyitsibela) Hello! Kowu ingathi ngumfazi wam uyabuza ukuba andikafiki na.
MlunGisi: Andali, ndiyaziva ezi zibakala uzibekayo, kodwa indikhathazile indlela asikhuphe ngayo emzini wakhe ngathi ugxotha umshologu.
Diko: Apho inzima khona le nto, lo mntwana uyakhatywa nasisibhedlele.
Macebo: Mhlawumbi ke yiloo minyaka mininzi mihle kubomi bakhe obungaphambili, iminyaka aza kungena nayo kwisithokothoko sengcwaba, minyaka leyo ebekufanele ukuba isizwe sakhe siyaxhamla ngaye.
Uzobo-ngqo
Diko: Niyazibonela ke mawethu.
MlunGisi: Ndithi unyana wethu uZenzile uyafa.
noZi: Kanti ubuthe nini? ManDi : Ndithe ndisebenzise lo mnyinyiva wogwayimbo lweetitshala kazwelonke .
Diko: Andisakhumbuli ntoni?
b) Abalinganiswa nendlela ababunjwe ngayo.
MlunGisi: Ke ngoko, thina singumkhosi okhusela lo mzi wasekhaya.
Macebo: Kulungile ke bhuti sobonana ngomso.
noZi: Sowuvukile Zenzi nyana wam ?
noZi: (Embambazela) Umhle, umtsha, awukagugi. Sukuzisola ke nyana ngoba loo nto iyakukubuyisela umva.
ZenZile: Ayiyodwa njani?
ayabulela: Iyhu, umama wabulawa nguwe tata?
Macebo: Ngen’emxholweni bhuti.
Macebo: Ewe bhuti yiloo nto.
noZi: Ithi ifuna ukumbona uZenzile ebuyela emsebenzini wakhe. (Kukhonkotha inja)
INDIMA 8
ZenZile: Mama, andilulo usana, nasana olukhasela eziko.
ZenZile: Ukuba uxolo belucelwa kubantu abalandulelayo eli, ngeba ndicela uxolo kwintlaninge yamantombazana, iintyatyambo zelizwe lethu.(Uyalila) ManDi :Hayi Gaba, indoda ayikhali ngolu hlobo.
Diko: Ndiphilile ndiza kutsho Gaba, njengokuba ubuvile ndichaza kuMlungisi.
MlunGisi: Apho ndishiya khona uyakundikhumbuza Macebo.
nesi: Nkqo, nkqo, nkqo!
(Kusekuseni. UNozi uvuswa yintombi yakhe ngesitshoqolo sekofu. Kuthi kunjalo kungene uDiko ebuya emsebenzini, naye azicelele impungo. Kuyaphungwa kamnandi kukwancokolwa nangohambo lukaZenzile ukuya exhweleni. Kancinci kukho ukungavisisani phofu uDiko woyika ihlazo lamaGqirha akugqiba ukuba ligosa lecawa. UMandi uma entla uthi oxhela eyakhe akabuzwa.)
Diko: Hayi ngolu hlobo.
noZi: Amagqirha, iintelezi, imihlabelo, iingcambu nemithi esetyenziswayo, zonke ezo zinto zezikaThixo.
Diko: Nozi nkosikazi, akunazintloni ukuvumelana ngesikizi eli nje, phezu kokuba usazi ukuba thina singabantu becawa?
ayabulela: Hayi mna ndiza kubiza umakhulu notatomkhulu.
Diko: Lwakudilika ke uthango, uye uthini umhlambi?
noZi: Mxelele.
nesi: Loo ntetho isusela entwenini?
Diko: Niyabona ke baninawa bam ukuba le nto yam, yokuphuma nomsebenzi ithuba elide, yingozi.
noZi: (Evuya) Ntomab’am maan! ManDi : Thetha tata sukuthula kuba isiXhosa asitolikwa.
nesi: Ndiye ndibaxelele ngolu hlobo xa besithi ‘inyama enyameni’, ndithi ‘uthuli elithulini, umhlaba emhlabeni’, ukuba baqhuba njalo, baza kufa.
Umphixanisi (Negative nitagonist)
ayabulela: Ndiyeva tata, kodwa andikulandeli.
noZi: Wathini ?
noZi: Yima ke nyana wam ndikuthi wambu ngale ngubo.
MlunGisi: Hayi ndivile.
MlunGisi: Kakuhle kakhulu mkhuluwa. Njengokuba nawe ubona ukuba ngalo mzuzwana ubuye ezingcambazela.
Macebo: Umfundisi UNgxabalazile ngulo uquqa apha endlwini ethuka amaxhwele namagqirha esithi linye iGqirha lamagqirha, nguThixo, kanti uthi lala gusha ndikuchebe.
ZenZile: (Encwina) Ndimamele.
MlunGisi: Yiza ngapha bhuti kweli gumbi lunosapho lonke.
Diko: (Ebakhaphela) Hambani, hambani apha.
noZi: Ewe, ukuzalwa kwakho kwenza uvuyo olukhulu emzini wam.
ZenZile: Kunjalo ke nyana wam!
MlunGisi: Ndiza kungen’emxholweni.
ZenZile: (Uyakhohlela) Nigqibe malunga nantoni?
ZenZile: Ekukhuleni kwam, ubusoloko undixelela ngovuyo olungako ukuzalwa kwam.
noZi: Akhona amaxhwele, amagqirha akhupha izidlanga emntwini. Ndithetha ngamagorha, izanuse njalo njalo.
noZi: Kulungile. Ndiza kwenza utsii gxada.
MlunGisi: Bhuti uyazi ukuba ngexesha lamaqhwa obomi kuthi, nguwe ilanga elinyibilikisa iintliziyo zethu ezithe gxwa kwikhephu leemeko.
noZi: (Esonga izandla) Mandi ntomb’am, asisonganga zandla. ManDi : Kukuthini ukuthi akusonganga zandla ube uzisonga ngoku ndikujongileyo.
noZi: Kowu! Amehlo am ayantlaluzela lolu thuli, andiboni kakuhle. Khawuthi khe ndijongisise.
noZi: Yintoni yise kaZenzile?
Diko: (Evela) Kowu niyawathetha ngam.
noZi: (Uyalila) Hayi kaloku sana lwam, asinakukuyekela, sisonge izandla udlavuzwa kukufa sijongile.
Diko: (Uyamthuthuzela) Thula nkosikazi, siyakube siyamvuyisa uSathana kweli dabi sikulo. Khawuqhube ke Mlungisi.
MlunGisi: Kunjalo bhuti.
ZenZile: Zizivubeko zeziyolo dadethu. ManDi : Ungalahl’ithemba.
(UDiko noNozi baxhalabile. Basemotweni yabo esingise kwalapha kwaGompo kumzi kaZenzile.)
noZi: Enkosi, Zenzile ngokusakhela ingqili yomzi onje unganyanzelekanga.
MlunGisi: Kaloku thina sakhuliswa ngubhuti kuba abazali bethu bakhawuleza bayibek’inqawa.
Diko: Yaphelela phi le yenqununu kunye nenkwenkwe? ManDi : Iyandikhathaza mna le nto, andifuni kuqhubeka nayo.
Ixhwele: igqirha/usiyazi
noZi: Kanti uhleli nento engaka?
noZi: Ngqo, kona ukufa!
noZi: Uyabona ke ukuzala kukuzolula! ManDi : Ngoba namama?
Diko: Simamele Nesi, uzibeka kamnandi ezi ngongoma. ManDi :Hayi uyathetha.
noZi: (Encwina) Mh-mh!
ayabulela: Awu! Xa kunje yeyele!
noZi: Mandi ntomb’am, ndigqiba kuthetha noyihlo, uthi bavene nabantakwabo. ManDi : Kungcono ke xa bevene. Bathi baya nini eziNkomeni?
Macebo: Khon’ungatshongo!
noZi: Onke amatiletile enziwe kudityaniswa le naleya, oogqirha, izibhedlele, imithandazo ilapha. ManDi : Utheth’into endiyaziyo.
Macebo: Ubufuna sithini? Simvuse okanye sibambisane ngaye ukumsa enqwelweni?
Macebo: Lixhwele eliya, ixhwele elabhabhisa uthikoloshe lihlab’umhlaba. Lamfomba ngesonka esitshisayo sombhako wayakuzifela ezingcongolweni.
ZenZile: Kutheni kaloku ungandivusanga?
ZenZile: Bendimfuna.
Macebo Utatomncinci kaZenzile
Diko: Pheza Macebo uyandivuselela ngoku.
noZi: Mandi ntomba’am. ManDi : Ndingapha.
Ibali ............................. 1-131
nesi: Uyabona ngoku simshiye eqala ukuthi balulu amehlo.
Diko: Yhe mfazindini uthembele ngantoni?
ZenZile: Asiyaleki. Iziyolo zobomi kuthi bantu batsha ngathi ziyafika, kananjalo ngathi ziyedlula. (Uyalila) ManDi : Hayi kaloku bhuti.
Diko: Maxa wambi zizibona zithiwe qho emqaleni ngesitropu sokufa. Kuba bubutyobo, zimbi zibuthise endimeni zide zifele apho kulo ndima le uthi wena Mlungisi masingaphumi kuyo xa kunzima. Siphuma endimeni kuba sizama ukufun’uncedo.
noZi: Zisuke zibe ninzi izinto kuyihlo eziyitsho intloko yakhe ibeshushu. ManDi : Hayi kodwa mama.
Diko: Mandithezele emnxebeni. Ndivela kooMlungisi.
Umboniso 2
noZi: Kwanele Zenzile ngoku, pheza.
Diko: Kanti ke neenkabi zakuphum’efolweni, umbhexeshi ubuya azifake endimeni.
Diko: Ubunokufanela.
noZi: (Ngesingqala) Kwanele Macebo.
noZi: Yitsh’uphinda Mandi. ManDi : Khawuthi khe ndiyokuvusa ubhuti.
noZi: (Efixiza) Tata kaZenzile, ngesithezela emnxebeni. Unyana wethu wezemvaba kuye lixubayele.
ZenZile: Iminyaka yam!
Diko: Nam bantakwethu ndifana nonyana lo wam, ndiyagula emphefumlweni.
Diko: Niza kumana nihluphana noThixo nibuye niqhayise ngokuthandazela izono zenu.
noZi: Simzise apha endlwini. Ezi selula zenu azinazigqibo. Kudala sikuzama suke kuphendule umlungukazi, hayi ke, ibe yiloo nto. ManDi : Nibokushiya umyalezo mama kubi ngoku apha ekhaya. Uphi ngoku ubhuti?
Umboniso 6
Macebo: Usabetha kakuhle bhuti Mlungisi.
MlunGusi: Ewe bhuti.
Macebo: Kuza kufuneka senze konke esinako ukugxotha eli lifu lijinga phezu kwalo mzi wakwaNdoyibeleka.
Umboniso 3
Diko: Ewe, Nesi.
Diko: Khawuyeke ndiye kukhangela abanakwethu.
ZenZile: Asazi! ManDi :Ndiza kubuya kwakamsinya, kuba sele ziza kuvalwa izikolo.
ZenZile: (Usathetha) Ndabulala elo kamva lezo mveku ebeliya kuthi thaa liqaqambe ukuba ngaba umoni onjengam, ebengakhange ankcenkceshele esitiyeni ezo zithombo, ngamanz’anetyhefu…
Diko: Makhe siyiyekeni le yale Nesi. Nihambe njani?
noZi: Unyanisile Mandi. ManDi :Sihlangana neendidi ngeendidi zabantwana. Kuzinjubaqa zilapha, amanxila nawo alapha, kuyo yonke loo nto athi lo Rhulumente masingababethi aba bantwana.
Diko: Wena Macebo uphilile Gaba?
noZi: Into esiyifunayo thina likhubalo lokuphilisa unyana wethu. Nokuba elo khubalo lisezantsi kwiinzonzobila zolwandle olulwayo, nokuba liphezulu kumngcipheko wencopho yentaba iKhilimanjalo ebhudla imimoya, lingade libe kwisithokothoko somlilo onqanqaza iintlantsi ongahlalwa nto iphilayo okanye kwelesithathu izulu, ukuba ngaba likhona icebo, maliye kulandwa. Ndimi apho ke mna Mandi. ManDi : Hayi mama ndikwelo nam.
ayabulela: Hayi tata ngoku ufanele ukuya kwagqirha okanye esibhedlele.
Macebo: Sizama le naleyo, sidibanisa iBona neWamba ukwaphula amandla esiphango sokufa. Masingatyhutyhi bhuti esi siphango simanz’amdaka.
Diko: Musa ukuhlola apha. Akubhujwanga apha. Uza kusibizela abantu bale lokishi yakwaGompo.
Diko: Yitsh’uphinda ntomb’am.
noZi: Sigula sonke tata. Okubalulekileyo ngalo mzuzu, kukuba sibe ngumthwebeba weenyosi ovingce kweli khaya. Kungabikho zimbobo uSathana aza kuthi gqobho kuzo asohlule.
Diko: Mandinishiye ndiyokubek’amacala.
noZi: Hayi sukulwa.
ZenZile: Gxebe phofu nawe mama ndiyakusola. Ubenegalelo ekukhwezeleni kule mbiza igxabhagxabhazayo engumbulali wesizwe.
Diko: Okokuqala booGaba, ndizokucela uxolo apha kuni ndizithoba.
noZi: Ewe, gxebe hayi Ayabulela. Mbuzo mni na lo undibuza wona?
noZi: Izibhedlele zoyisiwe kukuncothula ulwamvila lokufa kuZenzile. Kukwaseso koogqirha noonesi, ndibala ntoni?
Macebo: Kodwa ngoogqirha abazakuqinisekisa.
Macebo: Khawumamele bhuti eze nalo ibali ubhuti Mlungisi.
c) Linqanaba lovutho-ndaba,
ZenZile: Mama ufuna ukusola uThixo ngohlobo esidalwe ngalo thina madoda?
ZenZile: (Liyangcangcazela ilizwi) Undiqeqeshile tata, undohlwaya xa kunyembelekile. Nezivubeko endinazo ezixananaze emzimbeni wam ayizozakho, zezelizwe. Izivubeko ezi kungoku nje zindiqweqwedisela kwisithokothoko esimnyama sengcwaba.
Macebo: Kunjalo.
Macebo: Bhuti sifathula ebumnyameni.
INDIMA 2
noZi: Esi sifo lutshaba kwesi sizukulwana sanamhlanje.
noZi: Akunambono ke noko myeni wam.
noZi: (Ekhala) Awu, maNgwevu! Kuthiwani na xa kunje na? (UZenzile urhoxozela ezantsi)
Diko: Uyazi, inganjalo naleyo Macebo! Ukanti kwelinye icala, uzisola ngokudlala ngexesha lakhe, yaza yahamba iminyaka.
Diko: Uyayibona na loo nto mfazi?
ZenZile: Ukuba ngaba ndandiyikhathalele, ngendingekho nje. Ukuba ngaba ndandiyikhathalele, umfazi wam ngesaphila. Ukuba ngaba ndandiyikhathalele, ngendingakhange ndinibeke kolu sizi nikulo. Kungabantwana bam ngamaphalandlela bahamba begciniswa. ManDi :Asikho lusizini thina ngawe, siya kuthanda.
noZi: Jongana nolu khuko lokufa ukulo. Sukuluvumela loluleke lunabe, lubheke phaya. Luqoshelise nyana wam lube ngangomahambehlala.
• Ulandela umlinganiswa oyintloko ngethuba eqongeni nangenani leentetho.
Macebo: La mfo, akafuni nokuva ngabo bantu.
Diko: Niyakuthini kaloku ukuchithakala xa ndingenayo?
nesi: Ukuba ngaba ke abantwana bahendekile, siyabaxelela okokuba mabasebenzise intsilathi eyikhondom.
noZi: Nankuya kwelaa gumbi elutywantsi.
Diko: Mfondini, uthetha ngento endiyaziyo.
noZi: Kuzezi ntsuku nje, uyihlo uneenkani okomdlezana wekati.
Diko: Umba ophambili, ngulo wokusa uZenzile kula nkintsela yexhwele eziNkomeni, eMdantsane.
Macebo: Hayi bakhululwa bam, ndisoloko ndingumngqungu okhoyo mna, ningaxhali.
MlunGisi: Sikhona bhuti.
noZi: Unyanisile mntwan’am. ManDi : Mandihambe ndiyokuthi bhuxu bhuxu izitya ndakugqiba ndiquthume.
MlunGisi: Usela kathathu ngemini.
Diko: Inene liyafingiza, ilifu lokufa lilengalenga phezu kophahla lomzi wam.
nesi: Enkosi Mandi. Ubusithini ke mama?
nesi: Hayi, ukuphunga asinto endiyixabisileyo. Ungandipha nje wena amanzi ndisele, kodwa ingabi ngawefriji ibe ngawempompo.
noZi: (Efixiza) Hayi, hayi ngekhe mntwana wam.
noZi: Nto nje?
noZi: (Limyile) Andiyithethi yonke mna loo nto.
Diko: USathana udlala ngam.
ayabulela: Xa kunje kufuneka ubuyiselwe esibhedlele.
noZi: Kulungile ke, siza kubalungiselela.
Diko: Kudala ndikuxelela ndisithi wena uyamfekethisa uZenzile.
Diko: Kaz’ukuba konakele phi na booGaba!
• Ikholwane (Confidante)
noZi: Igolide.
Diko: Hayi torho Nozi ndiyaqhula.
Umboniso 4
noZi: Awukandiphenduli.
Ubikela: uxelela
nesi: Ndakugugela phaya. ManDi : (Ephakama) Makhe ndikuphe into ephungwayo.
ZenZile: Mama torho ndicel’undishiye, ndiphelelwe ngamandla, kudala ndithetha.
Diko: Nindibona ndithule nje, ndivela kubantakwethu. ManDi : Simamele.
noZi: Ndiyavuya ukhona ntomba’am. Mveke, usuke abe nje. ManDi :Tata asingobantu abasemngciphekweni wokufelwa ngunyana wabo, nguwe nomama.
ZenZile: Awu! Akwaba ulutsha lwanamhlanje beluya kufunda isifundo ngam. ManDi : Kutheni ungcangcazela kangaka nje?
noZi: Limyile, kaloku ngumfundisi wakhe lowa.
Diko: Kukuthini ukungabinamfobe? Lo mntwana uphum’esikolweni ngenomsila yona imfundo.
noZi: Uthetha kamnandi Nesi.
Umqabaqaba: ukuphila qete
Umboniso 3
Abalinganiswa ngaba bantu bathatha inxaxheba ebalini, ngabo abathi ngenxa yezenzo neentetho zabo baliqhubele phambili ibali. Ukuze ke ibali libe nobuncwane makubekho lo ufuna into ethile, aze athi nokuba udibana nezithintelo (eziza nabantu, nendalo okanye izithixo) angayeki lula ukuphumeza iinjongo zakhe. Kwelinye icala makubekho umntu okanye abantu okanye iimeko zezulu ezimthintela ukuba afikelele kwiinjongo zakhe. Abanye ababhali badala nomnye umlinganiswa othi aphembelele avuthele le ngxabano ukuba mayikhule, maxa wambi enanjongo zimbi, okanye engulwimishe nje. Banikwa amagama ke aba balinganiswa ngokweentlantlu zabo. Lo usungula isiganeko esikhokelela kwimpixano kuthiwa ngumlinganiswa oyintloko okanye iprotagonisti. Lo uphikisana neprotagonisti ngumchasi okanye yiantagonisti. Lo uvuthela udushe phakathi kweprotagonisti ne-antagonisti ngumphixanisi okanye itratagonisti.
noZi: Yitsho tata.
Diko: Maxa wambi azimelani nomthwalo onzima.
Diko: Xa oyise isibhedlele besingoobani ke thina?
noZi: Khawutsho itheni?
Macebo: Uyazi sisi ukuba xa silambile sikhala kuqala.
ZenZile: Sii madoda!
ZenZile: Kunjalo dadethu. ManDi :Musa ukucinga kangaka.
ZenZile: Ubudla ngokuthi wena mama, ndawumisa nkqi umzi obuhexa, ungafunwa ngamadodakazi akho.
b) Abalinganiswa nokubunjwa kwabo kwidrama
INDIMA 1
c) Indima yesithathu: uvutho-ndaba nesiphelo.
ZenZile Umyeni kaDiborah
Diko: Imilowo yakowethu iza kubuya ihlangane kungentsuku zatywala.
MlunGisi: Bathi ke ubetheke ngolona hlobo esothuleka phezulu ebhedini.
Macebo: Andiqondi ukuba wena uyafika apha kum ngokukhathazeka. Apha emhlabeni kufuneka uzifundise ukwaphulela.
Diko: Nozi mfazi, zalel’elubala uxel’usikolpati esithi nyubelele phaya intloko yakhe.
Yomgodlwana: umthwalo omncinane
ZenZile: Khona izidwangube, iingcungcu ezimilomo mide zeli lizwe zomfimfitha ncindi eziyithatha phi na, xa iintyatyambo zeli lizwe zibunile?(Uyakhefuzela) ManDi :Akufunekanga uzisole kangaka, ngokwenza njalo usola uThixo.
nesi: Imifuno enjengebhitruthi, khaphetshu, umnqatha noomagalika aba, gxilani kakhulu kwezo zinto. ManDi :Phela kwento ubhuti ayitya ngalo lonk’ixesha.
ZenZile: Ubuye Mandi, wenz’ubuyo lweenkabi. ManDi :Kodwa ngoku bhuti, ndiyayincoma imeko yakho.
MlunGisi: Macebo mninawa nathi sinemizi. Asinakulinda ubhuti ade asitshove ngathi sitshelwe zizicheku.
noZi: Uphume eligqabi apha. Akatshongo nokuba uya phi na.
Diko: Leyo milowo yakowethu iselubala.
(Apha ke uNozi usekwigumbi likaZenzile. Uthetha yedwa ngentlungu akuyo ngenxa kanyana wakhe uZenzile, Kungen’u-Ayabulela engabhungisanga.U-Ayabulela, uyakrokra okokuba umakhulu wakhe ebelila, umbuza le naleya.)
noZi: Kanti naba bafundisi uboyikayo, akuyazi ukuba benzani ngaphaya kweendonga zemizi yabo.
Macebo: Kant’uphi yena usisi?
ayabulela: Uthi ungqengqile. Ndiyavuya ke xa umama engqengqile. (Ehleka) Uza kubuya avuke umama makhulu?
noZi: Sukubasahamba. Nantso intombi yakho iphethe ukutya. (Kuyatyiwa kuze kuyolalwa)
nesi: Ewe Mandi. ManDi :Kungangcono kakhulu ukuba nileli gqiza leSebe lezeMpilo nikhe niye nakwesa sikolo sam.
noZi: Bambi baphath’iisabile, kungamazembe, yimikhonto elubengu bambi bangxasha imfakadolo.
noZi: Hayi masithule sesifikile kwaZenzile.
noZi: Owu! Kazi ukuba kwenzeke ntoni na…
noZi: Hamba ke uyokuhlamba izandla ze emveni koko uzokutya.
ZenZile: Kona kona bendiyakuthanda ukuba ngumqabaqaba njengempepho ephuma kwiintaba zethemba. ManDi :Hlala apho ke ethembeni.
noZi: Njani?
noZi: Xola Mandi liza kubuya libekhona ixesha loko. ManDi : Utheth’ukuba ndiza kuphindela emsebenzini ndingambonanga utata?
Diko: Ndoyik’ihlazo lamagqirha. ManDi :(Ephakama) Tata, uyawukhe ke ungazenzi izinto zakho ngenxa yabantu abaxakene nezabo izinto phofu.
noZi: Nokuzama ezinye iindlela zokwaphula amandla amanzi esi siphango acand’umzi wam waba yimiwonyo.
Mandisa: Kusengavel’uncedo elo bande lingekavikiveki liqhawuke, elo bande lingummiselo phakathi kwakho nokuphila.
noZi: Besinyanzelekile nathi sinoyihlo. Ngamalungelo wabantwana ukondliwa, ukunxitywa, ukufundiswa nokuqeqeshwa, zizinto ezingundoqo kubomi bomntwana ezo.
Diko: Awu ndatsho ndachukumiseka.
noZi: Isizathu kukungaphili kukaZenzile.
Diko: Ewe, kona kona kunjalo.
ZenZile: Utsho njani? ManDi : Masiwavalele bhuti.
Macebo: Ndikuvile bhuti usitsho ngemeko yaphaya emzini wakho.
Diko: Hayi myeke mninawa.
noZi: Uthi itheni na iminyaka yakho Zenzile?
noZi: Ubusowuchithakala umzi wam. ManDi : (Ekhuza) Hayi bo! Le nto yakho notata ibiyendele olo hlobo?
Diko: Lo mntwana uMandi uthethe gca ngolwimi olungenamkhinkqi.
ZenZile: Kanene ubuthe nguAyabulela okubikele ngolu daba lwam? ManDi : Ewe, undibhalele umyalezo obuhlungu wawuthumela ngeseli fowuni yakhe.
noZi: Uwagqibile mntwan’am. Ukuba siyathetha siya kube siyawagxobha.
Diko: Uselula kakhulu Zenzile. Akukadibanisi namashumi amathathu la eminyaka.
Diko: Kodwa mna andisakhathali, into ephambilli kukuphila konyana wam.
Diko: Uyagula uZenzile. Kudala ndandimxelela okokuba makangabi phandl’apha. Namhla isala kutyelwa sibona ngolophu.
Diko: Kanti kufuneka uthethe kuba lixesha lokuthetha izinto ngoku. Andithi uZenzile ubuya esibhedlele izolo oku?
noZi: Hayi tata kaZenzile. Akwenziwa ngolu hlobo.
noZi: Hayi unomona.
noZi: Ndilale?
Diko: Uyalibona!
noZi: Ewe . Uxolweni torho, andibanga sabulisa lixhala.
noZi: Ngokucacileyo bathi makafele ezandleni zethu.
noZi: Undibetha emlonyeni wena, akufuni ndize nayo le nto. ManDi : Uxolo mama, thetha ke.
MlunGisi: Unyana wethu uZenzile uyafa.
(Kusebusuku, uMandi ukwigumbi likaZenzile. Ugqiba kutyisa uZenzile oleleyo kungoku nje. Kungena uNozi embulela ngegalelo alenzileyo lokuwenza umzi wakhe ungaqhekeki kuba yena Nozi ebesegqibile okokuba, uyahamba.)
ZenZile: Yona iyaphokoka njengomphunga ophuma kwimbiza enomsindo, imbiza ebilayo.
Intlombe yamagqirha: umdaniso wamagqirha
Diko: Inkonjane iliphangele ihlobo.
Diko: Andizange ndibuye ndonwabe emva kwengxoxo ebishushu phakathi kwam nabo.
Macebo: Khona ngoku, ugqiba ukungcwaba umfazi kaZenzile. Kuthi kunjalo kugula uZenzile egulela ibhokisi emnyama.
Macebo: Masimophulele, kuba ukuba ngaba besinokuba sezihlangwini zakhe ngale meko, besiya kuyiqonda imeko akuyo.
Diko: Usathi banqabile wena, kanti abekho.
ZenZile: (Ezogquma) Mandilale, intloko yam inzima ngathi ndithwel’intaba.
noZi: Yho-o! Mntwana wam pheza, thula ngoku.
nesi: Ke loo nto, zibukhali.
Diko: Madoda nindimamelisise kakuhle.
Diko: Kanti uphindela nini eKapa? ManDi : Inokuba anikhange nindive kakuhle.
MlunGisi: Watsho kamnandi Macebo.
ZenZile: Yeyele ngenene, Gaba wam. Ayisafuni ntsontela nkqu nembombosholo ukuyanyula, xa kunje yoxhelelwa ngaphakathi emhadini, namhadi, umhadi weemeko lo ndithe lontsho kuwo unaphakade.
ZenZile: Emandundu… ManDi : Ewe, emandundu bhuti.
ayabulela: Andikulandeli tata.
bobabini: Bhuti.
Diko: Ndiyabuya, ndiza kukushiya apha nyana nonyoko.
MlunGisi: (Ehleka) Hayi kaloku bhuti asingobantwana, nathi sinezinto zethu ezizezinye ekufuneka okokuba sizilungise.
noZi: Uyihlo uyishiyile imoto. ManDi : Oh! Iza kuqhutywa ngutat’omncinci uMacebo?
Baqalekisiwe: bashwatyulelwe
noZi: Bamxhase ngapha nangapha ukumsa emotweni.
MlunGisi: Abantwana beli xesha banzulu, abaviwa nangodondolo.
Diko: Hayi ntomb’am kum aphele emlonyeni. ManDi :Ngoku udonga lwendlu lukekelele ngakuwe.
Ezinye iingcali kubhalo lwedrama ziwuyeka apha umdlalo ngesiphelo esothusayo okanye zikhombe nje indlela apho iya khona, ziyekele kumphulaphuli/umbukeli azigqibele.
noZi: Sithi abafanele ukuthi enkosi kuwe.
noZi: Eyona njongo yam kukuthintela isichotho singayicandi inkundla yomzi wam ze ibe zizigodi. Kwanele…
MlunGisi: Akazange abenjeya ubhuti, ubomi!
Diko: Ufike emaphikana, hayi ke sagilana nonyoko.
ZenZile: Ndayenza, ngenene. Ndosulela abantwana babantu ngeli gagu lesifo, kwada kwafa nomfazi wam eseze ngobuso elizweni, mna ndamenza weza ngomva elizweni. ManDi :Edlulileyo, idlulile. Makhe sifune isisombululo .
ii. Kuhle ntoni kumlinganiswa (kubalinganiswa) oyintloko?
Diko: Ndithe kuni hambani, anizozithulu.
noZi: Ingathi ngevuswa kuba ukuthwala umntu oleleyo kukuthwala inyanda yamatye.
noZi: Xa amajoni omhlaba oyisiwe lutshaba, akuthethi ukuba imfazwe iphelile.
MlunGisi: Akanakuphuma kuwe loo mazwi bhuti.
noZi: Ukuba bekunjalo, ngeba uZenzile lo uyachacha. Olu tshaba lungukufa lucel’umngeni. Olu tshaba lungukufa lubetha lubuyelela okwezulu laseMthatha.
MlunGisi: Asitsho mkhuluwa ukuba uThixo asimthembi. Kodwa uThixo unceda ozincedayo.
Macebo: Sithintela loo nto ukuba ingenzeki kwakhona.
noZi: Hayi tata, ayinamsebenzi. Mna ndova ngawe ukuba nimisa njani na.
nGxabalaZile Umfundisi waseNomvethe eZiphunzana
ZenZile: Ndithini na ke mama?
nesi: (Ephakama) Neli zulu phandl’apha lisaqabukile. Nimyeke nina usalele ningamphazamisi. ManDi :(Emkhupha)
• Ukuba umbhali unomyalezo uye ucace gca apha kweli nqanaba.
noZi: Owu, kanene amanenekazi aqala aziqoqoshe akasuki athi vuxa phantsi. (Kuyahlekwa)
Ugawulayo: sisifo esithi sikosulele ngokwabelana ngesondo nomntu onaso
Macebo: Into endiyithandayo kwela xhwele alikuxeleli ngakuthakathwa komntu, ukuleqwa ngabantu, umona, njalo njalo, linyanga isifo qha.
Macebo: Xa woyisiwe umkhosi womhlaba, kuthiwani?
MlunGisi: Ewe, kunjalo, qha sifike ungekho apha ezintsukwini.
MlunGisi: Asazi kuba siye saziziliza ukuphendula loo fowuni. Kodwa yona ibicaca okokuba iphethe udaba olubi kakhulu.
Diko: Ndiyakuva.
noZi: Andifuni kuhletywa mna, kuthiwe abantu bomzi wam ndibabulalisa ngenxele likaKhetsekile.
noZi: Heke, Nkosi yam!
Xa unokususa omnye kwaba balinganiswa bexabiso kwakuba nzima ukuya phambili kwebali ukanti xa ususe omnye kwaba bangabalulekanga ibali linakho ukuya phambili.
Diko: Phum’egusheni ke Mlungisi uyeke izagwelo asixesha lazo eli.
Apha sifakwa kwigumbi ekuthe saa iimbewu ngeembewu zeempixano ezahlukeneyo eziza kuqhambukisa ingxubakaxaka yongquzulwano. Iziganeko nezenzo zabalinganiswa eziza kudala ubhentsu-bhentsu kwidrama zithe natya phambi kwababukeli.
Diko: Andifuni ibuye ngam le ntetho ithi ‘isala kutyelwa sibona ngoluphu.’
ZenZile: Iminyaka yam mama!
Macebo: Ewe, utshilo. ManDi : Uqhube wathi, masihlale silindele ucingo lokusazisa ngemeko kabhuti.
INDIMA 7
noZi: Nankuya erhoxoza kwela gumbi liluzizi. (Esolatha) Akafuni nantwana ubile xhopho kodwa ukhala ngengqele. ManDi : Hayi mama! Kutheni ningamsi esibhedlele nje?
Umboniso 4
noZi: Kunjalo kanye Mandi. ManDi : Uyabona ke kwesi sigaba, ndifika ndibe yindindi.
Macebo: Ngoku bhuti yintoni exhalabise uZenzile?
Diko Umyeni kaNozi, utata kaZenzile noMandi
noZi: Akhange sithi kuza kubakho umhlahlo kulo mzi.
noZi: Xa inkunzi yenkomo ibhovuza ihlabanisela umhlambi ebuhlanti, ivale uthango, umhlambi wenza amatiletile.
MlunGisi: Ndithi ke bhuti sibizwe nguMandi ngeselelula.
noZi: Ndithi kuye emfazweni umkhosi ohlaselayo asingomajoni omhlaba kuphela.
Diko: Qhuba ndimamele.
noZi: (Uyalila) Ndisendleleni. ManDi : Usendleleni?
Diko: Alimkanga ixesha, ukuba ngaba into esihlangene ngayo apha ilulutho, inzuzo. Limkile ixesha ukuba ngaba apha sihlangene ngobuvuvu, into engakhiyo.
Diko: Andinamntwana wam oza kubhilabhilwa ngamaxhwele apha.
noZi: Hayi soyikile de yazithulela.
(Ebusuku kungena uMandi izikolo zivaliwe. Uyothuka akugagana nombhumbutho womthwalo kamama wakhe, aqonde ukuba ikho into embi.) ManDi : Mholo mama.
ISALATHISO
ZenZile: Uthini na ngoku mama?
noZi: Ungathi ndiyamthethelela uyihlo, izandla zakhe zigcwele. ManDi : Mandihle nomcinga ke xa utshoyo.
noZi: Kunjalo Mandi. ManDi : Ixesha lokuba sicinga ukuba uza kuthini uzipeqengeshe ngempilo kabhuti lidlulile.
noZi: Ewe, ndisendleleni. ManDi : Endleleni eya phi linje ukuba libi phandl’apha?
Diko: Tyhini, madoda!
noZi: Sukuthetha loo nto. Ebesitya ubutsha bakhe. ManDi : Kodwa thina akukhange usifekethise njengaye. Mhlawumbi yile nto inguye qwaba indodana yeli khaya.
MlunGisi: Ngoku unyana wethu uyabuthisa phakathi endimeni. Uyabuthisa xa kanye besiqala ukuvityoza sisitsho amakhwelo sivuya sisithi uyihlabile ifolo.
Diko: Qhubani ke ukuba nibona njalo.
asemngciphekweni: asengozini
ZenZile: Masithembe bazali bam okokuba ekugqibeleni kuza kucac’icala!
b) Linqanaba lokujiya kwebali,
Zahlulwe zaba mbini iindlela zokubumba abalinganiswa. Zezi zilandelayo:
MlunGisi: Bacinga okokuba ilizwe eli liyabavumela, kanti liyabavalela. Umntu angakwazi nokuphuma kuloo ngxingwa yeenkathazo.
ZenZile: Lilo elindilahlileyo, kuba ayikho eyam. ManDi : Hayi bhuti ungathethi njalo.
MlunGisi: Hambisa.
noZi: Zicenge kaloku uyakhutywa. Uthi ke ubufuna ukuthini?
nesi: Sanukuba neentloni ke ngaloo mayeza esiXhosa, into ebalulekileyo yeyokuba asetyenziswa ngendlela ehambelana nomgaqo-siseko. ManDi :Unyanisile.
ZenZile: Kowu madoda, ndadlala ngobutsha bam. Lo mhlaba andawuhlonipha, waza wandigugisa ndimncinci ndinjalo.
Macebo: Ewe, simamele. Intsusa mabandla yintoni?
Diko: Njani, kuba uthe yena uza kuva ngam.
MlunGisi: Kule ndima ndiyigangathayo, ndihlakulela kanye loo nto.
noZi: Kanti kudala uMandi eyibizile. (Usafixiza) ManDi : (Usalila) Andazi bootatomncinci ukuba ithiwani na into enje?
Sakhubeka: sakhathazeka
ZenZile: Inene, xa kungoku isikhuni sibuye nam, mna mkhwezeli waso. Eyona nto kukushiya u-Ayabulela noFalethu beziinkedama.
nesi: Lilonke ke, ukuba ngaba la mayeza esiXhosa ngokwenkolo yenu ayasebenza, qhubani, into ebalulekileyo yimpilo yomguli.
ZenZile: Ndizigqibele mna ndimqulathisa ngezeli lizwe, ndayoba emva koko.
Diko: Kanene baninawa bam nithi kukho into ebenifuna ukundicebisa ngayo malunga noZenzile?
MlunGisi: Imoto yona nguye. Kodwa maan, isantya sintama okokuba kubi apho kubi khona.
noZi: Yile ndigqiba ukubalisela yona.
noZi: Musa ukuzisola, asinguwe wedwa umntu odyobhadyobheka kolu daka.
noZi: Bendisatsho ke ukuba, akuphathwa sikhali sinye xa ulwa notshaba.
noZi: Kwixesha esiphila kulo akukho ndoda, namfazi. Into ebalulekileyo yimvisiswano nokubambisana kwabo bazimanye ngeqhina lomtshato.
ZenZile: Selivikivekile kulindeleke nje ukuba maliqhawuke njengokuqhawuka kojingi abantwana bedlala. ManDi :Kudala ndisithi kuwe sikhona. Bek’ithemba ngaphambili, ubeke ilishwa ngasemva.
MlunGisi: Sijongene notshaba kulo mzi wasemaNgqosinini, utshaba olukukufa.
(Kusisankxwe ngathi noNozi uphazamiseke engqondweni emveni kokuba izinga likaZenzile lokugula liphakame de wawa phantsi ebhedini. Ubika olo daba kootatomncinci bakhe, Zenzile lowo uthe cwaka ungathethiyo.)
(Ebusuku, kwigumbi eliluzizi likaZenzile. UZenzile ukhathazekile kakhulu akufumanisa okokuba le mfazwe igqubayo kowabo kungenxa yakhe. UNozi emveni kwengxabano noDiko uqokelela ubumpahlana bakhe uza kuhamba.)
Macebo: Ukuba akukholelwa, buza ababekhona ukubelekiswa kwalo hili ngesonka sombhako esitshisayo.
Bonke: Ewe!
noZi: Ewe. ManDi : Bahamba ngantoni?
noZi: Ewe, yile ndisoloko ndithetha ngayo ifundisa eKapa.
Diko: Yitsh’uphinda Macebo.
Macebo: Hayi ngoku, mhlawumbi ekuqineni kwemini singayifuna into ephungwayo.
Macebo: Kwelo cala, yitsh’uphinda, kwanele.
ZenZile: Akazange abeyinkedama umntwana ofundileyo. Uba sisipili sesizwe, ilanga lohlanga elikhanyisela abo bahamba befunyanwa bubumnyama nangamaqhwa obomi.
Unesingqala kuba namhla abantwana bakhe abanaye umama ngenxa yokungakwazi ukuziphatha, kwaye maninzi amantombazana athe wawosulela ngesi sifo kuba kaloku yena ebezenza inkunzi yebhunga. Ebengafuni kugqithwa lokhwe waze ngaloo ndlela wosulela intlaninge. Umbhali uyasivezela ezinye iimpawu zesi sifo. Usichazela ukuba uZenzile lo ebekhe axhaxhe yingqele nokokuba kushushu kwaye maxa wambi ebekhe ayobe aze athethe apha naphaya.
MlunGisi: Hayi bhuti khawuyeke sikushiye. Iveki yonke sihleli kwaBhodlimpilo. Inokuba iintsana zethu ziyatshisana ekhaya.
ayabulela: Utata makhulu uyaqhawuka. Uthethe nam wathetha nangezinto mna endingazaziyo, iinduli zaseMtsotso eMdantsane apho athi kulele umama wam phakathi kwazo.
Macebo: Zakudamba iimpuphuma zobomi, nengqondo yakhe iza kuzinza.
Diko: Uhlamba iphepha? Ziintoni na ezi zinto ziqhubekayo kweli xesha? ManDi :Masiyiyekeni le nto yaba bantwana indiza entloko mna. Khawuthi khe ndiye kubhuti.
noZi: Lasoloko lixubayele emzini wam. ManDi : Hayi mama, ndiyakunqanda.
INDIMA 5
Diko: Hayi masiyiyeke le ncoko, iza kusisa kude lee, eBhakubha.
noZi: Xola Nesi wethu sidibanisa le naleya sifuna umntwan’ethu aphile.
ZenZile: Kukuzixolisa kaloku mama.
Diko: Sukukhala Nozi akubhujwanga apha.
Diko: Awu, unyana wam madoda!
Diko: Niyazi ukuba ngale ntsasa nizele ntoni.
Diko: (Ebulisa) Mholweni baninawa.
Naba aba balinganiswa:
Macebo: Kwaza kwathini?
Macebo: Yile nto kabhuti?
noZi: Kufanele ukuba kubenjalo ke nalapha. Ide ifike nini na le nesi kaZenzile? ManDi : Andithi bekufanele okokuba seyifikile kungoku nje.
nesi: Sihlalisa kamnandi kanjani. Yintombi yakho le?
Diko: Nilufumene ke olo cingo oluvela esibhedlele?
(Apha kungena uMandi evela kwanoKholeji eFort Hare. Ugangwa sisikhalo sikamama wakhe ngendaba yobulwelwe bukaZenzile.) ManDi : Nkqo, nkqo, nkqo.
Diko: Inene, ulilela iminyaka yakhe.Uthi nje ukuba atsho, abhedulule amehlo akhe ngathi uza kuqhawuka.
noZi: Ukuba besinokuludiliza udonga lokufa olu lukhulela lo mntwana andazi, inene…
ayabulela: Yima ke tata ndikwambathise, uyaxhaxha yingqele nakubeni ilanga phandl’apha lihlab’umhlaba.
ayabulela: Hayi makhulu.
Diko: Sowungowalapha wena, yiza ngapha.
noZi: Ndifuna ukuya apho ndiza kufika ligabukile. ManDi : Ligabuka, ligabuke, libuye lixubayele mama. Leyo yintlalo yasemhlabeni okufuneka umelane nayo.
noZi: Sixabene kakhulu nalowo. ManDi : (Engakholelwa) Hayi mama torho, kukubi kunje? Nivumela uSathana athubeleze kule ngxingwa?
noZi: Hayi ke ndikuvile yise kaZenzile.
(Liyagqutha phandle. Kubonakala mganyana umntu luzizi ozayo egibiselekile kukucaca ukuba uphethe udaba olubi.)
nesi: Ixesha esiphila kulo limnandi kuba wonke umntu unamalungelo akhe.
noZi: Abafunang’ukuba uvuswe kuba wena ubukobentlombe.
• Ezona zinto zininzi apha ebalini zenziwa kuye nguye.
Diko: Mna imeko sendiyamkele, ndazixolisa futhi.
Diko: Zola kaloku nyana wam.
• Nguye ixazulula iingxaki eziphixanisa umlinganiswa oyintloko-ukuze nebali elo lizungeleze zona.
Macebo: Thula kaloku sisi sowuhlola ngoku.
Diko: Bafondini! Uphi ke ngoku? Usemkhenkceni? ManDi : (Uyakhala) Yho, yho! Nkosi yam…
ZenZile: Eyona nto ibuhlungu nilwa ngam. Andizange ndinive nixabana ngolwa hlobo, ndide ndibemngaka nje.
noZi: Uthini ngantoni uyihlo? Nakuye linqumile inqatha. Kudala ezama uyihlo ntomb’am. Loo nto naye ngoku usuke wanentshwaqane. ManDi : (Ekhuza) Hayi mama!
noZi: Kanti ayizondwendwe, yimoto yalapha ekhaya. ManDi :(Emkhupha) Hayi ke Nesi, ufike emva kwedinala. (Uye unesi waphuma ngomnyango wangasemva)
noZi: Hayi xa kunje, ndisuke ndabayindindi. ManDi : Kodwa ke akukho zwi litsolileyo eliphume esibhedlele malunga nempilo kaZenzile.
ZenZile: Imfundo yam, impumelelo yam, zijike zaba likrele eligrabhuza intliziyo yam. ManDi : Sukuzisola kangaka.
noZi: Zikhona nezibawu ezibhodl’irhuluwa kumkhosi womoya.
Macebo: Phofu jonga bhuti, nolwakho usapho lukhawuleze lwachithakala.
nesi: Njengokuba ubutshilo Mandi ngaphambili ukuba sisemfazweni apha, silwa notshaba olungukufa. Xa usilwa notshaba akukho sixhobo ungasisebenzisiyo uphatha nokuba yinduku.
Umboniso 2
ayabulela: Makavuke ngoku umama makhulu.
Yintoni umdlalo?
Macebo: Ukuba ibiyimfazwe le ukuyo bhuti, besiya kufuna itola.
noZi: Kwanini. Lisithi thaphu nje ikhwezi bona basendleleni.
nesi: Siligqiza leSebe lezeMpilo elithunywe nguRhulumente, sihamba kuzo zonke izikolo zeMpuma Koloni, Ntshona Koloni, onke la maphondo. ManDi :Unomsebenzi omkhulu xa kunjalo.
Diko: Yile nam indixakayo. Kodwa booGaba kona kona ukuhamba uyahamba.
Diko: Ndikhe ndafowunela aph’endlwini izihlandlo ngezihlandlo.
Diko: Nozi mfazi, niphilile? (Edidekile) Kwenzeke ntoni bantakwethu? Khanindibeke endleleni.
noZi: Ukhawuleze ke ubuye uzokutya.
Diko: Bendingafuni ukuvuma yonk’into ngathi ziphungulekile apha kum.
noZi: Qha?
Izihlandlo ngezihlandlo: amaxesha ngamaxesha
noZi: Ukuba kunjalo, ngendandikuqhomfe usesesiswini sam. Ngoku ndihamba nawe ungulo mlwelwe unguye kunye nabazukulwana bam.
Diko: Andiyazi mna kaloku andisoloko ndikhona apha phakathi kwekhaya. ManDi :Hayi andinaxesha layo. Kodwa kuza kufuneka ndijonge ukuba umoya ubheka kweliphi na icala.
ZenZile: Nguwe na lo uxambulisana nomama ekhitshini? ManDi : Ewe, ndim Zenzile.
noZi: Heke, mxelele ntombi yam. ManDi :Ukuba uza kuphikelana nabantu basemhlabeni, ungaphela. Yiyo le nto iindlela emhlabeni zininzi, ithi yakungalungi le, uzame leya, njalo njalo.
nentlaninge: abantu okanye izinto ezininzi
Macebo: Qhuba bhuti.
Diko: Ziphi Mandi, yitsho?
ZenZile: Mus’ukukhathazeka mntwan’m akukho kuthini. Kuthiwa kwaXhosa isilonda siphila msinyane ngokuchanjuzwa.Thula, thula wena usule ezo nyembezi.
Diko: (Ngomsindo) Baninawa, ndicela ukuba nindikhwelele kungenjalo liza kutsha ibhayi.
ayabulela: Phumla kaloku tata, usazilile kuba akuntsuku zatywala umama simngcwabile.
• Akho amaxesha apho uthi ngokufunda ubhaqe ukuba umlinganiswa othile kukho izinto angafuni kuthethwe ngazo.
noZi: Abeva abantwana bethu.
noZi: Kazi ukuba yenzeni na iminyaka yalo mntwana.
noZi: Le inguNontlalontle walapha eZiphunzana?
noZi: Le yakho, ayiyodwa.
MlunGisi: Ayinakulunga loo nto.
Macebo: Ukuba kunjalo ke bhuti, masihlabele mgama.
ZenZile: Ukutsho ke tata isiphango sobomi, isiphango esimathontsi abanzi, siyandikhukulisa…
Umboniso 4
Diko: Uphi?
MlunGisi: Ewe, singatsho ukuthi ize kuloo mphanga nangona singekafumani ngxelo inasihlahla kubaphathi besibhedlele.
Macebo: Sisimanga esi!
noZi: Andikho kuyo yonke loo nto uyithethayo.
Diko: Ude ke usuke ngapha eKapa eKhayamnandi? ManDi : Tata, ubomi bukabhuti bubalulekile kum.
Macebo: Kwantlandlolo mna bendilubekile olo luvo kubhuti.
noZi: Ndivisisise ntomb’am. ManDi : Hayi khawuqhube.
ZenZile: Ziyandity’iintlungu.
Macebo: Ningalahli themba nina.
ZenZile: Ikroti elinjengam lingathini na ukunikezela? ManDi :Ndiva ezi zinto uzithethayo.
MlunGisi: Enye into endiyithandileyo kulo, licocekile.
noZi: (Udidekile) Kaloku itheni iminyaka yakho?
INDIMA 3
ZenZile: Hayi mama kusafana nayizolo. Akukho mnyinyiva.
noZi: Qhuba simamele.
MlunGisi: Ndisuke ndee minxi ingqondo.
Umchasi (Antagonist)
noZi: Ngena tata. Kukuthini ukunkqonkqoza emzini wakho?
noZi: Hayi, akunjalo Zenzile nyana wam.
ZenZile: (Engahoyi) Ndaxela inyoka etshica amathe atsawulayo apho lowo ulixhoba wophanyaka unaphakade lize libe mfiliba ikamva lakhe.(Uyakhaba-khaba)
noZi: Ndivusa uchuku ngoku. Ukunqaba okungaka? ManDi : Bamba ke nanga akanonkala.
Ukuchambuza: ukuvula idyungu dyungu okanye isilonda ngento etsolo efana nenaliti
Diko: Akunazintloni hi?
• Abalinganiswa bexabiso singabohlula babe zezi ntlobo zilandelayo:
MlunGisi: Ndisatsho nangoku, azange ndambona ubhuti enjeya.
noZi: Xa kuhlaselwa utshaba, akuphathwa sikhali esinye.
(Ebusuku kwaDiko, uNozi ulwa nomyeni wakhe ngokungabaphathi kakuhle abaninawa bakhe, ukutsho ke uMlungisi noMacebo.)
Macebo: Ubomi! Andizange ndikubone ulibhexesha kangaka eli hashe lakho. Leyo iselubala, kukho apho konakele khona.
MlunGisi: Nokuba besihlala phi phi phi, nditsho lee emalandalahla, kumba onje nantoni na esiyenzayo masiyicokisise, singagqwagqwi.
MlunGisi: Kangangokuba mna ndandisithabathile isigqibo sokuba andisayi kuphinda ndilubeke unyawo lwam ekhaya.
ZenZile: Funda wena umfimfithe ubusi bemfundo kumakhambi obu bomi. Imali ndinilungiselele nokuba mna ngomso kungathiwa ndiyikhabil’ibhekile.
MlunGisi: Kodwa ke ekugqibeleni uligazi lethu, xa esifuna siza kuya.
Diko: (Engaqondi) Uthini na lo mntwana?
noZi: Uhleli nathi tata kaZenzile, khawubenesizinzo.
Inqanaba lovutho-ndaba
ZenZile: Anikhange niqalise ukusonga izandla mama ngemeko yam.
noZi: (Ebakhupha) Kamnandi.
MlunGisi: Hayi, uthini na ngoku?
masimxwayeni: masimbeke emagxeni
ZenZile: Emandikutsho kuwe, ndiyagula mna. ManDi :Xa nditshoyo Ngqosini omhle, yenza amazwembezwembe omfo kaGxuluwe, uphume ugqobhozele ngaphaya kwenkungu yokufa ekufuthaniseleyo.
Diko: Ixesha sazalwa limkile emhlabeni. Saba ziimveku limkile, saqingqa sahamba saba badala lisemkile. Lashiya ookhokho bethu. Liza kumka lishiye nabazukulwana bethu nesizukulwana esizayo. Sibangaka namhlanje, kwaye siza kungena engcwabeni lisemkile ixesha.
Ugempula: usika
Diko: Masithembe okokuba loo mlibo uya kuhlanza amathanga aya kubalikhubalo kolu nxunguphalo lwalo mzi.
noZi: Utheth’ukuba uhambile utata ngolwaa hlobo?
noZi: Akunazintloni ukuthi mna mandiyokulala, abe umntwana wam engalalanga ziintlungu zenyama nomphefumlo?
Diko: Baninawa bam, ndiyanivumela okokuba niphinde niye phaya emzini wam. Likhaya lenu eliya, sibonisane ngeendlela ezinokwenza uZenzile lo, unyana wethu aphile kwesi sigulo simthe qho ngobhongwana.
Diko: Ugqiba kugxeka abantwana ngokuhlupha, ngoku nawe ugezela uRhulumente wethu. ManDi : (Ehleka) Kuthiwa yiba ungabhaqwa.
Diko: Yiza nawo loo mphini.
ZenZile: Kukuthini ukungacingi nzulu kangaka ndikwinzulu yeenkathazo? ManDi :Ngxe bhuti!
Diko: Sesihlabele mgama. Into nje eseleyo bantakwethu kukuthath’iintonga, sifunze apho uncedo mhlawumbi lungafumaneka khona.
Macebo: Naba.
Falethu Umninawa ka-Ayabulela
Lo umlinganiswa siyakholelwa kuye kuba uyafana nabanye abantu esiphila nabo. Unazo iimpawu ezintle ekwanazo nezimbi. Isimo sakhe asishwankatheleki sibe sisivakalisi esinye.
Umboniso 4
INDIMA 4
MlunGisi: Ewe.
Macebo: Lixesha lokuchubelana ngamava obomi njengokuchubelana ngeenkozo zombona. Kuyatyiswana apha. Kuyaboniswana apha. Kuthi nokuba kwenye indawo akuvisisisi kakuhle, uzicenge unqunquthe ezo nkozo, uginye nokuba kuyakrakra njengoko injongo yethu inye, iyeyokuphumelela kweli dabi linzima sijongene nalo.
ZenZile: Njani na mamNgwevu?
noZi: Ukuba ngaba ibingeyiyo into yokufika kwakho, uyihlo ebeza kufika kukhal’ibhungane apha. ManDi : Utsho na mama?
noZi: UMandi akabaleki wena koko ...
(Ngaphakathi endlwini. UDiko nenkosikazi yakhe enguNozi bangena begxalathelene emveni kokuva ngoAyabulela ukuba uZenzile uwe ebhedini, ukufa kumongamele.)
noZi: Ngubani othi umfazi kaZenzile samnika amayeza esiXhosa?
MlunGisi: Ngathi booGaba siphumil’endimeni ngoku.
noZi: Lathi lixokozela ibandla lakhe, wema entla umfundisi ethsuthsuza, egabha, efutha, ezicima esenza yonk’into athi ayilunganga ebantwini phambi kobuso bukaThixo. ManDi :Ngabula yena. Kweli xesha siphila kulo tata nawe mama, oxhela eyakhe akabuzwa.
Diko: Madoda, niyitsho ingqondo yam yema.
•Abanye ababhali besiXhosa baye basebenzise nezibongo. Apha kwizibongo sithi sichazelwe lukhulu ngomlinganiswa lowo. Uzobo ngokumanyana
noZi: Hayi, sukusa apha. Ucinga ukuba uza kubalisa ibali ube sowulishiya phakathi. ManDi : Masiyiyekeni le nto.
nesi: Silumkisa uluntu ingakumbi ulutsha ngezinto eziphathelele ngezesondo.
(UDiko uhlangana kwakhona nabantakwabo koo-C eZiphunzana. Bathe nqwadalala emzini kaMlungisi. UDiko uyakhala engxengxeza, ucela ukuba kuphindwe kuhlanganwe ngokutsha kwakhe.)
Diko: Aba bantu bahlangene apha bahlangene ngento engenasihlahla?
Diborah Inkosikazi kaZenzile
Diko: Wayekela wena. Wavula zabhuqa uZenzile ebuya nanini na okanye angalali nokulala endlwini esemncinci. Kuyintoni ngoku?
noZi: Kuthiwani tata xa kunje? Andithi uyamva umntwana wakho etyatyadula okwegqirha elinqulayo phezu komlambo?
Lo mlinganisi ubaluleke ngolu hlobo:
MlunGisi: Sikwincopho yelo liwa kanye, esinokusuka sityibilike ukuya kubetheka ezantsi ukuba ngaba asilungisi kuhlala.
Diko: Sii, Madoda!
MlunGisi: Lo mhlaba awuhluthi! Lo mhlaba awaneli!
Macebo: Lolunzima olu ulophu!
noZi: Kwenziwa amatiletile. Kukhutshw’iinkwili zomkhosi wamanzi.
nesi: Into emphetheyo ngoku lixhala.
noZi: Itheni iminyaka yakho?
ayabulela: Ewe tata ndimamele.
noZi: Khawuqhube ke.
Diko: Nditsho yona mfazi.
Macebo: Andiqondi sisi ukuba kukho imfihlo kule nto.
noZi: Mandi, akuntsuku zatywala ebuyile esibhedlele. ManDi : Ke ngoku kutheni enje kodwa ubuya esibhedlele?
Macebo: Sizilungise apha ngendlela yokwakhana.
Diko: Ntomb’am enkosi. Hamba ke uyokubeka umgodlo wakho mna ndiza kube ndihlinza impuku nonyoko lo. ManDi :(Ehamba) Tata xa kusiwa isichotho, asingomama yedwa oza kukhukuliswa seso sichotho.(Uyabashiya)
noZi: Khamyeke khe aphumle. ManDi : Hayi ndimnyanzele nje ukuba makatye ze emveni koko ndampha iipilisi namayeza, waza walala. Ulutywantsi, usuke wandithi phuhlu nje ngamehlo.
ZenZile: Ndandithe saa njengamathol’esagwityi, ilizwe lindivumela, lingumphangalala, kanti ekuhambeni kwamalanga obomi, liza kubuya lindicuthe ndibe yile nketshe- nketshe yomgodlwana uphezu kwale bhedi.
Diko: Ndiyakubona uphithizela ngapha nangapha okwebhabhathane.
noZi: Ukhe wabazisa na abantakwenu ngolu daba?
Diko: Lo Rhulumente ngamanye amaxesha uyayekelela. ManDi : Ithe dyumpu ke loo nqununu kweso siziba seenkathazo.
MlunGisi: Usapho lwakho uluthele gca ngobungangamsha bukaBhodlimpilo. (Ubakhaphe uDiko wayokubabeka kwizindlu zabo.)
noZi:
Ngokuhamba kwamaxesha ezinye iingcali zobhalo lwedrama zithe idrama ingaba namanqanaba amathathu, ngolu hlobo:
ZenZile: Ndithomalale njani libe isebe lelifu lesiphango sokufa lilengalenga phezu kwam? ManDi :Ukanti nesebe lelifu lokufa liyakwazi ukuthi lilengalenga njalo, kuthi apho ekujingeni kwalo nokuguquka kwemozulu liyokulahlwa jwii qelele phaya yimimoya, kuvel’imitha yelanga ebomini bakho.
noZi: Khon’ungatshongo Mandi. ManDi : Into esiyimisa phambili ngoku luncedo nokuba lolukabani na konyulwe ubhuti kwesi siziba sokufa athe zwabha kuso.
Macebo: Nilwela ntoni kukubi kunje sisi?
ZenZile: Ixekexwa elinjengam, naninina liza kuyikhab’ibhekile. ManDi : Akuthethwa njalo bhuti.
noMandi
Diko: Hambisa mninawa.
noZi: Xa unokubalahla jwii ngokwamanzi anentsila.
noZi: Wenze njani ke?
Singagqwagqwi: kutshiwo xa into ingenziziswa ngokupheleleyo
noZi: Bekuhlangene imilowo yalapha ekhaya, ukutsho ke ootatomncinci bakho. ManDi : Qhuba mama ndikumamele.
noZi: (Ephakama) Hi, uthini? Ulibala izolo oku . OoMlungisi ngabo iliso lalo mzi njengokuba wena usoloko usendleleni ngenxa yempangelo.
Macebo: (Bayaphakama) Siza kuhamba naye uZenzile, xa kukho imfuneko yakho siza kukubiza.
• Nguye ochasa umlinganiswa oyintloko.
Diko: Hayi wena Mandi kubi apha endlwini, asivani nonyoko.
noZi: Hayi ayikho loo nto.
Diko: Khawume Nozi ngezi zinto zakho.
Diko: Kodwa le yamagqirha namaxhwele ingen’iphuma engqondweni.
Diko: Hayi siyazi nyana wam.
noZi: Hayi suka khawuthule!
Diko: Ungathembeli kuMdali kuphela nje xa usazi ukuba ezo zinto ziphantsi kukaThixo?
ZenZile: (Engahoyi) Xa kunje kazi yoze ibuye ifike na iNtwasahlobo? Khona, xa inokufika, yoculelwa ziintaka zaliphi na idada? Xa zinokucula ezo ntaka, zomfimfitha kweziphi na iintyatyambo xa zithob’unxano, zivuyel’ukuthwasa kwehlobo?
noZi: Kwakunini ngoko?
(Kuyaphindwa kuyahlanganwa yimilowo. Ngoku uDiko uyavuma okokuba uZenzile aye eGqirheni. UMlungisi noMacebo baza kuhamba naye ke uZenzile ukuya eZinkomeni)
noZi: Zenzile nyana, ndofa apho ufa khona.
noZi: (Usalila) Ndithule njani ukufa kukuxikixe kwakuvikiva wanje?
Macebo: Siyakuva mkhuluwa.
Umboniso 1
noZi: Kanye yiloo mpendulo endiyifunayo kuni. UZenzile qho kusisa, imeko yakhe iya ithath’unyawo. Nakulaa mzi wakhe, sigcinise laa gqirha asebenza naye phaya eFrere Hospital.
ZenZile: Uthi makuthiweni kanye kanye mama?
ZenZile: Uyandambathisa wena, kodwa mna Zenzile ndoyiswa kukwambathisa umama wakho ngengubo yothando. (Uyakhala) Endayenzayo into kukumambathisa ngengubo yokufa, wagodola wabanda, nangoku ulele kobandayo.
Diko: Andifuni magqirha apha. Loo nto ndiyayibethelela.
Macebo: Kanti ke bakhuluwa bam, neliwa lokufa liyadilizwa, kubemthebelele ngathi zange kube zingxondorha namageduka kubomi bendlela yakho.
Diko: Uthi ke bayakuze bayeke ukugeza aba bantwana? ManDi : Andifuni kuthetha kakhulu mna kuba neendonga zineendlebe.
noZi: Tyhini, ngumzukulwana wethu u-Ayabulela!
MlunGisi: Hayi umve kakuhle Mandi.
noZi: Ndithi Macebo nakuwe Mlungisi, uZenzile wothuleke phezulu elele ebhedini.
MlunGisi: Ndiyakuva Macebo.
c) Impixano.
ayabulela: Amehlo akho makhulu abomvu. (Eyengezelisa iinyembezi) Thula kaloku makhulu, utata uza kuphila akazukufa.
ZenZile: Ungalili nyana wam, okwangoku akubhujwanga nokuba ke kuza kubuye kubhujwe, kwaye, akuntsuku zatywala.
noZi: Uyaxoka Mandi! ManDi :Inene mama, anazi nto nina.
noZi: O! Ude wayicingisisa loo nto?
Diko: Ntomb’am okwenzekileyo kufana nokudaliweyo. Nide nathi uphi umzimba wakhe.?
noZi: Kunjalo mama. Uz’undive kakuhle ntomb’am! ManDi : Ndizindlebe ndonke mama.
MlunGisi: Uxakwe yintoni sisi?
noZi: Nam Ngqosini mandiyokuncedisa intombi yam ekutyiseni uZenzile.
noZi: Ewe, nyana wam.
ZenZile: Awu, izikhukula zobomi… ManDi :Yenza amazwembezwembe bhuti, uwaxwese amanxweme alo msinga weemeko.
noZi: Masingalahli ithemba. ManDi : Kulungile mama, kodwa…
noZi: Kaloku ndikucacisele Mandi ntomb’am. ManDi : Hayi kodwa ke tata ndixolile.
noZi: Siyayibulela ke thina le nto niyenzayo.
Diko: Bantakwethu, ndiyaphinda ndithi kuni ndiyanidinga.
Diko: Akukhange kubekho mntu uphendulayo.
Diko: Lilonke madoda nithi uNozi naye makabekho?
Macebo: Banqabe okwezinyo lenkuku.
e) Linqanaba lokuqukumbela iziganeko.
MlunGisi: (Elunga) Naku ukwenzeka mkhuluwa, phofu kumntu wonke olapha.
ayabulela: Kutheni kum lungangeni uthuli emehlweni nje makhulu?
Macebo: Lilonke ke bhuti sinawe.
Diko: Isiqabu! Kowu ndiyasazi nesiqabu!
Diko: Awu, madoda!
• Uye amhokamhokane nokwenza izigqibo ezithile ezixhomekeke kwezomlinganiswa oyintloko.
noZi: Tata kaZenzile asixesha lakulanda mahasa eli. Lixesha lokuphos’umkhonto konyulwe leyo ixinge eludakeni njengenkala.
noZi: Uthetha loo mazwi anjalo kuwe? Inene inokuba ziyamshiya unyana wam uZenzile.
noZi: Yingozi embi leyo.
ZenZile: Ngenene tata kwaz’ophezulu kunye nalowo uhlatyaniselwa likrele leenzingo ngaphakathi entliziyweni.
Diko: Nkosikazi, le nto ingumzi imiwa ngokubonisana.
Diko: Hayi suka wethu! Hamba uyokuqoqosha iimpahla zonyana wakho ngelixesha thina simsa emotweni. (Bayamfunqula ukumsa emotweni. Mvumm imoto ukuya eZiphunzana)
noZi: (Uyakhala) Yho! Umntwana’m…
noZi: Ubhuti wenu sixabana qho okokoko uZenzile elapha. Hayi ndithi azitsali ngakutsala.
noZi: Ndim othi makuxozwe mphini wumbi mayela noku kugula kwakho.
noZi:
noZi: Hlala phantsi kaloku Mandi. ManDi :Kubi phandl’apha, lixesha lokuba ubani aziphilele ngohlobo oluza kuthi lukholise yena hayi abantu bomhlaba abathetha le namhlanje, ngomso babuye bathethe leya.
noZi: Kukufuna isitya emnyameni.
MlunGisi: Kwatsho kwasa ke ngoku!
noZi: Kobu bugxwabayiba akubo umnakwenu, ManDi : Ndimamele.
Diko: Ukutsho ke izikolo azivalwanga? ManDi : Ewe tata azivalwanga ngokusesikweni. Ngutsii gxada lo ndimenzayo. Ndiba ixesha likaRhulumente.
Diko: Iimpazamo endizenzayo nini abokuqala abamele ukuzilungisa.
noZi: Akuvani nabantakwenu.
noZi: Uyakhefuzela kaloku!
Diko: Kaloku bakhule beyintlaka nexolo noZenzile, amafumanana-nkundleni. Bebebonakala kwasekukhuleni kwabo okokuba baya kugcinana.
noZi: Uyambona ukuba ngoku uthothile. Into emkhukulisayo liphika elimtsho agebhuze amagwebu.
ZenZile: Kanye apho ke Ayabulela nyana. Ezaa nduli zithe saa phesha phaya okwesiqalane, unyoko uphakathi kwazo, ungqengqile.
Umboniso 3
noZi: Uyihlo akanakukwazi ukubalaxaza olwa hlobo ooMlungisi, xa bebezama ukufuna iyeza lokwenza lo mzi woyelayo ubuye ume gomololo. ManDi :Khawume kancinci ngathi ngutata lowa uzayo, ndibona ngesithatha. (Eqwalasela) Heke nguye mama, le nto siza kuyithetha.
noZi: Ukuba yovuthwa!
noZi: Hayi mkhulule torho adibane nomnakwabo. ManDi : Kaloku ngale mvakwedinala ndiyokukhwela ibhasi eWindmill eMonti ukuya eKapa.
Diko: Rha! Uthi ke ezi zifo ziyakuze ziphele? ManDi :Umntu ofundisayo unomgodlo womthwalo.
ZenZile: (Usaqhubekeka) Imithi yemisintsi yobuy’idubule na madoda ngeyoMsintsi? Zobuye zitakatake na iintaka zedobo zivuya ngeyeDwarha? Yona yobuya idubule na inkanga ukutshayelela eyoMnga? Owu! Lwafa uhlaza lelizwe lakowethu… ManDi :Uthetha apha, ubuye uthethe phaya. Andikulandeli.
noZi: Hayi okunje! Usuka wena ungene nzulu, uze ekwenzeni njalo weyele.
Diko: Andiyenzi into yokuphinda iminyani esele ibhuliwe.
nesi: (Ehleka) Ndiwubonile umxube webhotile namayeza.
Macebo: Kutshiwo.
Diko: Xolani booGaba.
noZi: Tata kaZenzile, sukuthi akuvani nam.
Diko: Unjani unyana? Ukwazile ukuphakama elukhukweni?
Diko: Ndimisa uqilima lodonga lwenyani. Nozi Hayi kodwa wena!
Umboniso 2
noZi: Myeni wam, njengokuba ebetshilo uMlungisi, sisemfazweni apha. Kumava ethu ale mfazwe, amadabi amaninzi soyisiwe.
Diko: Awu, ntomb’am. ManDi : Xa ndisithi phala- phala amehlo, wena suka wee pheselele waxel’inaliti engceni.
ZenZile: Kukho umsinga wemisinga, othi xa ulibetha iqam lempumelelo, suke ugugume ngakumbi umsinga wobomi utsho untlaleke ku donga lomlambo. ManDi :Thomalala kaloku Gaba omhle.
Inkolo: yinto othi ukholelwe kuyo
Lo umlinganiswa ngulo uzama ukuhlanganisa imihlambi eyalanayo. Xa bexabana uzama ukuphelisa impixano.
noZi: Mntwana wam sikhona, apho weyela khona sakonyula. Ngekhe sikuyekele.
noZi: Akunakogqithwa ngabaninawa bakho ngokuthetha.
Diko: Ndingekalibali mfazi, abaninawa bam baza kufika apha endlwini ngomso kusasa.
MlunGisi: Uthi iminyaka yakhe itheni?
nesi: Iyhu esi situlo siphakame kamnandi.
Diko: Uyazi, uyandiphambanisa ngoku.
• Onamandla uyaphumelela ukuze izinto ziguquke mpela.
Igxabhagxabhazayo: ibilayo
noZi: Kulungile.
ZenZile: Ziyandiqaqambela iintlungu mna.
noZi: Ezo zihlatywayo lutshaba oluyinkunzi egqubayo, ziwisa uthango ukuzipha amathafa, zizisindisa elutshabeni oluxabe esangweni.
MlunGisi: Akukho sifo lingasinyangiyo elaa xhwele.
nesi: Kubi bazali bam phandl’apha. Ulutsha luyabhubha kwaye ngesantya esiphezulu.
noZi: Kanti uyayazi loo nto?
noZi: Mhlawumbi kuba sekulithuba elide, nemeko kaZenzile isiya ithath’unyawo, angajibilika.
Macebo: He mnakwethu. Asingobhuti lowa uqhumisa olumbhoxo phesha phaya?
Qaphela
noZi: Ewe, kunjalo Mandi. Into yomntakwenu, isuke yamz’entloko. ManDi : Makhe ndiyokumkroba ubhuti.(Ekhala) Yho-o-o! Uwile ebhedini ulele tywaa phantsi.
noZi: Yatsho eyam intombi. ManDi :Xa lungade lume nkqo udonga, luya kubuya ngawe ungacingelanga, mhlawumbi lukuzume ulele. Yingozi ke leyo kuba luya kukucumza.
ZenZile: Ungagungqi, ungabuyi ngamva umelane nezanzwili zobomi.
noZi: Nam andinqweneli ukuya kuloo Bhakubha.
MlunGisi: Umzi welo xhwele uphezu kweziziba zikaGrinika ngakwaN.U.7.
Macebo: Kulo umba, ndiyakucela mkhuluwa ukuba uThixo khe simbeke ecaleni.
noZi: Mna ke nootatomncinci bakho, siye sagqiba, phofu singagqibi sibonisana okokuba makhe sithath’iintonga. ManDi : Mama uthetha ukuba ubhuti makasiwe kubantu besiXhosa?
nesi: Ubundinikile iinombolo zeselula ngoko ke xa kuthe kwakho into ndiza kukutsala esinqeni. ManDi :(Ejika) Uhambe kakuhle Nesi.
Macebo: Uthini ke bhuti?
Baxhalabile: bakhathazekile
ZenZile: Kodwa umyalezo onje, ngonzima! Ngowokuba ufe nawo ungawugqithiseli mntwaneni wamntu. (Uyayoba)
noZi: Soze mna ndiyiyekele le nto. Mayehle eyehlayo, inyuke enyukayo.
noZi: Kaloku lathi ndii kule Monti nakomaDaily Dispatch, nakwiiDaily Sun ibali lakhe. ManDi : Kwafunyanwa inkintsela yegqirha emzini wakhe.
Macebo: Ela xhwele liyavuma ukuba uZenzile unesifo ekunzima kakhulu ukusinyanga. Lithembisile okokuba liza kusithibaza esi sifo de lizame ukusincothula nolwamvila ukuba ngaba linakho.
noZi: Hayi Zenzile sana lwam ungasishiyi
ZenZile: (Ethetha) Ndayihlwayela imbewu yokufa kumthinjana welizwe lakowethu. Ndayisasaza phakathi kulo mhlaba uchumileyo wakwasizalo. Xa ezo mvekwana, njengezithombo entsimini ziqalayo ukulibona ilanga, zaphanyaka latsho nekamva lazo laphanyaka kweli hlabathi silinqwenelayo sonke.
Macebo: Siza kuphinda sifike apha xa ekhona ubhuti, siluphalaze olu daba loosiyazi.
noZi: Ebezirhuqa.
Macebo: Akufuneki ke ukuba iphinde yenzeke loo mpazamo.
Diko: Asoze bakumamele abanamhlanje, baqalekisiwe.
Diko: Sukwenz’isikhalo mfazi. Masihambe siye kwaZenzile. Ayabulela mzukulwana, sala apha endlwini nabanye abantwana siza kubuya. (Bangena emotweni bayahamba)
Diko: (Uyatshayinta) Unotshe! Kuleyo into ndixolele ukumila ingca emqolo.
Diko: Luphethe luphi udaba?
noZi: Uthi kutheni ke?
noZi: (Usalila) Ayabulela, yintoni wasuka wabayimbumbulu? (Emnkonya) Kwenzeke ntoni?
MlunGisi: Khon’ungatshongo.
Macebo: Ngenene avakele. Likhona ixesha lokuba ubani aginye nokuba kuyakrakra.
Diko: Yide uphume entweni ntomb’am kaloku siyabonisana.
Diko: Yhe madoda! Akoyiki ukugxothwa uqala nokuqala ukuphangela? ManDi : Hayi tata wethu, ndisebenzise lo mnyinyiva wogwayimbo lweetitshala neminye ke imibutho enovelwano nathi ngenxa yemivuzo ephantsi esiyamkelayo.
Macebo: Ndikhe ndathi kuwe sisi hamba ze.
Diko: Neenkabi azivele ziphum’endimeni.
Diko: Hayi ndikuvile Gaba nawe nkosikazi yam.
Diko: Uwagqibile nesi.
noZi: Tata sukumngaxamela lo mntwana. ManDi :Xa izibhedlele noogqirha zoyisiwe, asinakukwazi ukuqhubekeka nazo. Masisingeni ilizwe, likhulu, limphangalala. Masakheni umkhanyo sixele ikhwahla lomsingi weenyosi kumawa nemiwonyo yokufa. Elo khwahla lomsingi, liyazi okokuba phakathi kwalo miwonyo ingajongelwanga ntweni kungafumaneka into enqabileyo, uncuthu mazangwa.
ZenZile: Ndithini ke Mandi? ManDi :Musa ukukhala kangaka bhuti ngoba ngoku uyahlola.
noZi: Unyanisile uMlungisi. Akukho apho singxamele khona kwaye nani nihlala kwalapha eZiphunzana.
Diko: Ukumka kwexesha yengena kuncedwa mntu. Sazalwa limkile ixesha, siza kulishiya limkile. Into ebalulekiyo kukuba, unanxaxheba ingakanani na oyenzileyo ebomini bakho nasesizweni sakho.
Diko: Iintloni endinazo Nesi.
noZi: Unephika ngoku nyana, khawuzole. Thotha kaloku ungathethi kangaka, xela ukuwutha komlambo emveni kwesiphango esimathontsi abanzi!
Mandisa: Kanti ke bhuti imbiza ibila ibile ibuye iphole. Naloo mphunga wayo ubuye uduke uphelele esithubeni.
Diko: Ekuhlinzeni kwethu loo mpuku, eminye yemiba esibethe phezu kwayo, ucele okokuba yena angathathi nxaxheba kwezi ngxoxo.
Diko: Makhe sibayeke ooNgxabalazile. Into ephambili ngoku yimpilo yonyana wam.
Diko: Uphezu kwantoni kanye kanye ngobu busuku?
ZenZile: Nonyoko endamonayo uyandidinga ngaphesheya. Uyandikhweba unyoko uthi ‘yiza’. Eli liza lokufa linditsawulelayo, mandiliphaxule ukuwelela ngaphesheya.
ZenZile: Hayi kanti, ngowundivusile.
Diko: Yhe Macebo, ubungathi kwasekuqaleni nje,‘kwathi ke kaloku ngantsomi.’
noZi: Akunazintloni tata kaZenzile ukubashashalaza ngolwa hlobo abaninawa bakho?
Diko: Uqondile ukuba niza nodaba olunzima kwaye ngekhe sikwazi ukuthetha kakuhle ekhona naye.
MlunGisi: Ikhona enye? Ukusuke utshovwe ngolwaa hlobo yeny’indoda ngathi thina asinamizi yethu.
Diko: Hayi andizikholelwa iindlebe zam.
noZi: Khawufan’ucinge loo nto.
nesi: Asikuko nokuba ndiyigolide.
Umboniso 5
Diko: Bantakwethu khwelani emotweni ndinigoduse, sokubonana nokuba kungomso.
noZi: Inene ntomb’am. (Kukhonkoth’inja) ManDi : Ngubani na lo ukhonkothwa zizinja? (Ekroba) Tyhini mama ubungathanga utata uphume nomsebenzi?
Diko: Ewe, ManDi : Kukusa nje kwabantwana besikolo. Yhu, hayi andide ndikuqhele ukutitsha!
ayabulela: (Emnqanda) Hayi tata sukuthetha ngolu hlobo. Ndithini ke mna xa kunje?
Amabanga aphantsi uwenze eMngqesha, isikolo esibizwa ukuba yiBlair-Helen. Apha uthe wafunda kakhulu nangezinto zasemaphandleni. Amabanga aphakamileyo uwafundele kokwabo eMdantsane eInkwenkwezi High School. Isakhono sakhe sokubhala silandwa emva esesesikolweni semfundo ephakamileyo.
MlunGisi: (Bafikile) He madoda! Ukugula kumhlabanisele. Umntwana obethembisa ngolu hlobo emhlabeni?
noZi: (Ekhala) Iyho! Iyho, umntwan’m! Umntwan’am! ManDi : (Elila) Mama, mama musa ukusihlolela torho.(Ifowuni iyakhala)
Imibuzo eyongezelelweyo enokubuzwa . . 136
Diko: (Emangalisiwe) Uthini na Zenzile?
Diko: Hayi mna ndibhidekile. Musa ukuyiza bugungu le nto okwebhokhwe igudla udonga.
noZi: Hamb’uye kubiza ootatomncinci bakho koo-C. (Kwa-oko uMandi utsalela umnxeba ootatomncinci bakhe kananjalo nenqweloyezigulana.)
noZi: Kwenzekile ke nyana wam.
noZi: Hayi jika myeni wam. Jika siwunikel’umva lo moya unolophu lwasentlango. Ubusowutshilo ukuthi, isala kutyelwa sibona ngolophu.
noZi: Yise kaZenzile, kutheni wasuka waba sisibhovubhovu phezu kokuba uyazi ukuba kufunanwa necebo lokuncothula ulwamvila lokufa olufukame kuZenzile?
noZi: Ungathembeli kuThixo kuphela nje xa usazi ukuba oogqirha, oonesi izibhedlele ziphantsi kwaKhe?
MlunGisi: Avakele.
(Ukutshona kwelanga! UMlungisi noMacebo basecaleni kwendlu kaDiko eZiphunzana. Balinde ukuza kuthathwa nguDiko ukuya kwaGompo kumzi kaZenzile ongaphilanga mpela.)
ZenZile: Thina lutsha lweli xesha asimameli. ManDi : Ngoba kutheni na ngoku?
noZi: Ubona ngolu hlobo, mna ndibona ngoluyaa.
Diko: Lilonke le ndimbane ilapha ize kumphanga kaZenzile?
Diko: Xa nditshoyo ke baninawa bam liyafingiza.
ZenZile: (Esela) Kwanele ngoku ndifuna khe ndithi ngqwaa. ManDi :Sowuzincamile na bhuti?
Isakhiwo sebali lucwangciso lweziganeko ezenzeka ebalini ezithi zinxibelelane ngokufanelekileyo kugxininiswe kunobangela nesiphumo. Ezi ziganeko mazivuselele umdla womfundi zithungelane ngendlela eyamkelekileyo ephuhlisa ubugcisa bombhali. Kwizinto ezakha isakhiwo sebali kumele kubekho impixano, mpixanondini ethi ukuze ibe nempumelelo kubekho abantu abaxambulisana ngombandela othile, umntu onengxaki nesiqu sakhe, ingxaki phakathi komntu nendalo nengxaki phakathi komntu nezithixo, izinyanya okanye amasiko angahambisani nawo.
noZi: Ndithi kuye uyihlo, hayi mandiqale ngolu hlobo. ManDi : Ewe, mama ndimamele.
Imfambilini: usana oluzelwe luswelekile
noZi: Lala ngoku ntandane yam uyagodola.
Ukubunjwa kwabalinganiswa
Diko: Ngumzi wam lo.
ZenZile: Liphika dadethu elindithe tshuphu. ManDi :Sela kaloku ukuze iintlungu zizokudamba.
Diko: Ingqondo yam ixinene andizukukhumbula bonke ubuvuvu.
noZi: Hlala phantsi tata kaZenzile, sukutshayinta.
Diko: (Efunga) Endingazokuyivumela kulo mzi yintlombe yamagqirha ngomntu ozenze ngabom.
MlunGisi: Ndiyakungqinela bhuti, abakho.
Macebo: Umfundisi uNgxabalazile.
ZenZile: Uthi wakweyela kumwonyo wokufa, uqale ukuzisola. ManDi : Bhuti masithethe izinto ezakhayo.
Macebo: Qhuba kaloku sisi, masingakungcambazisi alikho ixesha.
MlunGisi: Ndiyayazi ingqeqesho yakho kuZenzile bhuti. Kangangokuba, intlama yayisoloko idliwa yinja phakathi kwakho nosisi, esithi wena akumfuni uZenzile.
ZenZile: Xa ungakwazi ukuziphatha kakuhle, akukho apho uya khona, nje ngaphandle kokunkqonkqozela umnyango wengcwaba. ManDi : Nali iyeza khawuthobe uyakhefuzela.
iii. Umchasi (abachasi) wakhe yena?
noZi: Ndinibiza nje ndenziwa kukuxakwa.
noZi: Ibuhlungu imeko yakho.
Lo mbhali yimbongi yosiba yeli xesha. Uneencwadi ezininzi azibhalileyo eziquka imibongo needrama ezifundwa ezikolweni.
ZenZile: Uphi umama? ManDi :Ndimshiye ekhitshini kuba siyaxabana.
MlunGisi: Izibhedlele noogqirha zooyisiwe. Azikwazi ukuncothula ulwamvila lokufa olubinze lwatshona phakathi emzimbeni wonyana wethu.
Diko: Thula kaloku Gaba, indoda ayenzi njalo.
Diko: (Esukuma) Ndingavuya baninawa bam. Loo nto kula mzi ndimke ndingaxelanga.
Macebo: (Ephakama) Sukuthi wena xa ukholelwa kwinto ethile, ube sowujongela phantsi abanye abantu ngeenkolo zabo.
nesi: Ndiyatsho ukuba sakhe sabonana.
Zenzele: Awu, madoda iminyaka yam!
ZenZile: Uthi ndibenomda? Kodwa zona iintlungu azinamda ukutyhutyha igazi nomzimba wobomi.(Uyaqhawuka) ManDi :(Uyakhala) Yho-o!Yho-o!! Mama ubhuti uyafa. (Kube sekusiwa isichotho kugragrama neendudumo)
MlunGisi: Xa loo nina wamawele, imfusi okanye amawele lawo engekho, aliyekelwa ilifu elimnyama.
noZi: Njani? ManDi : Unokufanela utata ukulwa nawe, izolo oku ubunxitywa ibhatyi.
Macebo: Imeko yakho bhuti siyayiqonda.
Diko: Ndiye ndacela phofu emveni kokuba ndiwuphalazile umcimbi wam. (Kungen’uMandi) ManDi : Sowubamba tata.
ZenZile: Iyingozi ngamanye amaxesha naleyo yokufuna isitya emnyameni.
MlunGisi: Ikhona inkintsela yomagrazula yexhwele phaya eZinkomeni, cebu kuhle eMdantsane.
noZi: Macebo Gaba, ndicel’ukuba uyiphendule.
noZi: Uyazi ukuba basolo belilisoko lalapha ekhaya. Uyihlo ngulo usoloko esendleleni ebuya ngeempela veki, ngenxa yomsebenzi. ManDi : Sikhulele kuloo nto. Ke ngoku yintoni ingxaki?
(Kungorhatya lwemivundla, kungena uDiko, Mlungisi noMacebo bavela kuphuthunywa eZiphunzana nguDiko.)
noZi: Luza kudilika udonga.
Diko: Kanye apho maz’am.
noZi: Ubunobhatyi buhamba buhambe buphele esithubeni ngempilo yosapho lwam.
(Ngoku kuyaphithizelwa ngapha nangapha ngemeko kaZenzile obuyela umva. UNesi ubiziwe wenza zonk’iinzame zokumenza uZenzile athi thimbilili.)
Macebo: Atsha pha!
noZi: UMandi selesiza nokutya nje.
Diko: Enye into nkosikazi,
ayabulela: (Uyakhala) Awu umama wam!
ZenZile: Nive ngabani ukuba imeko yam imandundu?
ayabulela: Xa ligqutha makhulu ithi loo nto lila?
noZi: Izinto nizona apho. Nihambe nisebenzisa ubudoda nalapho bungangeni khona.
bobabini: Awu! ManDi : Iza kusiwa kwikomiti yoluleko kuba kusithiwa ayiwulandelanga umgaqo-siseko.
MlunGisi: Ubusowutshilo, ngen’endimeni.
Diko: (Ungapahakathi endlwini) Nozi mfazi. Ngubani lo uza apha ekhaya eligqabi?
Ukubeka endleleni: ukulungisa
ayabulela: Andikulandeli ke noko tata.
noZi: Loo nto yaliqhekeza ibandla. ManDi : Kunokufanela kuba yena ungowokuqala ukuma epulpitini egqwalisa amagqirha namaxhwele, kwayena uphakathi kwiimvumisa zamagqirha.
Macebo: UZenzile.
noZi: Xa kuliwa notshaba, bambi baphath’amabhunguza, bambi baphatha amagqudu. Kuziinduku ziphethelwe apha, amadalo akrazula, adaphule isikhumba.
ZenZile: Bon’ilizwe ngeliso lokhozi. Uwahlabe amehlo akho nzo kwiinzonzobila zeenkathazo njengemitha yelanga ekhanyisa kwisithokothoko sobumnyama.
Macebo: Uyabona apho, unyanisile.
Umboniso 1
Macebo: Wathetha kamnandi bhuti.
Diko: (Ngomsindo) Into engasoze yenzeke kukubiza amagqirha kula masango alom mzi.Apho ke mfazi nditshic’ilothe.
Diko: Hayi nkosikazi ungayenzi loo nto.
Diko: Sezivaliwe izikolo? ManDi : Hayi tata.
Macebo: Uthini na kanye kanye bhuti ?
noZi: (Ekhala) Ngena Mandi ntombi yam. ManDi : (Othukile) Kwenzeke ntoni Ngwevu elihle?
MlunGisi: Masithembe ukuba lo mlambo weenkathazo utyhutyha ucanda inkundla yomzi kabhuti, uza kutsha ekugqibeleni, phezu kwawo kuhlume ingca eluhlaza esiya kuphumla kamnandi sesibalisa ngokwathi kwenzeka.
MlunGisi: Sakuyigqwagqwa le nto, iya kubuya ngathi isilume njengombona ogqwagqwiweyo.
noZi: Liyakutsha, litshe elo bhayi, kodwa ekugqibeleni lobuya licime.
ZenZile: Hayi ndithi iminyaka yam tata.
noZi: (Esebeza) Thula uza kude asive. ManDi :(Esebeza) Ubuthe kanene uvumile ukuba kuyiwe egqirheni?
ZenZile: Endiyaziyo mna yeyokuba utata uyandithanda, njengokuba nawe undithanda. Le ntsindabadala ize ngam kulo mzi, inditsho loo nto ndikukhwebe ukufa ngezandla zozibini…
Macebo: Jonga, indlu kaZenzile iluzizi, kuyacaca ukuba izinto azimanga kakuhle. (Kwa-oko bayehlika emotweni)
amakhambi: amayeza, imithi, amachiza
Diko: Kaloku imizi ayifani ifana ngeentlanti kuphela.
ayabulela: (Ephuma) Ewe makhulu wam.
Diko: Iselubala leyo into kuba ufuna uSathana azokugquba apha.
Diko: Ndiyakuva nkosikazi.
(Kungena uMandi kwigumbi likaZenzile. UZenzile ubambekile liphika elimthe mfii kabuhlungu.) ManDi : Bhuti, bhuti iphika elingaka, kutheni?
Isaqhwithi: isitshingitshane/ isivunguvane
ayabulela: Makhulu, kutheni ingathi ugqiba kulila nje?
Diko: Ndlela le eminxeke ngayo ingqondo yam, andiyazi nokuba ndityile okanye andityanga na.
noZi: Uthe akufumanisa ukuba umnqwazi awuqini kuba ndizazi izihlobo zakhe wathi, uqinisa umzi wakhe. Ubufundisi ubufundele kanti izithethe namasiko uzalelwe kuzo. Uthini ke ngoku?
Umboniso 3
noZi: Andizukuphinda phinda into enye mna.
noZi: Ndithini na Mandi? ManDi :Uza kwenza phakuphaku aba bazukulwana bakho.
noZi: Loo nto kulaleka nzima ngulo wele- wele wabantu endleleni. ManDi : Khon’ungatshongo.
noZi: Loo nto undothuse kanjani.
ZenZile: Bobabini?
Ukushukuxa: ukuxoxa/ukuxovula
Diko: tshintsha amantombazana engekabikho nakwixabiso lokuthandana. Zange ndenze loo nto mna. Kobo budlalani bakhe wena ubububetha ngoyaba ngathi akububoni.
ZenZile: Ndadlala ngomama wakho. Ndadlala nangexesha lam, ubomi ngoko kum babuthe qhakra okwentyatyambo ephezu kwengxangxasi.
iv. Sibuhlungu/Siyachulumanca kusini na sisiphelo eso?
(Enkalweni kuthi thaphu uDiko ngemoto yakhe ebuya empangelweni. Wothuswa lilifu labantu emzini wakhe, abe seqonda ukuba litshile ibhayi.)
Diko: Endingazokuyivumela yile yokuba uZenzile aye emagqirheni, zikhona izibhedlele.
MlunGisi: Kaloku amazantsi ale ndima siwaqale kunye ukuwahlakula.
Diko: Kudala ndithetha nawe akwandiphulaphula. Lo mntwana uZenzile ebetshintsha-
noZi: Umisa ntoni ?
(UZenzile uhleli yedwa kwigumbi elisibekeleyo. Uthetha kabuhlungu ngathi ngoku ulindele isithonga esikhulu azokulusabela ubizo lokugqibela. Uthetha ngokomntu lo ophelelwe ngamathemba)
Diko: (Ephunga) Le kofu, ungavimba ixhegwazana lisifa ngamehlo. ManDi : (Ehleka) Nyhani na tata?
noZi: Kulo mzi tata masibambisane, ze nokuba kufika iinkqwithelo ezifuna ukumka nathi, zingabinakho kuba sinzima singumthwalo omnye.
noZi: (Ezifihla) Hayi akunjalo Ayabulela mzukulwana wam. Kaloku liyagqutha phandl’apha.
Diko: Ukutsho ke nyana lisaxubayele apha kuwe?
Diko: Ndithini na mfazi?
INDIMA 6
noZi: Kuziimoto nazo zenz’upo-pop-pu, mvumm. Hayi kodwa ngamanye amaxesha impilo yaselokishini! ManDi : Asizukonwaba apha eDiphini, ingakumbi ngoku kuyimpelaveki.
Esi sifo asinyangeki. Oku umbhali uyakuveza kule ncwadi. Usichazela ukuba izibhedlele zoyisiwe kukumnyanga uZenzile kwaye zide zamkhupha ukuba ayokongiwa kowabo. Njengoko oogqirha abamhlophe kucaca ukuba bayoyiswa ukunyanga esi sifo, abantakwaboDiko kunye nenkosikazi yakhe bacebisa ukuba uZenzile lo makasiwe koosiyazi. Inesi icebisa uluntu ukuba lutye imifuno efana neebhitruthi negalikhi kwaye lizinge litye neziqhamo ukuze lukwazi ukulwa nezifo. Umbhali kule ncwadi uyakhuthaza ukuba uvelele zonke iindawo ocinga ukuba zingakunceda xa uthe wahlaselwa sesi sifo.
Diko: Yinto ephi ke leyo? ManDi :Kuyo yonke loo nto xa iziphumo zizibi, uyibeleka ikrwempa.
Diko: Andinaxesha labo mna xa bebhanxa.
Macebo: Iingxaki la mfo ziye zimkhulela ngokumkhulela.
noZi: Thula tata torho sesifikile. Akufuneki ayazi uZenzile into youkuba sixabana ngaye.
noZi: Yile meko yakho.
Diko: Ewe, elo liyinene.
Diko: Ndiyayikhumbula loo nto.
Ukwangumbhali wamabali erediyo anjengoo ’Nayibinza inkokheli hini na!, Ngumzonjani lo, umdlalo o emalunga nempatho mbi yoomama nabantwana ngootata. Nayibinza inkokheli hini na! libali elatsho lanika umdla kubalendeli nabamameli besikhululo sosasazoUmhlobo Wenene. Emveni koko waya kwiYunivesithi yaseWestville kwaZulu- Natal. Sithetha nje usebenza eSABC kwicandelo loLawulo nokuLungelananisa kwaManani.
noZi: Xa ebuzwa uthi lo mntwana le nto uyenzela ntoni? ManDi :Uthe lixesha likaDisemba uhlamba iphepha kuba egqiba kubhala iimviwo zokuphela konyaka.
noZi: Mntwana’m ndiyahamba.
Diko: Kodwa endiyaziyo ngale nesi, inobuntu.
Umboniso 5
Diko: Uthetha kakuhle kakhulu Nesi. Kweli xesha sikulo, akusekho kufihla zinto.
noZi: Yinto encinci. ManDi : Ewe,
Macebo: Yafika. Yamisa ngxingxilili imoto.
ZenZile: Kunjalo kanye mama. Ndiyayazi okokuba nantoni na ngam, uxolele ukumila ingca emqolo. Xa nditshoyo tata, andikuphosi kwelokulibala.
Macebo: Uyazi bhuti Mlungisi uthetha eny’into.
Diko: Iititshala kudala bezifudula zingabantu abahlonitshwayo ekuhlaleni.
noZi: Oku kugula kwakho akukodwa. Oogqirha, izibhedlele ziwe nganeno.
Diko: Sob’uphinde undive ndithetha.
Diko: Ungunobhatyi wecawa wena. Ufuna ukundimenya phaya kubazalwana ngala masiko enu.
MlunGisi: Masizameni ukungaphambuki kuba ixesha lihambile.
Macebo: Sekulithuba.
Diko: (Ephakama) Unongekhe! Ayinakwenzeka leyo kula masango kabawo! Asoze yenzeke into enjalo tu-tu-tu.
nesi: Ndiyabaxelela ukuba iluncedo intsilathi yekhondomu kwizinto ezininzi, uthintelo lokukhulelwa, uthintelo losuleleko lwezifo zesondo, uthintelo kwizifo ezingogawulayo nesandulela sakhe njalo- njalo.
(Ukusuka esibhedlele uMlungisi noMacebo babuyele ezindlwini zabo)
Umboniso 4
Diko: Ewe, nithembakele nina, booGaba, nam ndingumntu, ndineempazamo.
Diko: (Ecinga) Hayi maan, inokuba ndim lo ebefowuna kuba bendifuna ukuqonda ngemeko kaZenzile. ManDi : (Engakholelwa) Hayi tata. Ingaba ibinguwe nhenhe nhenhe?
Macebo: Ungothuka ufe xa ndinokuxelela ngalo mfundisi walapha eZiphunzana.
noZi: Masingene ngaphakathi endlwini kuba neli zulu lizisa ngamandla. ManDi : Makwenziwe into ngoZenzile mama.
(Emzini kaMlungisi koo-C eZiphunzana. Apha kusemveni kokuba uMlungisi noMacebo begxothiwe nguDiko. UMlungisi unomsindo. Uyafunga okokuba akasayi kuphinda awuthi cakatha umcondo wakhe kwaDiko kodwa uMacebo uyamnqanda.)
noZi: Koko uyokwenza into etyiwayo.
zindiqweqwedisa: zindikhawulezisa
• Abalinganiswa bexabiso
ZenZile: Xa enqwala amasebe, kunganina mna ndinganqwali, ndingavumi ukulungenela ugqatso lokufa? ManDi : Ayikho le uyithethayo, sela lo mxube emveni koko ndikutyise.
Diko: Ewe, ManDi : Kubi ngoku bazali bam. Kubi kakhulu.
noZi: Ndifuna kusiwe uZenzile kwela xhwele laseZinkomeni. Aba gqirha nezi zibhedlele boyisiwe.
a) Indima yokuqala: ingabula-zigcawu nenkcukumiso yebali,
Izithole zempixano ebeziqalisa ngokuntshula kwindima yokuqala ziyakhula ngamandla, ziya zibondeka. Unxunguphalo oludalwa yimpixano luyatwebeka, umxhelo uyajaceka, kaloku sijonge kwintlaba-zahlukane uvutho-ndaba.
Macebo: UZenzile ngulo ubhuti abeke iintonga kuye.
MlunGisi: (Ephuma) Mandenze nje isiko lokukhupha kuba ezi zinja ziyakwazi kuba ukwangowalapha.
Diko: Kula malungelo eli xesha kuvel’izifo ezibi, oogawulayo, iziyobisi abantwana bazitya nasezikolweni, yimbubhane nje. ManDi :Hayi tata.
MlunGisi: Andizokwenza ujikelele ngqu ndixel’ukulala kwenja.
Macebo: Khawumamele bhuti.
ZenZile: Baphi na abantwana bakokwenu? Ungabaxeleli ooLifalethu ezi ndaba kuba bazimfambilini.
Diko: Kuza kulunga.
noZi: Hayi sukutsho njalo tata kaZenzile phezu kokuba kulo mzi kulenga-lenga ilifu elimnyama.
Diko: Enkosi ntomb’am. ManDi : Besendikuqumbele kakhulu tata.
noZi: Pheza ngoku, kudala usithi ‘enkosi’.
• Ngoyena othabatha elona thuba lininzi eqongeni.
ZenZile: Kukuthini mama ukungazisoli ngeempazamo zam?
Diko: Wathi ndibeka eli, wena wabeka eliya?
Macebo: Xa intsimi yeemeko yenile inje, kuphuma ilima labahlakuli kubanjiswane, ukuze loo ntsimi ivelise isivuno khona apho isizwe siyakuxhamla, kuxhwithwe ukhula lokufa.
Diko: Ukuze kube kufiwe, kufuneka de kufiwe na?
noZi: Kowu, Nkosi yam!
Diko: (Ephuma) Hayi ke nkosikazi, khawuthi ndiyokutshixa amasango kuba iimoto apha eNomvethe ziyaqhekezwa.
Umboniso 1
ZenZile: Ugqirha okanye isibhedlele nguwe, nguwe wena mntu uqobo ngohlobo othi wena uziphathe ngalo. Batsho, batsho kodwa nabo banomda abawusikelweyo ekufuneka wena inguwe ozijongayo. Uzijonge mntwan’am ungaphithizeli.
Macebo: Qhuba simamele.
noZi: Hini Zenzi!
Macebo:
Macebo: Avakele mkhuluwa awafuni kugxojwa.
noZi: Akanamsindo qha naye ubeka ezakhe izimvo. ManDi :Andinakho mna ukufelwa ngubhuti, kwanele ngokufa kukasisi. (Elila) Phofu yintoni na le ndiyithethayo? Kwakhe kwathiwa kwanele ekufeni komntu ndaweni yokuba loo nto yoko kufa ithintelwe ukuba ngaba ikhona indlela?
ZenZile: (Eyoba) Aninatyala ngam.
Macebo: Watsho ubhuti.
a) Isakhiwo sebali okanye iploti.
Diko: Bafondini kucace gca ke ngoku nakum ukuba oxhela eyakhe akabuzwa. Abantu bomhlaba bandivule amehlo.
ZenZile: Ndizigqibile!
noZi: Isibhedlele soyisiwe sisigulo sikaZenzile. ManDi : Kodwa naye ubhuti udlalile ngabantwana babantu!
Apha umbhali usixelela ngokuthe gca ngomlinganiswa lowo. Unokusebenzisa ezi ndlela:
noZi: Kowu zizwe!
Apha umbhali usonga umdlalo wakhe ngendlela eya kuthi yamkeleke kubaphulaphuli/kubabukeli, kaloku idrama ifikelele esiphelweni ngoku. Sifikelela kwisiphelo sentshukumo yonke yedrama.
noZi: UThixo makasixolele ngokwaphula uthango lomthandazo asibiyele ngalo, xa inkunzi enguSathana ivingcile emnyango singakwazi nokuphuma, masithini ke?
Diko: Kusebusuku. Masihambe siyokubeka amacala.
Diko: Ndatsho ndakhumbula ngexesha lobukhwenkwe bam, sisanya izapholo.
noZi: Uxolo ke mntwana wam ngokuphatha emanyeni.
Umboniso 3
noZi: Wawusitya ubomi kuba nguwe kuphela indodana yakwaNdoyibeleka.
Diko: Qhuba.
Diko: Madoda! Into kaZenzile andiyazi ukuba mayithiweni na!
Macebo: Hayi sisi mayiphendulwe ngumkhuluwa, ukutsho ke uMlungisi.
noZi: Yinyani leyo.
MlunGisi: Khanime. Heke nantso inqweloyezigulane. (Iyafika i inqwelo-yezigulane. Bayambhilabhila bamfaka ubuxhakaxhaka bomatshini womoya ezimpumlweni. Nantso inqwelo-yezigulane isenza isijwili esinye ukuya eFrere Hospital.)
ZenZile: Bayeke okwangoku kuba bona sebabetha, babetha bedlula kule ndlela yobu bomi; bayihamba ngobuchule kunjalo nje. Abaseleyo nguwe naba bantwana bakokwenu.
Diko: Wawubuhlungu loo mngcwabo!
Macebo: Hayi Mlungisi mkhuluwa, uyazibona ezinje ukukhohlakala izikhukula? Zidudula yonk’into esendleleni.
(Kukusasa egunjini likaZenzile orhoxozayo. UNozi ubikela unyana wakhe ngotyelelo lootatomncinci bakhe)
Umboniso 2
cikiZwa Umama kaDiborah
Diko: Yitsh’uphinda mfazi!
nesi: Zezantoni na tata?
MlunGisi: Ekusibizeni kwakhe sifike unyana wakho elutywantsi, ebanda.
ZenZile: Kowu, yitsho uphinda dadethu, kum limaxongo. ManDi : Unganikezeli, kaloku asinaye omnye ubhuti ngaphandle kwakho.
Diko: Ukufa lutshaba olu lutsha lwanamhlanje lulumemayo ngokuziphatha kakubi.
ZenZile: Mama, ukuba ngaba le yindlela endohlwaywa ngayo nguThixo ngokwaphula imiphefumlo neentliziyo zabantwana babanye oomama, ndiyeke ndiyihambe.
noZi: Ndisithengelwe yintombi yam.
MlunGisi: Yhe Macebo, ndlela le bendinomsindo ngayo.
ZenZile: Awu, madoda umntu endinguye!(Uyalila)
MlunGisi: Izolo oku besigqiba kubeka umfazi kaZenzile phakathi kweenduli zoMtsotso eMdantsane.
noZi: (Efudumala) He tata kaZenzile uyaziva nje ukuba uthini?
MlunGisi: Mholo bhuti.
noZi: Izinto kumntakwenu azimntakaNgqika. ManDi : Uyazi ukuba ndiqale phaya kwabhuti kwaGompo, ndafika kuhlala omny’ugqirha phaya kwakhe.
Amabal’ engwe ngesihloko
noZi: Hayi ke xa usuke undibethe emlonyeni, mandithule.
ZenZile: Nala mayuku wamantshontsho asemngciphekweni, antyilo- ntyiloza ngokusikayo afuna unina. Xa isikhukukazi singekho amantshontsho aba semngciphekweni, aphil’ubomi bentshontsho, abe phakathi kozipho nenyama. Namhla ezi ntsana zam, u-Ayabulela noFalethu basemngciphekweni wokuxhwilwa ngookhetshe, amakhozi noontloyiya bokufa, xa loo makhozi eqingqa endanda isibhakabhaka sobomi. Akhala kabuhlungu la mantshontsho ,kusika ngaphakathi emathunjini kuba kaloku litshonile ilanga! Ukutshona kwelanga asinto intle! Ayakhala afuna unina wawo azokuwathi wambu ngezo mpiko zimfuma- mfuma. Aba bantwana bam baya kubufumana njani ubumfuma- mfuma bengenanina? Namhla kum imela igobele esandleni! Neli gazi litsawulayo kweli nxeba lijike laba lichibi apho mna Zenzile ndeyela khona nabantu abaninzi abangenatyala. Nango laa mantshontsho bafondini enanazela ngapha nangapha. Nango etshweda ngokusikayo, ephatha kubheka ngapha nangapha awanamkhuseli kanye njengaba bantwana bam. (Uyalila) Abantwana bam bahamba bengcuchalaza begciniswa kule mizi kuba isikhukukazi esingunina wabo silele phakathi kwezaa nduli zaseMtsotso, eMdantsane. (Uyakhutywa uZenzile, kube ngaphandle kusiwa isichotho esikhulu, akukuhle)
MlunGisi: Ukulo Macebo. Sivuyela nje ukuba usikhululele unyana wethu. Kodwa yinto yangomso ukuya eZinkomeni. (Kuvunyelwene)
noZi: Hayi torho Zenzile.
Inqanaba lengabula-zigcawu
noZi: Ndinekhaya nyana wam. Xa kulo mzi kukwantlaba zahlukane, mandiqoqoshe amadlavu am ndiphind’indlela.
Diko: Andazi ukuba bantakwethu ndinganibulela ngantoni. Nindifundise obunye ubomi ngoku.
a) Linqanaba lokutyhilwa kwemibandela,
MlunGisi: Ewe.
Isigidimi: umyalezo
ZenZile: Umntu onjengam, uba buhlungu akubona iintyatyambo zeli lizwe zisithi geqe geqe nganye nganye, ngenxa yegalelo lakhe. Uthi ke ngoku Mandi makube segcibhala apha kum? ManDi :Hayi, anditsho njalo.
MlunGisi: Kulungile ke bhuti wova ngathi.
MlunGisi: Besilinde ilizwi kuwe.
MlunGisi: Lolwadaba lukaZenzile ubusixelela ngalo kwiselelula?
d) Umxholo webali.
noZi: (Ephakama) Khawuthi ndikushiye MamNgqosini kuba ootatomncinci bakho, baza kufika ngonyezi ukuza kuphuthuma uZenzile. ManDi : Ulale kakuhle wethu mama.
ZenZile: Ndiyaniva, ntonje ndiniva bunkente-nkente kuba ndihleli nje iingqondo kum zihlale, zihlale zimke. ManDi : Sukunikezela Zenzile sikhona.
noZi: Kanti ke Nozi, nabefundisi, yakweyela ivele ngeempondo, bayawuphatha umthi. ManDi : Mama, mna mandiphume elubala.
ZenZile: Qolela ilizwe ulihlakaniphele, Uxel’intengu-ntengu macetyana. Lenile eli lizwe yimigibe yolonwabo, Migibe leyo egqibela ukukufaka phakathi komlomo wengcwaba. (Uyaqhawuka)
ZenZile: Andinqweneli ukubona umntwana womnye umntu ekule meko ndikuyo. ManDi : Lala bhuti uyozela.
Macebo: Akufiwanga ke apha bhuti.
noZi: Inene, ndiyakuxelela.
Diko: Ndimameleni baninawa bam. Ndathi ngenxa yentlupheko kwanokuxhalatyiswa sesi sigulo salo nyana wam u-u-u---
ZenZile: (Esebeza) Ndiza kufa. Esi sifo sigunyile okwamanz’omlambo ozalisayo. Asinamqobo phambi kwaso. Asinaqilima lwadonga , siyadlokova ukukhukulisa. ManDi :Ezi ntetho zona ziyinyani, sonke siza kufa kodwa sukunikezela.
(Kusemva-kwemini ngoku kwaDiko ngaphakathi endlwini. UNozi noMandi babakhwelele ukuze babalise kakuhle ngehambo yabo. OoMlungisi babuyile exhweleni. Into encomekayo yeyokuba, umguli uZenzile obetywathiwe, ngoku uyazingcambazela. Esinye isimanga sesokubhaqwa komfundisi ungxabalazile ebhila-bhilwa egajiswa lixwhwele laseZinkomeni, uBhodlimpilo.)
Diko: Yile singayaziyo nonina wakhe.
noZi: Hayi andazi inene!
nesi: Yhini undicubhula ngentsini kwakusasa kangaka?
noZi: (Othukile) Zinduli zantoni na ezo?
Diko: (Engena) Tyhini mholo ntomb’am. ManDi : (Emanga) Mholo wethu tata.
Umboniso 5
MlunGisi: Siluvile uxolo lwakho.
Mandisa: Bhuti nawe esi sifo wasisulelwa.
MlunGisi: He bafondini!
Diko: Hayi ndiyakuva ke ntomb’am. ManDi : Hayi ke mandinishiye ke tata nomama ndiye kubhuti.
Umboniso 1
ZenZile: Kunjalo. Nixabana ngenxa yam. Nelo qhayiya beninalo ngam kum litshabhile. Ukuba ngaba umntu ebekwazi ukuzisola ngokuvela emhlabeni, ngeba ndiyazisola ukuba ndandizalelwa ntoni na.
nesi: Bendilungiselela oko kuchopha.
noZi: Kodwa nincede ningawafukuthi amazwi am, niwetyise.
ZenZile: Undibona ndinje, ndileli xekexwa, kukuvuthululwa zizanzwili zobomi.
Diko: Ewe, akundiva?
MlunGisi: Kwimeko elolu hlobo esijongene nayo, imeko kaZenzile, besicinga okokuba sikhe sixoze mphini wumbi.
noZi: Ukudilika kothango kuntama ukuba akumnandanga, kubi. Uthango luyadilizwa xa kunyembelekile ze lubuye lubiywe.
ZenZile: Imigibe yobomi endibhabhisileyo, ndifuna wena uhambele kude kuyo.
ZenZile: Ndadlala ngomama wenu ndaza, ndamfaka esi sifo ndigula siso kuba kaloku ndandiphandl’apha.
noZi: Soyisiwe kumadabi ethu kwade kwawa umolokazana wethu uDibhorah, lo simngcwabe izolo oku.
Macebo: Bhuti khawuyeke ndiye endlwini. Ndiza kukubona ngomso kuba thina simelene.
• Maxa wambi umbhali umchaza ngezinto ezithile umlinganiswa. Kolu hlobo kukhankanywa into ethile ngalo lonke ixesha kuthethwa ngomlinganiswa. Lonke ixesha umbhali ethetha ngomlinganiswa lowo ukhankanya utywala.
Diko: Wenzani ngoku unyana?
Amabal’ engwe ngombhali ............. v
ayabulela: Ndiyoyika mna tata uyafa ngoku.
i. Kwenzeke ntoni, kubani?
ayabulela: Kuza kufuneka kaloku siyokumvusa umama xa engqengqile.
ayabulela: Tata kwenzeke ntoni?
ZenZile: Ndasisulelwa okanye ndasimema? ManDi :Masiyiyeke le ncoko.
noZi: Makuxozwe mphini wumbi.
ManDi Udade boZenzile
Diko: Ndingumntu nam ndiyavakalelwa. Ndinombilini wexhala, ndinovalo lokoyika, ndinentiliziyo mhla ngentlungu, ndinomphefumlo owaphukayo, kwanengqondo ephazamisekayo. Bonke ke aba bahlali bangaphakathi komzimba, xa kunje kukubi, ilelo ilungu lomzimba lidlala indima yalo kolu sizana lundim.
noZi: Rha! Khawuve loo nto. Ngapha uthi abantu mabathembele kuThixo kude kube sekugqibeleni, ngapha uxhafuza iinyama zamasiko ecela uncedo koosiyazi. ManDi : Uthuleleni na tata kangaka?
Diko: Niyakuthini ukuthi ndingemva lee, ndisemsileni, nindibuze ngamava okuzingela inyathi, phezu kokuba nina nenile ngamava okuzingela loo nyathi?
• Oovalithuba (Hint character)
Inqanaba loyondelelwano-bali
Diko: Le yokundifak’umzondo kubantwana bam.
noZi: Lilonke, akhona amagqirha, amaxhwele, izanuse njalo njalo, xa obo bugqi beNtshona bubhidwe yinja ukungavuthwa.
noZi: (Ekhala) Akumhloleli unyana wethu.
MlunGisi: Makubizwe inqwelo-yezigulane. Kudala ibiziwe. (Umva emithanjeni) Ngathi lungcolile ungele.
Macebo: Yiya kanye phakathi bhuti Mlungisi.
Mlungsi: Injalo loo nto.
noZi: Banjalo abantwana beli xesha.
Macebo: Xa umntu ethe gabhu kukhula lokufa, engaveli nangonwele, kwenziwa umpongampo lwekhwelo kufunwa abahlakuli konyulwe izithombo zingafeli endimeni.
noZi: Musa ukusoloko uzisola.
Macebo: Uthini na sisi?
noZi: Uyabona ke ngoku, akukho lucingo ndiza kuluphendula. Akukhathaliseki nokuba kungade kuthiwe ndibambe ilotho, sobe ndiphendule cingo mna. ManDi : Owu, Nkosi yam! Kwatsho kwakhala ifowuni.
MlunGisi: Umcimbi onje awufuni kubethwa koozelekazi.
noZi: Ukhawuleze wafika Nesi, siyabulela. Inkulu indima oyidlalayo kubomi bukaZenzile.
Umboniso 3
noZi: Inene khawubuze. ManDi : Kaloku leyo sele iyindaba yakwamkhozi. Into ephambili kukutshutshiswa kwenqununu ngokungalandeli umthetho.
Lo akaguquki, uhlala eyinto enye. Imiphefumlo yabo ayichukunyiswa nto. Olu ke uhlobo luthanda ukusetyenziswa ngababhali abanjongo ikukushiya imfundiso ethile.
Ukutshaba: ukufa, ukubhubha, ukusweleka
Diko: Akundiphoxi ngezi ntetho zakho?
MlunGisi: Khawuthi ndikhe ndimve ngomva wesandla aph’ebunzi.(Ubaya ngamehlo bonke)
Diko: Mfazi nawe uyazivela ukuba bathi izisu zabo ziyimipatsiya.
ZenZile: Ziinduli apho ubugoxo bamathambo omfazi wam buhleli khona.
noZi: Kaloku ingqondo ithe minxi. ManDi : Qhuba tata.
Indlela yokuhlalutya umdlalo
Diko: Ewe,
ZenZile: Bendifuna ukuthetha ngalo mnyinyiva ndinawo (Uyakhutywa)
noZi Inkosikazi kaDiko, umama kaZenzile
nesi: Sanukukhala mama, ungcono kakhulu ngoku. ManDi : Utsho na Nesi? Hayi andiyiqondi mna loo nto.
Diko: Mfazi wam, ndixolele kuba nam ndiyagula.
Umdlalo luhlobo loncwadi olubhalwa ngenjongo yokuba uboniswe eqongeni okanye kwithiyetha. Mandulo indlela yokwakheka kwedrama yayamkelekile ukuba ibe neendima ezintlanu ezazibizwa ngokuba:
Diko: Xa kuphel’amahlumelo ngolu hlobo, sobuya sibekho na isizwe esiNtsundu?
Diko: Ukuba makuthiweni?
noZi: Ngomso lo usayo. ManDi : Uphi yen’utata? ManDi : Kaloku uyihlo ngulo uza kufuneka abesendleleni ukuhambisa ezi moto zenziwa apha eDaimler Chrysler ezithumela koomaRhawutini ezilayishwa kwesi sigadla sikhulu.
ZenZile: Ndandisencotsheni yezwe dadethu. Ndandisithi ndinale ndibe ndinaleya intombazana ndidlala ngawo. Ndandihamba ngeminyobo yala maxesha. ManDi : Kodwa nawe wayenza into.
ZenZile: Thula mama akukho nto uyenzileyo.
Macebo: Kuthi ufana nomzali wethu.
Macebo: Uthi sisi ubhuti uya kuyithanda into yokuba sithi nqwadalala emzini wakhe ungamazisanga?
nesi: Ukwabelana ngesondo kwabantwana akulunganga.
MlunGisi: Andikufumani ke ngoku.
Macebo: Ubuchule kukusingisa eFrere siyokuzivela ngemeko yonyana wethu.(Kuhanjiwe ke kwafikwa esibhedlele uZenzile obefe isiqaqa ewathe balulu amehlo.)
ZenZile: Ndiyakuva. ManDi :Ithi thaa loo mitha yelanga lethemba, lityhile, sigabuke nakuwe bhuti.
noZi: Xa kuthe khinkxi kulo mzi wakho, ndibetha umgqala, bakhawuleze bafike ngokuqhwanyaza kweliso. Bangookhala beli khaya.
noZi: Abantu abatsha ngokukhumbula.
noZi: Ungumntwana wam wena.
ZenZile: Ewe, loo nto ndiyaxhaxha yingqele.
MlunGisi: Kwidabi lokuqala lale mfazwe, siwathobile amaqulo. Saba njengabathinjwa ngaphakathi kwisigu sikaSathana.
ZenZile: Mama ugquka lo ‘enkosi’ ndimtshoyo.
Inkcazelo-magama .................. 137-138
noZi: Khawuve utata!
Macebo: He madoda nguye nyhani lowa. Naantso imoto ngathi iza kuwa ukujika eli gophe lilapha esekileni.
Diko: Ngathi ngesithezela emnxebeni.
noZi: (Othukile) Tyhini ntombam! Ukuba ke ungakhonkothwa nazizinja ezi? ManDi : (Ehleka) Zindikhonkothele ntoni izinja ndingowalapha nje?
noZi: Yeka ubugoxo bamathambo kanyoko mntwan’am Ayabulela buphumle. Umama wakho uza kuvuka ukukhala kwexilongo.
ayabulela: Lilonke ke makhulu nalaph’endlwini akukuhlanga?
(UDiko ungaphakathi endlwini)
Diko: Bafondini! Ndigqibele kudala apha kwakho Mlungisi. Sowumngaka umzi wakho?
Diko: Ndoyik’ihlazo ntomb’am. ManDi :Ihlazo lantoni? Lokufuna into eza kuphilisa unyana wakho?
Diko: Kugrunjwa imisele ukwaphula amandla esiphango, angayicandi inkundla yomzi ibe zizigodi.
nesi: Kwidabi elinje lesi sigulo, uRhulumente uvumela, ekhuthaza nabani na onawo amandla okuncothula ulwamvila lwesi sigulo.
MlunGisi: Kowu! Mkhuluwa uthi yile nesi kaZenzile le ithi gwiji phaya?
noZi: Nyana wam uziva njani?
noZi: Myeke nawe tata kaZenzile uMlungisi, sukumngxamela. Mnike umhlaba wokuhamba, anabe kule nto eza nayo ngokokunaba komlibo wethanga.
noZi: (Ehlala ngeempundu) Ubungathanga na phezolo uphuma nomsebenzi?
ZenZile: Awu! Ndadlala, ndadlala ngexesha lobutsha bam. Kobo budlalani bam kwagula umfazi wam netlaninge yamantombazana angenatyala. Bonke baye kubekwa eMtsotso, baziziqalane ezibhuzwa ziimpethu.
noZi: (Buthandabuza) E-e-e, gxebe, ha-ha-hayi. Hayi ndixakiwe mna ngoku.
Macebo: Uthe nje ukuba asibone wawakhupha azingqanda amehlo.
ayabulela: Yima ke tata ndikuguqule uyabulaleka ngoku. (Emguqula)
noZi: Loo ngxingwa ivulwe nguye. ManDi : Hayi, khawuthi ndihlale phantsi ndizokuyiva kakuhle le nto. (Ehlala) Phofu yena ubhuti unjani?
Macebo: Sizindlebe sonke.
noZi: Hayi kaloku akuthethwa loo nto. (Umangalisiwe) Ukuba ke kuthi cwaka cwaka, sibone ngomntu selesithi galakangqa ngaphakathi? ManDi : Khawume wethu mama khe ndithi ngqi phantsi lo mthwalo kasenza. Kunini nditsalela utata umnxeba esinqeni, ifowuni yakhe uyivalile.
Diko: Mntwan’am uyandomeleza. ManDi : Nisalikhumbula ibali likamfundisi uNgxabalazile walapha eDiphini?
Diko: Siye sayigwadla banzi imeko kaZenzile. ManDi : Yiyo le nto ubungaphenduli iseli fowuni?
noZi: Utsho phaya exhweleni? ManDi : Ewe, mama.
MlunGisi: Ubanda ceke. Abantwana mabaphume phandle.
Diko: UkwaGompo phaya emzini wonyana wam. Masele singabisangena nalapha endlwini.
Wazalelwa eMonti eDuncan Village. Uyise wakhe ongasekhoyo uMpumelelo Tutani wazithengela umhlaba kuMngqesha ophezulu kwesikakumkani uSandile kude kufuphi namahlathi ooHoho. Ngeminyaka wowe-1970 kokwabo bafudukela kwilokishi yaseMdantsane eMonti.
Diko: Ithe nje ukuba ibone imoto, yaphuma ngalo mnyango ungasemva.
MlunGisi: Mandikhe ndinibuyise umva kancinci.
Macebo: Yiminyaka etheni leyo? Unyana wakho kwicala lezifundo ukhawuleze wazixhomela intanyongo, walikhetha ithole kusakhanya.
Umboniso 3
nesi: Wonke umntu makaziqhelanise nemifuno kulinywe ezitiyeni phaya, kuthityazwa amandla ezi zifo zibhoke isicuku. Yityani iziqhamo kangangoko. Uluntu ingakumbi ulutsha, maluhambele kude kooziyobisi, zindywala. Ezo zinto ngumbulali wesizwe. ManDi :Akukho nto eyimpilo esingamnikiyo yona ubhuti.
Diko: Lilonke aniyiphendulanga loo fowuni?
noZi: Hayi uthini na Gaba?
ZenZile: Imigibe endibhabhisileyo yeli lizwe, ndifuna wena nabantwana bakokwenu nihambele kude kuyo. Maze niyicezele nyana wam, njengeceba lenyanga esibhakabhakeni licezel’iingqimba zamafu.
noZi: Mntwan’am masithule, nankuya uyihlo engena ngala mnyango. ManDi :(Emlondla) Ubindekile, ujongise umnqonqo ezantsi.
Diko: hambisa.
ZenZile: (Engcangcazela) Uthini ke ngoku? Obo bomi butya mna unaphakade.
noZi: Ewe, Macebo kunjalo. Kangangokuba bathi oogqirha iswekile yam inyuke ngolona hlobo.
ZenZile: Iphika endinalo. Kubuye kube lihlaba elindithi mfii, kuze ngapha ibe yingqele kodwa ligqats’ubhobhoyi phandl’apha. ManDi : Bathi bakukhuphele ntoni esibhedlele?
(UMandi uyafika uvela emsebenzni eKapa. Uthi galakangqa kwigumbi lika Zenzile. UZenzile ogulayo uyothuka akumbona. Kuxoxwa ngemeko ka-Ayabulela nomyalelzo awuthumele uMandi ngemeko yakhe Zenzile.) ManDi : Khawuthi chu nje ngeempundu wena, uza kubuya ulale.
noZi: (Limyile) Benditshilo kuwe ukuba kaloku phandle liyagqutha. Ke olu thuli luthwelwe ngumoya lumbi lungena kabuhlungu emehlweni am.
noZi: Izolo oku sisandul’ukungcwaba umolokazana wethu. Ngoku unyana wethu uZenzile usixhalabisile.
noZi: Ngemke njani? ManDi : Akukho nto ingako thina ebesikhe sayincokola malunga nobomi bam obutsha, ukutsho ke ubomi bempangelo.
• Ezona ntetho zininzi ebalini zenziwa nguye.
(UMandi ugagana noNozi ngaphandle) ManDi : Yhoo! Ubhuti uyaqhawuka.
Idlaka: ingcwaba
Umboniso 2
ZenZile: Ndingumntwana wakhe naye.
Macebo: Ubunalo icelo?
ZenZile: (Esola) Nangoku ndothuswa ngumbakra mbakra weengcango zemoto. Kanti ukufa oku bubuthongo na madoda.
Diko: Jongisisa mfazi, nam ndisuke ndafana nomntu lo onorhatyazo.
MlunGisi: Uyavakala bhuti.
Diko: (Ebhuduzela) Kunjalo Macebo. Ubomi obu bunjengemozulu. Maxa wambi imini iyabeka lizole.
Diko: Masihambeni siyokumbona.
Diko: (Edidekile) Utsho na ntomb’am?
(Apha kukusasa. UNesi kaZenzile uncokola nabazali bakaZenzile kunye noMandi. Bayakhalaza bathi unqabile phofu abaxelele okokuba Rhulumente kwiSebe lezeMpilo umxakekisa ngamaphulo okwazisa uluntu ingakumbi ulutsha ngengozi yesifo ugawulayo nentsholongwane yakhe. Bahambela zonke izikolo zeli befundisa ngokuzikhusela kwizifo ezinxulumene nezesondo.)
Diko: Nako ke.
ZenZile: Nomlambo uthotha uwuthe xa sithothile isiphango esimathontsi abanzi! Awusuke uthothe nje umlambo, mama.
nesi: Akusongi zandla utshaba luzenzela. ManDi :Ulwa ngento onayo.
ZenZile: Ukubangaba bekunjalo, eli gama ‘ukuzisola’ ngelikhona kwintetho yesiXhosa. (Esola) Awu! Ndazigawula iintyatyambo ebekubonwa ngazo ukudubula kwenkanga kwanokudubula kweyoMnga kuziziyolo. ManDi :Hini na Gaba ukuzisola okunje?
Diko: Mna andisokube ndiphinde ndithethe.
noZi: Umke apha eshwabula esithi ubizwa emsebenzini. ManDi : Hayi mama ngutata lowa uzokubekwa yimoto.
noZi: Ungathethi njalo. Akunamfobe ngonyana wethu.
(Bashiyeke bebambe izidlele bexoxa le naleya ngemeko kaZenzile.)
ZenZile: Uza kuphumla xa ndingqengqe ecaleni kwakhe.
ZenZile: Koguguthwa unxweme lomlambo, kuphathwa kubethwa nxamnye nawo, phofu nomlambo usisiyaluyalu usilwa uguguma uphatha kudlokova, ufuna amany’amaxhoba phakathi enzulwini yeenkathazo.
Diko: (Ebuhlungu) Kunjalo kanye Macebo. Izaqhwithi zobomi zikutsho umfameke, uyokuthi lontshi kwiliwa lokufa.
noZi: Abafuneki ooyabulane kweli nje.
noZi: Yiza ngapha. ManDi : Ewe, ndiyeza mama. (Efika) Sendifikile mama.
noZi: Hayi akunjalo.
noZi: Lala nyana nezi pilisi zizokusebenza kakuhle. (Emjonga) Tyhini selerhona ngalo mzuzwana?
Diko: Uthini na ngoku?
(Apha uNozi ubiza abaninawa bakaDiko malunga nendaba yokubonisana nokusa uZenzile kooSiyazi. Izimvo zabo ziyabetha-bethana kuba le nyewe umninimzi onguDiko akakhange ayithelwe thsuphe. Usaphume nomsebenzi phofu yena uDiko.)
Umboniso 2
Macebo: Ndiyakuva mna sisi.
noZi: Jonga le yala mfundisi walapha eDiphini, kwesi sitrato iNomvete, kwabhaqwa inkunzi yexhwele emzini walo. ManDi :Kwa abo befundisi ikwangabo abathi ebantwini mabangayi kooSiyazi, bathembele eNkosini.
(UZenzile obengathi uyachacha, ngoku uyayoba egumbini lakhe. Unokuzisola okukhulu ngokudlala ngexesha lakhe kwanokudlala ngabantwana babantu de wabasulela ngeli gagu lesifo anaso. UMandi umseza umxube emkhuthaza okokuba anganikezeli kuba lisekhona ithuba lokuyiphumelela imfazwe yokufa.) ManDi : Uziva njani emva kwalo mxube?
noZi: Sowugqibile ukutyisa uZenzile? ManDi : Ewe, kodwa ulele ngoku.
Diko: Sukubona le nto ndingazange ndikhuphe nelimdaka. Ndiyazi ukuba benihamba ngamathunzi niyokuvumisa ngaphandle kwemvume yam.
Diko: Leyo yinyaniso emsulwa engangxengwanga. ManDi : Aba Nontlalontle nabo baxakwe zezabo. Anditsho ke kodwa ukuba indima abayidlalayo esizweni ayibalulekanga, kodwa kufuneka babenomda.
noZi: Xa amajoni omhlaba esebunzimeni, isizwe sizibalula nangamanye amahlelo: kukhutshwa umkhosi womoya uvuthulule, kulandwe nomkhosi wamanzi, injongo inye kukuqethul’utshaba.
noZi: Khona uphi lo mntu uncedisayo ushiyeke wedwa nje?
Diko: Yile yale nesi ijongene noZenzile.
noZi: (Engena) Tyhini zizwe zasemaNgwevini! Nithi sisibetho santoni na esi ngesi sifo? ManDi : (Emva) Tyhini! Akasaphefumli.
Ingxingwa: indawo emnxiwa
Diko: Enkosi Macebo mninawa.
Njengoko negama lizichaza apha kusonjululwa iqhina ebelibotshwe nka ngaphambili. Unxunguphalo alwethi koko kuqhushumba iintlantsi zempixo. Ngoku kuwululwa, kutyhilwa izinto ebezingahambi mgaqweni ngaphambili.
noZi: Yiyo le nto aba bantwana bebeth’iititshala zabo, abaqeqeshekanga. ManDi :Anazi nto nina. Zonke ke ezi ndidi zabantwana zivutywa apha esikolweni itsho ingqondo yakho ime. Akukho mama notata unokonwaba kuba thina zititshala, asinamthetheleli, ukuze ube uyalungisa kufuneka kube kwavula zibhuqe.
noZi: Indivuyisile kakhulu mna into yokuba ndinibone nisithi gqi ngokutshawuza kombane xa ubhuti wenu evuthel’isigodlo.
Diko: Xa umntwana wesikolo ebone kuqala ititshala yakhe, ebephambuka ajike kuba engafuni kudibana nayo. ManDi :Soze abangoku. Ndithi mama bandibethela umlozi, uthi wakubheka inkwenkwe nentombi nca nca omnye komnye. Bathi ixesha liyabavumela.
noZi: Baya kukubhanxa abantu bomhlaba wakubakhonza kakhulu. ManDi :Tata asiyisengeli phantsi imizamo yakho, uzamile kakhulu apho uzame khona.
Diko: Kunjalo. Kude kubizwe unina wamawele, okanye imfusi kungenjalo uqobo lwamawele sichilwe eso sichotho, kugempulwa emoyeni kuphathwa kuheshwa nangengalo, njalo njalo.
Diko: Utyaph’ufike ke kuba ndixakene nento. ManDi : (Ebhekisa kunina) Mama, yintoni kaloku ekugugeni kwenu?
Diko: Uthini na Macebo? Yimfazwe le, kodwa ayifuni tola ifuna iTola lamatola.
ZenZile: (Engamnanzi) Iminyaka yam!
Diko: Eso sidenge senkwenkwe sithi sihlamba iphepha siphelele phi?
ZenZile: (Engamphenduli) Zandivuthulula izanzwili zobomi okomququ ovuthululwa ngumoya wasentlango. (Ezisola) Kwek’ madoda! Le nto ilixesha, ukuba ibiyibhobhile ngendilisonga ndilibuyisele umva.
noZi: Kwimeko enje, ndiyamcela uThixo okokuba athathe mna ngcono.
ZenZile: (Exolisa) Kuzo zonk’iintyatyambo ezingadubulanga. Kuzo zonk’iintyatyambo ezibunileyo, xa kuhlwahlwaza iimvula zehlobo kwikhaya lamaKhaya, zobuya zidubule, zivunyelwa yimilonji nangamakhwebula esikhumbuza ngokuthwasa kwehlobo. ManDi :Thetha ubenomda bhuti yini kangaka?
noZi: (Exhalabile) Ubumfunela ntoni?
Macebo: Kunjalo.
ZenZile: Awu ndagawula! Ndagecela phantsi iintyatyambo zezwe lethu. Iintyatyambo ebeziya kudubula zihombise imimango namadobo elizwe lookhokho bethu ngexesha lokudubula kweyeNkanga neyoMnga. ManDi :Ayinguwe wedwa ogulayo bhuti.
Diko: Mfazi le yexak’intendele. Kuza kufuneka silinde abantakwethu. Akunakukwazi wena ukubamba uZenzile simse emotweni.
Diko: Ewe, ubusowutshilo.
noZi: Musa ukuthetha ngolo hlobo mntwan’am.
noZi: (Ehleka) Tyhini, aba basoloko bengakuwe nokuba nguwe ondikhathazileyo?
Diko: Bayathandaza.
noZi: Ndlela le ingqondo yam idideke ngayo, utheni kanene lo mbhexeshi nqweloyezigulane? ManDi : Ukuba ndisakhumbula kakuhle, uthe usaphefumla uZenzile.
ayabulela: Owu mna ndiyoyika ngoku zezi zinto uzithethayo!
Macebo: Kodwa sisi ungasenzi, uthi kuye besilapha saze sathetha ngomba onje ukuba ethe-ethe.
noZi: Kanti mntwan’am uphakathi kwezo zilingo? ManDi :Ngqo!
Diko: Buz’unyoko. Nam ndimke apha ndihlwile. Nkqu nonyoko imbala andikhange ndimnike nto inasihlahla.
Umbhali unokusebenzisa ezi ndlela zilandelayo:
nesi: Ndikhule ngomhlabelo mna. Ebumvekwini bam ndagajiswa ngamanzi anomle. Andinakuphambuka kumasiko nezithethe zakowethu.
Diko: Akukho xhwele liza kuthi nakanaka umcondo walo apha. Umfazi kaZenzile wafa nezo ntelezi wayetyibelwa ngazo. Nezo mpepho wayezirhogola zange zenze mahluko.
noZi: Sithini ke? Sisong’izandla ngemeko yakho?
noZi: Soze, ndiyamazi kaloku umyeni wam.
Lo ke ngulo ugalela amafutha emlilweni. Uzama kangangoko ukuba ingxabano yaba babini iye phambili.
ZenZile: Sona isiqabu sikhona. ManDi : Utsho na bhuti?
noZi: Shii! Sivumelene njalo.(Uyangena)
nesi: Kulungile ke tata nomama, xa ndinethuba ndiza kuphinda ndize.
Diko: Hayi ke, ndiyakuva.
ayabulela: Ewe tata ndiza kuzijonga.
ZenZile: (Ungcangcazela wonke) Ekuxozweni kwalo mphini, uthi loo nto yozala amaduna namathokazi?
noZi: Uthi saa ugqibe indawo yonke ufuna uncedo, ungalimaleli kobo buhlanti.
noZi: (Ekroba) Iyhu, myeni wam loo nto liyagqutha! Kungamazinki, amabibi nomququ ziphephetheka nomoya.
Ukumpampatha: ukuphatha uyeka Umthinjane : ulutsha
(KwaDiko kuhlangene imilowo, udaba lolukaZenzile. Apha uDiko ugxotha kakubi abantakwabo emzini wakhe xa bebecebisa ezinye iindlela ezinokuzanywa ukunyanga isigulo sikaZenzile, ukutsho ke kuyiwe emagqirheni.)
Macebo: Kanti singamadoda okwenza ntoni? Masimxwayeni ngoku esafumene isiqabu.
noZi: Unjani umntakwenu? ManDi : Akathethi mama, umlebe lo ungezantsi umhlophe ngathi uqabe ingceke.
• Ababhali abachazi simo sodwa. Abanye bachaza inkangeleko yomlinganiswa. Kaloku iinkcukacha zenkangeleko zomlinganiswa nazo ziluncedo ekucazululeni isimo somlinganiswa.
Diko: Mntwana wam, sukufudumala, andilwi. Amazwi akho anzima, andingqule phantsi.
Diko: Uvumela uSathana wena ukuba agqube apha?
noZi: Ayathanda ke ukumkhohlelisa la mayeza. ManDi : Mama kusebusuku ngoku.
noZi: Isikhukukazi sihamba namantshontsho aso, sishiye umqhagi ukhonya. ManDi :Mama, le nto ifuna ukuba niphinde niyihlalele phantsi wena notata, nam ndiza kube ndikhona.
• Ngenxa yale nguquko impixano nayo ijonga esiphelweni.
MlunGisi: Ewe mntakwethu.
Diko: Baninawa, nithi anifuni nkqu nesiselo esi siselwayo?
Macebo: Hlala phantsi Gaba omhle, sukungxama.
Macebo: Kamnandi bhuti, ela xhwele lineencwadi zokuxilonga. Lithe masiqhube ngala asemLungwini amachiza, nalo kwelalo icala, liza kumsebenza ngala mayeza esiXhosa.
Umboniso 1
Diko: Besele ndiyivile eyakho impilo Mlungisi.
noZi: Ndiyazi Zenzi akungohata, ubhadle mu!
ZenZile: (Ephinda-phinda) Ndayihlwayela imbewu yokufa kuloo mhlaba uchumileyo owenziwa ngulowo wasidalayo ngeenjongo zokuvelisa iinqolonci nezikhakhamela zeli lizwe. Mna, ndaxela ukutshica kwenyoka enobuhlungu, inyoka ekhohlakeleyo.
f) Ulwimi nesimbo sokubhala.
Diko: Hayi akukuhlanga kwaphela bantakwethu. Kophuka izikeyi kula mzi.
(Kusemini egunjini likaZenzile. Uthetha nonyana wakhe emqulathisa ngezobomi. Uyapena-pena ziintlungu emveni kokuba simkhalele isibhedlele kuba akade achache.)
noZi: Luthi nokuba luyadilika olo donga, ludilikele qelele phaya lungaweli phezu kwethu.
Umlinganiswa oyintloko (Protagonist)
noZi: (Evuya) Ndimamele.
Diko: Akukuhlanga mntwana’m, mandingakuxokiseli. ManDi : Ndiyabona nam tata.
Macebo: Tyhini, madoda ikhawulezile le nqweloyezigulane.
noZi: Jonga umfazi kaZenzile wasiwa ngabantu bakokwabo emagqirheni. Ndandingenakuma phambi kwabo ngomntwana wabo nangenkolo yabo.
Diko: Maxa wambi liyagqutha izulu, kube zizivondoviya zemimoya ezikushiya ucula ‘elandincamisayo’.
noZi: Sukuzibuzisa tata torho. Sinike umkhomba- ndlela.
Zenzi: Akukhange undinqande. Bonke ubugwenxa bam akukhange ubuseso, usuke wabetha ngoyaba.
ZenZile: Akathuli umntu okhukuliswa sisiphango sobomi.
Macebo: Wakhaba ngawo omane.
MlunGisi: Ulale kakuhle sekuhlwile.
Diko: Tyhini nkosikazi!
Macebo: Awu, madoda.
noZi: (Ehleka) uRhulumente uya kukugxotha njengokuba nimhlupha nje. ManDi : Silwela amalungelo ethu, kwaye umbutho weSADTU uyasikhusela.
noZi: Ndikweliphi na mna ilizwe? Ngaba ndiyaphupha? Iyhu, kuphi na apha? Ingaba undilingelani mDali wam ngonyana wam wokuqala nowokugqibela? ManDi :(Embambazela) Mama sukukhala kangaka nathi uyasililisa.
Diko: Ngumhlola lo! Ndiyaphinda ndithi ndixolele ukumila ingca emqolo.
MlunGisi: Singabizi usisi nje?
noZi: (Efudumala) Ndithi kuwe biza abaninawa bakho kusiwe uZenzile kwela xhwele laseZinkomeni.
e) Isimo sentlalo.
Diko: Inene, kwazi ophezulu.
noZi: Ndigqibile! ManDi :Ke thina sithini nzala yakho?
noZi: Ewe,
Diko: Hayi unyanisile Nozi mfazi.
Macebo: Yide unabe bhuti ubheke phaya, ungagangathi ndawo-nye. Ngolu hlobo, indima yakho ayisayi kubonakala, kanti elaa langa lifuna abanemali balithenge.
Diko: Ngekhe yenzeke loo nto ndisaphila.
noZi: Sigqibile nootatomncinci bakho ukuba sihlangane noyihlo.
Umboniso 3
Diko: Uyasikhuthaza lo mntwana.
Inqanaba lesiphelo
Abalinganiswa
ZenZile: Mama, indima yenu niyenzile. Nibadala ngoku wena notata. Jonganani nempilo yenu.
noZi: Khawuve oko kusa kunjalo. ManDi :Bathi akunakuva incasa yelekesi engachutywanga.
Diko: Ukhala ngeminyaka yakhe.
ZenZile: Endiyaziyo mna yeyokuba ndiyagula. Iimpundulu othetha ngazo, hayi andizazi.
Diko: Nelanga lakufunyanwa likhephu liyathezeka, sigodole isizwe, kufiwe, kubuthise nemfuyo xa likhithikile ikhephu leemeko.
• Incoko yabalinganiswa ichaza lukhulu ngabo. Sitsho sikwazi ukufumana iingcinga zabo, kwaneqondo zobukhali beengqondo zabo.
MlunGisi: Unyanisile uMacebo. Apha sifuna iqhinga sonyule le nkabi ixhaka yeyele kumhadi wokufa.
Diko: Singatsaleli umnxeba esibhedlele nje?
Diko: Maxa wambi yimiqalwa yamaveliti. Maxa wambi kukuthwaliswa umgodlo wedyokhwe emagxeni, umthwalo ezingamelaniyo nawo.
Ukulahla ithemba: ukutyhafa
Diko: Ewe,
noZi: Eyiphi na ngoku?
Macebo: Bek’ithemba ngaphambili.
Macebo: Kulungile.
Diko: Uthi andiphuphi? (Uyaziphathaphatha) Ndiphi kanye kanye?
Umboniso 1
noZi: Heke, nincedile nifike, besele ndixakene nento.
Diko: Kuba mnandi xa lityhilile izulu nelanga litsho liyikhulule kamnandi loo mitha yalo iqaqambileyo yobuqaqawuli bamazulu.
Macebo: (Ephakama) Avakele bhuti Mlungisi. Sisi wethu sowuxola, asiwukhalalanga lo mzi kabhuti nto nje sibhidwe yinja ukungavuthwa.
Diko: Nathi Nozi siwenzile amatiletile.
noZi: Kwenje imeko, ndoze ndiyibalise.
Ukudinga: ukufuna
Diko: Sivile nyana.
noZi: Okokoko ifikile intombi yam, ndisaphumle kulo msebenzi ungaka wale ndlu. Ndithi ingumongikazi kaZenzile.
Macebo: Izinto zaba bantwana zishiya amehlo! Ke thina makhexekhexe siya kuzifumana njani?
Diko: Ngenene intle loo nto.
ZenZile: Phofu akukho nto imbi ebebeyizele?
noZi: Eziny’izinto zimasikizi ukuzimamela. ManDi :Nesi ungandixeleli ngabantwana besikolo abasuke loo ntsilathi yekhondom bayilahle phaya, bathi inyama enyameni.
Diko: Kona, kona kunjalo Zenzile nyana.
noZi: Ndithi unqabe phi?
Macebo: Ngqo!
noZi: Ewe Mandi. Ngubani na lo ukhohlela kabuhlungu kangaka? ManDi : Ngubhuti Zenzile bendigqiba kumtyisa amayeza.
MlunGisi: Ndiyakuva ke ngoku.
Diko: Mholweni kwakhona ngale ntsasa.
noZi: Uthetha njengendoda ke ngoku.
ZenZile: Umntu ongazijongiyo iimpazamo azenzileyo ebomini, ngekhe akheke.
MlunGisi: Yekela kuthi ke bhuti xa utshoyo. Siza kubona apho sibopha khona.
ZenZile: Xa zibunile ezo ntyatyambo, ubusi obuhlangulwa ziinyosi zezulu buzobuya bubekhona kweli lizwe lobusi namasi? ManDi :Mna ndididekile ngoku.
ZenZile: Iminyaka yam!
Diko: Siyiminqakathi emithathu thina kwisizalo sikamama.
ZenZile: Mama, andinamntu ndimkhalazelayo. Xa kungoku amahlathi aphelile kum.
Diko: Hi bafondini!
Diko: (Emkhawulela) Ngena Nesi ezi zinja zibotshelelwe.
noZi: Kowu, kwaba banje ukungamameli abantwana!
ZenZile: Ndatyal’imbewu yokufa ndaxel’inyoka ekhohlakeleyo.
ZenZile: (Elila) Namhla ndiyingwev’entsha, ndigugile ngokwenkangeleko. Namhla ndifana nenkothovu yexhego esele iqingqithe iminyaka phezu kweli gada, yaqongqotha, yaqongqotha wonk’umongo wamava phantsi kwesibhakabhaka sobomi. Awu iminyaka yam!
nesi: Amaxhwele, amagqirha mawabe neencwadi eziwagunyazisayo ukuba bangamaqhawe ezo zifo bathi banolwazi ngazo.
nesi: Akufuneki ke ukuba uyijongele phantsi inkolo yomnye umntu, okanye uhlanga.
MlunGisi: Ewe, bhuti makabekhona.
nesi: Uyazi nakum kunjalo. Ubungaman’ukuya phaya esibhedlele iFrere kubhuti wakho uZenzile? ManDi : Tyhini, kwatsho kwasa ntombi! (Bayawolana)
noZi: Mntwana’m bakugqibile!
Macebo: Awu, madoda!
Diko: (Othukile) Uthini na ngoku Mlungisi?
noZi: Kuza kufuneka lo mzi wakho uvalwe. Akukho mntu ogula ngolu hlobo angahlala yedwa.
noZi: (Basesendleleni) Tyhini zizwe! Ngoku kusandula ukuwa isichotho sokufa kulo mzi wakwaNdoyibeleka.
noZi: Bathe esibhedlele ngabo abazakusifowunela.
Ugawulayo sisifo esithi sisasazeke ngokwabelana ngesondo. Umbhali uyithiye le ncwadi ukuba nguGawulayo kuba apha sifumana umlinganiswa ophambili onguZenzile ekwikhuko lokufa ebulawa sisifo ugawulayo. Inkosikazi yakhe sele ilandulele eli ngenxa yokosulelwa nguye. Simfumana uZenzile ezisola ngokungakwazi ukuziphatha. Uchazela unyana wakhe ukuba unina esengcwabeni nje kungenxa yakhe. Endaweni yokumthanda usuke wadlala ngaye kwaze oko kwabangela ukuba azibone esedlakeni.
noZi: Wazi ntoni ke wena ntomb’am ngemivuzo ephantsi uqal’izolo oku ukuphangela? ManDi : Hayi tyhini mama!
Diko: Uthini?
noZi: Kumnandi xa uyaziyo.
ZenZile: (Erhoxoza) Ndingapha kweli gumbi.
MlunGisi: Kunjalo mnakwethu.
MlunGisi: (Ephakama) Seyihambile imini, kuza kufuneka siphathelele sisi.
Diko: Yathini ke inqununu? ManDi :Iye yashiywa ngumsindo, yaziphosa kulo nkwenkwe. Hayi ke kwalanyulwa.
Diko: Intliziyo yam ibuhlungu. ManDi :Uzamile ukulumisa olo donga. Uphatha kunyomfa, uphatha kuhlomela izinti uvala iimbobo zobomi, usithini.
Diko: (Ehleka) Qhubeka ke. Koko kutheni?
Diko: Bendiyicimile. ManDi : Singaphambuki ke tata wam, uthini ke?
nesi: Ndisisinxadanxada. Ndithi ndingapha, ndibe ndingaphaya.
noZi: Andikuphoxi ndiyakuphendula.
Diko: Oluphi utshaba? Utsho ukufa?
Macebo: Mkhuluwa, asixesha lokuba neenkani eli.
noZi: Khawuve loo nto.
noZi: Andithengisi ngoyihlo kuni ekugugeni kwethu. ManDi : Njengokuba kuthe xhonkxosholo iimpahla apha kuqhubeka ntoni?
Umboniso 5
Diko: Akundiphenduli mfazi. Ndithe ngubani lowa usisityambele ukuza apha ngasendlwini?
Manadi: Kuza kulunga Zenzile. Xa ujinga kwimpengempenge yeliwa, akuthethi ukuba elo bande ujinga kulo liza kuqhawuka. Kungenzeka ummangaliso kaThixo ubuye usinde kuloo ngozi.
Inqanaba lokusonjululwa kwesishiqi
ZenZile: Nantoni na ofuna ukuyenza kum eza kwenza impilo ibe ngcono, yenze, kodwa sukusengela phantsi utata.
Bonke: Kungile. ManDi :Ngomso ke Nesi ndiyahamba kuba izikolo ziza kuvulwa.
(Kusebusuku, uDiko ushiyeke noNozi, uMandi yena uphumile. Baqukumbela intetho uDiko ukwamxelela okokuba uvela kubantakwabo koo-C. Baza kuphinda beze kuxoxwe ngokutsha malunga nemeko yokusa uZenzile emaGqirheni.)
ZenZile: Andikhange ndibe ngumzekelo ebutsheni bam.
Diko: Lityebise.
ZenZile: Sona isiqabu ndiyasiva. ManDi : Kungangcono ke.
Diko: Ndizindlebe ndonke.
Abalinganiswa abangabalulekanga (Minor characters)
MlunGisi: Lithe oogqirha, izibhedlele, amagqirha, namaxhwele yonke loo nto isafuna isitya emnyameni sokunyanga esi sifo.Lithe ke kubalulekile ke ukuba bonke aba bantu mababambisane, basebenzisane apha naphaya kuphunywe iphulo lokuzingela iyeza kungabikho bantu bajongelwa phantsi.
noZi: Pheza kwanele ngoku, uyakhefuzela.
Diko: (Efudumala) Uthi mandithule?
Xa kuphononongwa umdlalo kulandelwa ezi ngongoma zilandelayo:
nesi: Ndiyayibethelela into yokuba ukudlalela kulo mhlaba ungezantsi akulunganga, linda ude utshate. Ngokwenza njalo ikamva lakho liza kuqaqamba. ManDi :Uyazi Nesi,
ZenZile: Uya kuthi usithi uyampampatha uzibone umbanguza kobo bumnyama ufunana neso sitya, suke unyathele enganyathelwayo, iqengq’ugodo.
Diko: Nkqo! Nkqo! (Cwaka)
noZi: Ukhumbula kakuhle kuba safika kukho ixhwele athi ndakumbuza umfundisi, wathi kuqala sisihlobo sakhe.
ZenZile: Mama ndiyabulela. Khawuyeke ndiyafa ziintlungu.
noZi: Akundilandeli wena kungenjalo akundifumani apho ndikhoyo.
Diko: Awu, ndazithwala madoda! Ubundiqumbele ngantoni? ManDi : Akukhange undibuke nokundibuka ndivel’empangelweni.
noZi: (Esosula) Xa ligqutha izulu, sukube kungekuhle.
Diko: Hayi khawumbuze.
noZi: Xa uqale indima entsimini, uhlakula uhlakule ude uyokuyiqabelisa loo ndima. ManDi : (Ehleka) Asikho ndimeni apha mama.
noZi: Sukuzintwanisa. Kungokunje sigxwal’emswaneni emveni kokubhubha komolokazana wethu.Ukubangaba ubuzilandele ezi ndlela abaninawa bakho bebethetha ngazo, mhlawumbi ngesindile umolokazana wethu.
noZi: Koxhomekeka. ManDi : Kodwa ke ndixoliswa yile yokuba evumile ukuba ubhuti aye emntwini.
achache: abe ngcono
Diko: (Uhlabekile) Uxolo maNgqosini amahle.
Macebo: Kodwa sohlala sisithi gqolo sisiza apha xa kunyembelekile.
noZi: Abathi makuthiweni.
Diko: Hayi phezani ngoku. ManDi :Amanzi angayicanda inkundla, aza nokufa.
ZenZile: Uzakuhamba undishiye ndikule meko?
noZi: Isinceda kakhulu, kuba yiyo eseza uZenzile amayeza iphinde imhlambe nokumhlamba. ManDi : Xa injalo ilungile ke.
ebumvekwini: ebusaneni/ ebuntwaneni
Diko: Khawume kaloku nkosikazi. Imfazwe ayiphunyelelwa ngezixhobo kuphela. ManDi : (Efixiza) Ukanti nomntu akaphiliswa ngomthandazo kuphela.
Diko: Ndibuhlungu nje ndiwisa ezi ntetho.
Diko: Okuku-a-aza, mna andidibaniselani nawo.
MlunGisi: Ngqo.
noZi: (Encwina) Mhum!
nesi: Hayi ke mandinishiye xa nineendwendwe. Ndophinda ndiziphe ithuba ndizokusibona isigulane sam.(Ephuma)
Kuyacaca ke ukuba ubhalo lwedrama luxhomekeke kubuchule bokuhlengahlengisa iingcinga nezimvo ngendlela apha echukumisa umxhelo womphula-phuli okanye wombukeli, kanti kwanomfundi njengoko iidrama zifundwa nokufundwa nje kule mihla yokhanyo. Makukhunjulwe kanjaqo ukuba indima nganye yahlulwe ngokwemiboniso edudulela intshukumo yomdlalo phambili.
Diko: (Efudumala) Ngubani indoda apha?
a) Isakhiwo sebali
MlunGisi: Ndiyayikhumbula Macebo loo mini, saphela sesingasavani nalo ndibano suka yangumdudo wamasele.
Diko: Andiyithethi yonke mna loo nto.
noZi: (Usakhala) Iyho, hayi umphanga! Umphanga! (Kube sekusithi wayi wayi ngabantu nemvula seyithothile.)
MlunGisi: Andizukuxoka bhuti, sakhubeka saba yinyama noMacebo.
MlunGisi: USathana kumfazi kaZenzile usifumene singacingelanga, ziphantsi izikhali zethu.
noZi: Mandikushiye njengokuba uqala ukufudumala nje. Uyakuthi xa ubilayo kube kungasekho nesipeliti esi sam kule ndlu yakho.
noZi: Hayi ndiyakuva. Tyhini choph’esitulweni wasimela ngeenyawo?
Macebo: Bendibona njalo mna.
Macebo: Intlungu kaZenzile yeyethu sonke, kodwa kuwe nobhuti ityhutyha ngaphakathi emithanjeni yegazi.
noZi: Ndiyaxolisa ke nyana, sukulila kaloku.
ZenZile: Andizukuthatha cala. Lungisani iingxaki zenu kubuye kulal’iziphunzi kweli khaya.
Macebo: Kunjalo, kuba ubhuti lo, ubenegalelo elikhulu ekusikhuliseni kuba abazali bethu babengathathi ntweni.
Segcibhala: ebumnandini
MlunGisi: Mholo wethu sisi.
Diko: Madoda, besikhe sahlinz’impuku nomfazi kwangalo mba singawo.
noZi: Abananyani abantu bomhlaba, bangcolile bafuna ukulungelwa bodwa. ManDi :Wathi la mfundisi uNgxabalazile akufumanisa ukuba umntwana wakhe asimncedi nganto isibhedlele, wafak’intlombe yamagqirha.
ZenZile: Kona kona kunjalo, kodwa ithi iphola loo mbiza ube umphunga wayo uzenzile iingxwelerha njengenkungu ekhasayo. Kuziimoto ziyantlithana. Kungabelusi bemfuyo beyela folokohlo emaweni ithi nokuba iyagabuka loo nkungu, ibe ishiye izililo ngasemva neengxwelerha. ManDi :Kwanele, asifuni zimbi iingxwelerha.
Umboniso 1
Diko: Hayi hlala Nesi ungabambi gazi.
bobabini: Mholo.
noZi: Hayi anditsho njalo mntwana wam.
noZi: Inene ndikuxelel’ukungakuxokisi. ManDi :Kodwa ke mama nawe uyabona ukuba utata le meko kabhuti ngathi imphungule ingqondo.
Diko: Ninjani kodwa ntomb’am? ManDi : Hayi siya phila tata akukhonto.
ayabulela: (Elila) Owu tata!
Diko: Ewe,
Macebo: Ubufuna sifike nini?
noZi: (Uxhalabile) Yiminyaka etheni na le?
Macebo: Ubhidwe phi ke yiminyaka yakhe?
noZi: Mntwana’m uyimozulu ubhuti wakho. ManDi : Makhe ke kuqala ndive le yakho notata. Kwenzeke ntoni?
ZenZile: Namhla ezo ntyatyambo zibunile. Liya kubuya libe yintoni na eli lizwe lakowethu ngaphandle kobo buqharha- qharha nobo bukhazi -khazi bazo, libharhile. ManDi :(Emnqanda) Hayi bhuti.
Diko: Khawuqhube ndimamele.
Diko: Ithemba elingafuni ukuba ngaphambili, into ephambili libhadi, kukufa, amashwa akushwabanisa utsho ungayazi neyona ifanelekileyo.
Diko: Ndixhomile! Amanzi afuna ukungen’endlwini. ManDi :Kudal’amanzi angenayo endlwini!! Sesiwagrumpula siwakha nangezitya ukuwakhuphela ngaphandle. Kuyimihlisela yokufa ecanda udonga lweemeko njengemihlisela yeenyembezi ezishushu ecanda izidlele, imihlisela entama intlungu kwabo basebugxwayibeni.
noZi: Unzulu. Kanti usakhumbula ezo zinto na Zenzile?
noZi: Nyana wam, ingxabano yam noyihlo mayingakuhluphi nakancinane.
Diko: Ungabinaxhala nkosikazi. Sithethile nooMlungisi sophela, nam ndacel’uxolo ndizithoba ngeempazamo zam.
Diko: Gqolo, gqolo, gqolo!
MlunGisi: Amajoni asithi, akanakukwazi ukuthob’iqulo ethobela ukufa.
Diko: Ndixolele ukujinga iliso akukho xhwele okanye gqirha liza kuthi naka- naka umcondo apha libhilabhila uZenzile.
MlunGisi: Ziyakugqabhuka izisu kuba siphuma kuyo into ephungwayo.
Diko: Mlungisi nawe Macebo, niqhekeza umzi wam. Kweyenu imizi, nithe zava khakalala kamnandi.
MlunGisi: Intombi yakho ibisele imbizele i-ambulensi.
ZenZile: Ewe, ndingalulo usana kuwe, gxebe ndilusana kuwe, kodwa andilosana, ndahlala, ndakhasa, ndaqingqa, ndema ndahamba ndada ndamngaka. Zonke ezo zinto zobuntwana ndazenza ngenkxaso yakho.
Diko: Baninawa.
Ugxwalela: ukhalela
Umntu-gqibi (Round character)
Diko: Kukuxakwa.
ZenZile: Xa ukhuthazwa entweni ethile, kuthiwa ‘dadela enzulwini’. Ke ngoku mna xa ndizama ukudadela enzulwini, nithi mandibuyele enyeleni kumanxweme eli lizwe. ManDi :(Uyalila) Mna bhuti ndikwazi uyintlambi, nantlambi ewathwala ngesifuba amanzi adlokovayo eemeko, umelana nezikhukula zobomi.
Macebo: Benza izinto zijike ekugqibeleni zibaxake.
Diko: (Ekroba) Tyhini yiyo.
• Ulandela umlinganiswa oyintloko ngokuxakeka apha ebalini.
Diko: Ndiyayivuyela ke loo nto bantakwethu. Bantakwethu, ndixoleleni igeza libotshwa kokwalo.
Diko: Kanti yiloo nto ebenikhe nayithi vandla vandla nenkosikazi yam ngokuya bendingekho?
MlunGisi: Ndikwazi wena sisi ngobubele.
Diko: Unyanisile unyoko nyana. Xa lo mntu uncedisa apha esuke wathi shwaka okwenaliti engceni, kuza kufuneka sijongane nale mpilo yakho ngezikhondo zamehlo.
Diko: Hayi bantakwethu, masithuleni sesifikile kwanyana wam.
Macebo: Kodwa ke bhuti akukho kuthini kuba umsebenzi ngumsebenzi.
Macebo: Eyona nto isitsho sathi phatsha lucingo oluye lwakhala isithukuthezi sento.
Diko: Kudala sathezel’emnxebeni, ngoku sesibundukunya inyanda yamathumbu. Mna ndidiniwe kuba uZenzile woyiswa kukuziphatha wathi swii lilizwe.
noZi: Zenzi, uthini ke ngalo mbono?
MlunGisi: Inkulu le nto!
Diko: Andikuva ke ngoku Mlungisi.
Diko: Ukuntsintsitheka uphethwe lungcume ubaselana nembiza imini yonke, kanti yothi ekugqibeleni loo mbiza ingavuthwanga, inyele nokunyela, kukudlala ngexesha oko.
ayabulela: Wandivuselela tata, ngoku sendibulibala ngokutshaba kukamama.
Diko: (Esothuka) He! Mandi ntomba’m, ufike nini ke wena? ManDi : (Emtsibela) Akukudalanga tata. Inene andazi ukuba makuthiweni na ngobhuti.
Umboniso 6
ZenZile: Ukufa tata kubetha ngesingqi esinye, akuthothi, kunjengezikhukula zehlobo.
Diko: Bububhanxa obo. Thina sikhule sifakwa umnquma ukuba nje uphum’efolweni. Sithi aba asifanga. ManDi :Hayi tata andiphiki. Nam aba bantwana besikolo bandixakile. Abanye bandibethel’umlozi bacinga ukuba ndiyintanga yabo.
ZenZile: Iminyaka yam mama.
Ukutshayinta: ukuhla unyuka uzibonakalisa
Diko: Kunjalo, lulo.
Diko: NguRhulumente wabantu lo.
Qaphela
Diko: Yindlela endiniqhube ngayo ngokuya beniphaya kwam. (Engqukruleka) Uyahamba umfazi wam uyandishiya.
MlunGisi: Hayi bhuti ungathethi ngolo hlobo.
ZenZile: Bazali bam andinisoli nganto.
noZi: Phuma Mandi. ManDi : Kum, nantoni na enokuthi iphilise ubhuti, ndifak’igxalaba.
noZi: Siza kuthath’iintonga siyokuvumisa kuba wena sicinga ukuba udliwa ziimpundulu zaba bafazi balapha eZiphunzana.
Diko: Le into, ndoyicel’ivuthiwe!
Diko: Enkosi booGaba, iziphoso zam zaziwa nini (Uyaphuma)
Diko: Kunzima sidibanisa iBona neWamba sifundisa lo mntwana wade wafumana enomsila. Ndijongile nje lo msila wemfundo, uza kuqoshela ngawo kumlomo wengcwaba.
nesi Umongikazi kaZenzile
Iyuku: intshontsho lentaka elingenaboya
noZi: Ewe, la seli fowuni ibikhala esinqeni sakhe, ibingabeLungu bakhe abaya, bathi bayamfuna. ManDi : Mama kutheni utata emke ngolwaa hlobo?
noZi: Nawe ngoku sowufana naba bantwana. ManDi : Ndithetha nani nje loo nqununu isengxakini.
ZenZile: Bendinyanzelekile.
Diko: Kwelo Mandi unyanisile. Ndiyayithanda loo nto. Kufuneka nimanyane lusapho lwam njengembumba yamanyama. ManDi : Andidlali ngabantwana basekhaya.
noZi: Hayi Zenzile awuzukufa.
Diko: Sebehambile ooMlungisi?
MlunGisi: Mna bhuti akhange ndiyivelele ngolu hlobo lwakho. Kaloku ixesha limkile.
Diko: (Esondela) Kutheni na madoda nafumana nema ngaphandle endlwini, kukho oonomanxazana?
noZi: UThixo unceda ozincedayo. ManDi : Tata, umthandazo uyancediswa. Xa ezasesiLungwini zibeth’esikhumbeni kubhenelwa kumanyange.
ZenZile: Pheza kwanele ngoku Ayabulela, nyana. Kaloku umzimba wam utyhumfu-tyhumfu zizivubeko zeli lizwe.
Diko: Akunjalo ntomb’am. ManDi : Akuyazi wena tata. Ndlela le ebendidane ngayo.
MlunGisi: Xa ilifu lesichotho lijinga phezulu, kwenziwa amatiletile ukuligxotha elo lifu.
noZi: Kulungile hamba. Mna ndiza kusala naye kodwa uncede Gaba wam ungadli nkobe zamntu ngoba uyayibona imeko ukuba injani na kweli khaya.
noZi: (Limyile) Pheza, masingabi sayiland’emva nyana wam.
Diko: Kaloku abantwana ngummo wabo lowo. ManDi : Nivuka njani ke nina?
Abalinganisi ngokwezimo zabo (Pomayal through naits)
Diko: (Uyasebeza) Ndiyamkhulula ukuba makahambe,
Diko: Mzukulwana kwenzeke ntoni?
noZi: Ndiphezu kokuba kubizwe abantakwenu kusiwe uZenzile lowaa uncwinayo kooSiyazi.
ZenZile: Bathi makuthiweni?
noZi: Loo nto incoko yenu idibana twatse.
noZi: Mntwan ‘am obu bumenye menye bulapha kule ndlu kungenxa yakho, ndithule ke?
noZi: Ungcono wena uxolele ukumila ingca emqolo, mna ndixolele ukumila imithi emqolo. Kuza kufuneka ooMlungisi bathath’iintonga ukusingisa eZinkomeni.
Diko: Kaloku akhange siyithele thsuphe ukuba lo mntwana siza kumsa kooSiyazi. ManDi : Mandingenelele tata.
MlunGisi: (Ehleka) Ubunokuhleka wome yintsini, ndlela le ixhwele elalimgabhisa ngayo lisithi likhupha izidlanga nesimnyama.
Umboniso 2
noZi: Sambhada uMfundisi, safika egximfiza iingcambu ebile ethe xhopho, indlu yakhe inuka impepho.
Diko: Ngendibuye kwaphezolo ukuba ngaba bezikhona izinto zokubuya.
ZenZile: Isisombululo kukufa. Andikhange ndimamele kuba mna ndandizithembe ngokutya amaqhosha ebhatyi yam.
Diko: Awu, madoda! Yitsh’uphinda Gaba.
ZenZile: Eyona nto ixhel’umphefumlo wam, ndim wonke unobangela wokudilika kolu donga.
Diko: Ayekele umzi wakhe ube sisisulu selo lokonya lingukufa?
ayabulela: Siza kusala thina siziinkedama?
Diko: Ilizwe lethu lonakele. ManDi : Masiyiyekeni le ncoko kuba mna andifuni kuzicandela umgalagala.
ZenZile: Asimnqweno wam ukulilahla ithemba, uqale ulahlwe lilo nawe ke ulilahle. ManDi : Awu, ntetho ni na leyo?
noZi: Ndixolele ukuyithi xibilili phaya loo bhatyi yecawa kunokubukela inzala yam itshatyalaliswa lidangatye lokufa bekhona abanokulibhangisa elo dangatye, kuphele futhi ngalo.
nesi: Yhe ntombi khawutsho, uphi ke ngoku? ManDi : Ndifundisa eKapa qha ndibuyile wethu kuba izikolo zisavaliwe. Usephaya wena esibhedlele?
Diko: Unongekhe!
MlunGisi: Hayi andikakulandeli mna sisi, khawulityebise.
ZenZile: Andinakukwazi mna mama ukuhamba nawe xa wena notata ningaculi culo linye.
MlunGisi: Mh!
ZenZile: (Uyalila) Ndatyal’imbewu kweli lizwe.
Macebo: Xa kunje nengqondo ithi dlwe.
MlunGisi: Kanti ngamanye amaxesha, izagwelo zembongi yomthonyama ziyawukhuthaza umkhosi utsho uhambele phezulu ukuqethul’utshaba.
• Umbhali unakho ukumchaza ngokwakhe umlinganiswa lowo. Le ndlela ilunge xa umbhali enenjongo yokushiya imfundiso ethile.
ayabulela: Tata, ungafi kaloku siyakudinga ekhaya.
Yintoni umdlalo?..................... vi
Ukumemeza: ukukhwaza
• Umbhali umenza umlinganiswa aziphuhlise ngokwakhe – ngamazwi wakhe. Umfundi utsho azenzele ezakhe izigqibo ngesimo salo mlinganiswa.
noZi: Kwimeko enje wena usalibele kukunkqonkqoza. (Gqobho uyangena) He bantu, kuthe cwaka! Kutheni nje ingathi kukhal’ibhungane?
Diko: Ndiyanicela ngokuzithoba nibuyele emzini wam sigwadle le nyewe kaZenzile.
noZi: Uyihlo Zenzile uneenkani, akawafuni amagqirha.
ZenZile: Ezaa nduli ziziziphongo phesha phaya ziyandikhweba.
MlunGisi: Sikhulu isigidimi eza naso!
Ingxwelerha: umntu owenzakelayo
noZi: (Uyakhala) Iyho-o-o!
bobabini: Kunjalo.
b) Indima yesibini: ukujiya kwebali,
Diko: Liza kutsha ibhayi.
ZenZile: (Esothuka) Awu, ufike nini na Mandi? Loo nto eli phika. ManDi : Ndiyakubona ukuba uyakhefuzela, andizokubamde nam.
noZi: Hayi sanukuhamba ngolu hlobo, anigxothwanga.
nesi: Yakwaphuka loo nduku akusongi zandla. Ugempula ngengalo, usonga namanqindi usithini.
bobani: Ewe bhuti.
ayabulela: Tata ezi zinto uzithethayo andizilandeli. Uthi kanye kanye kwenzeka ntoni kumama ukuze alishiye ihlabathi esemncinci kangaka?
MlunGisi: Kuthiwani ke?
Diko: Heyi wena!
(Ngaphakathi endlwini. UNozi uxelela uMandi okokuba uDiko uvumile ukuba uZenzile aye kubhila-bhilwa ngamaxhwele.)
Ukucezela: ukuhambela ecaleni
noZi: Yho-o! Umntwan’am uyafa.
bhoDliMpilo Ixhwele laseZinkomeni ngaseMdantsane
Macebo: Wona lo mba, akufunekanga sirhuqe milenze kuwo. Kufuneka siyitshaye isaqhuma.
Diko: Andiva?
Indlela yokuhlalutya umdlalo . . . . . . . . . . viii
noZi: Watsho wasivuselela ngexesha lobuntwana.
noZi: Lala ngoku uyazibona okokuba uyaxhaxha yingqele.
noZi: Onke ke loo matiletile enziwayo, kuzanywa ukududulela utshaba kude phaya.
ZenZile: Umama wakho ulele kobandayo. Andonwabanga, uyandikhweba-khweba kabuhlungu ngokweempiko zesikhova zilekuzwa ngumbane.
Macebo: Utsho na bhuti?
MlunGisi: Kukuzama bhuti. Kaloku sikhuthazwa nanguwe lo.
Umboniso 1
Macebo: Akhona amaxesha anjalo bhuti.
Umboniso 4
ZenZile: (Ekhohlela) Uthini loo myalezo? ManDi : Zininzi izinto azithethileyo, kodwa eyona imhluphayo yile yokuba uthi kuye, wena umama wakhe ulele phakathi kweenduli ezithe saa okwesiqalane. Uthi wena uthi umama wakhe uyakukhwebakhweba kabuhlungu ngokweempiko zesikhova ezilekuzwa ngumbane.
ZenZile: Wayesecaleni kwakho.
Kweminye imidlalo kukho inqanaba elithile apho sithi isenzeko esithile sakwenzeka utsho umdlalo uqengqeleke ukubheka phambili. Lowo mzuzu wokwenzeka koku kuthiwa linqanaba lendudulela phambili. Maxa wambi le ndudulela-phambili ikhe ilityaziswe ibesekuqaleni kwenqanaba lokuyondelelana kwebali.
noZi: Uyabona uza kuhamba apha. ManDi : Uxolo ke mama ngokukuphatha emanyeni. (Uyamshiya)
nesi: Kungamagqirha, amaxhwele, oogqirha nabo balapha. Bayakhuthazwa ukuba mabasebenzisane ekuzeni nesisombululo sechiza eliza kuphilisa umntu ofunyenwe sesi sifo.
noZi: Ndakuthwala iinyanga ezisithoba ndihamba nawe kwimixethuka yeli lizwe ungenakuzenzela nto.Wayephi uyihlo ngelo xesha?
Ucalanye (Caricature/Flat character)
noZi: (Ethabatha) Enkosi ntomb’am. Ukuvuswa ngekofu, nokwenza enjena ukuba tshoqololo. Ndayigqibela ngonoquku into enjalo. ManDi : Owu wena mama.!
Macebo: Into emasicacelwe yiyo kukuba ubhuti ayinguye lowa umaziyo.
ZenZile: Thina lutsha asifuni kumamela. ManDi : Sowukwenye ngoku?
Diko: Ngenani bantakwethu.
nesi: Mholweni mama.
noZi: Ntomb’am, mandikubulele. ManDi : Ngantoni na mama?
ZenZile: Ndidlalile ngabantwana babantu. Ndidlalile ndabophula iintliziyo, akwanela apho, ndabafaka esi sifo ndinaso. ManDi :Umntu okule meko yakho, akufuneki asoloko ezisola.
Abalinganiswa ..................... xiii
ZenZile: (Elila) Namhla eli xhadi lomzi lindim, lilo elingunobangela wokuqhekeka kwalo mzi.
Diko: Mfazi, sukude ucacise ndithe kuwe ndiyaqhula.
Macebo: Kwelinje izulu? ManDi : (Ekhala) Yho-o! Umntwana wasekhaya. Sawuphinde simfumane phi na omnye ubhuti?
Diko: Ndibekeni emgceni madoda.
Diko: Mholo Mlungisi. Tyhini molo nawe Macebo.
bobabini: Ewe ke.
Diko: Kukuthini na ukuyifaka mfazi intlungu, yiyo ezifakayo.
MlunGisi: (Emkhupha) Lindela umnxeba malunga nosuku lokuza kufika kwethu.
MlunGisi: (Ephuma) Ulikhuphe latsola umkhuluwa.
Diko: Ewe, kaloku ngokuya bendithetha kwiseli fowuni bebesithi basendleleni eza eZiphunzana, eDiphini.
ZenZile: Eza nduli zithe saa phaya, ziyandikhweba. Wakuvuthuza umoya, la masebe ale mithi yasekhaya ayanqwala. ManDi : Ziintoni na ezi zinto uzithethayo?
Macebo: USathana akayifuni into entle.
noZi: SingabakaThixo sonke. Naloo mandla anawo loo magqirha naloo maxhwele njalo, njalo, bawafumana kuThixo phezulu ukunceda thina apha emhlabeni phantsi.
noZi: (Ethetha yedwa) Ulele ngenene unyana wam. Ulele obentlombe kunjalo-nje, ngathi besingasandul’ukuxoxa. Nokuba sekumnyam’entla okanye kumnyama ezantsi, ukuzipha amathafa kona, ndiza kuzipha. Nokuba sisifo esinjani na esiphethe lo mntwana, ndiyamthanda ngowam. Ingade ibe lukhwekhwe lwexhwili, okanye iqhenkqa lo mfo waseBhayibhileni, ndiyamthanda uZenzile. Ndihamba naye phofu ndingaqali, kuba ndandimthwele esesesiswini. Ukuba ngaba uyise kaZenzile akafuni sibuyele esithebeni seengxoxo malunga nempilo yalo mntwana, lo mzi uza kuqhekeka. Andinakho ukuyekela umntwana wam ngokufa kuzenzela apha kuye. Iindlela zokwaphula amandla esiphango zininzi, bambi bayasihesha, besichila ukusigempula ngengalo. Bambi bagrumb’imisele ukuze amanzi aso ahambele phaya angangen’endlwini, bambi bagquma ngamacangci izakhiwo ezigexegexe zingabhudlwa sisiphango sokufa ze ludilike udonga. Ukuba luyadilika udonga lwalo mzi, kungcono ndiqoqoshe amabibi am kunye nenzala yombilini wam ndenjenjeya ukugoduka. Kowu, warhona unyana wam warhona! Uwutsala ezantsi kabuhlungu umxhelo okwemvu eqhawukayo iqhawulwa uqhoqhoqho. Ukuba asiqakathi kuqala sixel’ukuqakatha kwenkonyana liqakatha enkundleni, eli nkonyana lidlobayo lingukufa liza kuqakatha kuqala liqengq’ugodo ukuya kumfaka phakathi kumlomo wedlaka lo mntwana. Kolu lutsha lweli xesha, iziyolo zanamhlanje, zikukufa kulo, lutsho luyokungena tshwaa emathunjini omhlaba. (Uyakhala, kusibekele)
MlunGisi: Kuhanjwa nini ke bhuti?
noZi: Uneenkani uyihlo Mandi. Ukuba ngaba asilumkanga, ayakuba sisiyaluyalu asikhuphele ngaphandle loo manzi.
Diko: Kufike u-Ayabulela edubulekile. Saqonda ukuba lidlalile apho lidlale khona.
Diko: Ngowuphi ke lowo?
noZi: Sukuyifaka kakhulu le ntlungu engqondweni yakho. Uyazibona na kakade ukuba use waluswazi?
Diko: Ewe, uZenzile, ndaniphoxa, ndanigxotha kakubi phofu nina nizama ukuncedana nam.
noZi: Kunjalo ngqo ke ntomb’am. ManDi : Bonke obu bunewu-newu buphezu kweli gada zizinto zomDali, iNkosi yethu.
noZi: (Uyakhala) Yho-o! Lo mtwana uphethe udaba olubi akumfuniseli nokumfunisela. (Ungena egibiselekile u-Ayabulela)
Macebo: Makhe simbeke ecaleni uThixo. Simnqula sisebenzisa ezinye iindlela namandla akwavela kuYe.
noZi: Phola ntomb’am kuba le nto umntu ikhula ixhuma kweli lizwe. ManDi : Kukuthini na mama ukuphola kutshisa?
Diko: Nangoku, nangomso. Ndingayithakazelela kakhulu mna loo nto.
Umboniso 6
noZi: (Uyalila) Zenzi mna noyihlo sahlukana nje ngezimvo. Akunakuthi usebenze kangaka, kwanje kweli khaya ngomzuzwana, sisole uThixo ngokuza kwakho emhlabeni. Siyevana noyihlo, kakhulu kunjalonje.
Diko: (Enqumama) Kuza kufuneka ndibuye ndihlanganise abantakwethu. Siphinde silushukuxe kakuhle olu daba.
noZi: Hayi besendihamba mna ngoku ngenxa yale nto. Ndiye ndathana nqwakatha noMandi emnyango.
ZenZile: Bendifuna ukuthi enkosi.
Diko: Iye yandihlala kakubi kakhulu into yokuba mna ndifane nonyawo lwambeth’indlela ekubeni aph’emzini wam kujinga ilifu elimnyama.
Umboniso 2
Diko: Thula kaloku mfazi. Uphi ngoku, ubhubhile?
Diko: Nditsho ngezi ngcambu nala maxolo emithi athe saa kwelaa gumbi lilala uZenzile.
Diko: Ukuba makuthiweni? Oogqirha nezibhedlele zalaph’eMonti sizigqibile, kodwa isisu ebesigabha amasi sigabha amanzi.
noZi: Kazi ukuba ndingumzali mni na lo wohlwaywa ngolu hlobo!
MlunGisi: Qhuba ke bhuti simamele.
noZi: Anditsho ukuba igalelo labo ndiyalidelela kodwa imizamo iwe ngeempondo.
noZi: Sithi utheni?
Diko: Kwenzeke ntoni na madoda kwela khaya? (Exhalabile) Awu! Lihlomile apho lihlome khona! Abantu abangaka emzini wam? Kutheni madoda ke uNozi angandazisi ngocingo, okanye wonganyelwe zizikhukhula zexhala? Ingaba unyana wam uZenzile ude wanikezela na? Nale moto yam ngathi igangatha ndaweni-nye. Izikhalo ezingako ndiziva ndikude lee! Kodwa naye ke unyana wam uZenzile, uvuna akulimileyo! Lixesha elibi kakhulu eli. Lixesha apho ubani ekufuneka ukuba ezikhathalele, ingakumbi umlisela nomthinjana welizwe lakowethu. Lo mntwana ndamfundisa kabuhlungu, de wayityekeza kanti uza kuyityekezela imfundo yakhe ngaphakathi kumlomo wedlaka eselula enjalo. Ukuthanda kwakhe amantombazana kumse phi? Olu lutsha aluzikhuseli nokuzikhusela. Xa simbambile isifo umntwana ,suke athi nkamalala,inkala ixing’etyeni… Ilahleko engako! Akulahlekelwanga kuphela thina lusapho lomzi wakwaNdoyibeleka, koko kulahlekelwe isizwe siphela. Xa isizwe silahlekelwa lulutsha ngesantya esinje ukuxhoma, uqoqosho lweli lizwe lobuya luzinze na? Khona, isizwe ngaphandle kolutsha siyakuba sisizwe esinekamva elinjani? Bayahamba abantwana bethu bebulawa lutshaba olunye. Luphi na ulwamvila lwesi sifo sibagawulayo? Akusekho namiqaqoba na kumahlathi ezwe lakowethu, imiqaqoba yokubangula olu lwamvila xa oonotaka, iinaliti nezipeliti zaseNtshona zisophukela enxebeni? Olu tshaba luyazenzela ingakumbi xa aba bantwana betye ezi ziyobisi notywala. Olu tshaba luyazenzela kuba ulutsha lweli lizwe, lulwa nalo lungekho zingqondweni. Xa esi sifo siqethula nabasesezingqondweni, kobeka phi kwabo bangekho zingqondweni benxilile? Baba njengexhama elitolwe ngabaThwa. Heke! Ndada ndafika emzini wam…
noZi: Hayi mntwana wam, asidinwanga nguwe.
noZi: Ndikuvile.
MlunGisi: Siye samthela thsuphe ke usisi.
akunamfobe: akunanceba
noZi: Kodwa ke nyhani ebengathini uyihlo ukungaphunguleki ingqondo, xa intonga yakhe esekhosi ijamelene nentaba yokufa? ManDi :Inye qha into endiyaziyo, yile yokuba, ukuba ngaba ubhuti uzixelele ukuba uza kuphila, uza kuphila ke.
Macebo: Ngurhasatsha eli ixhwele. Into endiyithandayo kulo, alithelekisi libe lisithi hanana, hanana. Lenz’umsebenzi walo.
MlunGisi: Ekumphathaphatheni kwethu, sifumanise ukuba hayi uyimpumlo yenja.
noZi: Ungalili Mandi kaloku ntomb’am, wakugqiba ukusomeleza ngamazwi amnandi, amazwi anencasa njengobusi. ManDi : Zamani eziny’iindlela tata.
Diko: Cacisa. ManDi :Ludilize udonga luwe phantsi kube kanye xa luneentanda, kubuywe kumiswe olutsha ngezinti ezintsha.
(Kusebusuku, uDiko, uNozi noMandi bathe nqwadalala ezisofeni. UMandi umi entla akavumi ukuba unina ahambe. Ubonisa utata wakhe ekwamlukisa ngokuba angamameli kakhulu abantu. Makahambe ngayiboninayo ukuba ngaba ekwenzeni njalo uZenzile uza kuphila. Abantu basemhlabeni ngamamene-mene nabakhohlisi abakhulu.)
Unozakuzaku (Positive nitagonist)
MlunGisi: Kuthe kanti siyinyathele emsileni ngokukhankanya indaba yamaxhwele.
noZi: Hayi nam ndithetha nje.
Diko: Yima ndiza kukuphendula nkosikazi. Mandi nam ndenzele into ephungwayo. ManDi : Kulungile ke tata, kamnandi namanzi abilile.
noZi: Kowu! Umntwana wam uyaphela njengomlozi.
ZenZile: Uphi utata?
Macebo: Ilifu elimnyama, liqulathe ukufa.
Diko: Ukuba usaphila.(Bayafika)
ZenZile: Hayi anditsho njalo Mandi. Uthe ufike nini apha? ManDi : Izolo bhuti. Ndiye ndanyanzelisa ngenxa yemeko yakho emandundu.
Diko: Ke ngoku? (Ufing’iintshiyi)
noZi: Kwakutheni angakuthwali? Uthwalwe ndim lo.
Diko: Thina madoda nisenza babi ebantwaneni bethu, nize xa iziqhamo zikrakra kunyanzeleke nathi ukuba siginye loo ncindi yekhala nokuba asithandi.
MlunGisi: Ufuna sithini ke thina sisi?
Diko: Ndicinga ukuba bubuchule ukuba nawe ubekho xa sigwadla umba kaZenzile.
noZi: (Uthetha yedwa) Le mveku iphantse yandibhaqa xa ndicela kule nto yabantwana. Kodwa lo mntwana uyaqonda ukuba ikho into endikhathazayo. Loo nto naye umzukulwana wam uxhelekile ngaphakathi yile meko kayise. Ndiyazama ukuzifihla kodwa lo mntwana ugqobhoza ngaphaya. Hayi, mandithule nanku esiza.
noZi: Izibhedlele ezi zimtyekeze okomlambo utyekeza amabibi.
noZi: Kwiveki ephelileyo ootatomncinci bakho bebelapha.
MlunGisi: Asinakuthi xa indima iqatyeliswa, sithi xa sijongene nokuvuna ebesikulimile, ze simkhuphele ngaphandle usisi.
MlunGisi: Hamba ze.
ZenZile: Okokoko ndafunyaniswa ukuba ndinesi sifo, intlungu yam nayithabathela kuni, nagxwala nam njengomhlambi weenkomo ugxwalela leyo ifileyo emswaneni.
Ukuxambulisana: ukuxabana
Diko: Yima ndithethe. Abantwana ezikolweni ababethwa, baphath’iimela nemipu, bayabulalana abazihloniphi neetitshala. Qalani nilungise apho phambi kokuba nilwele imivuzo. ManDi :Akwazi nto wena tata. Akuvumelekanga wohlwaye kweli xesha sikulo, kuthiwa yimpatho-mbi.
lunika Umyeni kaCikizwa
noZi: (Uyalila) Ndincede mntwan’am. Bek’ithemba ngaphambili udanise uSathana.
noZi: Ungatsho nje ukuba kubi kakhulu ukubayititshala kweli xesha. ManDi :Ngenye imini enye inkwenkwe yagxadazela ngakwi-ofisi yenqununu.
Diko: He madoda kwenzeke ntoni?
zibunile: ukufa kweentyatyambo
Kulapho ke kufanele ukuba siphendule le mibuzo:
noZi: Owu maNgwevu umntwan’am. (Uyaziphosa)
ZenZile: (Kwigumbi elimnyama) Esi sifo sindibethelele nca phantsi okomakhi ebethelela isicaba secangci kuphahla lwendlu, eqinisa uphahla lungemki nemimoya ebhudlayo. Andikwazi nokusukuma kule bhedi ndikuyo kuba umakhi onguSathana izikhonkwane zokufa uzibethelele zatshona kum. Namhla izinwe zam endiziphiwe nguThixo andikwazi kuzisebenzisa kulo mhlaba! Kwa-oku kufandini, kuza kuphinda kundincothule kulo mandlalo okomoya uncothula uphahla lwendlu jwii ukuya kundilahla phakathi kumlomo wengcwaba. Kunjengomakhi, ukundakhela ikoyana emnyama apho ubugoxo bamathambo am aya kubekwa khona unaphakade! Naloo fenitshala endiza kungena nayo kuloo ndlwana imnyama ingenazifesitile, andiyinqweneli. Awu! Madoda ukufa yinto enjani? Nelo gunjana lithe ng’a umlomo okweyuku ngathi lifun’ukuginya umfunzelo, lindilindele. Ngoku sendiya kungena kwilizwe elimnyama, ndibushiye ubuqheleqhele, ubuyokoyoko, nobo bukhazikhazi beli lizwe ukuya kwisithokothoko sobumnyama. Sendiya kwelo lizwe lilodwa, apho iintlanga zakhona, oozimbovane, ooziimpethu ziza kuzenzela kum okwamaxhalanga kwihashe elifileyo kuba zingandifuni kwilizwe lazo. ‘Ncwadi nosiba nkwenkwe yasemaZizini!’ IMIbUZo NeeMpeNDUlo Imibuzo Apha uza kufumana imibuzo emifutshane kunye nombuzo omde. Umbuzo 1 Funda esi sivakalisi silandelayo uze uphendule imibuzo elandelayo.
noZi: Hayi Zenzile musa ukushoba apha. Khona umfazi wakho uza kuphumla njani apho angqengqe khona, zezi ntetho zakho?
ZenZile: Enkosi, mama ngokundikhulisa nokundifundisa ndide ndibemngaka.
noZi: Akunakubhitya ube nje, ubhitye okwentethe eyomele emcingeni kanti le nto ayihambi yodwa.
Amabal’ engwe ngombhali
noZi: (Uyalila) UZenzile umntwana wam ungamathambo. Siya kuze siphele nini na esi sibetho sesi sifo?
noZi: Iyandikhathaza into yokuba ningafuni namanzi aphungwayo weli khaya.
Diko: (Uyamphulula) Sikuvile nyana.
noZi: Ukuba uyinkomo ebethwe eluphondweni uya kuphambana.
Diko: (Ejonga) Kanene uthe le mixube yeembodlela yeyokuthini?
ZenZile: (Uyakhutywa) Yini na mama yingxolo yantoni le ingaka?
Diko: Ngathi akakho zingqondweni ngoku.
nesi: Eli phulo lisandul’ukusungulwa, likuzwe lonke. ManDi :Ingathi kupipiza imoto nje?
nesi: Ebethanda kakhulu ukuya kufekethela ubhuti wakhe phaya esibhedlele. (Kuyahlekwa) ManDi :Hayi intombi engangam yakhe yafeketha phi? (Uyahleka)
ZenZile: Seliqhawukile elo bande uthetha ngalo. Into inye dadethu kukuvakala kwesithonga pharha ndisothuleka phezulu kwiliwa lokufa, kuphele ngam. ManDi :Kanti nokhe wothuleka phezulu ebetheka, usengasinda abuye avuthulule uthuli lomhlaba, alungise apho enze khona iimpazamo.
Diko: Ntombi yam, kanene uthi wena ufike izolo? ManDi : Ewe tata.
Diko: Mfazindini, hamba uyokulala.
Apha impixano seyitwebeke ngokupheleleyo, sesifikile encotsheni yentaba ebesikade siyinyuka. Apha ke akusekho ukubuya ngamva nokuba umntu selefuna, kwaye ebona apho aphazame khona. Abalinganiswa abaphambili benza izinto eziphethula intshukumo yomdlalo kwaphela.
ZenZile: Masiziyeke ezi ntetho. Ebalulekileyo kule ngxingwa ndikuyo yeyokuba ndazise ulutsha ukuba, ukuba alunyawuki luza kurhawuka. ManDi :Impilo yakho bhuti ngathi akuyikhathalele!
MlunGisi: Ndiyayazi loo nto.
ayabulela: Ndithini ke mna tata xa uthetha ngolu hlobo? Andinawo mna amava obomi.
ZenZile: Ndinencilikithi ngoku ndifuna ukulala. (Kukhala amantshontsho enkuku) ManDi :Khawuthi wethu bhuti ndikhangele unina wala mantshontsho akhala kabuhlungu, ndiyabuya. (Aphume)
Kananjalo sithelwa tshuphe ngabalinganiswa abaza kudlala indima enkulu kwidrama. Kweminye imidlalo kwakweli nqanaba sifumana indudulela-phambili okanye inkcukumiso, kutsho kuqhawuke unobathana. Wena wakha wasiva isithonga sompu esindulula imbaleki!
ophezulu: uThixo, uYehova, uQamata, uMdali
noZi: Hayi, khawumyeke umnakwenu alale. ManDi : Mama utheth’ukuba ndiza kuphinda indlela ndingakhange ndenze undum ndum naye?
noZi: Andingekhe mna ndiyamkele imeko enje.
MlunGisi: Lilonke ke bhuti, besicinga okokuba khe sithi ukuya koosiyazi.
Macebo: Yintoni isizathu?
Macebo: Hayi iquphile. Ayikhange ifune nokudibana nathi.
noZi: Kunjalo.
ayabulela: Kulungile ke makhulu ndiza kuyokuhlamba izandla.
noZi: Hayi mna ndiyazoyika ezi ntetho.
Diko: Anazani kanene? ManDi : Kodwa, ndibuqhelile obu buso.
noZi: Ungayithethi loo nto myeni wam.
noZi: Mntwan’am ubutyile?
noZi: Kungcono uyazazi nezichasanisi, bekungakuhle xa ubungutitshala.
noZi: Owu, Nkosi yam! Yinto endiza kuyithini le?
ZenZile: Singabanye, ukuze sibhadle kufuneka into ifumane wena, uthi uqabuka kube sekophulwe. ManDi : Ndivuyela le yalo mnyinyiva.
noZi: Hayi wethu Diko myeni wam, akunjalo.
Diko: Thoba izibilini mfazi.
noZi: Khawuthi khe ndinishiye ndiyokupheka isidlo sasemini. Le nto ifuna ootata.
noZi: Apho siya khona ziza kudamba.
Macebo: Bhuti, njengokuba usithi thaphu phesheya phaya koo-C, siceba ukuya phaya kwakho njengezigqibo.
MlunGisi: Khanime kancinci, kukhal’iseli fowuni.
Diko: Andiyikhathalele mna loo nto.
noZi: Okokoko uZenzile ehlala apha ndiyalwa noyise wakhe.
noZi: Unyanisile.
noZi: Hayi, siye sevana sana lwam. ManDi : Phofu uDisemba selapha. Ndiza kuhlala ndanele apha ekhaya.
ZenZile: Singade singayiland’emva, kodwa kumfiliba phambili.
d) Linqanaba lokusonjululwa kwezinto,
MlunGisi: Abantwana abaqeqeshekileyo banjeya ke.
Diko: Sixabene kakhulu nomfazi simisene apha.
ZenZile: Ndadlala ngomama wenu ndaza, ndamfaka esi sifo ndigula siso kuba kaloku ndandiphandl’apha. a) Ingaba umfazi kaZenzile wabulawa sesiphi isifo? (2) b) Ingaba isifo esambulalayo wasifumana njani? (2) c) UZenzile yena ugule yintoni? (1) d) Ingaba esi sifo sakhe usifumene njani? (2) e) Umbhali ucebisa ukuba kutyiwe ntoni ukuze ube sempilweni xa unesi sifo? (2) f) Zeziphi ezinye izinto ezibonwa ngumbhali ukuba zicezelwe lulutsha? (2) g) Chaza amalungelo abantwana abalulwe ngumbhali kule ncwadi. (4) h) UDiko nabantakwabo baxabana ngantoni? (2) i) Ingaba uZenzile ubaxelele abazali bakhe ukuba ugula yintoni? Xhasa impendulo yakho. (2) j) Ngokombhali iititshala azisahlonitshwa. Zintoni ezenzeka ezikolweni kule mihla? (5) k) Msebenzi mni owenziwa nguMandi? Xhasa impendulo yakho. (1) /25/ Umbuzo 2 Cazulula isimo sentlalo esizotywa ngumbhali kule ncwadi. /25/ IIMpeNDUlo Umbuzo 1 a) Wabulawa sisifo ugawulayo. (2) b) Wosulelwa nguZenzile. (2) c) Ubulawa sisifo ugawulayo. (1) d) Ngokuhamba erhaqaza elala namantombazana amaninzi. (2) e) Imifuno enjengebhitruthi, ikhaphetshu, umnqatha noomgalika neziqhamo. (2) f) Zindywala neziyobisi. (2) g) Ukondliwa, ukunxitywa, ukufundiswa nokuqeqeshwa. (4) h) Bafuna ukuba uZenzile asiwe emagqirheni njengoko oogqirha abamhlophe boyisiwe sisifo anaso. (2) i) Akakucacisi oku umbhali. Kodwa kwincoko kaDiko noNesi sifumanisa ukuba uDiko unolwazi ngesi sifo. (2) j) Kukho izifo ezibi, oogawulayo, abantwana batya iziyobisi. Abantwana ezikolweni ababethwa, baphath’iimela nemipu, kwaye bayabulalana. (5) j) Yititshala kuba uthi iSADTU ilwela amalungelo abo. ISADTU ngumbutho wootitshala. (1) /25/ Umbuzo 2 a) Apha umbhali uzoba isimo sentlalo sanamhla. ibali lakhe lenzeka kwilokishi yaseMonti. Izinto ezenzekayo zizinto zanamhla. (2) b) Umfazi kaZenzile ubhubhile ebulawa sisifo ugawulayo asosulelwe ngumyeni wakhe owayethe saa iinzwane esitalatweni etshintsha-tshintsha amantombazana. UZenzile usekhukhweni lokufuna uphethwe sisifo ugawulayo. (3) c) Iititshala zilwela imivuzo ziyaqhankqalaza. Umbutho wazo iSADTU ilwela amalungelo wabo. (1) d) Ezikolweni abafundi abahloniphi. Kuvel’izifo ezibi, oogawulayo, iziyobisi abantwana bazitya nasezikolweni, yimbubhane nje. Abantwana ezikolweni ababethwa, baphath’iimela nemipu, bayabulalana. (5) e) Kusetyenziswa iiselula neefowuni kunxibelelwano. (2) f) Izigulana zihanjiswa ngenqwelo yezigulana ukuya ezibhedlele.Kuthethwa ngoonesi noogqirha abakhathalela kwaye abanyange abantu. Uthe akungquleka uZenzile wabalekiselwa esibhedlele ngenqwelo yezigulana ukuya kufumana unyango khona. (3) g) UDiko akafuni nokuva ngento ephathelele koosiyazi. Abantwakwabo nonkosikazi wakhe bacinga ukusa uZenzile koosiyazi njengoko izibhedlele zoyisiwe sisifo agula siso. (2) h) Ulutsha lungena lwaphelela kwiziyobisi neendywala.(2) i) Unesi ucebisa ukuba wonke umntu ukuba aziqhelanise nemifuno kulinywe ezitiyeni phaya, kuthityazwa amandla ezi zifo zibhoke isicuku. Makutyiwe imifuno enjengebhitruthi, khaphetshu, umnqatha noomgalika kwaye kutyiwe nezqhamo. (4) j) Kuthethwa nangefenitshala. Apha uZenzile uthetha ngebhokisi aza kungcwatywa ngayo. (1) /25/ Imibuzo eyongezelelweyo onokuyibuza 1. Cazulula isakhiwo salo mdlalo. 2. Xoxa kuvokotheke ngendlela ababunjwe ngayo abalinganiswa. 3. Ingaba impixano iliqhubela phambili njani ibali? 4. Xoxa uze uchaze ukuba ingxoxo iliqhubela phambili njani ibali. 5. Xoxa ngesimbo sombhali kunye nolwimi alusebenzisileyo kulo mdlalo. Inkcazelo-magama
MlunGisi: Sibizwe ngocingo yintombi le yakho uMandi.
Diko: Uthini Mlungisi?
Diko: Madoda, akuthiwa na esiXhoseni inyathi ibuzwa kwabaphambili?
noZi: Kum watsho wavela loo rhwelele wobuqaqawuli beenkwenkwezi.
ZenZile: Ndiyaphinda ndithi kuni aninatyala! Mama sul’ezo nyembezi, hleze zibe ziiphuphuma kwindlela yam endiza kuyihamba, ndize ndeyele.
Macebo: Imibuzo ayibuzani.
noZi: Yitsho uphinda mntwan’am.
ZenZile: Awu! Mama, ndizakumana ndisithi kuni ‘enkosi’.
•Bathini abanye abalinganiswa ngaye. Abanye abalinganiswa basenokuchaza ubunjani babanye abalinganiswa.
Macebo: Kooshiyiswana ngezakhono zabahlakuli, igaba lisenza umsebenzi walo, liphatha kuqhumfuza amagada obomi ukutyhila ikamva lezo zithombo ziyekeyeke ngenxa yeentshaba zakwantsimi, oomihlabangula, oozinkunzane, oobhoqo, ooqaqaqa, oovityo njalo, njalo.
Diko: Kum Nesi aphele emlonyeni.
MlunGisi: Kanti akukho nto bhuti, siyayibona imeko okuyo.
noZi: Akufani esi sizukulwana sanamhlanje sisifa njengeempukane.
MlunGisi Umninawa kaDiko
Ikroti: ngumntu onesibindi kwaye okhaliphileyo oligorha
ZenZile: Ukushiya ilizwe elinje, elinento yonke ebubomi ingakumbi kulutsha. ManDi : Kwanele ngoku kudala uzohlwaya.
noZi: Kule mfazwe sikuyo, sifanale ukukhupha zonk’izikrweqe esinazo. Sikhuphe naleyo isemgqubeni sizincame njengejoni lenkululeko.
ZenZile: Uhamba uya phi?
Diko: Usile ke noko Nozi.
Imibuzo neempendulo ............... 132-135
ZenZile: Uyakhwaza umntu omka nomlambo weemeko, uyamemeza, ephatha kukhweba esithini, ze xa umlambo usiya kumthi tyaa elwagcibeni, kusukeliswe, kulandwe ekhondweni ukuya kumnyula kwisiziba seenkathazo lowo usengxakini.
Diko: Ndiyayazi loo nto.
ZenZile: Kuzizinja zomkhondo zilapha. Kungamabhaku akomkhulu nawo alapha.
noZi: Nalapha kuthi ke, olu thango lomthandazo lusirhangqileyo, kungcono siludilize, umnini womhlambi uThixo wobuya alubiye kuba umhlambi wakhe ubuxinwe lutshaba uSathana.
