Vutomi bya mina, ntirho wa mina, ntirho wa mina wo hlayiseka 
Nhlangano wa vatirhi wa Misava hinkwayo lowu vuriwaka “The International Labour Organisation” (ILO) wu hamusela vuhlayiseki entirhweni tani hi migingiriko leyi endliwaka hi ku tirha vatirhi va ntshunxekile, ku ri na nsirhelelo laha timfanelo ta ximunhu ti nga hunisiwiki kambe ti tekeriwaka enhlokweni naswona vatirhi va holaka muholo wo vonaka. 
Ntirho wa kahle hi laha ku thoriweke vanhu vaxisati  na vaxinuna naswona va tirhaka va ntshunxekile, ku nga ri na xihlawuhlawu mayelana na rimbewu, ku hanyiwa hi nsirhelelo na timfanelo ta vumunhu. Nhlangano lowu wu xiyaxiya timfanelo ta vatirhi, mayelo ya vona emitirhweni, vuhlayiseki bya vona entirhweni ku katsa na vuhlayiseki bya vaakatiko lava kumekaka ekusuhi na laha ku tirheriwaka kona. 
Emisaveni hinkwayo etindhawini to tirhela eka tona vanhu va hlangana na swiphiqo mayelana na matholele hi ku languta rimbewu. Emitirhweni yo pfumala nsirhelelo no ka yi nga tumbuluxi swilo swo vonaka kumbe ntshovelo wo nyawula, miholo yo ka yi nga nyawuli, ku hunisa ka timfanelo ta vatirhi ngopfungopfu vanhu vo huma ematikweni ya lehandle lava va nga tirheki etindhawini leti sirhelekeke no ka va nga tirhisiwi hi mfanelo, ku pfumaleka ka vayimeri emitirhweni no ka va nga yingisiwi loko va vulavula, vun’we na ku hlayisana hi nkarhi wa mavabyi, ku lamala swirho na vudyuhari. 
Ntirho wa kahle hi lowu wu nga na leswi landzelaka:
Lowu humesaka ntshovelo.
Nsirhelelo wa timfanelo.
Muholo wa kahle.
Nsirhelelo wo angarhela.
Maendlelo yo hambana yo endla nchumu wun'we na mbulavurisano lowu hanyaka.
Ntirho  wa kahle wu vonaka hi loko ku thoriwa vanhu, va sirheleleka, ku tirhisiwa milawu   
ya matirhelo na loko timfanelo ta vanhu ti nga hunisiwi. 
Ntirho wa kahle hi lowu wu tswalaka mihandzu leswaku nhluvuko wa tiko wu ya emahlweni. Leswi swi na nkoka eku hanyeni ka masiku hinkwawo. 
Nsirhelelo wa timfanelo ta vanhu 
Leswi swi nga humelela loko ku endliwa leswi landzelaka mayelana na vatirhi:
Ntshunxeko wo tsarisa eka nhlangano lowu munhu yena n’wini a wu tsakelaka no ya  
emahlweni ku tekela enhlokweni timfanelo ta vanhu hi ku angarhela. 
Ku nga susumeteli vanhu ku tirha ntirho lowu va nga wu laveki.
Ku yirisiwa ko tirhisa vana lavantsongo 
Ku yirisiwa ka xihlawuhlawu hi ku hlonipha ntirho na swivandla swa vatirhi. 
Ku hlayisa nawu lowu vuriwaka (ILO Convention No. 182, South Africa) lowu tiyimiseleke ku endla xin’wana na xin’wana ku teka matsambu yo sirhelela vana leswaku va nga tirhisiwi va ha ri vantsongo. 
Nsirhelelo wa rixaka
Afrika Dzonga yi le ku cinceni mayelana na ku tirhisa vanhu vo huma ematikweni ya lehandle. Vatirhi vo huma ematikweni ya lehandle a va tirhisiwi hi mfanelo, na mukhuva lowu va thoriwaka ha wona a wu fanelanga, laha va susumetiwaka ku tirha ehansi ka ntshikilelo, va hava na tindlu ta kahle to etlela eka tona, a va sirhelelekanga hi mfanelo naswona timfanelo ta vona ti hunisiwe ngopfu.
Hi fanele ku tumbuluxa tipholisi, hi tiyisa milawu, matirhisele ya yona, tindhawu to ti tirhisa eka tona na maendlelo lamanene yo thola vatirhi vo huma ehandle. 
Mbulavurisano wa vanhu
Leswi swi katsa mimbulavurisano yotala, ku vutisana kumbe ku lava ku tiva swo karhi exikarhi ka vatirhi na vayimeri va leka mfumo na vayimeri va vatirhi na vathori va vona, timhaka leti khumbaka vatirhi hinkwavo hi ku angarhela mayelana na swa timali na tipholisi ta matirhelo. Leswi swi nga endleka loko ku ri na mbulavurisano wo pfuleka na vuxaka exikarhi ka vatirhi na varhangeri emitirhweni(kumbe vayimeri va vatirhi hinkwavo) handle ko kongomana no tengisana na mfumo hi xiviri. Leswi swi nga humelela eka ndzawulo ya tiko hinkwaro kumbe ku ya hi tindhawu to hambana to tirhela eka tona kumbe hi ku hlanganisa leswimbirhi. Leswi swi nga endliwa etindhawini to tengisana no vulavurisana hi swa timali eka ku yimela rixaka hinkwaro kumbe eka tindzawulo ta xikaya. Ku nga va vanhu va vutshila etindhawini to karhi kumbe va hlangana hinkwavo.
Xikongomelonkulu xa mhaka leyi i ku endla eswaku vanhu va kota ku vulavurisana hi ku akana hi ndlela ya xidemokirasi exikarhi ka swirho swo hambana emitirhweni. Mbulavurisano lowu tswalaka mihandzu wa swi kota ku lulamisa swiphiqo mayelana na swa timali na swin’wana leswi khumbaka vatirhi, ku hlohletela mafumele ya kahle, ku endlela leswaku ku va na ku rhula leswaku matirhele ya swa timali ya ta tswala mihandzu. 
Ya nga fikeleriwa hi ndlela yihi matirhele lamanene
Dyondzo na Vuleteri i mfanelo ya munhu wun’wana na wun’wana. Ku teka mayendzo lawa vanhu va nga dyondzisiwaka hi mhaka ya matirhele hi swin’wana leswi swi seketeriwaka hi tipholisi ta ntirho na ta vutumbuluxi na mahakelelo yo hambana mayelana na swa timali. Loko swi ri tano vuleteri na dyondzo hi leswi swi seketeriwaka hi mfumo na vatirhi hi voxe. Mhaka yo teka rendzo dyondzo a yi ngo to pfuneta eka matirhele lamanene entirhweni masiku hinkwawo ntsena kambe yi ta pfuneta leswaku vatirhi va kula evuton’wini bya vona tani hi xitirhisiwa lexi akaka, xi humelerisa vanhu ni le ka rixaka hinkwaro. 
A swa ha alovi ku tumbuluxa no tswala ntshovelo wa kahle, leswi swi vangiwa hi leswi ku nga ha riki na vuleteri byo hlawuleka emitirhweni. Nkateko wo va na vanhu lava va nga dyondzela kumbe va nga leteriwa ku antswa eka ntirho lowu va wu tirhaka wu lawula hi mukhuva lowu tiko ri hlayisaka vanhu lava rona ri nga va letela emitirhweni khale ku kota ku endla ntshovelo wa kahle ku ya hi ntirho wolowo. Swi na nkoka leswaku vanhu lava va nga leteriwa va nyikiwa swivandla swa kahle emitirhweni leswaku bindzu ra ntirho lowu ri ta kota ku ndlandlamuka handle ka swona ku to kokeriwa endzhaku swi nga vonaki leswaku ku endliwa yini hikokwalaho ka mpfumaleko wa ntshovelo wo antswa emitirhweni. 
Swi na nkoka ku letela vanhu hikuva leswi swo fana na ku hlayisa xikhwama xa khampani, mitirho ya kahle yi fanele ku nyikiwa vanhu. Ku letela vatirhi swi pfuna leswaku swikongomelo swa khampani yeleyo swi fikeleriwa. Ku thola vatirhi va xinuna ku hlanganisiwa na vaxisati swi endla leswaku vuleteri na byona byi nga voyameli etlhelo rin’we, leswi swi ta endla leswaku na vona va xisati va thoriwa eka swivandla swa le henhla.
Hi ku komisa , loko swi kongomelo swa khampani swi fikeleriwile swi ta vonaka eswikandzeni swa vatirhi. Va tirha va langute emahlweni na vumundzuku lebyinene; swiyimo swa swivandla swa vona kwala ntirhweni; ku endla leswaku swa ntirho na mahanyelo ya lemindyangwini swi fambisana kahle, ku nghenisa vana va hina swikolo no va kutsula eka ku thoriwa emitirhweni va ha ri vantsongo. Leswi swi nga vangiwa hi ku ringanisiwa ka vanhu va rimbewu ro hambana emitirhweni leswaku va ringana, ku pfumelela no nyika vavasati nkarhi wo kombisa leswaku va nga endla leswi nga endliwaka hi vavanuna no kota ku tiyimela hi voxe evuton’wini. Leswi swi katsa na vutshila bya hina byo kota ku tiendlela swilo, no hundzela emahlweni hi nga siyiwi hi nkarhi mayelana na ku cinca loku ku nga kona namuntlha ku ya hi macincele ya thekinoloji.
Leyi hi yona ndlela yo ndlandlamuxa vutshila bya hina mayelana na swa timali, ku teka xiave eka rifuwo leri na hina hi nga ta vula leswaku i ra hina ku tlula ku vona wonge hina a hi faneriwi hi leswinene kambe swi fanele vanhu vo karhi handle ka xihlawuhlawu. Leswi swi kombisa leswaku na hina hi na xiave xo humesa mavonelo ya hina emitirhweni na letikweni. Leyi i ndlela ya kahle yo huma laha hi pfaleriweke kona ku katsa na vutshila bya hina kutani hi humela erivaleni. Eka lavotala leyi hi yona ndlela yo titsavula evuswetini kasi eka van’wana i ndlela yo humesa vutitwi lebyi hi nga na byona mayelanan na mahanyelo ya masiku hinkwawo ku katsa no ova xikatsa xin’we xikan’we na van’wana vanhu.Eka vanhu hinkwavo etindhawini to hambanahambana, leswi swi endla leswaku ndzhuti wa ximunhu eka munhu wun’wan na un’wana wu sirheleleka mayelana na ntirho lowu a wu tirhaka no tinyungubyisa hi wona.
Ntirho lowu sirhelelekeke
Nawu wa Vusirheleleki emitirhweni na Nhlayiso wa ‘The Occupational Health and Safety Act No. 85 of 1993’, wu vula leswaku ku na swilaveko swo tala swo sirhelela vatirhi emitirhweni ya vona.
Hi nkarhi lowu vatirhi va thoriwaka hi wona, mutirhi a nga va waxinuna kumbe waxisati a nga fanelanga ku tikuma a ri ekhombyeni ro tirhela laha ku nga na khombo. Nawu lowu wu ya emahlweni wu ku: “Mutirhi wun’wana na wun’wana u fanele ku humesa ntshovelo wa kahle no hlayisa ntirho wa yena hi vukheta. Leswi swi vula leswaku vanhu va fanele ku tirha laha va sirhelelekeke kona. Lexi i xiboho eka muthori wun’wana na wun’wana ku vona leswaku vatirhi va yena va tirha endhawini leyi va sirhelelekeke ntsena. Nawu lowu a wu vuli swona leswaku muthori u fanele ku ehleketa leswi emilorhweni ya yena kambe hinkwaswo leswi a faneleke ku swi endla swi longoloxiwe kahle eka xiyenge xa 8(2) lexi kongomaka hi ndlela leyi::
Handle ko tumbeta kumbe ku endla xihundla mayelana an matirhele ya vatirhi (1), maendlelo ya mitirho ya angarhela leswi landzelaka:
Ku fanele ku landzeleriwa swiletelo swa matirhele, ndhawu na switirho swi fanele swi va leswi nga xungetiki vutomi bya vatirhi, swi fanele ku hlayisiwa hi vukheta.
Nongonoko wa mahlayisele ya ndhawu wu fanele ku landzeleriwa hi mfanelo ku papalata tinghozi kumbe ku veka vatirhi ekhombyeni. Va fanele ku xaveriwa swo tisirhelela hi swona loko va ri entirhweni. 
Longoloxa  hi ku kongoma leswi swi faneleke ku endliwa kwala ntirhweni ku hunguta tinghozi leswaku ku ta va na mihandzu ya kahle, ku tirha hi ku olova, switirhisiwa swi khomeka hi vukheta, nhlayiseko wa switirhisiwa ku katsa na mayele ya vona entirhweni na matirhisele ya vona ya switirhisiwa swa khombo.
Hlamusela hi vuenti switirhisiwa leswi nga na nghozi eka vatirhi leswaku vanhu va nga vaviseki kwala ntirhweni mayelana na leswi va tirhaka kumbe ku tumbuluxa swona tani hi vutshoveri bya feme. Vatirhi va fanele ku khoma switirhisiwa va ntshunxekile ehandle ko tirha va karhi va chava leswaku va nga tshuka va vaviseka. Loko ko tshuka ku ve na swin’wana leswi va faneleke ku swi tekela enhlokwen,i vatirhi va fanele ku tivisiwa ka ha ri na nkarhi leswaku va kota ku tiva leswaku hi wihi nchumu lowu wu nga xungetaka vutomi bya vona, ku nga va ndhawu leyi va tirhaka eka yona, switirhisiwa swihalaki swo vanga ndzilo kumbe michini leyi va yi tirhisaka. Mutirhi wun’wa na wun’wana u fanele ku vona leswaku a nga endli swin’wana leswi nga vangaka khombo eka vatirhi van’wana. 
Tivisa vatirhi mahungu hinkwawo ku katsa na swiletelo leswi fanelek ku landzeleriwa, vuleteri na vurhangeri tani hi swilo leswi swi nga swa nkoka laha ku tirhiwaka kona eka vanhu hinkwavo lava va tirhaka kwalaho.
U fanele u kambela loko vathori hinkwavo va landzelela nawu wa matholelo na matirhelo naswona va wu tiva hi vuenti nawu lowu ngopfu laha ku tirhisiwaka switirhisiwa swo fana na michini leyii nga tshukaka swi vanga khombo.
Tshikilela matirhelo ku ya hi milawu leswaku vatirhi va ta kota ku tirha va ntshunxekile ehandle ka swixungeto swo karhi.
U fanele ku teka vutihlamuleri byo vona leswaku michini leyi yi tirhisiwaka yi tshama yi karhi yi kamberiwa hi mukamberi loyi a dyondzeleke ku kambela michini yeleyo naswona u tiva kahle makhombo na tinghozi leti ti nga tshukaka ti humelerile naswona vatirhi va fanele ku tiva leswaku na vona va na vutihlamuleri byo papalata tinghozi hi ku tekela enhlokweni no hlayisa swiletelo swa muthori hi laha a va hlamuseleke matirhele ha kona.
Vathori hinkwavo va fanele ku tsundzuxiwa hi leswi va languteriwaka ku endla swona ku ya hi xiyenge xa 37(1) xa nawu.
Nawu wu ya emahlweni wu hlamusela leswaku ku fanele ku tshama ku ri na mbulavurisano exikarhi ka muthori na muthoriwa ku tsundzuxana matirhele ya kona ya munhu yoloye hi ndlela leyi:
Mutirhi un’wana na un’wana u fanele ku tirha:
U fanele ku tihlayisa hi vukheta loko a ri kwala ntirhweni na leswaku migingiriko ya yena yi nga tshuki yi vangela van’wana tinghozi. Ntirhisano na vatirhikukobye swi endla leswaku matirhele ya tsakisa.
Mayelana na ntirho wun’wana na wun’wa lowu wu kongomisiweke eka mutirhi wo karhi ku ya hi nawu, swi kahle ku vulavurisana na yena mutirhiyoloye leswaku ntirhoi wu nga tshuki wu hambukisiwa wu endliwa hi ndlela yo ka yi nga ri yona.
Munhu wun’wana  na wun’wana u fanele ku landzelela swiletelo swa ntirho wa yena leswaku a ta kota ku tirha a sirhelelekile ku ya hi laha muthori a swi lavaka ha kona.
Loko mutirhi o tikuma a ri eka xiyimo lexi xungetaka vutomi bya yena, u fanele ku anghwetla a tivisa mulanguteri kumbe muthori wa yena kumbe a tivisa vayimeri va vatirhi va kwala ntirhweni leswaku swi nga endli wonge vanhu van’wana a va fanelanga ku tivisa loko ku nga tshuka ku ve na khombo kumbe nghozi.
Loko mutirhi o tikuma a ri eka xiyimo xexo xo xungeta rihanyu kumbe vutomi bya yena kumbe a vaviseka u ta fanela ku hatlisa a ya tivisa muthori wa yena kumbe un’wana  loyi  a nga murhangeri kumbe mulanguteri wa yena a nga si chayisa entirhweni ehandle ka loko ko va na swin’wana leswi nga tshukaka swi n’wi siverile ku endla tano. Hambiswiritano u ta fanela ku endla tano hi ku hatlisa. 
Xitsongwatsongwana xa HIV na AIDS
Xitsongwatsongwana xa HIV na AID i ntungu lowu xungetaka tiko ra Adrika Dzonga hi ndlela yo hlamarisa swinene. Wu xungeta vutomi bya vatirhi na vathori va vona hikokwalaho wu debyisaka matirhele ya vatirhi yo yisa ikhonomi ya tiko emahlweni.
Vukona bya xitsongwatsongwana byi kavanyeta vutumbuluxi na vutshoveri, ku engeteleka ka swilaveko swo pfuneta vatirhi mayelana na swa timali, ku luzekeriwa ka tikhampani, matirhele ya vatirhi ya tsotsomba hikokwalaho ko cincana ku nghena no huma eswibedlele, ku xwa emitirhweni no pfumala matikhomele lamanene. Leswi na swona swi lolohisa makulelo ya ikhonomi na makulelo ya wona hikokwalaho ko tshembela eka vanhu vantsongo leswaku va kurisa ikhonomi ya tiko.  
Mfungho wa HIV na AIDS
Mukhuva lowu vanhu lava va nga na xitsongwatsongwani va funghiwaka hi wona hi vanhu lava va nga hava xitsongwatsongwana swi vanga ntshikelelo eka vanhu laha van’wana va helelaka va tisunga, van’wana va hlangana nhloko va hetelela va dlawa hi ntshikelelo wa mavabyi ya miehleketo hikokwalho ko ehleketa ngopfu hi nchavo wo engheniwa hi xitsongwatsongwana lexi. Mfungho lowu na xihlawuhlawu lexi kongomisiweke eka vatirhi lava byeriweke hi vukona bya xitsongwatsongwana emirini ya vona swi hetelela swi endla leswaku va hlongoriwa emintirheni. 
Nawu lowu vuriwaka Employment Equity Act (EEA) hi Xinghezi wu yirisa maendlelo yo hlongola vatirhi lava va ngheniweke hi xitsongwatsongwana xa HIV na AIDS. Nawu lowu wu lwisana no kambela vatirhi hi vathori va vona ehanlde ko kuma mpfumelelo wa nhlangano wa vatirhi wa ‘Labour Court’..
Mfuwo wu ringeta matshalatshala yo tala ku lwisana na xitsongwatsongwana xa HIV hi ku tirhisana na minhlagano yo tala kutani va nyika vanhu swiletelo swa mahanyelo lawa ya amukelekaka yo endla leswaku ntungu lowu wu nga hangalaki hi xihatla. Ku endliwe na milawu yo tala yo ringeta ku lawula ntungu lowu. 
Ku tumbuluxiwe xiletelo lexi vitaniwaka ‘The Technical Assistance Guidelines’ (TAG) lexi xi nga ta langutana na leswaku milawu mayelana no lwa na ntungu lowu ya landzeleriwa. 
Swilaveko swa nawu hi leswi landzelaka.
Ku sivela xihlawuhlawu na ku vumba vuxaka emitirhweni.
Ku kambela vanhu exihundleni na mabyelelo ya vona ya mimbuyelo endzhaku ko kamberiwa.
Ku kambela vuhlayiseki emitirhweni
Ku ririsiwa loko munhu a tshika a hlasela hi xitsongwatsongwana loko a xi kume hikokwalaho ka ntirho wa yena
Ku vuyeriwa entirhweni
Ku hlongoriwa no yisa swivilelo
Nongonoko wo lawula Xitsongwatsongwana xa HIV na AIDS
Xiletelo xi  kongomisiwe eka ku lawula xitsongwatsongwana xa HIV na AIDS emitirhweni laha ku  katsaka leswi landzelaka:
Swinawana swo landzelela no hlamula swivutiso mayelana na HIV na AIDS
Malawulelo ya HIV na AIDS emitirhweni
Matirhisele ya xiletelo.
Nongonoko wo sivela ku haxeka ka HIV na AIDS wu katsa leswi landzelaka:
Migingiriko yo lemukisa vanhu
Minongonoko yo pfuneta ku hlamula swivutiso swa vanhu lava nga HIV na AIDS (VCT) 
Ku dyondzisana hi vuntangha
Ku leteriwa ka varhangeri 
Ku hangalasiwa ka tikhondomu na makumele na matirhisele ya tona
Malawulelo yo haxeka ka mavabyi ya tingana lawa y avuriwaka (STD) 
Malawulelo ya ntluletano wa mavabyi.
Xiphiqo xo lwa na ntungu lowu a xi kongomisiwanga eka vanhu vo karhi kambe xi kongomane na vanhu hinkwavo ku katsa lava va nga tluletiwa xitsongwatsongwana lexi na vanhu lava maxaka ya vona va nga na xona. Hambi munhu u na xitsongwantsongwana kumbe a nga na xona a nga ha khumbeka naswona hi khumbeka hinkwerhu misava hinkwayo. Vanhu lava va nga na vuswikoti bya lehenhla va siveriwa ku tirha hi vutshila hikokwalaho ka ntungu lowu. Hi nga humelela loko vanhu hinkwavo vo lwa nyimpi leyi va nga susumeteli minhlangano yo karhi ntsena ku endla tano. 
Word count: - 2, 180
