Rihanyo na vuhlayiseki emintirhweni ya vurimi na swihlahla
Manghenelo
Tinghozi, ku vaviseka na mavabyi swi nga onha vutomi na mabindzu. Switshunxo swi tala ku va swo olova no chipa naswona vanhu vo endla mapurasi ya hlayisekile i van’wamapurasi na vatirhi va vona. Rihanyo na vuhlayiseki i xilaveko xa masungulo xo tiyiseleka eka bindzu ra van’wapurasi. Matshalatshala ta Mfumo ya ri yoxe a ya nge endli xiyenge xa vurimi ku va lexi hlayisekeke no va kahle, kambe i swa mani na mani eka vurimi na nxaxamelo lowukulu wa swakudya ku nghenisa xandla. 
Lembe na lembe vanhu va dlayiwa hikwalaho ka migingiriko ya ntirho wa vurimi na swihlahla. Vo tala va vavisekile swinene no vabya emintirhweni ya vona. Tinghozi na ku vaviseka a hi swona ntsena swi tisaka ku xaniseka eka munhu; ku na timhaka ta timali leti khumbhekaka leti eka tin’wana ti katsaka:
●  Tihakelo ta livhi ya mavabyi na madurhelo yo kuma vatirhi/letela eka vatirhi vo siva
●  Ku lahlekeriwa hi ntshovelo
●  Madurhelo ya mafambiselo – vulavisisi bya nghozi, ku lulamisa, na swin’wana.
●  Ku onhaka eka michini, miako na mintshovelo
●  Tihakelo ta ndzindzakhombo, tihakelo ta swa nawu na vunavetisi.
Hinkwato tihakelo leti ti nga papalatiwa, kwalaho ti engetela ntswalo. Xiphephana lexi xi lava ku nyika mahungu laya nga ta pfuna vathori na vatirhi eka vurimi na swihlahla ku tlakusa rihanyo na vuhlayiseki na tinghozi ta rihanyo leti fambelanaka na ntirho eka xiyenge xa vona. Xiphephana lexi a xi katsi swilaveko eka vumaki. Mahungu walawo ya nga kumeka ku suka eka webusayiti ya Ndzawulo ya Vatirhi: www.labour.gov.za. 
Mafambiselo ya rihanyo, vuhlayiseki na hlelelo ra nghozi
Ku lawula rihanyo na vuhlayiseki bya vatirhi swa fana na tindlela ta malawulelo ku vona leswaku mbewu na swifuwo swi tshama swi hanye kahle, mintshovelo eka xiyimo lexi faneleke no endla leswaku u tshama u ri eka bindzu. Vatirhi va fanele ku tshama va hanye kahle no sirhelelela ku tirha kahle no tshama va ri entirhweni nkarhi hinkwawo.
Minhlangano hinkwayo yi lava pholisi ku andlala pulani ya magoza ya vona eka rihanyo na vuhlayiseki, hi xikongomelo xo kongoma eka swiyimo swo antswa emintirhweni. Swi fanele ku va swi tsariwile, swi lulamisiwile no landza ku tiyimisela eka xiyimo xa mafambiselo ya le henhla.
Pholisi yi fanele:
●  Yi fambelana na purasi ra wena
●  Hlamusela swikongomelo swa wena eka rihanyo ra vatirhi va wena na vuhlayiseki. Muthori u fanele ku sayina no nghenisa siku eka pholisi ku kombisa ku tiyimisela eka yona
●  Kombisa leswaku vutihlamuleri hinkwayo byo angarhela bya rihanyo na vuhlayiseki swi le mavokweni ya muthori
●  Hlamusela tindlela na maendlelo leswi nga kona ku vona leswaku ku na rihanyo na vuhlayiseki
●  Yi langutisiwa hi vuntshwa nkarhi na nkarhi no pfuxetiwa loko nhlangano wa wena wu cinca kumbe tinghozi tintshwa ti va kona.
Hlelelo ra nghozi
Ku tiva timhangu no hlela tinghozi leti va tivumbeke i swa nkoka. Handle ka loko u tiva timhangu leti nga kona endhawini, na xikalu xa nghozi leyi nga kona, a wu nge swi tivi loko ti lava ku lawuriwa kumbe hilaha u nga swi endlaka ha kona. 
Hlelelo ra nghozi i ku langutisa hi vukheta eka leswi bindzu ra wena ri nga vangaka khombo eka vanhu, leswaku u ta kota ku pima loko u ri na vukheta byo ringana kumbe loko u fanele ku endla swo tala. Loko u tekile xiboho xa xiyimo xa nghozi, u ta fanela ku vekela tindlela leti faneleke to hlayisa na swiyimo swa nsirhelelo.
Ku na swihlovo swo tala swa switsundzuxo eka ku vumba mintolovelo ya kahle leyi nga ta ku pfuna ku yisa emahlweni hlelelo ra nghozi, kambe u nga tirhisa ntlhanu wa magoza lawa yo kongoma ku pfuneka:
Goza ra 1: Langutisa timhangu
Langutisa emintirhweni no vona hilaha vanhu va tirhaka ha kona. Tlhela u kambela tirhekhodo ta timhangu leti hundzeke, tinghozi kumbe swiphiqo swa rihanyo. Xikongomelo i ku vona timhangu ta nkoka leti nga vangaka ku vaviseka ko tika kumbe ku khumbha vanhu.
Goza ra 2: Boha leswaku i mani a nga vaviseka naswona njhani
Tiva vanhu lava nga vavisekaka, na leswaku i vangani. Loko ku langutisiwa “njhani”, u nga rivali swilo swo fana na ntirho wo lunghisa, loko timhangu tintshwa ti humelela.
Goza ra 3: Hlela tinghozi to suka eka timhangu no teka goza ro hunguta kumbe ku ti lawula
Hlela hilaha tinghozi ku suka eka khombo ra nkoka ti lawuriwaka ha kona.
Ku lawula swi nga ringanela kumbe ku va na ku antswisa swilo. Vatirhi va tala ku va na miehleketo ya kahle, hi ku landza ntirho wa siku hi siku naswona u fanele ku va nghenelerisa eku tekeni ka swiboho hi ku lawula ka wena.
Goza ra 4: Rhekhoda leswi u swi kumeke
Endzhaku ka loko u tekile xiboho xa swilaveko leswi faneleke ku endliwa, u fanele ku pulana hilaha u fanele ku yi endla ha kona na leswaku rini. Ku rhekhoda leswi u swi kumeke swi ta ku pfuna ku endla leswi.
Goza ra 5: Pfuxeta hi vuntshwa hlelelo ra wena no pfuxeta loko swi fanerile
U ta lava ku pfuxeta hlelelo ra wena loko ku vile na ku cinca ka nkoka eka ndlela leyi kumbe loko u ri na xivangelo xo ehleketa leswaku a ra ha fanelangi.
Swiphiqo swa rihanyo eka vurimi na swihlahla
Ntirho eka vurimi na swihlahla wu nga tisa nchaviso eka rihanyo ra vatirhi eka swivangelo swo tala, ku katsa:
●  Ku hlangana na swifuwo
●  Ku langutana na tikhemikali ta nghozi kumbe swihalaki swin’wana
●  I ntirho lowu lavaka matimba
●  Hlangana na maxelo, pongo kumbe ku rhurhumela.
Matimba eka ntirho
Ku rhwala ndzhwalo wo tika kumbe ku tirha hi swiyimo swo tika swi nga vanga ku suleka eka tinyama. Leswi i ku tshumuka no vava eka timbambu, mahlangano kumbe nhlana leswi nga vangiwaka hi ku phideka kumbe ku tshikeleleka.
Xana u fanele ku endla yini?
●  Papalata ku rhwala nhundzu yo tika laha swi faneleke, kumbe ku tirhisa tindlela to lunghisa
●  Tirhisa tindlela ta kahle ta makhomelo – veka nenge wa wena kahle, endla leswaku nhlana wa wena wu ololoka no tshuneta ndzhwalo kusuhi na miri wa wena.
●  Vona leswaku ndhawu ya le ntirhweni yi lulamisiwile ku endlela leswaku swilo na swikumiwa swi nga fikeleriwa hi ku olova ku ri hava ku ololoka ku tlula mpimo ku cinca mintirho kumbe ku famba-famba laha u tirhisaka tihlampfana to hambana ta miri.
●  Mafambiselo hi mavoko ya swimila kumbe mbewu eka mpfhuka wo leha swi fanele ku papalatiwa hilaha swi kotekaka ha kona ku hlayisa rihanyo ra vatirhi.
Ku tirhisa michini hi ndlela yo hlayiseka 
Tinghozi to tala to chavisa emapurasini ti khumbha michini. Tin’wana ti humelela hikuva muchini wu tirhisiwile eka ntirho lowu nga fanelangiki; yin’wana hikuva yi nga sirheleriwangi kumbe yi siyiwe ntsena. Ku fanele ku va na ndlela leyi vekiweke ku kambela xitirho xexo, ku katsa michini, ku va yi lulamerile ku tirha. Loko xitirho xi tirhisiwa hi ndlela leyi nga fanelangiki, xi fanele ku kamberiwa nkarhi na nkarhi eka ku hlakala leswi nga vangaka nghozi, na laha ku veke na swiyimo swin’wana leswi nga humelela swi nga endlaka leswaku muchini wu va wu nga hlayisekangi
I yini lexi u faneleke ku xi endla?
●  Vona leswaku michini leyi u yi tirhisaka yi lulamerile ntirho
●  Michini hinkwayo ya hlayisiwa leswaku yi ta tirhisa kahle
●  Michini yi nghenisiwe swisirhelelo leswi lavekaka hi nawu
●  Switirhisiwa leswi tirhisiwaka ku byala minsinya swi fanele ku endleriwa ntirho wolowo. Switirhisiwa swa vurimi swi tala ku va swi nga ringanelangi ku byala swimilana
●  Makhomelo ya switirhisiwa swo byala swi fanele ku endliwa ku hunguta ku hundziseriwa ka ku chokiwa kuya evokweni loko xipelupelu xi ba ribye leri tumbeleke kumbe rimitsu
●  Nhloko ya xitirho xo tsema no phatlulela xi fanele ku bohiwa xi tiya eka xikhomo hi nchumu wo boha, xikombiso, wachere kumbe bawuti
Ku xava no hirha michini
Loko u xava kumbe ku hirha michini nawu wu lava leswaku muphakeri a nyika vuhlayiseki lebyi faneleke. Vona leswaku wena na vatirhi va wena:
●  Mi tirhisa michini hi ku landzelela swileriso leswi taka na yona
●  Veka swihlayisi eka swiyimo swa swona no tirha kahle
●  Kambela switirho hinkwaswo no lunghisa leswi onhakeke swi nga si tirhisiwa
●  Kambela leswaku swo lulamisa swi funghiwe kahle ku komba leswi swi swi endlaka na leswaku i michini yihi swi yi lawulaka, no endliwa no vekiwa kahle leswaku u nga yi tirhisi hi xihoxo
●  Vatirhi va leteriwa ku tirha hi ndlela yo hlayiseka naswona va nyikiwa no tirhisa swiambalo swa nsirhelelo leswi faneleke.
Ku lunghisa no bulokulula  
Tinghozi to tala ta michini ti humelela hi nkarhi wo lunghisa kumbe ku bulokulula michini. Vona leswaku:
●  Vatirhi va leteriwile kahle ku endla ntirho
●  Switirho swo enela na swileriso swa nyikiwa eka ku lunghisa, lulamisa, basisa no bulokulula michini
●  Hlayisa matimba, xikombiso, eka swilo leswi manyiweke, swipiringi kumbe hayidiroliki, swa olovisiwa u nga si sungula ntirho
●  ‘Hayidiroliki’ yi tlakusa michini kumbe swilo leswi siveriwaka ku ehla hi ku tirhisa swilo swo fana na swo yimisa kumbe tijeke loko vanhu va tirha ehansi ka swona.
Vatirhi va michini hinkwavo va fanele ku vona leswaku:
●  Va tiva hilaha va nga yimisaka muchini va nga si sungula ku wu tirhisa
●  Va fanele nkarhi hinkwawo va sungula ku wu tirhisa hi ndlela ya kahle
●  Swisirhelelo hinkwaswo swi nghenisiwe no tirha kahle
●  Ndhawu kusuhi na muchini yi basile, languteka no pfumala swirhalanganyi
●  Mulanguteri u byeriwa hi xihatla loko muchini wu nga tirhi kahle
●  Va ambala swiambalo swa vusirheleri leswi faneleke na switirho.
U nga tshuki
●  Tirhisa muchini handle ka loko u pfumeleriwile no leteriwa ku endla tano
●  Ringeta ku susa lexi bulokeke muchini handle ka loko lexi wu fambisaka xi susiwile naswona muchini wu yimile
●  Ambala tinketana, swiambalo swo ncikinya, swimandlamandla kumbe swingwavila kumbe misisi yo leha leswi nga manyekaka hi swilo leswi nga le ku fambeni eka muchini
●  Chika eka teretere leyi nga le ku fambeni kumbe muchini wun’wana wa xipelupelu
●  Kavanyeti vanhu lava tirhisaka michini.
Makhomelo ya swifambo na switirhisiwa
Xivangelo xin’wana xo vavisiwa i ku vumbuluka ka titeretere. Ku vaviseka ko nyana ko chavisa ku tolovelekile, na timhangu to khumbha vachayeri, vatirhi van’wana na vafambi hi milenge. Timhangu tin’wana ta humelela loko vanhu va siya timovha va nga langutisangi leswaku a ti fambi kumbe ti vanga ku vaviseka. 
Nkarhi hinkwawo kambela leswaku:
●  Vachayeri va leteriwa kahle naswona vanhu lava nga hava mpfumelelo a va pfumeleriwi ku chayela
●  Timovha na vafambi hi milenge va hambanisiwa laha swi faneleke
●  Mindzhwalo yi tshamisekile no tiya
●  Vachayeri va sirhelelekile eka swilo leswi nga waka
●  Vachayeri va hanye kahle ku chayela
●  Timovha ta wena kumbe michini yihi na yihi na vatirhi lava chayelaka kumbe ku tirha hi yona yi nghenisiwe swiyenge swa nsirhelelo swo phutsela
●  Makhiya ya vekiwa kahle loko timovha ti nga ri eku tirhisiweni.
Switirhisiwa swo tlakula
Pulana kahle no lunghisa lifiti, u tirhisa xitirho lexi faneleke na vanhu lava nga na vuswikoti ku hunguta tinghozi. Vona leswaku:
●  Switirho hinkwaswo swo tlakula swi kamberiwa swinene nkarhi na nkarhi hi munhu la nga na vuswikoti
●  Ku tirha kahle na mindzhwalo leyi funghiwaka eka xitirho xo tlakula. U nga tshuki u hundza mindzhwalo leyi pimiweke
●  Swikombiso swo layicha ku tlula mpimo eka michini yo khoma swi tirha kahle
●  Loko u chayela, swo layicha swa le mahlweni swi le ka xiyimo xo tlakuka loko xi chulula no yisiwa ehansi loko swi tele, handle ka laha swi nga vangaka nghozi, xik. eka mapatu ya mani na mani.
Pongo no rhurhumela
Hlangana na pongo ra le henhla leri nga vanga ku va u nga ha twi na switsongo ku ri hava ku lemuka hi munhu yoloye ku fikela loko nkarhi wu hundzile leswi vangaka ku mbvonga na ku fa tindleve.
Hunguta ku hlangana na pongo:
●  Hlawula michini leyi nga hava pongo kumbe tindlela loko u hlawula maendlelo mantshwa kumbe michini yintshwa
●  Pfalela michini ya pongo kumbe yo humelerisa laha ku nga na swo sivela pongo kumbe u yi veka eka tikamara to hambana
●  Hunguta nkarhi wo cincana eka ntirho
●  Laha swi fikelelaka eka 90 dB kumbe ehenhla, fungha tindhawu leti tanihi “tizoni to sirhelela tindleve” hi mimfungho ku kombisa leswaku xisirhelelo xa tindleve xi fanele ku ambariwa no vona leswaku mani na mani loyi a nghenaka eka tindhawu leti u ambala xisirhelelo xa tindleve.
Ku rhurhumela
Vuyelerisa kumbe ku tirhisa xitirho xo rhurhumela nkarhi wo leha ku fana na saha ya nketana, xo tsema tiburachi kumbe tigirayindara swi nga vanga vuvabyi byi rhurhumela mavoko (hand-arm vibration syndrome) – ntlawa wa mavabyi ku katsa no rhurhumela rintiho, ku vaviseka risinga, tihlampfana kumbe mahlangano. Swikombiso swo lemukisa swi katsa ku twa onge wo tlhaviwa kumbe u nga twi nchumu etintihweni, tintiho ti hundzuka to basa hi xirhami kumbe ti tsakama, ti landza ku khwanyala no tshukuluka.
Ku chayela titeretere kumbe michini ya swipelupelu swi nga endla leswaku mirhi wu rhurhumela kumbe wu tlula hi matimba leswi fananisiwaka na nhlana wo vava kumbe ku twa ku vava enyongeni na le tsolweni. Swikombiso swo lemukisa swi katsa ku vava no oma enhlaneni, nyongeni kumbe etsolweni endzhaku ko tirhisa teretere.
Xana u nga endla yini?
●  Tirhisa muchini lowu faneleke wa ntirho
●  Hlayisa switirho kahle, xik. swo layicha leswi nga rhurhumeriki eka tisaha ta nketana
●  Tirhisa kahle xiyimo xa xitulu xa teretere no lulamisa xiyimo xa mavhilwa
●  Famba hi rivilo leri faneleke eka swiyimo swa laha hansi, ku papalata swigojana, na swin’wana.
Ku papalata ku vaviseka eka ku hangalasa, masinga, tihlampfana na marhambu eswandleni na le mavokweni ku suka eka ku rhurhumela ka voko:
●  Pulana mintirho ku papalata ku tirhisiwa switirho swo rhurhumela
●  Hlawula switirhisiwa leswi nga na ku rhurhumela lokutsongo
●  Tirhisa ku cincanisa ntirho laha swi kotekaka no wisa nkarhi na nkarhi
●  Kufumeta swandla u nga si tirha no tshama swi kufumerile.
Maxelo
Ku hlangana na maxelo, ngopfu minseve ya dyambu kumbe ku titimela ngopfu swi nga va nghozi.
Leswi u lavaka ku swi endla:
●  Eka maxelo ya mumu ambala swiambalo swo vevuka na xidloko
●  U nga hluvuli; tola mafurha eka nhlonghe leyi nga tlhaviwaka hi dyambu
●  Langutisa ntomi, tinhlungu kumbe ku kwalala ka nhlonghe. Yana eka dokodela wa wena loko ntomi, na swin’wana swi kula, huma ngati kumbe ku nwayisa
●  Swiambalo swo tirha hi swona swi fanale ku endliwa ku suka eka malapi lawa ya endlaka leswaku miri wa vatirhi wu tshama wu omile na le ka ku hisa kahle. Ku tirha eka maxelo yo hisa no oma, swiambalo swa kahle swi fanele ku tirhisiwa ku papalata mayelana no hambanisa no pfumelela ku hefemula ka miri
●  Swiambalo swo sirhelela swo enela swi faneleku va kona laha ku nga nghozi ya ku hisa ka UV kumbe timhangu ta ntumbuluko, ku fana na swimilana swa chefu, swifuwo na ku tluleriwa.
Swifuwo
Ku khumbhana na swifuwo swi nga endla leswaku u khomiwa hi vuvabyi bya swifuwo (lebyi tluleka vanhu ku suka eka swifuwo). Swilo leswitsongo swo fana na xiborisi, switsongwatsongwana, xihanya hi swin’wana na fangi swi nga tirhisa mavabyi hi ku tluleta miri loko va swi hefemula, mita, kumbe loko swi nghena enhlongheni. Swikombiso swi suka eka swiphiqo swa nhlonghe kuta eka swo fana na swiyimo swa “mukhuhlwana” leswi nga vangaka vuvabyi bya nkarhi wo leha handle ka loko byo tshunguriwa.
Leswi u nga swi endlaka ku hunguta nghozi?
●  Hunguta nghozi yo tluleriwa hi ku hlayisa xitoko xi tshama xi ri kahle. Tlhavela mpondzo laha swi faneleke
●  Vona leswaku ku na nsivela mavabyi wa kahle. Nkarhi hinkwawo hlamba swandla u nga si dya, ku nwa kumbe ku dzaha
●  Ambala swiambalo swa nsirhelelo leswi faneleke ku fana na tihovhorolo loko u tirhana na swifuwo, ngopfu-ngopfu loko swi vabya, na swimandlamandla na fasikoti yo sivela mati loko swi endleka u tirhana na swilo leswi nga ku tlulelaka ku fana na swilo swo velekisa
●  Funengeta ku xekiwa na swilondzo hinkwaswo hi bandichi leyi nga ngheniseki mati.
Minchumu ya nghozi
Ku khumbhana na tikhemikali ta nghozi kumbe minchumu yin’wana, xik. eka swidlaya switsotswana, mirhi ya swifuwo (ku katsa dibi ya tinyimpfu), ritshuri kumbe swilo swo fana na swihalaki, ndzhope wa nkululo kumbe swinonisi; ku hefemula musi wo suka eka ku tshwa ka pulasitiki, kumbe ritshuri leri vangiwaka hi loko ku tleketliwa mbewu, swinonisi, xitiroyi, furu, ku khumbhana na ndzhope, manyoro, na swin’wana kumbe ku cheriwa hi swidlaya switsotswana kumbe dibi ya tinyimpfu, hinkwaswo swi nga vanga rihanyo ro tsana.
Swikombiso swo lemukisa swi na katsa:
●  Nyenyetseka/tsakamisa mahlo na nhompfu
●  Nhompfu leyi siviweke hi thyaka
●  Nkolo wo vava
●  Khohlola kumbe u ri hava xikhohlola
●  Tihlampfana to vava kumbe xirhami endhaku ko tirha hi furu yo tsakama
●  Tikeriwa ku hefemula
●  Ku tikeriwa eka xifuva loko u tirha, endzhaku ko tirha kumbe loko u endla vutiolori laha u hlulekaka ku tiyisela
●  Hefemula hi ku tikeriwa.
Swikombiso leswi swi nga va swa nkarhinyana eka nkarhi wa ntirho, kumbe swi nga nyanya no heta nkarhi wo leha ku fikela loko swi humelela nkarhi hinkwawo. Swi nga susumetiwa hi ku khumbhana kutsongo na swihalaki swihi kumbe swihi leswi miri wa wena wu nga swi tsakeriki, kumbe wu chava. Loko u dzaha, u hlangana na swilo leswi laha u nga vaka na swiphiqo swa xifuva.
I swa nkoka ku sirhelela wena na vatirhi va wena: Papalata ku hefemula swilo swo onha hi ku:
●  Tirhisa swilo swin’wana laha swi faneleke
●  Cinca switirhisiwa swa ritshuri leritsongo, xik. swiribyana/tiphelete
●  Pfalela swilo leswi nga na ritshuri kumbe xifafazela
●  Tirhisa vhakhumu ematshan’wini yo kukula - tirhisa xihluti xa xiyimo xa le henhla.
Hunguta ntsengo lowu u wu hefemulela endzeni:
●  Tirhisa xihumesa musi lexi nga kona, xik. loko ku hiseleriwa
●  Tirhisa swihluti swa kahle eka teretere/movha
●  Hlayisa swihluti eka swilaveko swa vaaki
●  Antswisa swo nghenisa moya eka miako
●  Ambala switirho swo sirhelela eka ku hefemula. Vona leswaku u tirhisa xipfala-nghohe kumbe xihefemulelo xa ritshuri, minkahelo kumbe tikhontheni letitsongo.
Swipfala-nghohe na xihefemulelo xi fanele nkarhi hinkwawo xi vekiwa eka ndhawu yo basa leyi omeke – u nga swi veki eka swihako kumbe swipikiri laha ku thyakeke, tindhawu ta ritshuri.
Loko u tirhisa michini ya swiharhi, nkarhi hinkwawo:
●  Hlamba leswi ku haxeke enhlongheni na le swiambalweni hi xihatla, no hlamba u nga si dya, ku nwa kumbe dzaha. U nga tirhi exikarhi ka swifuwo leswa ha ku kamberiwaka hikuva u nga tluletiwa
●  Landzelela tindlela tihi na tihi ta xihatla leti ringanyetiweke hi muaki, xik switlhavelo swa mafurha
●  Landzelela swileriso swa tilebulu, ngopfu-ngopfu leswi fambelanaka na PPE
●  Mangala timhangu hinkwato leti ehleketeleriwaka ta chefu leswaku ti ta lavisisiwa hi vuenti.
Makhomelo no byala swimilana leswi nga na tikhemikali
●  Eka makhomelo na ku byala minsinya leyi cheriweke tikhemikali ta nghozi ku heleriwa hi nkarhi wa chefu wu nga si fika, vathori va fanele ku nyika vatirhi switirhisiwa swa nsirhelelo swa vona
●  Swimilana leswi kamberiweke swi fanele ku khomiwa kahle ku hunguta ku tluleriwa. Swi fanele ku pakiwa no tleketliwa eka ndhawu yo tirhela kona hi ndlela leyi nga ta endla leswaku ku fikela swimilana swi olova, kwalaho swi endla swi olova ku papalata ku khoma swimilana ku tlula hi laha swi faneleke
●  Minkwama yo byala hi yona kumbe yo tiyelerisa loko ku tleketliwa swimilana leswi kamberiweke eka ndhawu yo tirhela kona yi fanele ku basisiwa hi ku humesiwa no hlantswiwa siku na siku.
Vuhlayiseki na vunene emintirhweni
Ku vaviseka ko tala eka vurimi na swihlahla swi vangiwa hi ku rheta, ku phijeka na ku wa. Kambela leswaku tindhawu to tirhela kona ti tshunxekile eka swirhalanganyi, ku fana na tintambhu, masaka kumbe tiphalete na leswaku ku na xivandla xo ringanela ku veka switirho na switirhisiwa. Vona leswaku muako wa wena wu tshama wu ri wa kahle, u vona leswaku laha hansi a ku vekiwi swilo swo tlula mpimo, ngopfu-ngopfu laha ku phameriwaka kona kumbe miako ya khale.
Hunguta nghozi ya ku wa, phijeka na ku rheta. U fanele u nyika leswi landzelaka:
●  Tindhawu to khoma kona eswitepisini na swikhomo leswi gongondzeriweke laha swi faneleke
●  Mphomiso wa kahle eka tindhawu to tsakama ku fana na laha ku hlantswiwaka matsavu kumbe swa ntswamba
●  Rivoni ro enela no ringanela
●  Mahiselo na matitimelelo yo enela na swihefemuri ku katsa moya wo tenga eka tindhawu to tirhela kona ta le ndzeni
●  Mimfungho ya vuhlayiseki laha nghozi yi nga humelelaka eka rihanyo naswona  vuhlayiseki byi va kona endzhaku ka loko u tekile tindlela to lawuleka leti boxiweke eka hlelelo ra hina ra nghozi.
Xilamulela mhangu na ku ponisa ka xihatla
●  Tanihi leswi swi nga toloveleka leswaku vatirhi va swihlahla na vurimi va tirha hi mintlawa leyitsongo eka tindhawu to hambana, mutirhi un’wana na un’wana u fanele ku leteriwa eka masungulo ya xilamulela mhangu. Vuleteri lebyi byi fanele ku katsa vutshunguri bya swilondzo leswi pfulekeke no pfuxiwa eka xithongwana. Eka tindhawu laha ntirho wu khumbhaka nghozi yo pyopyiwa hi tikhemikali kumbe musi, tinyoka, switsotswana kumbe ku lumiwa hi xipame kumbe timhangu tin’wana to karhi, vuleteri bya xilamulela mhangu byi fanele ku ndlandlamuxiwa hi ndlela leyi faneleke hi ku tirhisana na munhu kumbe la swi thwaseleke kumbe nhlangano
●  Switirhisiwa swa xilamulela mhangu na mabokisi leswi hlayisiwaka kahle swi fanele ku tshama swi lulamile emintirhweni naswona swi fanele ku sirheleleriwa eka ku khumbhana na swo tsakama kumbe makhukhuri
●  Swihlawulekisi swi fanele ku endliwa eka ku ponisiwa hi xihatla eka munhu loko a tshika a vaviseka kumbe ku vabya leswi lavaka mpfuneto wa swa mirhi
●  Ntleketlo kumbe ndlela ya vuhlanganisi yi fanele ku va kona entirhweni ku tihlanganisa na vukorhokeri eka mhangu ya xihatla.
Switirhisiwa swo hlantswela
Ku na nghozi ya mavabyi kusuka eka swilo leswi nga na chefu ku suka eka thyaka kumbe swikumiwa swin’wana swa xifuwo lexi nga na chefu ya swilo leswitsongo. Loko u ri na vatirhi va nkarhi hinkwawo, nkarhi wutsongo, nkarhinyana kumbe lava thoriweke swa nkarhi hinkwawo, vona leswaku ku na switirhisiwa swo wisa ku katsa:
●  Swihambukelo swo basa, leswi nghenisaka moya wo tenga
●  Ndhawu yo hlambela ya mati yo hisa na yo titimela, xisibi na mathawula (kumbe nchumu wo omisa mavoko)
●  Switirhisiwa swo khomeka swo hlantswa, kumbe swo sula mavoko swa vatirhi lava tirhaka kule na switirhisiwa swo hlamba
●  Ku cinca switirhisiwa laha swiambalo swo hlawuleka swi ambariwaka kona
●  Mphakelo wa mati yo tenga yo nwa (fungha ku ya hambanisa na mphakelo wa mati lawa ya nga nwiweki).
Ku mangala mavabyi yo fambelana na ntirho
Mavabyi man’wana laya vangiweke hi ntirho ya fanele ku mangariwa eka Ndzawulo ya Vatirhi. U nga khomiwa hi mavabyi laya mangariweke loko u tirha hi:
●  Swifuwo – mavabyi ya le swifuwo leswi hlayisiwaka ezoo ku fana na brucellosis, leptospirosis, vuvabyi byo omisa swirho disease kumbe streptococcus suis kumbe mavabyi man’wana lawa ya nga ku tlulelaka loko u tirha hi swifuwo
●  Swidlaya switsotswana - chefu hi swidlaya switsotswana leswi cheriwaka emisaveni kumbe methyl bromide
●  Swilo swa ntumbuluko – asma entirhweni leyi vangiwaka hi ritshuri ra tindzhoho kumbe switsotswana leswi tirhisiweke eka ku lawula eka ntungu wa ntumbuluko; mahawu ya n’wamapurasi/quva ra swikowakowana; kumbe vuvabyi bya rihlaya (tetanus)
●  Swilo swin’wana – ku tshukuluka ka nhlonghe entirhweni swi khumbha ku hlangana na swihalaki kumbe swidlaya switsongwatsongwana
●  Michini – vuvabyi byo rhurhumerisa voko ku suka eka ntirho wo tirhisa tisaha ta nketana, swo tsema tiburachi kumbe tisaha to tirhisa mavoko.
Mahungu hi xitalo tihlanganisi na hofisi ya senthara ya vatirhi ya xifundzhankulu ya le kusuhi:
