

















Ndzawulo ya Vutshila ni Mfuwo



























RIMBA RA PHOLISI YA RIRIMI YA RIXAKA

















Mpfapfarhuto wo hetelela







































13 Hukuri 2002



2









LESWI NGA ENDZENI





















RITO RO RHANGA HI HOLOBYE WA VUTSHILA, MFUWO, SAYENSE NI THEKINOLOJI



NONGOLOKO WA TIAKHIRONIMI



XIYENGE XA 1       MATIMU NI VUNDZENI



Manghenelo 



Matimu 



Mfumo wa milawu 



XIYENGE XA 2
 
SWA NKOKA EKA PHOLISI
 

 
2.1
 
Swikongomelo
 

 
2.2
 
Milawu
 

 

 
2.3
 
Maendlele
 

 

 
2.4
 
Xikopu
 

 

 


XIYENGE XA 3 KU AKA VUSWIKOTI EKA VANHU XIYENGE XA 4 SWITIRATEJI SWO ENDLA NONGOLOKO WA TINHLAMUSELO





























































National Language Policy Framework  - 2002



3







RITO RO RHANGA HI HOLOBYE WA VUTSHILA, MFUWO, SAYENSE NI THEKINOLOJI, DOK. B S NGUBANE



Ririmi i nchumu wa nkoka eka munhu un’wana ni un’wana la nga lamalangiki, i nchumu lowu hi wu tirhisaka ku humesela erivaleni miehleketo ya hina, ku paluxa ntokoto ni mfuwo wa hina ni ku endla milawu ya mahanyele leyi yi hi lawulaka. Hi kota ku tirha tani hi vanhu laha misaveni leyi yi cinca- cincaka hikwalaho ka ririmi. Mfanelo yo tirhisa ririmi leri munhu a ri tsakelaka ra ximfumo hikwalaho yi kumeka eka tsalwa ra Timfanelo naswona Vumbiwa na byona byi kombisa kahle leswaku tindzimi ta vanhu va ka hina i nchumu lowu wu faneleke ku hlayisiwa.



Ndza tinyungubyisa swinene hikwalaho ka ku va endzhaku ka mimbhurisano leyi veke kona, hi kota ku endla xitiviso xa rimba ra pholisi ya ririmi ya rixaka ya Afrika-Dzonga. Leswi i mahetelelo ya maendlele lama sunguleke hi lembe ra 1995 laha ndzi tholeke Ntlawa wa Migingiriko wa LANGTAG ku nyika switsundzuxo mayelana ni rimba ra pholisi ya ririmi ya rixaka ni vupulani bya swa ririmi. Leswi swi vile swa nkoka hikwalaho ka mavonele yo hambana hi tlhelo ra swa ririmi hi swiyenge swo hambana leswi khumbhekaka ni hi ku ka vanhu va nga amukeli hi vunene ku hambana loku nga kona ku ya hi tindzimi ni miehleketo ya leswaku ku tirhisa tindziminyingi swa durha leyi nga kona eka swiyenge swin’wana swa vanhu xikan’we ni ku soriwa ka mhaka ya ku tirhisiwa ka ririmi rin’we ntsena eAfrika-Dzonga hi swiyenge swo hambana.



Rimba ra Pholisi ya Ririmi ya Rixaka ri kotile ku humelela hikwalaho ka mimbhurisano leyi endliweke hi ndzawulo ya mina hi ku tirhisa LANGTAG ni ku tirhisana ni Phanele yo Tsundzuxa mayelana ni pholisi ya ririmi. Rimba leri ra pholisi hi rona masungulo ya malawulele ya switirho swa tindzimi leto hambana ni ku humelerisiwa ka demokhrasi hi mfumo, vululami, ndzingano ni vun’we bya rixaka. Leswi hi swona swi susumetaka ku tlakusiwa ka tindzimi ta ximfumo ta 11 tani hilaha swi kombisiweke hakona eka vumbiwa ra tiko.



Rimba leri ra pholisi ri kombisa ni ku twisisa swinene leswaku nkoka wa tindzimi ta hina wu le ka ku tirhisiwa ka tona eka swa ikhonomi, swa tipolitiki ni mbulavulo wa siku na siku. Loko ririmi ro ka ri nga koti ku humelela eka hinkwaswo leswi kombisiweke laha, ri nga fa. Rimba ra Pholisi ri langutisa nakambe mhaka ya ntirhisano wa matiko ya misava ni ku tshikelela leswaku tindzimi ta hina ta xintu ti tirhisiwa na tona eka swiyenge swa thekinoloji. Hikwalaho ke, ri tiyisisa ku tlakusiwa ka xiyimo ni ku tirhisiwa ka tindzimi-xidzi ta laha Afrika-Dzonga.



Ndzi ni ku tshembha leswaku MaAfrika-Dzonga hinkwawo ya ta amukela rimba leri ra pholisi ya ririmi tani hi nchumu lowu nga wa vona. Ndzi tshembha leswaku hi ku tirhisana swin’we, hi fanele ku vonisisa leswaku pholisi leyi ya hi tirhela ni ku tinyungubyisa hi yona tani hiloko yi humesela ehandle vuhina tani hi MaAfrika-Dzonga.













National Language Policy Framework  - 2002



4









DOK. B S NGUBANE, MP

































































































































National Language Policy Framework  - 2002



5















NONGOLOKO WA TIAKHRONIMI













DAC	Department of Arts and Culture (Ndzawulo ya Vutshila ni Mfuwo)



DoE	Department of Education (Ndzawulo ya Dyondzo)



DoJ	Department of Justice (Ndzawulo ya Vululami)



DPSA	Department   of   Public   Service   and   Administration   (Ndzawulo   ya



Mintirho ya Vanhu ni Vufambisi)



HLT	Human Language Technologies (Thekinoloji ya Tindzimi ta Vanhu)



LANGTAG	Language Plan Task Group (Ntlawa wa Migingiriko



wa LANGTAG)



LiEP	Language in Education Policy (Pholisi ya Ririmi eka Dyondzo)



MTEF	Medium-Term Expenditure Framework (Rimba ra Nkarhi wa le



Xikarhi wa matirhisele ya timali



NGO	Non-Governmental   Organisation   (Nhlangano   lowu   nga   riki   wa



mfumo)



NLS	National Language Service (Mintirho ya Ririmi ya Rixaka)



PanSALB	Pan South African Language Board (Huvo yo Angarhela ya Tindzimi



Ya Afrika-Dzonga)



SADC	South African Development Community (Tiko ra Nhluvukiso wa



Afrika-Dzonga)



SAQA	South African Qualifications Authority (Vulawuri bya Vuthwasi bya



Afrika-Dzonga)



SASL	South African Sign Language (Ririmi ra Mavoko ra Afrika-Dzonga)



SITA	State Information Technology Agency (Nhlangano wa Mfumo wa



Swa Thekinoloji)



TISSA	Telephone Interpreting Service for South Africa (Mintirho ya Vutoloki



Bya Tiqingo ya Afrika-Dzonga)























































National Language Policy Framework  - 2002



6







XIYENGE XA 1:  MATIMU NI VUNDZENI







1.1    Manghenelo





EAfrika-Dzonga hinkwaro ku ni kwalomu ka 25 wa tindzimi leti vulavuriwaka, laha 11 wa tona ti nga tindzimi ta ximfumo hi ku ya hi Xiyenge xa 6 xa Vumbiwa,1996 (Nawu wa No. 108 wa 1996), ku ri hikwalaho ka ku va ti tirhisiwa hi kwalomu ka 98% wa vaaka-tiko hinkwavo. 



Tindzimi leti ta 11 ta ximfumo i Xindhevele, Xixhosa, Xizulu na Xiswati (leti ti vuriwa tindzimi ta ntlawa wa Xinguni); Xisuthu, Xipedi na Xitswana ( leti ti vuriwaka tindzimi ta ntlawa wa Xisuthu); Xivhenda, Xitsonga, Xinghezi na Xibunu. 



Hikwalaho ke, Afrika Dzonga i tiko ra tindziminyingi. Xikombiso xa leswaku Vundziminyingi bya tirha eAfrika-Dzonga i ku va tindzimi-xidzi to hlaya ti kumeka eka tiprovhinsi to hambana. 



Enkarhini wa sweswi ku ni nsusumeto lowukulu wa xilaveko xo hluvukisa tindzimi leti khale a ti tsan’wiwa hi ndlela leyi ku ri karhi ku tlakusiwa tindziminyingi leswaku MaAfrika-Dzonga va tshunxeka ni ku twisisa leswaku va fanele ku tirhisa tindzimi ta vona ku nga ri ku tirhisa tindzimi timbe. 



Ku fikela nkarhi wa sweswi, vulawuri bya ku hambana ka tindzimi endhaku ka ntshunxeko eAfrika-Dzonga swi ni xiphiqo swinene hikwalaho ko pfumaleka ka pholisi ya ririmi leyi twisisekaka kahle, leswi swi endleke leswaku ku tirhisiwa ngopfu tindzimi ta Xinghezi ni Xibunu eka timhaka ta ikhonomi ni ta tipolitiki. 







Nhungu wa malembe endzhaku ka ntshunxeko, Afrika-Dzonga ri fikile eka nkarhi wa nkoka. MaAfrika-Dzonga va fanelaka ku fikelela hi ndlela leyinene ku hambana loku nga kona hi tlhelo ra tindzimi ni mimfuwo, ni ku langutana ni 





National Language Policy Framework  - 2002



7







mintlhontlho yo tirhisa tindziminyingi. Leswi hi swona swi susumeteke ku vumbiwa ka rimba leri ra Pholisi ya Ririmi ya Rixaka.



Rimba ra Pholisi leyi a ri tlakusi ntsena ku tirhisiwa ka tindziminyingi eAfrika- Dzonga, kambe ri khutaza ni ku tirhisiwa ka tindzimi ta laha tikweni tani hi tindzimi ta ximfumo ku tlakusa vun’we eka rixaka. Pholisi leyi yi khumbha timhaka ta ku hambana ku ya hi tindzimi, vululami, ku fikeleleka hi ku ringana ka switirho swa mfumo ni tiphurogireme ta mfumo ni ku xiximiwa ka timfanelo ta ririmi. 



Tsalwa leri i rimba ra vundziminyingi leri tirhaka hi ku landzelela vumbiwa. 









Matimu 





Ku sukela ekusunguleni loko ku ta Madachi laha Afrika-Dzonga, hi nkarhi wa xihlawu-hlawu, pholisi ya ririmi ya mfumo ni mfumo wa nkarhi wolowo a swi nga tekeli enhlokweni mhaka ya ku hambana ka tindzimi leti vulavuriwaka eAfrika-Dzonga. Leswi swi vuyile swi herisiwa hi ku fika ka demokhrasi hi lembe ra 1994 ni leswi vumbiwa ri kombisaka swona mayelana ni tindziminyingi. 







Matshamele lawa ya swilo ya vangile leswaku ku va ni nka-ndzingano ni ku tshikeleriwa ka tindzimi tin’wana laha, Xinghezi ni Xibunu swi kumekeke swi tekeriwa ehenhla swinene ku tlula tindzimi ta Xintu. 



Hi ndlela yoleyo, tipholisi ta mfumo wa xihlawu-hlawu ta ririmi ti vumbile ndzandzelelano wa tindzimi lowo ka wu nga ringani lowu a wu kombisa kahle swiyenge swo hambana-hambana ku ya hi nghohe leswi nga kona eAfrika- Dzonga. 



Hinkwaswo leswi swi chichile xiyimo xa tindzimi ta Xintu xikan’we ni tindzimi ta swiyenge swin’wana swa vanhu leswi naswona a swi tsan’wiwa swo fana ni 





National Language Policy Framework  - 2002



8







mabofu ni vamadzingandeve – leswi swi endlile leswaku ku va ni ku tekeriwa ehansi ni ku va tindzimi leti ti voneriwa ebodleleni, ku nga ri ntsena hi Manghezi ni Mabunu kambe ni hi vavulavuri va tona tindzimi leti.



Matshamele lawa ya swilo ya nyanyisiwa hikwalaho ka ku va minhlangano ya mfumo ni le yi nga riki ya mfumo yi tala ku teka swiboho leswi nga landzeleriki vumbiwa hi mayelana ni ririmi hikwalaho ka ku koma ka miehleketo ya vona loko swi ta eka mhaka ya tindziminyingi. 







1.3    Ku ya hi mfumo wa milawu





Xiyenge xa 6 xa Vumbiwa xi vumba masungulo ya xinawu ya tindziminyingi, ku hluvukisiwa ka tindzimi ta ximfumo ni ku tlakusiwa ka nxiximo wa ku hambana hi tlhelo ra tindzimi loku nga kona laha tikweni. Ri kombisa timfanelo ta ririmi ta vanhu, leti faneleke ku xiximiwa hi ku ya hi tipholisi ta rixaka ta ririmi. 







Vumbiwa ri tshikelela mhaka ya leswaku hinkwato tindzimi ta ximfumo ti fanele ku xiximiwa ku ringana ni ku khomiwa ku ringana, ku ri karhi ku tlakusiwa xiyimo ni matirhisele ya tindzimi ta xintu, loko mfumo hi tlhelo wu ri karhi wu tirhisa milawu ni man’wana maendlele yo lawula no rindza matirhisiwele ya tindzimi ta xintu. 



Vumbiwa ri lerisa ku cinca ka xiyimo xa tindzimi etikweni hinkwaro, ri tlhela ri kongomisa ngopfu eka tindzimi ni rixaka leswi khale a swi tsan’wiwa ku kota ku fikelela swilaveko swa swona. 



Xiyenge xa 6(2) xa Vumbiwa xi lava leswaku ku va ni maendlele yo karhi lama nga ta tirhisiwa ku hluvukisa tindzimi leti. 



Xiyenge xa 6(3) na (4) swi kombisa magoza lawa mimfumo ya swifundza ni wa rixaka swi faneleke ku ma teka mayelana ni matirhisele ya ririmi, laha 





National Language Policy Framework  - 2002



9







tindzawulo ta mfumo ti faneleke ku tirhisa tindzimi leti nga riki ehansi ka timbirhi ta ximfumo.



Ku yisa emahlweni ka ku tlakusa mhaka ya ku hambana ku ya hi tindzimi, xiyenge xa 6(5) xi lerisa ku vumbiwa ka Huvo yo Angarhela ya Tindzimi ta Afrika-Dzonga (PanSALB) leyi nga ta tlakusa ku tirhisiwa ka tindziminyingi ni ku vona leswaku ku hluvukisiwa no tirhisiwa ku nga ri ntsena tindzimi ta ximfumo kambe ni ta Khoi, Nama na San xikan’we ni (tindzimi) ririmi ra mavoko ra Afrika Dzonga. PanSALB yi fanele ku xixima Tindzimi ta laha Tikweni leti vulavuriwaka hi swiyenge swin’wana swa vaaki, na tindzimi leti tirhisiwaka eka swa vukhongeri. 



Timhaka tin’wana leti khumbhaka swa ririmi ta kumeka ni kun’wana eka vumbiwa handle ka laha se ku kombisiweke. Xiyenge xa 9(3) xi sirhelela eka xihlawu-hlawu xo ya hi tindzimi, kasi swiyenge swa 30 na 31(1) xi vulavula hi timfanelo ta vanhu hi ku kongomisa eka swa mfuwo, vukhongeri ni ku nghenelela eka hinkwaswo swa ririmi ni ku tiphina. Xiyenge xa 35(3) na (4) swi kongomisa eka timfanelo ta ririmi ta vanhu lava khomiweke, lava pumbiweke ni lava gweviweke, hi ku kongomisa ngopfu eka ku tengisiwa ka vona hi ku tirhisiwa ka ririrmi leri va ri tsakelaka kumbe ku va va tolokeriwa hi tindzimi ta vona. 



Ndzawulo ya Dyondzo yi humesile Pholisi ya Ririmi eka Dyondzo (LiEP), leyi tshikelelaka ku tirhisiwa ka tindziminyingi tani hi ndlandlamuxo wa ku hambana ka mimfuwo ni ndlela yo aka Afrika-Dzonga ro kala xihlawu-hlawu. Hambiloko vadyondzi va khutaziwa ku dyondza hi tindzimi ta vona, va tlhela nakambe va khutaziwa ni ku dyondza tin’wana tindzimi to engetela eka ririmi ra manana. LiEP yi kongomisa eka timhaka ta (tindzimi) ririmi ro dyondza no dyondzisa eswikolweni swa mfumo, tikharikhulamu ta le swikolweni, ni mintirho yo fambelana ni swa ririmi ya tindzawulo ta swifundza ni minhlangano yo lawula mafambisele ya swikolo. 













National Language Policy Framework  - 2002



10







Vumbiwa ni yin’wana mimfumo ya milawu swi tlakusa ku tirhisiwa ka tindziminyingi eAfrika-Dzonga. Hikwalaho ke, rimba leri ra pholisi ri fanele ku susumeta vun’we bya pholisi eka tilevhele hinkwato tinharhu ta mfumo ni ku humesela kahle erivaleni xiyimo ku ya hi pholisi ni matirhisiwele swa tindzimi ta xintu eka tiprovhinsi hinkwato ta kaye eAfrika-Dzonga. 



















































































































National Language Policy Framework  - 2002



11







XIYENGE XA 2: SWIYENGE SWA NKOKA EKA PHOLISI







2.1    Swikongomelo





Pholisi ya ririmi yi tekela enhlokweni leswi vumbiwa ri kombisaka swona hi tindziminyingi naswona yi fambelana ni swikongomelo swa mfumo swa ikhonomi, tipolitiki ta vanhu na ku kula hi tlhelo ra dyondzo. Swikongomelo swa yona i ku –



Tlakusa ku tirhisiwa hi ku ringana ka tindzimi ta ximfumo ta 11; 





Kondletela ku fikeleleka ka mintirho hinkwayo ya mfumo , vutivi ni mahungu; 





Lulamisa leswi a swi onhekile hi tindzimi leti khale a ti tsan’wiwa; 





Kondletela mimbhurisano hi mhaka ya tindziminyingi ni vaaki hinkwavo; 





Khutaza ka ku dyondza tindzimi tin’wana ta xintu ku aka vun’we eka rixaka ni ku tiyisisa ku hambana ku ya hi tindzimi ni mimfuwo; 



Tlakusa mafambisele lamanene ya tindzimi leswaku ku ta va ni ku tirha hi ku hetiseka emintirhweni ya mfumo ku fikelela swilaveko swa vaaki; 







2.2    Milawu





Pholisi ya ririmi yi landzelela milawu leyi landzelaka:





Vutiyimiseri byo tlakusa ku ringana eka tindzimi hinkwato ni timfanelo ta tindzimi tani hilaha swi lavekaka hakona eka nkarhi lowu wa xidemokhrasi; 













National Language Policy Framework  - 2002



12







Twisisa leswaku tindzimi i switirho swo andzisa vutivi, vuswikoti ni ku nghenelela hi ku hetiseka eka timhaka ta swa tipolitiki ni swa ikhonomi; 



Tirhisana ni swiyenge hinkwaswo leswi khumbhekaka ku tlakusa ku tirhisiwa ka tindziminyingi; 



Sivela ku tirhisiwa ka ririmi rihi kumbe rihi hi ndlela yo lava ku tshikelela no tsan’wa tin’wana tindzimi; 



Ku yisa emahlweni ni ku tlakusa mimbhurisano ni vaaki ku kota ku fikelela swilaveko swa vona hi mfanelo; 







2.3    Maendlelo





Maendlelo ya tekela enhlokweni leswi landzelaka:





Ku tlakusa tindziminyingi eAfrika-Dzonga a swi lavi leswaku ku bakanyeriwa etlhelo vutivi lebyi rhwariweke hi vaaki lava tshamaka laha ku vulavuriwaka tindzimi ta xintu. Leswi swi ta kondleteriwa hi ku nghenelerisa vaaki hi voxe eka mhaka yo hluvukisa tindzimi. 



Swi ta pfuna ku nghenelerisa valavisisi lava swi dyondzeleke eka ku pfuna hi ku hluvukisa tiphurogireme ta matirhisele lamanene ya tindziminyingi hi ku tirhisa mindzavisiso va tlhela va hangalasa mimbuyelo ya mindzavisiso leyi. 



Kondletela ntirhisano ni ku avelana ka vutihlamuleri exikarhi ka matiko lama nga swirho swa SADC eku hluvukiseni ka tindzimi; 



Swi ta va ni nkoka ku endla mimpfuxeto minkarhi hinkwayo ku kota ku vona loko pholisi yi ri eku tirheni hi mfanelo ku kota ku fikelela ntirhiso wa tindziminyingi eAfrika-Dzonga. 









National Language Policy Framework  - 2002



13







Maendlelo yo nghenelerisa vaaki eku ringeteni ku tlakusa ku tirhisiwa ka tindziminyingi eAfrika-Dzonga i swa nkoka swinene loko ku langutiwa ku hambana ka tinxaka leti nga kona etikweni. Maendlele lawa yo nghenelerisa vaaki hi ku angarha eka vupulani bya tindzimi ni ku tirhisiwa ka pholisi hi wona ya hlanganisaka vuswikoti bya xithekiniki lebyi nga kona etikweni ni ku pfuna ku dyondzisana eka vaaki. 







2.4    Xikopu (xa pholisi)





Xikopu kumbe leswi pholisi yi angarhaka swona hi leswi landzelaka:





Swiyenge hinkwaswo swa mfumo (mfumo wa rixaka, swifundza-nkulu ni mimfumo ya miganga), xikan’we ni minhlangano hinkwayo leyi tirhelaka vanhu ku ya hi mfumo wa milawu swa boheka ku tirha ku ya hi rimba leri ra pholisi ya rixaka. 



Tani hi ndlela yo tlakusa ku tirhisiwa ka tindzimi-nyingi, swifundza-nkulu swi ta vumba tipholisi ta swona hi ku landzelela swiletelo leswi nga eka Rimba ra Pholisi swi ri karhi swi tekela enhlokweni swilaveko swa vaaki tani hilaha swi kombisiweke eka Vumbiwa. 



Mimfumo ya miganga yi ta hlawula tindzimi leti nga ta tirhisiwa hi ku ya hi pholisi ya xifundza-nkulu. Endzhaku ka ku kumisisa tindzimi leti vaaki va tsakelaka ku tirhisa tona, mimfumo ya miganga yi fanele ku vumba, hangalasa no tirhisa pholisi ya tindziminyingi. 



Tindzimi ta ximfumo ti ta tirhisiwa eka swa mfumo wa milawu hinkwaswo ni matsalwa ya Hansard kasi loko swi ta eka matirhisiwele ya tindzimi, matshamele ya swilo eka miganga yo hambana hi wona ya nga ta lawula matirhisiwele ya tindzimi. 













National Language Policy Framework  - 2002



14







Mfumo wu ta khutaza no seketela hilaha wu kotaka hakona minhlangano leyi nga riki ya mfumo eka ku vumba ka yona tipholisi leti fambelanaka ni rimba ra pholisi ya ririmi ya rixaka. 



Ku tlakusa ku tirhiswa ka tindzimi-nyingi, pholisi leyi yi kombisa ndlela leyi tindzimi ti faneleke ku tirhisiwa hi yona eka tindzawulo ta mfumo hi ndlela leyi: 



Tindzimi leti nga ta tirhisiwa eka matsalwa: Hi ku burisana, xiyenge xin’wana ni xin’wana xa mfumo xi fanele ku fikelela mpfumelelano mayelana ni (tindzimi) ririmi leri nga ta tirhisiwa eka matsalwa hinkwawo ya le ndzeni ni le handle ka ndzawulo kambe ku ri karhi ku vonisisiwa leswaku a ku arisiwi munhu ku tirhisa ririmi leri yena n’winyi a ri tsakelaka. Loko ku khomiwa tinhlengeletano, ku fanele ku ringetiwa hi tindlela 



hinkwato ku va ku tirhisiwa switirho swo pfuna eka matirhisele ya ririmi swo fana ni (vuhundzuluxeri ni/kumbe vutoloki bya tinxaka to hambana).



Mbulavurisano ni vaaki: Loko ku ri mbulavurisano wa ximfumo, ku fanele ku tirhisiwa ririmi leri muaki a ri tsakelaka. Mimbulavurisano hinkwayo ya nomo ni vaaki yi fanele ku va hi ririmi leri vayingiseri va tsakelaka ku tirhisa rona. Loko swi koteka, ku fanele ku tirhisiwa ni vutoloki bya tinxaka to hambana ku ya hi swilaveko swa vayingiseri. 



Matsalwa lawa ya kandziyisiwaka hi mfumo: Phurogireme ya makandziyisele yi fanele ku landzeleriwa hi tindzawulo hinkwato ta mfumo ta rixaka laha minkandziyiso yi nga boheki ku va yi endliwa hi tindzimi ta 11 ta ximfumo. 



Eka levhele ya mfumo ya ku tirha laha ku faneleke ku hundziseriwa mahungu ya nkoka eka vaaki, swa boha leswaku minkandziyiso ya matsalwa yi va hi tindzimi ta 11 ta ximfumo hnkwato kasi eka tiprovhinsi kona ku ya kandziyisiwa hi tindzimi ta ximfumo ta provhinsi leti hlawuriweke. 

















National Language Policy Framework  - 2002



15







Laha matsalwa ya mfumo ya nga ta ka ya nga kandziyisiwi hi tindzimi ta ximfumo hinkwato, tindzawulo ta mfumo wa rixaka ti ta kandziyisa matsalwa hi ku landzelela phurogireme leyi: 



Ririmi rin’we ra ntlawa wa Xinguni (Xindhevele, Xixhosa, Xizulu na Xiswati); 



Ririmi rin’we eka ntlawa wa Xisuthu (Xipedi, Xisuthu, Xitswana); 



Xivhenda 



Xitsonga; 



Xinghezi; na 



Xibunu. 





Ku ta tirhisiwa ku cincana eku hlawuriweni ka tindzimi ta nkandziyiso loko swi ta eka mintlawa ya tindzimi ya Xinguni na Xisuthu. 



Mbulavurisano ni matiko ya le handle: Mbulavurisano wa mfumo ni matiko ya le handle wu ta endliwa hi Xinghezi kumbe hi ririmi leri tirhisiwaka etikweni leri ku endliwaka mbulavurisano na rona, 































































National Language Policy Framework  - 2002



16











XIYENGE XA 3: KU AKA VUSWIKOTI EKA VANHU







Ku tirhisiwa ka pholisi ya ririmi ku ta andzisa ntirho wa vuhundzuluxeri ni vuhleri ngopfu eka tindzimi ta xintu. Swiyenge swa vuhundzuluxeri bya xiyimo xa le henhla byi ta fanele ku ndlandlamuxiwa eka tindzawulo ta mfumo ni le ka vahundzuluxeri lavo thoriwa ehandle ni vatoloki. Xilaveko lexi xa ku andzisiwa ka nhlayo ya vatirhi va swa ririmi xi ta vanga leswaku ku va ni ndzetelo wo antswisa vuswikoti eka vatirhi. 



Ku simekiwa ka tiyuniti ta ririmi eka ndzawulo yin’wana ni yin’wana ni le ka provhinsi yin’wana ni yin’wana swi ta andzisa xikopu xa migingiriko ya Mintirho ya Ririmi ya Rixaka (NLS). NLS yi ta languteriwa ku kondletela ku tirhisiwa ka pholisi hi ku kondletela mindzetelo eka vatirhi lava tirhanaka ni swa vupulani bya tindzimi ni nseketelo wa tiphurogireme ta swiyenge leswi. NLS yi ta tlhela yi kondletela mindzetelo ya vuhundzuluxeri, vutoloki ni vahleri ni ku humesa swiletelo swa timhaka ta nkoka eka vuhundzuluxeri. 



Swiyenge swa theminogirafi na theminoloji naswona swi ta khumbheka swinene. Ku andza ka ntirho wa vuhundzuluxeri swi ta lava ku andzisiwa ka ku vumbiwa ka theminoloji ya tindzimi ta xintu xikan’we ni Termbank ya Rixaka leyi nga ta fikeleleka hi ku olova hi vatirhi va swa tindzimi va le handle ni tindzawulo hinkwato ta mfumo. 



Ku va kona ka Thekinoloji ya Tindzimi ta Vanhu (Human Languages Technology) (xik. vuhundzuluxeri hi ku tirhisa michini, swikamba-mapeletele, “translation memories”) swa tindzimi ta xintu swi ta pfuna swinene eka ku seketela migingiriko yo hluvukisa tindzimi. 



Nhlayo ya tiyuniti ta ririmi yi ta vekiwa naswona mindzetelo eka swiyenge leswi yi ta endliwa endzhaku ko langutisiwa ka nhlayo ya tindzimi ta ximfumo leti nga ta tirhisiwa. Laha tiyuniti ti nga na mune kumbe ku tlula wa vatirhi va 







National Language Policy Framework  - 2002



17







swa ririmi, ku ta boheka leswaku ku va na vamabalani lava nga ta pfuneta.





Ku andzisa vuswikoti eka swiyenge swo karhi swa ririmi swi ta endliwa hi ku tirhisana ni minhlangano leyi tirhaka swona yo fana ni tiyunivhesiti ni tithekinikoni leswi nyikaka tiphurogireme leti pasisiweke hi SAQA xikan’we ni tikhoso ta matirhisele ya ririmi, vuhundzuluxeri ni vuhleri, vutoloki, vupulani bya ririmi, theminografi na leksikhografi. 











































































































National Language Policy Framework  - 2002



18











XIYENGE XA 4: SWITIRATHEJI SWA MAENDLELE







Maendlele yo tirhisa pholisi hi ndlela yo ava matirhisele hi minkarhi yo koma, wa le xikarhi ni nkarhi lowo leha hi wona lama amukelekaka ngopfu eka tilevhele hinkwato. 



Loko ku langutiwa eka nkandziyiso wa matsalwa ya mfumo kona, matirhisele ya pholisi hi swiyenge swa mfumo swo hambana ya ta endliwa hi nkarhi wo ringana malembe manharhu. Nkoka wa maendlele ya muxaka lowu i ku va ma ta kota ku nyika mfumo nkarhi wo thola vanhu ni ku lawula kahle matirhisele ya pholisi. 



Swiyenge hinkwaswo swa mfumo swi ta kota ku pulana kahle tibajete ta swona hi ku tlakusa mintsengo hi swintsongo-ntsongo hi nkarhi wa MTEF ni ku endla kahle vupulani leswaku ku kota ku kumeka switirho hinkwaswo leswi lavekaka leswaku pholisi yi ta kota ku tirhisiwa hi ku hetiseka. 



Ku ta tumbuluxiwa ndlela yo kambela mintirho ya vuhundzuluxeri ni vutoloki leswaku ntirho lowu endliwaka wu va wu ri lowu hetisekeke. 



Hi ku pfunana na PanSALB, Ndzawulo ya Vutshila ni Mfuwo yi ta kambela ku humelela ni swiviko endzhaku ka nkarhi wo karhi. 



Mpfuxeto wa pholisi wu ta tshama wu ri karhi wu endliwa leswaku ku kota ku endliwa ku cinca ka bajete loko swi fanerile ku ri hi ndlela yo lava ku tirhisa pholisi hi ndlela leyi hetisekeke. 



Miako ni switirho leswi lavekaka ku va pholisi yi kota ku tirhisiwa swi ta kumiwa. Leswi swi ta katsa ku tumbuluxiwa ka tiyuniti ta ririmi eka tindzawulo hinkwato ta mfumo ta rixaka ni le ka tiprovhinsi ku lawula - • Mimbulavurisano ya nomo endzeni ni le xikarhi ka tindzawulo hi ku 





National Language Policy Framework  - 2002



19







hambana ka tona



Mbulavurisano wo tsala kunene endzeni ni le xikarhi ka tindzawulo ta mfumo hi ku hambana ka tona; 

Mbulavurisano hi nomo ni vaaki; 



Mbulavurisano hi ku tsala kunene ni vaaki; 



Mbulavurisano ni matiko ya le handle laha swi faneleke. 



Yin’wana migingiriko leyi nga ta endliwa ku kota ku tirhisa pholisi ya ririmi hi mfanelo i ku vumbiwa ka Matikhomele hi tlhelo ra swa matirhisele ya ririmi eka vatirhela mfumo, ku vumbiwa ka Khansele ya Vatirhi va swa Ririmi ya Afrika-Dzonga, Mintirho ya Vutoloki bya Tiqingho ya Afrika-Dzonga (TISSA), xitirateji xa mahluvukisele ya tindzimi leti khale a ti tsan’wiwa ni Xitirateji xa HLT. 







Swin’wana leswi mfumo wu faneleke ku swi endla mayelana ni ku tirhisiwa ka pholisi ya ririmi ya rixaka hi leswi landzelaka: 



Ku seketela ku thoriwa ka vanhu lava nga ta pfuna eka ku endla leswaku pholisi yi kota ku tirhisiwa hi ku hetiseka. 



Ku kondletela ku lawuriwa ka mintirho ya swa ririmi yo fana ni vuhundzuluxeri, vutoloki na nhluvukiso wa theminoloji hi ku vumbiwa ka milawu leyi faneleke. 



Ku seketela tiphurogireme leti kongomisaka eka ku hluvukisa tindzimi leti khale a ti tsan’wiwa, tindzimi ta Khoi na San na (tindzimi) ririmi ra mavoko; ni 



Ku seketela ku dyondza no dyondzisiwa ka tindzimi hinkwato ta ximfumo ta Afrika-Dzonga eka tilevhele hinkwato ta dyondzo. 







































National Language Policy Framework  - 2002



20











NONGOLOKO WA TINHALMUSELO



Ku tiva tindzimi timbirhi
 
Ku kota ku tirhisa tindzimi timbirhi, (hambi munhu a nga ti koti ku fana).
 

 

 

 

 
Nhluvukiso wa ririmi
 
Ku   hluvukisa   ririmi   hi   ku   kongomisa   eka   matsalele,   ndzinganiso   ni
 

 

 
ndlandlamuxo  leswaku  ririmi  ri  kota  ku  tirhisiwa  ni  le  ka  swihangalasa-
 

 

 
mahungu,  dyondzo,  tisisiteme  ta  swa  nawu  ni  mafambisele,  ni  swin’w.  ni
 

 

 
ku nyika xikopu xo kandziyisa mintirho ya matsalwa eka ririmi rero.
 

 

 

 

 
Vuhleri
 
Ndlela  yo  lulamisa  swihoxo  eka  ririmi  ni/kumbe  xitayili  xa  matsalele  eka
 

 

 
leswi tsariweke ehansi.
 

 

 

 

 

 

 
Ku fanana
 
Nka-vuxisi,   nka-xihlawuhlawu;   mintirho   yo   pfumala   vukungumbyani   ni
 

 

 
vululami.
 

 

 

 

 

 

 
Matirhisele lamanene
 
Swi vula ku hlawuriwa ka ririmi ro karhi eka xiyimo xo karhi, hi ku langutisa
 

 
ya tindziminyingi
 
laha ririmi ri tirhisiwaka kona, hilesw. Ntirho wa ririmi, vayingiseri ni hungu.
 

 

 

 

 
Tindzimi ta Ndzhaka
 
Tindzimi leti nga riki ta laha Afrika-Dzonga kambe leti teke ni vahlampfa.
 

 

 

 

 
Tindzimi leti khale a ti
 
EAfrika-Dzonga  ku  vuriwa  tindzimi  leti  a  ti  languteriwa  ehansi  hi  mfumo
 

 
tsan’wiwa
 
lowu  nga  hundza  leti  hikwalaho  ka  sweswo  a  ti  nga  tirhisiwi  kumbe  ku
 

 

 
hluvukisiwa leswakuu ti ta  tirhisiwa eka swihangalasa-mahungu,  dyondzo
 

 

 
(endzhaku  ka  xikolo  xa  le  hansi),  kumbe  eka  swa  ikhonomi.
 
A  ku  nga
 

 

 
seketeriwi  ku  hluvukisiwa  ka  vuvulavuri  eka  tindzimi  leti.
 
Tindzimi  leti  ti
 

 

 
katsa tindzimi ta laha tikweni, Tindzimi ta Ndzhaka na SASL.
 

 

 

 

 

 

 
Thekinoloji ya Tindzimi
 
Ku tirhisiwa ka vutivi bya ririmi eka ku tumbuluxa tisisiteme ta khompyuta
 

 
ta Vanhu
 
leti nga ta kota ku kumisisa, twisisa, toloka no vumba tindzimi ta vanhu hi
 

 

 
swiyimo  hinkwaswo;  hilesw.  Ku  tumbuluxiwa  ka  maendlele  lama  nga  ta
 

 

 
endla leswaku vanhu va kota ku vulavula ni tikhompyuta.
 

 

 

 

 

 

 

 

 
Tindzimi ta xintu
 
Tindzimi leti vulavuriwaka no tumbuluka etikweni rero.
 

 

 

 

 

 

 
Vutoloki
 
Ku hundzuluxela hi ndlela yo vulavula leswi vuriwaka hi ririmi ro karhi ku ya
 

 

 
eka rin’wana.
 

 

 

 

 

 

 
Ku tivisa vanhu hi
 
Vukheta  bya  ndlela  leyi  ririmi  ri  tirhisiwaka  hi  yona,  loko  ku  ri  leswaku
 

 
timhaka leti khumbhaka
 
vavulavuri va nyikiwa timfanelo ta vona ta ririmi kumbe e-e,  ni ndlela leyi
 

 
swa ririmi
 
ririmi ri tirhisiwaka xiswona ku pfuna kumbe ku onha.
 

 

 

 

 

 

 
Ndzingano hi tlhelo ra
 
Hi ku ya hi Vumbiwa, tindzimi hinkwato ti fanela ku xiximiwa.  Ku khomiwa
 

 
swa ririmi
 
ku ringana ka tindzimi timbirhi kumbe ku tlula, ngopfu-ngopfu heka timhaka
 

 

 
ta ximfumo to fana ni mfumo wa milawu, vululami, vufambisi bya mintirho
 

 

 
ya vanu ni dyondzo.
 

 

 

 

 

 

 
Ku fana ka tindzimi
 
Ku nyikiwa ka switirho hi ndlela yo ringana eka tindzimi hinkwato.  Timhaka
 

 

 
to fana ni nhlayo ya vavulavuri ni swiyimo swa tindzimi swi nga hlohletela
 

 

 
pholisi ku kombisa matirhisiwele ya ririmi ro karhi.   Matirhisiwele lawa swi
 

 

 

 

 

 

 








National Language Policy Framework  - 2002



21








 
nga  endleka  ya  nga  ringani.   “(Mfumo  wu  nge  koti  ku  tirhisa  tindzimi  leti
 

 

 
vulavuriwaka hi vaaki hinkwavo kambe wu tirhisa ntsena tindzimi leti nga ta
 

 

 
ximfumo  kumbe   tin’wana   tindzimi   hilaha   swi   lavekaka   hakona”   (Turi,
 

 

 
1993:14-15)
 

 

 

 

 

 
Vupulani bya tindzimi
 
Vupulani bya tindzimi byi kongomisa eka ku ahlula swiphiqo swa tindzimi hi
 

 

 
ku  vumba  swikongomelo  swo  karhi  ni  maendlele  yo  karhi.
 
Byi  katsa  ku
 

 

 
endliwa ka milawu ni ku antswisa tindzimi hi ku ti hluvukisa.
 

 

 

 

 

 
Pholisi ya ririmi
 
Xiboho  xa  mfumo  mayelana  ni  tindzimi  to  hambana  leti  vulavuriwaka  hi
 

 

 
vaaki, xikombiso, hi rihi ririmi leri nga ta va ra ximfumo, hi tihi tindzimi leti
 

 

 
nga  ta  tirhisiwa  eka  miganga  yo  karhi  naswona  xiyimo  xa  tindzimi  leti  hi
 

 

 
xihi.
 

 

 

 

 

 
Timfanelo ta tindzimi
 
Milawu leyi kombisaka minkarhi laha vaaki va nga tihlawulelaka ririmi leri
 

 

 
va lavaka ku ri tirhisa.
 

 

 

 

 

 
Tiyuniti ta ririmi
 
Switirho  swa  mfumo  leswi  kumekaka  eka  tindzawulo  ni  tiprovhinsi  ku
 

 

 
tirhana  ni  timhaka  ta  ririmi  eka  ndzawulo  kumbe  provhinsi  yoleyo,  leti
 

 

 
vangiwaka  hi  Pholisi  ya  Ririmi  ya  Rixaka  xikan’we  ni  ku  vulavurisana  ni
 

 

 
tin’wana tindzawulo mayelana ni timhaka ta ririmi.
 

 

 

 

 

 

 
Leksikografi
 
Ntirho wo vumba tidikixinari
 

 

 

 

 

 
Tisisiteme ta
 
Tisisiteme ta khompyuta leti endlaka vuhundzuluxeri bya matsalwa ku suka
 

 
vuhundzuluxeri hi
 
eka ririmi rin’we ku ya eka rin’wana.
 

 

 
michini
 

 

 

 

 

 

 
Ririmi leri tsan’wiwaka
 
Ririmi rihi kumbe rihi ra ximfumo leri nga tirhisiwiki eka swa mfumo kumbe
 

 

 
leri  aleriwaka  ku  tirhisiwa  eka  swo  fana  ni  dyondzo,  swa  rihanyo  ni
 

 

 
swin’wana  swa  ximfumo.   Ku  “tsan’wiwa“  swi  vula  ku  tekeriwa  ehansi  ka
 

 

 
ririmi kumbe ka vavulavuri va ririmi.   Xik. Xitsonga, Xivhenda, Xindhevele
 

 

 
na Xiswati i tindzimi leti tsan’wiwaka eAfrika-Dzonga.
 

 

 

 

 

 
Ririmi leri ku
 
Ririmi leri tirhisiwaka etlilasini ku dyondzisa ku ya hi leswi kharikhulamu yi
 

 
dyondzisiwaka hi rona
 
vulaka swona ni pholisi ya ririmi.   “Ririmi ra dyondzo“ swi nga va swi vula
 

 

 
nakambe  leswaku  ku  ni  ririmi  ro  tlula  rin’we  leri  tirhisiwaka  naswona
 

 

 
vadyondzi  va  nga  va  tirhisa  ririmi  rin’wana  ehandle  ka  leri  tirhisiwaka  ku
 

 

 
dyondzisa ximfumo.
 

 

 

 

 

 
Tindziminyingi
 
Ku tirhisiwa ka tindzimi tinharhu kumbe ku tlula hi munhu kumbe ntlawa wa
 

 

 
vanhu tani hi vaaki va muganga wo karhi kumbe vaaki va tiko ro karhi.
 

 

 

 

 
Ririmi ra ximfumo
 
Ririmi leri tirhisiwaka hi mfumo, etikhoto, eka dyondzo, eka swa mabindzu
 

 

 
na swihangalasa-mahungu.
 

 

 

 

 

 
Vuhundzuluxeri
 
Ku hundzuluxela lewswi tsariweke hi ndlela yo tsala hi ririmi ro karhi ku ya
 

 

 
eka rin’wana.
 

 

 

 

 

 
Theminoloji
 
Matheme lama ringanisiweke ya xithekiniki lama tirhisiwaka eka xiyenge xo
 

 

 
karhi.
 

 

 

 

 

 

 






National Language Policy Framework  - 2002



22









(22337 – A-MB - 2002-11-13)



































































































































National Language Policy Framework  - 2002

