Palamende na ku Thoriwa ka Vatirhi hi ku Tirhisa Vayimeri

XANA KU THORIWA KA VATIRHI HI KU TIRHISA VAYIMERI I YINI?

Ku thoriwa ka vatirhi hi ku tirhisa vayimeri i ku kumelana vatirhi va nkarhinyana hi munhu kumbe bindzu ku ya eka munhu un’wana kumbe bindzu ku vuyeriwa hi hakelo. Muyimeri eka ku thoriwa ka vatirhi i munhu kumbe bindzu leri nyikaka vukorhokeri lebyi.

Ku thoriwa ka vatirhi hi ku tirhisa vayimeri swi fana ni leswi eka nkarhi wa sweswi swi vuriwaka Vukorhokeri bya Ntirho wa Nkarhinyana (TES). Ku ve ni ku tlakuka lokukulu eka xiyenge lexi etikweni hinkwaro. Xin’wana xa swikombiso swa le ku sunguleni swa TES na ku thoriwa ka vatirhi hi ku tirhisa vayimeri swi humelele eka swa vurimi hikuva van’wamapurasi a va lava vatirhi vo engetela hi nkarhi wa ntshovelo. Hikokwalaho vatirhi van’wana na van’wana a va thoriwa na ku hlongoriwa hi n’wamapurasi hi ku ya hi swilaveko swa yena swa nguva. Endzhaku, vayimeri eka ku thoriwa ka vatirhi va nghenerile ku nyika vukorhokeri bya swipano swa vakheleri, kumbe vatshoveri. Ntlakuko wa xihatla eka xiyenge xa TES endhawini ya mintirho ya maxinguvalawa wu fambisiwa hi ku laveka loku tlakukeke ka tiphathene leti cincacincaka ta ntirho, ku katsa, xikombiso:

Ku xwa ka vatirhi, swa minkarhi yo koma kumbe yo leha (leyi tiviweke ka ha ri ni nkarhi)
Ku cinca ka tinguva loku lavekaka eka swikumiwa
Ku laveka ka nkarhinyana ka vatirhi lava nga ni vuswikoti byo kala

Ku ni nawu lowu nga ni nkucetelo eka indastiri ya ku thoriwa ka vatirhi hi ku tirhisa vayimeri. Hambileswi ku nga hava munhu loyi a sindzisiwaka ku thoriwa hi ku tirhisa muyimeri eka ku thoriwa, hambiswiritano, hi ntolovelo vanhu lava nga ni vuswikoti bya le hansi ku fana ni vatirhi hi tinguva va le mapurasini, swi nga va tikela ku kuma ntirho handle ko tirhisa vayimeri eka ku thoriwa.

XANA HI WIHI NAWU LOWU NGA NI NKUCETELO EKA KU THORIWA KA VATIRHI HI KU TIRHISA VAYIMERI?
Nawu lowu nga ni nkucetelo ehenhla ka ku thoriwa ka vatirhi hi ku tirhisa vayimeri wu katsa:
Nawu wa Timhaka ta Vatirhi
Nawu wa Masungulo wa Swilaveko swa Ntirho
Nawu wa Ndlandlamukiso wa Swikili
Nawu wa Ndziriso wa ku Vaviseka ka le Ntirhweni na Mavabyi

Nawu wa Timhaka ta Vatirhi wa 66 wa 1995

Nawu wa Timhaka ta Vatirhi wu longoloxa swipimelo na swilaveko swa vukorhokeri bya nkarhinyana bya ntirho. Wu lulamisela ku kontirakisana ni vayimeri eka ku thoriwa. Hi ku ya hi nawu lowu, tlilayente na muyimeri eka ku thoriwa va fanele va landzelela milawu ya timhaka ta vatirhi. Tanihi le ka bindzu rin’wana na rin’wana, vayimeri eka ku thoriwa va nge papalati muxaka wihi kumbe wihi wa nawu wa vatirhi.



Nawu wa Masungulo wa Swilaveko swa Ntirho wa 75 wa 1997 (BCEA)

Nawu lowu wa Masungulo wa Swilaveko swa Ntirho (BCEA) wu veka swilaveko leswi kotekaka ku va vathori va swi fikelela loko va endla kontiraka ni vatirhi. Kontiraka yin’wana na yin’wana leyi sayiniweke exikarhi ka muthori ni mutirhi a yi fanelanga ku hambuka BCEA.

Nawu wa Ndlandlamukiso wa Swikili wa 97 wa 1998
Nawu wa Ndlandlamukiso wa Swikili wu lava munhu un’wana kumbe bindzu leri ri navelaka ku nyika vukorhokeri bya swa mintirho ku va ri tsarisiwile. Vanyiki va vukorhokeri bya swa mintirho, xikombiso vayimeri eka ku thoriwa ka vatirhi va nga tsarisiwa ntsena loko va fikelela swilaveko leswi vekiweke tanihilaha swi longoloxiweke hakona eka Nawu.

Nawu wa Ndziriso wa ku Vaviseka ka le Ntirhweni na Mavabyi wa 130 wa 1993
Hi ku ya hi Nawu lowu, vatirhi va fanele ku rilisiwa eka vulema / ku vaviseka kun’wana na kun’wana loku va hlanganaka na kona kumbe mavabyi man’wana na man’wana lawa va ya kumaka hikwalaho ko endla mintirho ya vona. Nawu lowu wu tlhela wu pfumela ndziriso loko ku tshuka ku va ni rifu leri vangiwaka hi ku vaviseka koloko kumbe mavabyi.

TIMHAKA TIN’WANA TA NKOKA MAYELANA NI KU THORIWA KA VATIRHI HI KU TIRHISA VAYIMERI
Vayimeri eka ku thoriwa va vula leswaku vona a hi vathori, kambe i titlilayente ta vona leti va ti nyikaka vukorhokeri hi tona vathori xik. van’wamapurasi. Hi tlhelo rin’wana mabindzu lawa ya tirhisaka vukorhokeri bya vayimeri va vula leswaku vayimeri i vathori va vatirhi. Leswi swi vangile nsohensohe eka vatirhi lava tikumaka va ri eka min’on’orisano leyi.

Vatirhi lava thoriweke hi ku tirhisa vayimeri eka ku thoriwa va nga ha tikuma va ri enxungetweni loko va vaviseka entirhweni. I mani a byarhaka vutihlamuleri eka timhaka leti yelanaka ni rihanyu na nhlayiseko na timhaka leti yelanaka ni ndziriso?

Hambileswi ku thoriwa ka vatirhi hi ku tirhisa vuyimeri swi nyikaka swivandla na minkarhi leyi pfulekaka ya ntirho eka vatirhi va nkarhinyana, swipfuno swa ntirho wa nkarhinyana swi nga va ehansi eka swipfuno leswi nyikiwaka vatirhi va nkarhi hinkwawo ku fana ni livhi, muholo na phexeni.

Vatirhi va nkarhinyana hi minkarhi yo tala va boheka ku sayina ntwanano wa loko ku ri hava ntirho, ku hava muholo lowu nga ni swipfuno swintsongo eka swa vatirhi va nkarhi hinkwawo.

PFHUMBA RA NTIRHO WA KAHLE: XANA RI KHUMBA YINI?
Nhlangano wa Matiko ya Misava wa Vatirhi (ILO) na swirho swa wona wu vumbile khonsepe ya Ntirho wa Kahle. Swirho swi katsa mimfumo, vathori na minhlangano ya vatirhi. ILO yi seketerile Ajenda ya Ntirho wa Kahle ku sukela hi 1999. Xikongomelonkulu xa Ajenda i ku humelerisa nhluvuko na ku lwa ni vusweti.

Ntirho wa Kahle yi vulavula hileswi vanhu va langutelaka ku swi fikelela evuton’wini bya vona byo tirha. Yi simekiwile ehenhla ka ku twisisa leswaku ntirho hi wona xihlovo xa nxiximeko wa vumunhu, ku katsa ni swivandla na minkarhi yo ringana ya na makhomelo ya vavanuna hinkwavo na vavasati.

Xikongomelonkulu xa ntirho wa kahle i:
ku va mutirhi un’wana na un’wana a va ni muholo lowu n’wi pfumelelaka ku hanya vutomi bya kahle
ku va ni nkarhi wo ringanela wo tihluvukisa wena nwini
ku va minhlangano ya vatirhi yi pfumeleriwa ku va ni rito eka timhaka ta ntirho

Ajenda ya Ntirho wa Kahle yi fikeleriwa hi swikongomelo swa mune swa magoza ya nkoka:
Ku tumbuluxiwa ka mintirho
Ku tekela enhlokweni na ku sirheleriwa ka timfanelo entirhweni
Ku ndlandlamuxa nsirhelelo wa vanhu, h.l. ku va vavasati na vavanuna va va ni ntirho lowu rilisaka
Ku humelerisa mbhurisano na maololoxelo ya swiphiqo, h.l. ku nyika mihlangano ya vatirhi xiave xa nkoka xo sivela nkwetlembetano entirhweni

Hi tihi tiidastiri leti khumbekaka hi ku thoriwa ka vatirhi hi ku tirhisa vayimeri?

Tiindastiri leti khumbekaka swinene hi hi ku thoriwa ka vatirhi hi ku tirhisa vayimeri hi leti:
Vuaki
Vatirhi va le makaya
Vatirhi va le mapurasini
Vunjoveri bya tinhlampfi
Swakudya na swakunwa
Tinsimbhi na vunjhiniyere
Indastiri ya swa mimovha
Ku xavisa



Palamende na ku thoriwa ka vatirhi hi ku tirhisa vayimeri 
Hi ku fambisana ni ntirho wa Palamende wo fambisa njhekanjhekisano wa vanhu eka timhaka ta nkoka ta tiko, Palamende yi lava ku twa mavonelo ya vanhu lava nga ni xiave, ku katsa ni minhlangano ya vatirhi, vaakitiko na vayimeri eka ku thoriwa eka timhaka ta ku thoriwa ka vatirhi hi ku tirhisa vayimeri.

Va na xiphemu xa swona!
Nghenelela eka ku twa mavonelo na wena u twiwa, kumbexana u rhumela swibumabumelo eka:
Matsalana wa Komiti, Albertina Kakaza
PO Box 15, Parliament, Cape Town 8000 kumbe riqingho (021)403 3765, fekisi: 086 694 3529 kumbe imeyili: akakaza@parliament.gov.za



XIVONO

Ku aka Palamende ya vanhu leyi tirhaka na ku fikelela swilaveko swa vanhu, naswona leyi fambisiwaka hi xikongomelo xo fikelela risima ro antswa ra vutomi bya vanhu hinkwavo va Afrika Dzonga. 

Yi humelerisiwile hi Hofisi ya Dyondzo ya Vanhu, Vukorhokeri bya swa Vuhlanganisi bya Palamende
Yi hlohloteriwile hi vanhu

Endzela Webusayiti ya Palamende www.parliament.gov.za, Riq: 021 403 2911, Fekisi: 021 403 3817







 



