
PALAMENDE YA RIPHABILIKI RA AFRIKA DZONGA


A WU SWI TIVA XANA?

TIPHETHIXINI

KU NGHENISA XANDLA EPALAMENDE

Ku enghenisa xandla ka vaakatiko eka mitirho ya Palamende i mhaka ya nkoka eka xidimokirasi lexi xa ha hlukaka; I ndlela yin’we yo vona leswaku Mfumo wu na vutihlamuleri eka swiendlo swa wona eka vanhu. Palamende yi simekile tindlela to hlaya to hluvukisa ku nghenisa ka xandla ka vaakatiko eka phurosese yo endla milawu no ndlandlamuxa mfikelelo wa vanhu eka Palamende ya vanhu. Ku nghenisa xandla eka mitirho ya Palamende a swi tiki tanihileswi swi tikombisaka xiswona. Ndlela yin’we leyi vaakatiko va nga kotaka ku va va humelerisa mfanelo  ya  vona ya Vumbiwa, i ku tsala phethixeni.


 XANA PHETHIXINI I YINI?

Phethixeni i xikombelo xa ximfumo xo ya eka Mfumo ku va wu endla swo karhi. Yi nga teka xivumbeko xa swikombelo swo lava ku  endleriwa xo karhi kumbe swivilelo leswi lavaka ku lulamisiwa. Ku va phethixini yi va na ntikelo yi fanele ku paluxa loyi a nga ti yi amukela, muxaka wa xikombelo, ku katsa papilla ro seketela naswona yi fanele ku nyiketa vito ni vuxokoxoko bya (mu) vakomberi.).


TINXAKA TA TIPHETIXINI

Tiphetixini ti avanyisiwe hi swiyenge swimbirhi, ku nga tiphethixini leti hlawulekeke  na tiphethixini ta vaaki kumbe ta jenerali. Phethixini leyi hlawulekekke hi loko munhu a endla xikombelo xo karhi kumbe a kombela mpfuno wo suka eka Mfumo,  eka leswi swi nga pfumeleriwiki hi nawu, ku fana ni ku amukela mudende. Phethixini ya vaaki hi loko tlawa wa vaakatiko lowu nga ni ntsakelo lowu fanaka wu kombela ku oloverisiwa, leswi nga katsaka phethixini yin’wani na yin’wana..


HELEKETELO RA PHETHIXINI

I mfanelo ya xinawu ya vaakatiko eka mfumo wa xidimokirasi ku lulamisa no heleketa tiphethixini loko swi fanerile.Hi ku ya hi Xiyenge xa 17 xa Vumbiwa ra AfrikaDzonga (Nawu 108 wa 1996), tlawa un’wana na un’wana wa vaakitiko na munhu un’wana na un’wana u ni mfanelo yo endla xivilelo hi ndlela yo rhula, a nga hlomangi, ku hlengeletana , ku kombisa ku vilela, ku phikheta no heleketa phethixini. Hambiswiritano, ku ni tindlela to karhi leti fanele ku landzeleriwa hi munhu kumbe tlawa  lowu lulamisaka tiphethixini.

Ko va ntsena xirho xa Palamende (MP) xi nga kotaka ku nyiketa phethixini leyi nga ta kambisisiwa hi Palamende. Muakatiko kumbe tlawa wa vanhu wu fanele ku rhumela phethixini ya vona eka swirho swa Palamende va va kombela ku xi heleketa     ematshan’wini ya vona.


XIVUMBEKO XA PHETHIXINI

Yi nga si heleketiwa, phethixini yi fanele ku landzelela swilaveko leswi landzelaka: 

Yi va  hi xivumbeko lexi paluxeke hi Xipikara xa Huvo ya Rixaka (NA) kumbe Mutshamaxitulu wa Huvo ya Rixaka ya Swifundznkulu (NCOP);
Yi va hi rin’we ra tindzimi ta rixaka ta ximfumo
Yi va yi sayiniwile hi (mu) vakomberi hi voxe (handle ka loko Xipikara kumbe Mutshamaxitulu o va na movonelo yan’wana.;
Yi nga vi hi ririmi ro ka ri nga lulamanga kumbe ku langutela ehansi;
Yi paluxa  timhaka kumbe xiyimo lexi  faneleke ku kambisisiwa hi Palamende  naswona 
Yi fanele ku komba muxaka wa mpfuno lowu komberiwaka  eka Palamende leswi Palamende yi nga kotaka ku xi nyika hi ku tirhisa matimba ya yona .


U HELEKETISA KU YINI PHETHIXENI EPALAMENDE

Hikokwalaho ko va phethixini yi fanele ku nyiketiwa ximfumo ePalamende, (mu) vakomberi va fanele ku kuma nseketelo wa Xirho xa Palamende (MP).  

I swa nkoka ku sungula u vulavula na Xirho xa Palamende (MP) u nga si nyiketa phethixini ku vona loko a ta ku seketela na ku tiyisisa leswaku xivumbeko na vundzeni bya phethixini swi tshamisekile.

Loko ku ri na mapapila yo seketela swikombelo  leswi endliweke hi (mu) vakomberi,  xi khomanise swin’we na phethixini.

Xirho xa Palamende (MP) xi ta vika phethixini ya wena eka Matsalani wa Palamende ku yi kambisisa no tiyisisa leswaku xivumbeko na vundzeni swi tshamisekile yi nga si heleketiwa eka Xipikara kumbe Mutshamaxitulu.

Phethixini yi ta andlariwa ePalamende kutani yi rhumeriwa eka (ti) komiti leyi tirhaka ni/ hi timhaka leti hlamuseriweke eka phethixini.

Swivutiso hi swa tiphethixini swi nga kongomisiwa eka:
The Clerk of Papers
Tel: (021) 403 – 2224/6
