Tintfombi
Langa limbe batsi bahleti neninatala babona loku lokunguNtfombitodvwa kulala libutse.
Tintfo tase ticala kuba lukhuni lapha emtini waLushawulo. Kwakungasekho kahle kubhobokelana ebafatini baLushawulo. Nome kunjalo kodvwa LaMagagula wajinge wakhombisa inhlitiyo lenhle. Letinye tintfo abetsi nome ativa kubantfu bangaphandle angete atinaka. Abengafuni futsi kutsi lemphehla yendlulele nakubantfwana.
“Pho labadzala balapha ekhaya bayephi?” sekubuta lendvodza leyayiloku ibindzile. Kuphendvule munye kulabo labakhudlwana asho kutsi bonina basemasimini babashiye basageza.
Lelijaha lakaLaHlophe kwakunguLushawulo libito lalo. Bekalijaha emajaheni Lushawulo. Ngelibala abengamunwe. Abengamudze kantsi nakulabafisha abengabalelwa. Abesho ngelihwancakati lakhe lokwakubonakala nje kutsi uma angete ashefa kungaba ngumahlekehlatsini lucobo. Titfo takhe tatisho ngemaphama, kutenina. Umuntfu loke wabona unina, abengeke afunisele kutsi Lushawulo utalwa ngubani, yayimangalisa indlela labefute ngayo unina amdvuna.
“Awu, ingabe sisabonana nani Mntungwa ngalemihlola yalapha ekhaya kakho. Imphela sesesaba nekukubuka tsine bantfu bakulendzawo,” kusho yena Nyoni.
Umbuto 2
“Ugabatisa emagonso ngobe mine ngite. Asati ngobe ulala ungatsi ufile.” Usho nje phela abengabesukeli emini ngenca yematubane, abesavele alindze kona kuhlwa kubabutse. Futsi abebatfola kahle batsite cu ngeyekutalwa isudu, avele naye atikholise agcine lapho afuna khona.
Umnyovu lonzenge – yintfombi lenelukhalo loluncane
“Nasi sigici babe,” kusho LaMagagula aphuma edladleni aphetse sigodvo lesase sashona tintfuli nje ngenca yekutsi sase singasahlali muntfu. Empeleni kwase kuyintfo yekudlala bantfwana ngobe bona bangati kutsi sigici semnumzane yintfo lehloniphekile. Wagoba sidziya sakhe watsi kusesulasula emva kwekutsi asacale wesula lutfuli ngemshanyelo.
“Sekukatsatfu ngiphupha ngibona Lushawulo eta ahamba nemuntfu wesifazane lomeme umntfwana.” Ative setigcwele emehlo njalo abheke phasi atesule. “Lokuyaye kungivise buhlungu kakhulu kutsi ngiye ngitsi ngisabuke bona bese ngibona wena sewungifulatsela sewuhlangabeta bona, ngisale ngimile ngisonge tandla, ngikhala. Lapho-ke ngiye ngiphaphame sengikhala ngemphela.” Asho abibitseka, titsi hushu tinyembeti manje.
“Sesitawubonana ntsambama nangibuya.” Washo ahlaba umnyango asaphuma agijima amlole abuka sikhatsi. Tintfombi wavuma ngalelincane ngobe abengakawalindzeli nani emagama lanjena. Yena nje kwakumenele kutsi avuke abambe lete ngayo. Enhlitiyweni yakhe lacala kubuya kancane litsemba lebeselikadze limphelele. Abesatibona nje asayinhlekisa esigodzini sakubo. Abetsi nakacabanga batali bakhe ngelihlazo labafake kulo, afise kungatsi anganyamalala angatiwa nekutsi washonaphi. Lowo mcabango wawufika uciniswe ngulabekubone ngayitolo kusihlwa. Intfukutselo yaLushawulo yamenta watibona asayincunjana lapha ngaphandle asabindze kokuphela. Abebuya atidvudvute ngekutsi kuncono kona kufela etiveni kunekubuyela ekhaya kubontsanga yakhe nalelihlazo labesangilo.
Intfombi yaHlophe yaphuma kanjalo icoshwa ngematfumb’ ayo. Yayingati lapho iyawulala khona kodvwa yase iphumile ekhaya layo. Noko yasale yatitjela kutsi lisu lelitawutidala lona.
“Yebo Mntungwa, sibona nine nebakitsi kadze sanigcina bo,” sekuphendvula Tintfombi adliwa ngemahlonyana.
•Kuhamba kwakhe aya eJozi kuyawufuna umsebenti.
“Ndvodzana yami, asale siya endlini Mntungwa. Khohlwa ngiko konkhe losekwentekile usale sewubuka likusasa netalo.”
“Sanibona bantfu beJozi,” kubingelela LaMagagula ngalelibandzako naleligcwele lunya nenzondo.
“Natsi sikhona lokunani Mntungwa, imikhuhlane leseyabangemahlalakhona singete sayitsini.” Naloku bakhuluma nje solo akahlaliseki Lushawulo. Ingani phela naleso sigicana labamnike sona nakangena ubeke sibunu sinye nakuso.
“Nine bafati nihlushwa sikhwele nje kuphela,” kusho Lushawulo etama kutiba lendzaba.
Malangwane akagcinanga ngekubhala tincwadzi temibhalo kuphela, kodvwa wachubeka watimbandzakanya nasekubhaleni tincwadzi telulwimi lwesiSwati letifundvwako etikolweni. Njengalena letsi Letfwese. Waphindze waba ngulomunye walabebahumusha emagama eSayensi, iTheknoloji nalokunye ayiswe esiSwatini. 
•	Sibekandzaba Loku kusho sikhatsi nendzawo lekhetfwe ngumbhali kutsi indzaba yenteke khona. Nangabe indzaba ibhaleke kahle, kufanele tigameko tibumbane nendzawo kanye nesikhatsi letenteka kuso. Kulenoveli nje imikhuba leyentiwa nguLushawulo eJozi ngiyo kanye levame kwenteka kuleya ndzawo lapho indvodza ikhohlwa umkayo ngobe seyinalomunye esilungwini. Naloku lokwenteka emakhaya kubumbene kahle nalendzawo nesikhatsi lapho simo senhlalo sibita kutsi emadvodza ayosebenta ekudzeni.
Sehluko 10 ................................... 49
Ekubuyeni kwaTintfombi ekhaya kubo wakhandza kutsi Lushawulo sevele uyibophile imitfwalo. Phela abebophe konkhe kwaTintfombi kanye nebantfwana. Balala laba linye kwasa wamtjela kutsi indlela ibovu kuyiwa ekhaya kanye nebantfwana. Tintfombi akabanga nawo nemlomo ngendlela abetfuke ngayo. Noma abengakhulumi kodvwa munye umbuzo lawubuta kwekutsi utawuhlalaphi yena nebantfwabakhe ngobe angenandlu nje. Imphendvulo layitfola khona lapho yamenta wangafuna kuphindza abute lutfo ize ibhodle kuLushawulo. Yebo, abebonile kutsi LaMagagula akazange akujabulele kufika kwakhe, kodvwa wanconota kuyawuhlala naye kunekutsi angachubeka ahlale naLushawule lapha eJozi. Intfo latidvudvuta ngayo kwekutsi uninatala abekhombise kumtsandza ngesikhatsi efika.
1.5 	Kuliciniso ngobe LaHlophe wamtsandza angamati Tintfombi kantsi uva kutsi bobabili banemikhuba lemibi. Phela LaHlophe kulendzawo weta ngobe waganga watala ligoya emtini waKhumalo wase uyakhishwa ekhaya. Naye tintfombi abehleti esilungwini naLushawulo, kodvwa ngenca yekutsi abese utala ligoya emkhatsini webantfwana baLushawulo, kungako watikhandza asasemakhaya intfo labengayiphuphi. (4)
Sajika manje salukati nasesiva lekutsi uyaboniswa LaMagagula. Satisola kanyenti ngebunyoka lesabenta kufihlela umuntfu lesihlala naye abone tintfo emaphusheni. Saphelelwa ngemagama kwaze kwabuye kwachuba yena LaMagagula.
LaMagagula abesahlala asebuhlungwini njalo nje ngendvodza yakhe leyase idliwe tindvundvuma. Elukhalweni wabuka wate wadzinwa. Phela intfo leyayimonile nguko kutsi Lushawulo abengaphutsi kuya ekhaya nakuphele inyanga. Manje kwakungasenjalo. Ingani ngisho nencwadzi nje kwase kungesiyo imvama kuyitfola.
LaHlophe lo bekuyinkunzi yelinyondvobela. Ngako-ke wavele wakha indlwana yaba yinye vo. Naleyo ndlwana yayihlekisa ngobe umuntfu labengati abengafunga agomele atsi yakhiwe bantfwana badlala emadlwane. Tjani leyayifulelwe ngabo kwakungemafukululu nje wena lowabona indlu yatsekwane. Injalo nje yayimahhalahhala tinkhanyeti tibonakala tonkhe ebusuku. Nalike latsi liyana kona kwakuze kuse hlutfu bacacama. Ingani phela neludvonga lwakhona alumange lubhadvwa, kwakumane kwahhodlelwa tigodvo nelucungwa nje kuphela.
Imigacambongolo – tingubo tekulala letihlabanako
“Utsi kukhona lapho kungebuhlungu khona lapha kimi? Yini nje lengaba mnandzi emtimbeni nangabe bantfwana balambile, babe balambe nje kungekho lapho batakutfola khona kudla. Nanyalo ngiyakwesaba lokwangiletsa kunali likhaya.” Usho nje setiyachuluka manje akasanendzaba nekutesula.
Abekhatsatekile Khetsile, noko kwakufanele abuyele emsebentini emva kwekucedza loko labekuyele kaManzini. Watsi nakefika emsebentini wetama kushaya tincingo tekuva kutsi unina sewunjani. Yayiyinye imphendvulo labeyitfola yekutsi tincingo takaManzini atisebenti. Wacakwa nje kutsi lelisitsa lelingaka lani. Wasale watidvudvuta ngeku-tsi kutakutsi angatfola sikhatsi ayewuhlola ekhaya. Lelo viki walichuba ngemadvolo. Waya ekhaya tibindzi tisetulu. Watsi kona nakatsi uyachamuka abone salukati siyawungena endlini yenina, lwamshaya lwamphindza. Weva sekuceka emadvolo, wake wema kancane ngobe watsi nakatsi uphakamisa lunyawo kwala. Wagcina eme sibindzi wahamba ngobe vele abesefikile. Kujika kwakungeke kumsite ngobe bekungeke kugucule simo setintfo. Kwatsi gidzi sibindzi kwekuba akhandze kutsi ngunina loyi abembona. Bantfu bebaphuma bangena batewulilela LaMagagula.
Sehluko 18 ................................... 107
“Wasihlasela ekuseni kangaka Gagula ngabe soneni nebakitsi?” kusho indvundvuma yemfati leyayitse bihli esitulweni lesasesifile nakusindvwa ngulomtfwalo. Sasitikhalela kabuhlungu lapho anyakata. Naloku ayinya-ndza lomuntfu kodvwa LaMagagula wamkhandza avimbetele sigamu semkhama wesinkhwa. Phela inkomishi yakhe nayo yayilinganiselwe sisu sakhe. Ngumkamfundisi Mahlalela-ke lowo. Nguyena mkhokheli waboLaMagagula.
1.2	LaMagagula utsi uyaboniswa nakalele, ase uchaze kutsi kuyini loku laboniswa kona. (3)
“Ngisho sibili phela ngobe uyajabula nje lamuhla lozakwabo ngaloku lokwentekile.” Lamagama efika ahlaba njengetinyalitsi etindlebeni tebangani baTintfombi. Ingani phela bebakwati konkhe lokwakukhulunywa nguTintfombi ngalona lofelwe.
Ngebudzala, wahamba LaMagagula wefike wachaza kahle simo setintfo kulendvodza leyayichube lesalukati. Lendvodza kwakungumgijimi walapho bekwendze Intfombi yakaso lencane lena leyase imgcinile. Lomuntfu lomdzala uchutjwe nje ngobe sekulukhuni emtini ngobe naku abesagula. Uma agula nje sekwenta kutsi lentfombi yakakhe isale seyi-nakekela yena kakhulu kunalabo basemtini lokungibona balobola. Lapha nje abesaletfwe ngumtsetfo kwekutsi akahambe ayewufela kandvondzana yakhe hhayi emtini webantfu. LaMagagula washo nekusho kutsi yena ute emandla ekumemukela lomuntfu lomdzala ngobe kungenteka naye aphelelwe yindzawo. Watsi kuhle babuye ngelilanga leMgcibelo ngobe uvamise kufika njalo nje ngaboleSihlanu.
Lelo viki walichuba ngemadvolo Lushawulo. Lwesihlanu wefika asavele amjake ngalamnyama. Wefika ekhaya ngesikhatsi lesetayelekile. Kwatsi sekusikhashana nje efikile kwatseleka bomnakaboTintfombi lababili lokwakhanya kutsi babehla ebhasini ‘Inyoka Beyihlohla’ lesuka khona kaManzini. Tintfombi wajabula kakhulu nakabona labagcina kadzeni. Phela yena abecabanga kutsi bamane bamkhumbulile nje, kantsi akati kutsi bahamba ngendzaba lelukhuni.
Asefikile lamakhosikati emthandazo bavele bacala ngemthandazo bangakangeni enkhulumeni yabo. Bahlabela liculo lelitsi:
“Kute lokunye ngitawutsi ngiyayitsintsa avele adzindze sililo nje make. Ingani nanyalo akakhululeki loku bewulena eMdvutjane, abetsi nakhona kukhashane.”
Kudlubulundzela – kutikhandla
•	Balingisi Kubukwa kutsi timilo tebalingisi tibumbene nganani netigameko letenteka endzabeni. Kubukwe kutsi bayaphila yini nekutsi lobunjalo babo buyichuba kanjani indzaba, ngobe phela kuchubekela embili kwendzaba kweyeme etimilweni tabo balingisi. Kuyabukwa nekutsi baluhlobo luni njengekutsi uyindilinga, losicaba, ulichawe njengaLaMagagula nobe uyimbangi.
“Singati yini Khumalo loku bantfu bonkhe sebayaganga nyalo. Lokubi nje kutsi nalendlu yakho isitsele emehlweni ebantfu,” kuphendvula sigijimi lesafika nalombiko.
Lushawulo
“Lona nguyena mfati le ngitakulobolela yena. Angifuni ukhiphe ngisho indibilishi, uyangiva kambe? Usuke uyagcwala nje lapha emphefumlweni wami kungatsi ngabe sengitsi wekugcina. Kodvwa njengobe asanemntfwana nje sewuke wavela yini ngasekhaya kubo?” Abheke phasi Lushawulo abhalabhala lite angete aphendvula.
SehLuko 11
Malangwane watsi nakaphotfula etifundvweni takhe nga 1981, wacala kubhala tindzaba letimfishane. Watetayeta umkhuba wekuhamba aphetse ipeniseli nemaphepha nobe kuphi lapho aya khona. Wacala kuhamba avule emehlo, bekutsi lapho eva kutsi kunemncintiswano wekubhala awungenele. Indzaba yakhe leyaphuma embili emncintiswaneni lebewukhona wakaMacmillan beyinesihloko lesitsi tsemba Litje lesencwadzini yetindzaba letimfisha letsi Indlela Ilukhuni. 
Isagudvuta ibhasi bantfu bonkhe baticocela leta naleta tindzaba. Lushawulo yena abelwa nemicabanga leyayiphikisana engcondvweni yakhe. Kwakume tindzawo letimbili embikwakhe, lenye itsi akaye eThekwini lenye itsi akaye eJozi. Kwakutsi lapho achatsanisa letindzawo letimbili kanye netindzaba lahlale ativa ngato, wagcina ancume kubamba lebheke enhla kaNdongaziyaduma, eJozi. Nakuba abengazange alubhadze eJozi, kodvwa watitjela nje kutsi ngeke alahleke emini libalele ngobe bantfu bakhona latawubuta kubo.
1.3	Kungani Lahlophe angabe asahlambuluka nakeva kutsi LaMagagula uyaboniswa nakalele? (3)
“Angifuni mlonyana wakho wena,” sekusho LaMagagula amjaka angakasho naloko labefuna kukusho. Lushawulo abone ingoti lengahle yenteke nangase ahambe kancane. Avele amlandzele umjako LaMagagula. Batsite bangena edladleni babe sebakanyekanye. Bangena kwathula kwatsi dvu. Inhlitiyo yase ifuna kubhobosa timbambo kuTintfombi ngenca yeluvalo lolwase lumphetse.
“Imphela bengingati kutsi ungicabangela kangaka futsi ungikhatsalela ngalendlela. Cha namanje sisekhona sikhatsi akukonakali lutfo. Intfo nje kufuneka ngiyekuva kutsi kuleminyaka lenginikwe yona kufuneka imali lenganani.”
•Sibindzi –Tintfombi abenesibindzi lesimangalisako. Ubulala bantfwana bakhe labatalako kuze kutocoshwa uninatala ngekutsi nguye umtsakatsi. Loku kuyayichuba lendzaba ngobe nembala Lushawulo wamcosha unina. Simanga kwaba kutsi asacoshiwe unina bantfwana bachubeka bafa babulawa nguye Tintfombi, kantsi sewufuna kutsi kucoshwe LaMagagula. Kube akazange achubeka nalokubulala, ngabe akacoshwa aze ashiselwe netindlu takhe.
“Kube mane uyabhala ngabe akunani. Manje lokubindza kwakhe sekwente nelitsemba laphela nya, kutsi khona washiyani lapha ekhaya usakhumbula yini?” Washo LaMagagula noko angatsandzi kwandza kakhulu nemagama ngobe uninatala abesakhombise kamhlophe kutsi usa-lukati lesinganamgogodla. Bantfwana bamkhanuka baze bamkhohlwa uyise. Empheleni abesavele aphumile etingcondvweni tabo.
“Ye ... ye ... bo make kuliciniso.” Lamavi aphuma kalukhuni kuSibolile ngobe ati kutsi emva kwawo sekungenteka noma yini.
Ulimala nje lomntfwana, Lushawulo sewutsenge imoto. Kwase kulula kuye kuya ekhaya uma angasebenti. Umbiko wawutfola ngalelo langa atfolakala umntfwana. Kwakufanele atsi angawutfola atise bantfwana labebasetikolweni khona kaManzini, kodvwa nani akabonange atihluphe. Lowetama kumshayela lucingo munye, yintfombatana yekucala yaLaMagagula-Khetsile, naye akazange akhuluma naye walayetela nje kulabasebenta ehhovisi. Khetsile lombiko lonjena wawutfola asekhatsi endlini yekufundzela. Uwutfola lombiko lonjena sewuta nentfombatana leyayisebenta elucingweni leyefika yamcela waphumela ngaphandle yase iyamtjela. Abukho buhlungu lobedlula lobaviwa nguKhetsile. Wetama kubuyela ayewufundza kepha tinyembeti wativa setimshisa etihlatsini. Umfundzisi washeshe wabona kutsi sekonakele wabese utsi akaphumele ngaphandle. Ukhala kangaka nje ngobe Lushawulo abemenyanya ungatsi akusiye wakhe. Phela umenyanya kangaka nje ngobe abenyanywa nguTintfombi ngenca yekutsi abefundza achubeka kantsi bakhe bantfwana bogandz’etjeni nje.
Kusehlobo, lilanga libalele ngisho nasebukhweni betinja. Njengobe sekusemini lenkhulu nje lase likhipha inhlanti emantini. Lapha ekhaya kaLushawulo kunesalukati lesingunina kanye nebatukulu baso bahleti phasi kwesihlahla semganu ngenca yalo lilanga. Lesihlahla sasiseceleni kwendlu yaTintfombi.
Lamagagula
“Pho make utsi labantfwana angibalahle ngobe babasikati. Licinisa linye nje kutsi bantfwana basiphiwo lesivela kuNkulunkulu. Kukhona labafisa kuba nebantfwana kepha bete. Labanye baze bangene esilingweni sekubantjontja ngobe bangaphiwanga,” kusho LaMagagula asativa tihlengetela emehlweni.
Ngemnyaka wakhe wekugcina asekolishi Lushawulo abekhulekela imphumelelo. Ngalesikhatsi abesacalile abhalela etindzaweni letehlukene acela tikhala temsebenti. Tatibuya timphendvulo letehlukene. Tatikhona letilandvulako naleto letetsembisako. Ekugcineni noko wasitfola sikhala eMdvutjane.
“Utsini malukatana? Lushawulo angatsi abona kutsi nawe sewunje ahambe aye ekudzeni kangaka? Utsi mine ngitakutsini lapha ekhaya?” Lomdzala wakhuta kuba khashane kwendzawo nje akati nekutsi kwakhiwa kwabhekiswaphi.
“Ngiyeva Khumalo. Intfo nje kusho kutsi nami ngaphambanisa emalanga. Ngangitsi licala lingena lamuhla. Ngiko nje bengitsi ngifuna kutsi ngikubone kungakayiwa enkantolo ngobe bese ngizame kutsengisa litfodlana ngase ngengeta ngalemali yakho beyisekhaya kutsi ngitekuhlenga. Imphilo yakho yinkhulu kunemali, imali ungabuye uyitfole lenye, kodvwa wena uma ungafa kute lomunye longavala sikhundla sakho.”
Tintfombi wavele wacondza ekhaya kubo ngobe unina abesaphila, wefika wabeka khona loluswane lwakhe. Akahlalanga, washeshe wajika njengobe abeshiye Lushawulo atfukutsele abila. Empheleni indlela labetfukutsele ngayo yenta kutsi aze angabate emandla emutsi wakhe. Noko watitjela kutsi utawubuyela enyangeni yakhe ayowuvuselela. Sikhatsi-ke sayo yonkhe lemisebenti yakhe yebumnyama abesitfola nakasemsebentini Lushawulo.
Emkhatsini webantfu lababelekelela kwakha indlu yenina waLushawulo, kwakukhona LaMagagula. Yena abedzabuke ngalokwengcile ngendzaba yaloninatala labesahleti naye sikhatsi lesidze kangaka. Abesametayele, nemaphutsa akhe asawetayele asakwati nekuwabeketelela. Wakhumbula ngesikhatsi efika kulomuti akhandza indlwana iyinye vo. Abenalomuntfu lomdzala kunguyena amlibatisa njengobe Lushawulo abesebenta nje. Sikhala sakhe saba sikhulu enhlitiyweni yakhe.
“Utsini Lushawulo? Utsi mine nyoko ngingumtsakatsi?”
“Nakubani kuyatikhanyela loko, kutsi lukhulu lolwentiwa labantfwana. Kute bantfwabemfati labangafa ngandlela yinye, cha lapho ngiyala.
Umuti waLushawulo wase usitjekelwe lifu lelimnyama sibili. Tigigaba tatilandzelana dvute ungatsi bantfu labanye sekute emhlabeni. Imphilo yase imunyu manje kuLaMagagula. Loku kwase kubonwa ngisho nabantfwana. Bantfwana bacala manje kwecwayana. Inkhululeko yekutsi lolambile angene nome kukuliphi lidladla afune kudla, yashabalala. Bantfwana baLaMagagula bafa baze baba batsatfu balandzelana. Lona wesitsatfu abehlose vele kutsi ahambe naye LaMagagula. Kugula kwamcala asetetfwele, empheleni wawa emphundvwini, angena nemgcoma wemanti abuya emfuleni. Kwase kuba ngumutsi kutala silima. Wakhasa ngemadvolo kwaphela inyanga. Watsi nalapho acala kucacametela wadvondvolotela. Kute intfo labeyidla. Konkhe kudla abetsi uyakufaka, kubuye. Nome emtfolamphilo abeya njalo, kodvwa umehluko awuzange ubekhona kutjengisa buncono. Ngenca yekutsi abebutsakatsaka, umongi wancoma kutsi ahambe ayewulindzela esibhedlela lesikhulu. Wavele watilungisela wacondza eSipiki kaHulumende.
Empheleni lokwenta kuvana kakhulu nguye LaMagagula lowetama kwakha lozakwabo nakuba abeta nebulwane. Kuvana kwalabafati kwenta kutsi nalabantfwana bevane, futsi bangabe basakhetsa nalapha kubonina. Nawungati wawungatsi batalwa ngumfati munye. Yonkhe leyo kwaba ngiyo phela imitamo yaLaMagagula ngekutsi atibeke phasi.
“Intfo lengiyibonako mine kutsi sitsatse tonkhe letinkukhu tetfu lesetisele siyotisisa emtini, kusale letakhe naLushawulo lapha ekhaya,” sekuphendvula Lomavundvo.
Lolucingo lwefikela ehhovisi lemphatsisikolo, ngakoke watsatsa Khetsile ekuphumeni kwesikolo waya naye kuLushawulo kutsi phela ahambe naye uma aya emngcwabeni, kodvwa wajabha kabi umuntfu webantfu nakatsi ufika kuLushawulo amtjele kutsi yena akahambi namuntfu ekhaya futsi nje akati kutsi bantfwana bayaphi emngcwabeni. Empheleni nalomntfwana lakhuluma ngaye abesakhulile asafanele imphela kuya emngcwabeni ngobe abesanelishumi nesiphohlongo leminyaka budzala. Wabuyela emuva wayawudzindza sililo umntfwana waLaMagagula. Kungulapho nemali ete kutsi angamane atigibelele ibhasi ahambe. Kantsi abekhala yini loku bokungumtimba lobuhlungu. Bekuba ncono emini bangani bebamkhulumisa naye etfuke asalibele ngalokwentekile. Kepha ebusuku abengalali. Umcamelo wase uhlala umanti nte tinyembeti.
•Kufika kwaTintfombi eJozi
LaMagagula njengemuntfu labekholwa, wetama kungakhombisi kutsi uyalubona lolubandlululo lolwentiwa nguninatala kanye naLushawulo. Kwatsi lapho acabanga kutsi lomuti wawukhandza unjani, weva buhlungu nakatibona angasesilo lutfo kuwo. Bantfu lababefike bamdvudvute ngulabakhula bakhe. Lapha ekhaya libhodo lalilinye, kuphekwa ndzawonye, loko kwenta kutsi nalabafati bagcine sebevana.
“Ucaphele bomkhula wakho. Noma sebatsini kodvwa utibambe ungemelani nabo. Lokukhulu, yati kutsi bayadla bekhakhakho. Ungakhetsi indvodza yakho kuphela.”
“Ucinisile mntfwanami nami ungatsi ngiyaphupha ngako konkhe lokwentekile,” kusho uyise waLushawulo balandzelana bayawungena endlini yaLaMagagula. kuhlutwa kwenoveli
Kuchazwa kwemagama ......................... 125
Ekuhambeni kwaLushawulo, washeshe wabuya watebahlola ekhaya. Emahlandla aze aba manyentana nje naLaMagagula waze wancibilika enhlitiyweni yakhe. Utsite kusuka lapho Lushawulo wangena phasi. LaMagagula wakhala toma. Intfo leyase imphilisa nje kutsi abengumuntfu welisontfo, ngako-ke labanye bazalwane babemdvudvuta njalo ngelivi nangemkhuleko.
“Hawu! Yise webantfwana se...”
Imoto yaLushawulo nayitsi sitse nje elukhalweni Tintfombi wabe angena emabaleni. Kwaba sengatsi abemele kutsi kuhambe Lushawulo. Loku kwakusesekuseni, wakhandza LaMagagula asengakaphumi endlini njengemuntfu labevele asebutsakatsaka. Watsi anconcotsa, wabe atishaya ngekhatsi. Wefika watsi vitsi eceleni kwemnyango.
“Ye .., hhe ... myeni! Hhi ... hhi ... ingabe wawungishiyelani, ungishiyela kuhlupheka nje.” Akhale kakhulu manje unina waLushawulo. Kwaze kwaphuma LaMagagula naye asatidzikela nje.
Similo – bunjalo bemuntfu lokubonakala etentweni takhe nobe lakushoko.
“Usho kutsi labantfwana kukhona lokubadlako?”
SehLuko 17
“Utsini, utsi ngingaze ngenteni? Loko lengikushoko uyokukhumbula ngingasekho kulomhlaba. Lelo licinisa lelimsulwa futsi angati kutsi bese kuphele bafana yini kulesigodzi noma nje ufuna kugana umuntfu lobuya emaveni. Ingabe limuva lakhe uyalati yini ngobe muva nje sewuvuke ingwe lucobo. Awusafuni muntfu nje aphatse libito lalomfana noma umuve akhuluma ngandlunganye. Kodvwa Sibolile mntfwanami ngiyaphindza ngitsi uyongikhumbula.”
Mhlazana baphuma nemicicimba yabo wonkhe muntfu watibonela nje kutsi labantfu bahamba wonkhe kulendzawo. Nalapho befika ekhaya akekho lowabuta kutsi babuyela nini emuva. Kwavele kwaba sebaleni kutsi Tintfombi sewubuye wonkhe lapha ekhaya. Wangeniswa endlini yeninatala ngobe kwakusasele kutsi kuyilwe lapha endlini yakhe. Indzaba yekutsi kukhona umntfwana lowalahlwa abazange bayitsi vu boLushawulo. Kwaba sifuba sabo!’ Babetsi noma babuta bantfwana kutsi uphi nana avele atsalalise nje Tintfombi. Nabo-ke baze bakhohlwa ngekuhamba kwesikhatsi. Indzaba yavele yashabalala kanjalo-ke. Ligugu ladlanga esalukatini lesinguNaboLushawulo. LaMagagula wacale watsi madlalane, wabona indzaba ikhula. Bantfwana baLaMagagula babengasasondzeli kugogo wabo ngobe asahlala njalo agone laba baTintfombi. Nakubani kwakutikhanyela kutsi lesalukati sinelubandlululo lolubi. Sehlukanisa bantfwana bemntfwanaso ekhatsi. Nome kunjalo kodvwa Tintfombi abehle ashwabulela LaMagagula ngekutsi yena utsandvwa nguninatala ngobe ayintfombi yesigodzi angafani naye loyimphumakudze. Loku akakugcinanga kuLaMagagula, kepha wate wakuveta nakuLushawulo lapha asabona kutsi lwandle selubotjile. Lushawulo naye wavela watikhandza afanele kutsi amtsandze kakhulu Tintfombi njengobe awakhashane nje futsi angenato netihlobo letisedvute njengaLaMagagula.
“Awu waze wangijabhisa Tintfombi, impela basuke bacinisile nabatsi kuncono kwetsemba litje kunekutsi wetsembe umuntfu.” Ngalesikhatsi sewuyaluka wehla uyenyuka ngenca yekutfukutsela. “Intfo yinye vo lengingakutjela yona, butsa konkhe kwalentfo yakho uhambe uyimikise lapho iyakhona. Mine ngifuna wena nje kuphela, lokunye cha ngiyacolisa.” Kuthule umoya endlini, ngisho nalokwebantfwanyana kwakhe kwase kubona kutsi kukhona lokungahambi kahle lapha kubonina neyise.
Watsi lapho abhangatela ayawubona kutsi umonakalo unganani, wakhangwa yindvundvuma yemlotsa lowawusabhunya intfutfu lapha nalapha. Bantfu behluleka ngobe nalaba lababetsi bayaphalala bakhandza umlilo sevele umkhulu kakhulu. Kute-ke ngisho lokuncane lokwakhi-shwa. Bantfu labakhandza lapho behluleka kutsi bangambuka batsini ngenca yekumangala nekumvela buhlungu umntfwanaKhumalo. Naye wefika wema wabuka lowo mlotsa lowawungeke uphindze ube timphahla.
Kwenteka konkhe loku nje LaMagagula akati lutfo. Salukati lesinguninatala solo sahlala etikwayo indzaba. Noma sasingadzakwa ngulobunjani, asizange sesike sihhemele kuleyo ndzaba. LaMagagula abesake asive sikhonona ngalokutsi aphike kutala amantfombatana odvwa ngobe loko kusuke kusho kubhubha kwelikhaya.
“Angatsini nje atigugele lowo, loku sihlupheka naye.” Akatsandzanga LaMagagula kukhiphela tibi tendlini ngaphandle.
“Senguwena utakuhle uyewuhlola bantfwana ekhaya. Ngilahlile nje. Ngisale ngetsemba kutsi ukhona longabonwa losinakekela ngemusa wakhe.
“Cha, kusete umehluko, kodvwa sitawuva kutsi dokotela utsini nakefika lamuhla. Nangabe kunjani vele utakugcina ahlintiwe.” Lelo lametfusa Khetsile. Noko umongi wachubeka wamlayela ligumbi lalele kulo unina. Watsi angena nje wehluleka nekutsi sawubona kunina. Ingani phela tinyembeti tase tichuluka nje ngenca yekubona unina asamnyama ungatsi akasesuye lophilako. Nenina naye wadzabuka wakhala. Kwaba sikhashana bobabili bakhala kungekho lokhulumako, kwate kwatsatsa yena LaMagagula watsi: “Ubothantaza mntfwanami. INkhosi nayivuma ngitawuphila. Kodvwa nome ngingaphila mine ngiyawubuyela ekhaya ngigone tandla. Loku lokusesiswini kadze kwafa, ngisuka eSipiki nje sevele kufile.” Ehluleke manje kukhuluma ngenca yesibibitfwane. Atsi ngekuthulela abuye achube njalo.
Sagudvuta busuku bonkhe sesibheke kulela lasenhla. Bonke bantfu batisonga balala. NaLushawulo naye watsi tjeke wetama kulala. Noma kuleligumbi abekulo kwakuthulile, kepha kuletinye tindzawo wawuvakala umsindvo. Kucimeta-ke akusho kutsi umuntfu usuke alele, kwaba njalo kuLushawulo. Kwaze kwasa hlutfu anguloku akha imifanekiso aphindze ayidzilite ngendzawo laya kuyo labengayati. Kwakutsi lapho kufika tindzaba labeke ative ngeliJozi afikelwe kwesaba aze afise kuncandzeka. Imicabango ngeliJozi yayitsi lapho ikhwesha kubuye weli-khaya lakubo. Abetsi asabalisa ngelikhaya kufike indzawo yaseMankayane netigigaba tayo. Lusizi lucalele phasi manje kube sengatsi uyayibona indlu yakhe leshe yaba ngumlotsa.
Imibuto Lemifisha
“Yebo-ke Khumalo nebantfu bakho,” kusho Tintfombi ashaya tandla ahamba abuyela kakhe. Enhlitiyweni yakhe abetibuta atiphendvule kutsi ngabe kwentenjani. Phela kwase kungelula kumane ehlele Lushawulo ngobe naye akazange nje abanike ngisho nalelincane litfuba bafati bakhe kutsi bakhone kumbuta ngalabantfu labachamuka ngato tonkhe tindlela. Batsi basebuke loko babona kutseleka indvuna ihamba naKunene nalenye indvodza.
Kuze sihloko sendzaba sigcame kahle umbhali ubuye wamkhweshisa Lushawulo ngekutsi amsuse endzaweni yaseMdvutjane kutsi asale ayosebenta eMankayane, wendlula wayewusebenta eJozi lapho kwefika kwenteka khona timanga, wateka waba nemuti wesibili longatiwa emuva ekhaya lapho esuka khona. LiJozi yindzawo layikhetsile umbhali kuphumelelisa lesihloko sakhe ngobe lena yindzawo lenkhulu kakhulu. Bantfu banaka tabo, kute lonake lomunye kutsi wentani. Kuye Lushawulo wakwati kuhlala naTintfombi, ahambe ayomteka ngasese umkakhe angeva nekuva, abone ngemaphupho nje kutsi kukhona lokushaya emanti kumyeni wakhe, kungulapho neninatala labeyivile indzaba amfihlela. Phela liJozi yindzawo yetigemegeme, manyenti kabi emadvodza lafika khona ateke kantsi ashiye bafati emakhaya. 
Bachubeke bakhulume leta naleta seloku Tintfombi akhophokhophota. NaLushawulo waze wakuphawula loku kodvwa wangete washo lutfo.
SehLuko 14
Uyise waSibolile lomncane wahlaba inkhomo nembuti kukhipha lomntfwanemnakabo. Phela imbuti babengeke beve nekutsi badlani ngenca yebunyenti bemtsimba. Loko-ke kusho kutsi Sibolile wahamba netinyongo letimbili nakaphuma, yembuti isenhloko, yenkhomo esandleni. Sekudliwe kwacedvwa, nemitfwalo sevele igigiwe, tacala talukati kuyala Sibolile lapho babutsene khona endlunkhulu. Lapha ngekhatsi endlini akukho namunye loveta litinyo, tinyembeti todvwa. Nalongakhali kodvwa emehlo akhe agcwele lusizi. Banjalo-ke labadzala. Labasha bona kusha ingoma ngaphandle. Injabulo phela yinkhulu kutsi ntsanga yabo sewutfole inhlanhla. Bona abafikelwa lusizi ngobe abati lutfo ngemphilo yasekwendzeni. Tonkhe tinkinga takhona basengakatati.
“Kunjani mngani, sewute kumake?” kusho umongi lowo. Lamagama alomongi aphendvula yonkhe imibuto leyayiloku iphambana enhloko yaKhetsile.
Nangakusasa wavuka wabaphekela angakahambi. Ekufikeni kwakhe kaManzini wacondza lapho kuhlala khona uyise kutsi amane acelele kufihla inhloko lenemehlo. Watsi nakangena wetfuka wacishe wawa lapho abona sikhwama senina kanye nalawo mabhodo labepheka ngawo. Kwahlwa manje kutsi utakutsi unina wentenjani. Pho ngabe abengabuta bani, Lushawulo phela abengasiyo nsangu. Abe ngabe ufuna amcoshe khona lapha endlini yakhe. Akazange ake alale ngalobo busuku, kwaze kwasa iloku ibala ibeka. Abetsi lapho acabanga kutsi kungenteka kutsi unina ufile, titsi hushu. Nekusa kuyephuta nangabe kukhona lapho ujake khona. Kwasa abuka ngewayitolo.
Njengobe kwakusesekusenyana, wavele wabona kuncono kutsi angabe atibambelela. Waluphutsela luswane lwakhe waphuma asalengise nesikhwanyana lesasiphetse timphahla talowo mntfwana. Wayingena leyo ndlela leyayatiwa nguye kuphela kutsi iyawuphelelaphi.
•Kubeketela kwaLaMagagula kwamenta wakhona kuhlala neninatala labegcwele indzelelo ngenca yekutsi sewuve kutsi Lushawulo sewunemfati lomusha wasedolobheni. Lokubeketela kwakhe kuyayichuba indzaba ngobe kube abengabeketeli ngabe washaya ngendvuku phasi ngesikhatsi Lushawulo atsi akakhe indlu yaTintfombi, wakhetsa kona kubamba indlela. Kodvwa ngenca yalokubeketela kwakhe uyakhile indlu yazakwabo Tintfombi lowefika macedze wamphilisa kabuhlungu Lushawulo angasenandzaba naye. Kubeketela kwakhe nguko lokwente kutsi kuyiwe emkhayeni Lushawulo agcine acoshe Tintfombi ngobe setimnukile emkhayeni kutsi umtsakatsi nguye lucobo lwakhe, ubulala bantfwabakhe khona kutocoshwa labanye kusale yena abusa. Ngiko kubeketela kwakhe lokwente kutsi ekugcineni asale naLushawulo angasekho Tintfombi.
“Kodvwa Khetsile ubakhaliselani bantfwana?”
2. Sihloko 
“Lobelungu! Kantsi angikakutfumi yini, uhambe wephula tinhleko nje? Wedzelela kabi wena mntfwana, unaloku sewagcina kadzeni kutfola indvuku.”
“Nanyalo ngitsi kwenteke kahle kutsi ngingamkhandzi lomtsakatsi lapha ekhaya lami, bengitambulala ngetandla kuhle kwentfwala.” Ukhuluma nje Lushawulo sekuhlwile kuNyoni kutsi ngabe sewukhuluma ngani manje. Noko utsite kube ayitfole kahle indzaba, naye wayifaka umlomo njengendvodza.
Ngalomunye uMgcibelo batsi balindzele kufika kweyise webantfwana, betfuka kuchamuka ijibhi yemaphoyisa ita icondze ngco lapha kaLushawulo. Bonkhe bayibuka ngetikhala temaguma yate yema ngco lapha kaLushawulo. Bebamangele kutsi ingabe ita nambiko muni. Tivalo tavuleka kanye kanye, behla bajikeka bakasidlodlo.
Phela ukhuluma kanjena nje Lushawulo ngisho nebantfwana baLaMagagula besebabonile kutsi ungatsi abanambitseki lapha kuyise. Laba labakhudlwana nababodvwana bebaze batsi pho uma bangesibo bakhe yini angavele abacoshe kukhanye kunalokubaphatsa ngalendlela abebaphatsa ngayo.
Imphilo yase icale kuba lukhuni manje kuLaMagagula. Bantfu besigodzi behlukana ekhatsi, labanye bebangakuTintfombi labanye bavela LaMagagula. Labebatihlobo takhe betama kumluma indlebe ngetintfo letimbi letatikhulunywa nguTintfombi ngaye. Phela sikaTintfombi sasikhuluma nakubantfu labayingati yaLaMagagula. Labanye bebamvela buhlungu kodvwa babete sibindzi sekumtjela besaba kumvisa buhlungu.
Injabulo leyaba lapho kwakungatsi bayacala kubonana laba lababili. Emkhatsini waleyo njabulo, enhlitiyweni yaTintfombi kwakuhle kufika loluncane luvadlwana lolwalumshaya agucuke nasebusweni. Etindzabeni labebaticoca, Lushawulo weva kutsi lomtsakatsi lowashisa indlu yakhe ngulenye intfombatana labevana nayo. Nayo-ke yayingatenti kodvwa yayishiswa sikhwele lesasiyihlanyisa imphela. Konkhe loku lentfombatana yakuchaza emaphoyiseni seyibanjiwe. Uyadlala udlalela bakasidlodlo.
“Cha, mntfwanami, kunendzaba lengiphetse kabi sibili ngawe. Sengiyive emahlandla asaze matsi,” asho aphakamisa iminwe lemitsatfu. “Futsi ngiva ngebantfu labehlukene. Ungive kahle Sibolile, angisho kuva bantfu batikhulumela, kodvwa ngisho labangicondza ngco ngalendzaba.” Ayibuke etinhlavini temehlo intfombi yakhe kube sengatsi kukho-na lafuna kukufundza kulawo mehlo labesahlengetela tinyembeti. Abuye achube noko ngobe naSibolile abesolo alalele kutsi unina uta natiphi tindzaba. “Sewungishaye kanyenti umoya wekutsi wena uvama kubonakala njalo ukhulumisana nalomfana wakaKhumalo. Ngifuna kuva nga-we-ke kutsi loko ngabe kuliciniso yini.” Sibolile wabindza kwangatsi akasaphefumuli.
SehLuko 9
“Awu tsine boSibolile siyakufa singakefiki lapho. Pho sesibuye sitigugele nje.” Phela kuhamba indzawo lendze kwase kuyingoti kuye njengobe abesatetfwele nje.
Kuncandza letidlabako – kudlela kucedza inkhabunkhabu
“Sivusela nine phela Khumalo,” kusho LaMagagula advonsa libhayana embatsisa umntfwanakhe labesetela.
“Wota lapha Mtfombeni sitewukhuluma,” kusho Lushawulo amdvonsela eceleni. “Kunjani siye endlini ngobe naku ungatsi lomoyana uyahlaba, kumntfwana nje awulungi nani.”
“Mine phe...”
2.1	Indlela umbhali lasebentisa ngayo emagama ebalingisi bakhe isho lokutsite ngetimilo tabo. Fakazela lombono ubhekise kuTintfombi naLaMagagula. (4)
Ngekuhamba kwesikhatsi Lushawulo watfola umsebenti edvute nasekhaya lakhe, noko ngakhona ngale eSikhwahlande. Lapha-ke abesangamele lesikhulukati sitolo. Njengobe-ke abesasedvute nekhaya abesavamise kwehla njalo nje ngaboMgcibelo aze abuyele ngeMsombuluko ekuseni. Nangabe angetukwehla, kwakukhuphuka lomunye webafati bakhe kuyomgezela timphahla takhe. Nebantfwana babehle batfunywa nangabe kukhona lokutsite lokudzingeke ekhaya. Bona-ke bebajabula bafe nangabe kutfunywe bona ngobe bebati nje kutsi batawufike batikholise ngembhujungo. Sinkhwa phela asibadzini bantfwana, nome bangasidla ekuseni nantsambama.
“Mine ngisuke ngimelwe yingcondvo imphela. Phela lomuntfu utawufela ejele. Uyabona nje intfo letamcindzetela nya nguwo lomtfunti wetinkhukhu. Leliphoyisa nje belicinisile.”
Usebenta kangaka nje umntfwanaMagagula bomkhula wakhe abamsiti ngisho nakancane. Wacala watsi bayamfikisa, wagcina abonile kutsi labantfu ngemavila ekutalwa futsi abatentisi. Kwakungabahluphi nje kuhlala phasi bamcocise abe asebenta yena. Bekwala noma Lushawulo akhona, atsi lapho abekhuta batitsele ngalabandzako nje, bamane bahlushwe ngiyo indlebe levako.
Wabuyela emuva asajabulile ngobe asati kahle kutsi kwakhiwa indlu nja sekwenteke tiga lena eJozi kulabomjingi namkhotsane. Phela Lushawulo sewujikela Tintfombi nje kungenca yemisebenti yakhe yebumnyama. Tintfo tase tibhedza sibili lapha eJozi. Kwatsi balindzele kutsi Tintfombi atfole umntfwana wesitsatfu wesuka wagila tiga wachamuka agone liphumalimile. Inhloko kwakuyimphuculuti nje kute ngisho lunye lunwele. Umbombo umile utsite mpo ungatsi wawuhlalelwe ngumuntfu awucondzisa. Emehlo wona abetsatsa inkomishi, aluhlata atse klaba sincane samangobe. Noma ngelibala lwalungakhanyi kakhulu, kodvwa nabani abetibonela nje kutsi ngulesinye silwane lesi, ebantfwini nje asisondzeli nakancane.
“Pho ungete wabeketela ngobe mhlawumbe utawubuye atisole akhumbule ekhaya.” Ngumkhokheli loyo asetama kwehlisa liphukuphuku kuLaMagagula.
Sibolile-ke abenadzadzewabo munye vo, bete bomnakabo. Kufundza bacala esikolweni lesincane saseWeseli eSidvwashini. Unina walamantfombatana abesebenta busuku nemini etama imali yesikolo. Abeluka emacansi, tihlantsi, titsebe, aphotsele nemigaco nalokunye lokwakhiwa ngebuhlalu. Konkhe loku abekwetfwala ayokutsengisa eSipiki noma eBulembu nakuphela inyanga. Yayikhutsele sibili lenkhosikati futsi nalabantfwabayo ibafundzisa kutsi basebentise tandla bangetayeli kuhlala ngetandla njengetimphungane.
“Njengobe babe namake sebabindza kadzeni nje, akusekho muntfu losanesikhatsi sekulalela tinkinga tami ekhaya kitsi. Yebo tinkhomo tami batidla labo labafanele, kodvwa kute nakuncane labangangisita ngako. Nami sengitibona ngingumtfwalo ngisho nasetihlotjeni tami. Loku kubangwa nakutsi kute nemasimi lesiwalimako lapha ekhaya. Kuphila ngekwendzela sekungidzinile. Khumalo phela akasati nekutsi siyadla yini lapha ekhaya. Ingani nangu umntfwana lengimmemile wamshiya anetinyanga letine esiswini.”
“Musani kukhalisana boKhumalo, hlephulelanani.”
Mzukwana LaMagagula kutakusa ahambe ayewuhlola Lushawulo esitokisini atawufika eve nekutsi lilanga lekutekwa kwalelicala linini, betfuka seyifika futsi imoto yemaphoyisa. Kwase kungulamanye manje. Nawo efika atenetisa ekuphenyeni kwawo. Wona-ke abete naye Lushawulo. Atsi nasahamba amehlisa lapho abevalelwe khona ngemuva eji-bhini. Atsi akavalelise bantfwabakhe. Bantfwana beta bonkhe batawuchawula kuyise, labanye babo bebacala ngca kutsi abachawule. Ngakoke bavele batibonela nje kutsi kusho kutsi uyise abaseyuphindze bambone lapha ekhaya. Batsi kube babatjele lilanga lekungena kwelicala bangena emotweni bahamba. Lushawulo uhamba nje akakaphumi ecinisweni macondzana nekutsi kutsatfwe imali yakhe ayewuhlawulelwa. Noko loko kwaba yintfo lencane kuLaMagagula ngobe amati kutsi imali uyitsandza kangangobe angeke avume kwehlukana nalemali yakhe le ngaka.
Nitsi nihleti nibe nibukana bukluluklulu. Mine nje kube ngiyatentela ngabe...”
Laphayi endleleni lecondze kaKhumalo, Lushawulo uhalakashela embili, ulandzelwa ngumkakhe kanye nalabo lavele wabahlenga nabasuka etangomeni. Bonkhe bebadledletela emva kwakhe ngobe yena abengasahambi kwakungatsi sewundiza emoyeni. Uhamba ajeqeta emuva ungatsi ufuna kutsetsisa laba labamlandzelako ngobe bahamba kancane.
“Kantsi wena kute nakuncane nje lakutjela kona umkhwenyewetfu kutsi usibitelani?”
“Kungabuye kube yini kantsi phela kungasabi lijaha.”
Lemphendvulo yaTintfombi yayicedza yonkhe indzaba. Kwakhanya manje kuLushawulo kutsi bantfwana bakhe babulawa ngunina. Kute lomunye lapha ekhaya abengatsi uyesaba kusho libito lakhe.
Walala afutselana Tintfombi kungekho lapho angaphefumula khona ngobe nadzadzewabo nangu abesavuke indlobane.
“Nato-ke tiga tekutala nebakitsi. Umntfwana ungamtala, uhlupheke umkhulisa, umfundzisa, bese ugucuka uyamloya? Nanyalo yimihlolo lena lebonwa ngimi.” Asho asukuma atsatsa libhayana lakhe atsi hi, aphumela ngaphandle kuyakuva kutsi loku lokushiwo ngumntfwanakhe ucinisile yini.
•	Kwetsembeka	–LaMagagula	uvetwa	angumfati	locotfo	futsi lotsembekile endvodzeni yakhe. Kuhamba kwendvodza yakhe sikhatsi lesidze ingaseti ekhaya akumange kumente wacabanga kuyawugana lenye indvodza. Wahlala wakhulisa lowo mntfwana labemshiye esiswini Lushawulo. Loko kuyayichuba lendzaba ngobe kube wavele wahamba weduka nelive ngabe Lushawulo watihlalela khona lena esilungwini kuye ngekutsi utsini Tintfombi. LaMagagula ubonakala ehla enyuka ngesikhatsi Lushawulo aboshiwe etama kutfola imali yekumkhipha ejele. Kube akusiye lowatsembeka endvodzeni yakhe nobe iboshiwe, ngabe yafela ejele indzaba yangabe yachubeka.
“Phela nangabe umfati angatali kuyaye kutsatfwe lomunye lotawufike atale.” Limetfuse lelo uninatala, kodvwa angete atsandza kukhombisa kutsi kukhona lakwatiko.
Basakhuluma beve kukhulekela umnumzane Nyoni longulomunye wabomakhelwane baLushawulo.
Tinkhomo tase tibulala inyoka lapha kaLushawulo. Tatimunyisa busika nehlobo. Kodvwa abengafuni nekuva Lushawulo kutsi ukhona lotisengako. Loko kwenta kutsi kulabantfwana kwakufana nje nekutsi belusa timbongolo. Nangabe base baganga labafana batisengasengela, bebawotsa ubovu kuyise mhla efika. Ingani phela Tintfombi abefike ayitsi qu kutsi bafana baLaMagagula basenga badle lubisi bodvwa beme bantfwabakhe. Naye-ke Lushawulo abetsi angeva lowo mbiko angabe asabuta, abangenele ngendvuku bantfwana. Pho abeshaya yini loku abebulala. Uma ashaywe nguye umntfwana kwakuphela emalanga alele phasi, atfotjwa ekuseni nentsambama. Longati abengatsi bone lukhulu kantsi bafela inkomishi nje yelubisi.
“Kodvwa noma ungaze ungete wakukholwa loku lengikushoko, Lushawulo yena uganiwe futsi lowo muntfu sevele bahlala kanye njengendvodza nemfati lena eJozi. Phela kuseJozi lena banengi bolova labandzindza imisebenti bese bayatendzisa khona batewutfola kondliwa.” Watsi acedza kukhuluma wabe asanesibibitfwane. Phela tase tehla ngatimbili ngatintsatfu tinyembeti.
2.7 	Siphetfo salendzaba sibumbene kangakanani nesihloko salendzaba? Chaza kucace. (4)
Batsi nabacedza kudla kwakusihlwa beva livi likhulekela ngaphandle.
“Ungahlupheki wena make, mine ematata lawa yintfo lengatalwa nayo. Ematfumbu wona awuwafuni yini?”
“Usho kutsini nawusho njalo?” abuta ngekwetfuka.
Sehluko 14 ................................... 77
SehLuko 7
Akamange asaphendvula LaMagagula ngobe enhlitiyweni yakhe abesancume kutsi vele utawuvuka ahambe acondze kamfundisi kuloko labe asakucabangile. Lomuti abetsi nakawubuka ngalesinye sikhatsi eve efikelwa kutsi akalumeke tonkhe letindlu letakhiwa nguye kusale leyo yinye layikhandza. Lomcabango bese uvamile kumfikela noko etame kuwuchitsa.
“Sikhona natsi Mtfombeni singajabula uma nani nisaphila.”
Umkhunkhuli – umtsakatsi lomkhulu
“Nguko kaLushawulo Khumalo lapha?” kubuta lelinye liphoyisa ngelulaka.
“Akusimi make ngunangu Todvwa udlela umntfwana sikhokho sakhe.”
Ngekuhamba kwesikhatsi Lushawulo wacala kutsi bafati bakhe bahle bamvakashela lapha ahlala khona. Kwakutsi lapho lomunye angekho, lona lomunye asale nebantfwana. Labantfwana-ke bebabaphatsa ngalokufanako labonina. Abetsi nalowo lohanjelwe ngunina angete aba naso sikhala sakhe enhlitiyweni. Umntfwana-ke kulula kuhlala naye ngobe yinkhani nawati nje kutsi uyadla kuphelile kuye.
“Nanyalo wakubona wakubeleka mntfwanababe, kutsi live lingaka nje ngase ngakubonaphi kutsi ungatsi ungumfati wendzile wakhelwe nguzakwenu indlu,” kusho lesinye silomo sakaMagagula. Loku bakhuluma nje bayabhadza.
Emaphandleni-kaMshwalubunjwinkunzi
“Ingabe sewunjani Tsandzekile bukhulu loku abevele asidudla nje lokwa asemncane.” NguLaMagagula loyo asetama kufihla intfukutselo leyayigcwele enhlitiyweni yakhe. Phasi ekujuleni kwenhlitiyo yakhe abengafisi nekubabona labo bantfwana bemuntfu lowacedza kuthula emphefumulweni wakhe.
“Hawu! Mine ngemntfwanami longaka nebakitsi. Kodvwa ngoneni Nkulunkulu ngize ngishaywe kangaka,” kusho LaMagagula asahamba aya ngakaTintfombi ayakumtjela ngalenkinga lefika nalomtfwana.
Kusenjalo kwachamuka LaHIophe naye atibuyela emashingweni. Wamangala nje LaMagagula kutsi uninatala bamcoshile yini lapho abenatsa khona ngobe yena abebuya kusihlwa njalo nje. Utsite nakasondzela watsi khwimilili abukisisa lona lohleti nemalukatana wakakhe. Ngenca yekutsi emehlo akhe abesalutfuli wabona asahlala phasi kutsi ngematfumbu akhe lawa langasawaboni kahle.
Sewuphele wonkhe umsebenti, bantfu bachitseka, yachamuka insensa kumfo kaKhumalo igcwele itse ma bhanana. Lesento sabashacisa bantfu, bamangala kutsi umuntfu angagijima ayewutsengana nabhanana ashiye kungcwaba umntfwanakhe.
Sitimela sangena eJozi nakuphuma lilanga. Batsi bagwacatela bantfu bajake kwehla washaya kancane nje umfokaKhumalo afuna kubalandzela kahle labo lekabevile kwekutsi baya khona etimayini. Njengobe kwakusekuseni nje, wavele wacondza emahhovisi lapho kucashwa khona.
“Ngiyakwesaba nekufa kwababe ngobe nami ngabe ngafundza ngitewukhona kutiphilisa. Lamuhla nje ngifana nelizini lenyoni lelihlala likhamisile kutsi unina efike afake lokutsite emlonyeni.” Ukhala nje sesivutsa bhe sikhwele ungatsi sewumbona ngemehlo lozakwabo.
Tishanshu – ngemagama lamabi ekweyana langacondziswa kutsi asho kubani kodvwa abe aweva lomuntfu.
LaMagagula ametfusa lamagama, wacala kubona kutsi kusho kutsi lukhulu beluhlosiwe ngaye. Watitjela kutsi inkhulumo lenjena uyiphendvula utsini LaMagagula ngaphandle kwako kukhala.
Kuthule kutsi cwaka kuvakale kuphefumula kutsi konakele. Bonkhe labantfu bagaya tiboti ngemphela. Sibolile yena ute nemlomo ngobe akasati kutsi kufanele acale atsini nakakhuluma ngobe unina seyimamba lucobo. Yakhe imphendvulo bekutinyembeti kuphela.
Lelo lekugcina laphuma setigeleta tinyembeti asakhumbula kutsi ukhalelwa bantfwana nje Lushawulo sewatfola labancono kunaye labashayela etulu banganuki imijuluko njengaye. Aselapho kulowo mcabango eve efikelwa ngulomunye nje umcondvo.
“Lamuhla uyaphuma Sibolile uya kamfati longesinyoko,” kusho lesinye salukati sichiphita sagcina ngako kufinyela elutsandzane bese sishikisha ngemunwe. Sabuye sachuba futsi. “Utiphatse kahle ntfombi njengobe bewutiphetse lapha ekhaya.”
Akuphelanga sikhatsi lesidze kwaphindze kwashona lomunye umntfwana waTintfombi. Ekushoneni kwakhe, wagula wabangwa netibi Tintfombi noko wabuye welulama. Loku kwachubisela lutsi ekhatsi lapha kuLaMagagula. Ingani phela lokwakufike kube yinkinga kutsi bonkhe labantfwana baTintfombi labafako ngulabo labebabafana. Kantsi ngakulolunye luhlangotsi LaMagagula yena utala bafana bodvwa.
“Ungiva kahle imphela. Kwangatsi nje ngabe awusekho kulamabala lonyatsela kuwo.”
Achubeka lamadvodza awugucugucula lomcondvo agcina avumelene ngako kutsi Lushawulo kufuneka kutsi angabuya
“Sibona nine Mabhengu, tsine sisaphila esilungwini, imikhuhlane yemalanga singete sayitsini.” Noma akhuluma nje Lushawulo kodvwa abonakala nje kutsi ikhona intfo lemphetse kabi. LaMagagula washeshe wakuphawula loko.
Kusa kwatiwa nguye. Wake wema noko entela kutsi uyise aphume ahambe aye emsebentini. Watsi kube ayibone imoto ishona elukhalweni washaya sikhiya emnyango. Wayingenela indlela asacondze esibhedlela kaHayindi. Uhamba nje nendlela akayiboni kahle ngenca yetinyembeti letatigcwele emehlweni akhe. Abetsi lapho ahlangana nebantfu avele abancishe emehlo. Engcondvweni yakhe kwakume umbuzo munye kutsi uma unina asafile yena angabatsini labantfwana. Watsi nakefika esibhedlela kwaba lula kungena kuye ngobe nemaphoyisa acabanga kutsi uyagula kantsi uphetfwe tinhlupheko takhe. Phela tivakashi atikavunyelwa kungena ekuseni. Watsi angena nje watitsela etikwalomunye umongi labebafundza naye.
Watsi lapho esuka ekhaya wapheleketelwa bodzadzewabo lokungibo bebametfwalele lemitfwadlwana yakhe. Unina yena washesha wajika wabuyela ekhaya. Watsi nakefika ekhaya wema emacentselweni elibala wabuka emuva. Wabapheleketela ngemehlo baze bayewusitsela elukhalweni. Batsi lapho nabatsi shobe, tatsi hhohlo tinyembeti labengati kutsi tisho kutsini ngobe phela indvodzana yakakhe seyiyewusebenta ngabe uyajabula. Phela kucedza kwemntfwana esikolweni kuletsa litsemba kubatali ngobe bati kutsi kusho kuphuma enhluphekweni.
Batsi bacedza kumyala kwabe sekukhala wonkhe lobekalapho endlini ngisho nalabo bebangakhali.
Salukati asibange sisahlambuluka emva kwaloko. Sasitsi noma sidlalisa bantfwana kusuke kubandze nje.
“Lami lekugcina,” kutsatsa babekati wakhe labeloku abindzile. “Ungatinaki tintfo letishiwo bantfu ngalomuti. Wati kutsi lokuhle lokwentekako kutawuphakamisa ligama lemuti wakini. Kanjalo nalokubi lokwentako kwehlisa likhaya lakini.”
Kuye phela kwakukhanya nje kutsi nakabuya LaMagagula utawuvika ticwayi yena. Kumale Lushawulo, aphume asayawubuka kutsi LaMagagula ushonephi. Uvani loku kumnyama, advumelise ayewushona endlini kantsi LaMagagula ume khona lapha emva kwendlu ukhihla sililo. Ume laphayi nje enhlitiyweni yakhe ugaya tiboti. Utsite kube abone Lushawulo aphuma watsi “Madloti”. Umntfwana wambopha wacina wanikela khona edladleni nesicwayi sakhe labesitfukuse esidziyeni. Utsite nakatsi uyangena wabe asakhona Lushawulo ngemjako ngobe asabonile kutsi konakele.
Lushawulo lwalumphetse. LaMagagula yena ubuke Tintfombi ungatsi utamsukela amhlafune luhlata. Wadvonsa sikhuni etiko, kwatsi lapho kutsi akasiphelelisele ebusweni kuTintfombi wabuye watekhuta asakhumbule emavi labamyala ngawo mhlazana aphuma ekhaya kubo. Wo-nkhe umuntfu wasibona lesikhuni, kodvwa kwabete lowaba nesibindzi sekwekhuta LaMagagula ngobe besasilwane lucobo.
“Hawu! meho madzala ndvodzana!” kusho likhehla lelinguyise waLushawulo ngenca yenjabulo kubona umntfwanakhe emva kwesikhatsi lesidze kangaka. Kube lalisenemandla ngabe lesuka emagonso laphoseka. Pho kuguga nako kwakungakalibeki phasi.
“Mine ngiyala nebakitsi, lomfati akayedvwa lona.” Tinkhulumo letinjena tachubeka baze bawucedza umsebenti. Bonkhe babefisa kubona lenyoka lembelwa umgodzi.
Ngenca yekwesweleka kwemisebenti kulendzawo, emadvodza akhona akakhandvwa emakhaya. Linyenti lemadvodza akulendzawo aya etimayini ayophandzela bantfwana. Phela mincane imisebenti labangayitfola emadolobheni akulelivana lelincane leSwatini. Imisetjentana lengatsi incono itfolwa ngulabo lebayile enyonini njengaye nje Lushawulo lowatsi nakacedza esikolweni wacashwa eMdvutjane. Washiya umkakhe nenina kanye nabodzadzewabo lababili. Lena yimphilo leyetayekile kuleyandzawo. Makoti wendza kubekhakhakhe, akalandzelani nendvodza lapho iyosebenta khona. 
Lushawulo-ke abengulomunye umuntfu, kubindza kwakhe abebindza nalukhulu. Tintfo letinyenti abetenta ngaphandle kwekufuna teluleko kulabanye bantfu. Ngisho bafati bakhe lucobo bebangakhoni kumncandza nasatsi uhlose kwenta intfo letsite. Kwaba njalo-ke nakulendzaba yenina. Wacabanga wacedza kutsi indlela lencono nguko kutsi avele acoshe unina. Phela uze ufika kulesincumo lesinjena nje kutsi bekangafuni kulahlekelwa ligugu lakhe lelinguTintfombi. Ingani phela Tintfombi abesatsi nangabe kungahambi uninatala ncono kuhambe yena. Nome Lushawulo abete sibindzi sekwenta lomsebenti labesatitjele ngawo, kodvwa kwakufanele awente.
“Usho kutsini Magagula nawusho njalo?” Sitibutisa ungatsi asikeva lesinguLaHlophe.
Lushawulo abelatisa likhaya lakubo. Abeya ayile kuyawuvusela umkakhe nenina. Noma abefika lapha ekhaya, abengayitsi vu kuLaMagagula yekutsi sewukhona umuntfu lasahlala naye emsebentini. Umuntfu lake wamluma indlebe nguye unina noko naye wamdvonsa ngendlebe kutsi angacali ayitekele emlilweni ngobe ati kahle kutsi bungacitseka bugayiwe lapha kuLaMagagula.
“Kahle bo malukatana kukhuluma liphutsa. Kute lapha umlilo Iongatichamukela nje ungakashiswa ngumuntfu. Wena phela ngiyakwati wentiwa ngulenkholo yenu.”
Kwaphela inyanga LaMagagula abuyile esibhedlela. Tintfombi abeloku akhukhubele etigangeni kungatiwa kutsi ufunani. Bantfu abebatjela kutsi ugulelwa ngumntfwanakhe. Kwesuke kwaba simanga nje kutsi intfombi lendzala iyagadvwa yini. Abesangumtfwalo sibili kulabantfu labehleti kubo.
Batsi basakhuluma babona kuchamuka bekhaboLaMagagula balandzelana nabodzadzewabo Lushawulo.
“Ngiphendvule ngibuta kuwe, sewake wavela yini ekhabolomntfwana kuyewuhlanganisa emehlo nebakubo?”
“Pho Khumalo bewubona khambi lini wena lekubhula lomlilo lose wokhele lapha emtini wakho?”
Liyasha litje kuLaMagagula edladleni, sewusilela tilalelo. Usila nje akakabindzi ngenhlitiyo uyabalisa. “Kuyini kwendza? Kuyini kantsi kuphila? Kodvwa mine sengiphilelani nje nempela ngobe ngisha busuku nemini? Kodvwa batali bami abasangihawukeli ngani bangiphumute kulesihogo lengikuso? Maye make abengitjela bo, kutsi imphumakudze ngiyifunani, lesichwichwichwi nekwenta.” Ative setigcwala emehlo, kuye kanye etfuke setishisa etihlatsini. Ayekele kusila, agobe sidziyana sakhe lesesacedvwa ngemanti, atesule kanye nemafinyila labetipheleketela. Noma etama kutesula tinyembeti temihla, letinye noko tativele ticatsakele emphushini. Ukhala nje uyati nekutsi nalowo mmbidlana labewusila wawuwekugcina. Nawo phela abekhangetwe ngudzadzewabo naye angulomunye lotidlembelako. Kati abesalala etiko cobo lapha kaLushawulo. Ingani phela naye abengasati nekutsi kodvwa kukhonani layishiya ekhaya. Utsite asasila LaMagagula weva lokwebantfwanyana kwakhe sekukhalisana kubanga sikhokhwana sencwancwa labasukusule ngayo.
“Kodvwa libito lalomntfwana ngubani-ke yena?”
Mdvonseni – likhono lekuheha umfundzi abe nenshisekelo yekufuna
Indlu yekucala yasheshe yaphela. Noko yaphela sevele balala ekhatsi ngobe banele kubhadza kabili nje bangabe basachitsa sikhatsi bangena balala. Ingani phela lulala kungumtilo kutsi lusale lodvwa. Seyiphelile leyo ndlu, Lushawulo bametfuka aseta nalenkhulu igayigayi atekutfutsa timphahla kutsi tisale tiya elulaleni. Tonkhe timphahla kanye neba-ntfwana kwahamba kwasala Tintfombi kanye nemfana wetinkhomo ngobe tinkhomo tatisengakesulwa edamu. Kufika kwalabantfwana kwenta kutsi umsebenti usale uba lula kuLaMagagula.
“Angisafuni mlonyana wakho wena ngiyekele ngitibeke phasi khona ngitewusheshe ngivuke.”
“Baze baba nesibulawela labantfu baseMankayane bo, futsi nanyalo labaphasi basebenta ngobe kwacishe kwafa nanaye.”
“Pho kantsi ngubani?”
•	Sakhiwo senoveli Lapha kubukwa luhlaka lwendzaba kutsi letigameko letikhona endzabeni ngabe tihleleke kahle yini kusuka ekucaleni kuyewufika esiphetfweni, kungabikho sigameko lesingahambisani nalengcikitsi yembhali. Inoveli lesuke ibhaleke kahle itsi ingefika esicongweni bese isheshe iyaphela ingaze ibandze. Kulenoveli Liphume Nebovu ngemuva kwekushisa tindlu taTintfombi indzaba ibese iyaphela, umbhali wangete wachubeka kuchaza lokwenteka emvakwaloko.
“Heyi laze lagezeka ligama lamake naloku asatifela kadzeni nje,” kusho Lobelungu.
Bantfu bakulesigodzi sabamangalisa kakhulu sento saLushawulo. Bonkhe bamvela lomuntfu lomdzala. Loku bakutjengisa ngekutsi atsi lapho asanikwe indzawo yekwakha bamlekelela ekwakheni indlu yakhe. Tintfombi takakhe nato tase tikhona nakwakhiwa lendlu yenina. Sento semnakabo sabevisa buhlungu kakhulu. Batsi lapha nabacabanga kutsi unina abehlupheka njani etama kufundzisa Lushawulo, bafikelwa kumenyanya ungatsi kungatsiwa akasiye wakabo.
“Cha babe, ngisho ngobe lendzaba ngase ngayitsi hloko, nakucala kodvwa wena wayitsela ngemanti nje.”
Lushawulo akazange atihluphe nje nekucela emsebentini. Ekhaya bantfu bebaloku babuke elukhalweni kutsi phela batambona achamuka, phindze kwaze kwefika lona lilanga lekutsi asale asafihlwa seloku angabonakali. Noma libhokisi kwakute, kodvwa bantfu benkhosi bavuka balimba lithuna. Bebati kutsi libhokisi utakuta nalo Lushawulo ngobe ba-bembonile ebantfwaneni lababili baTintfombi eta nalo khona lena edolobheni. Ngekubona kuhamba kwelilanga, LaMagagula watsi bantfwana kuhle bahambe bayewumela ibhasi lebuya kaManzini ngobe incenye kungaba khona lakuphatsisile Lushawulo.
“NaboKhetsile, phela kufa loku langene kuko uyise webantfwana,” kusho Tintfombi emva kwaloko kuthula lokwakwetfusa. LaMagagula watsi shiphi tinyembeti letase tigcwele emehlo andvuba aphendvule.
LaMagagula abesabona nje kutsi sekubuye kumphindzile. Manje-ke buhlungu base bukakhulu ngobe abesamati nalomfati longuyena abambe Lushawulo angaseti ekhaya. Linengi letesheli takhe tase timhleka ngekugijimela umuntfu langamati ayekele tona.
Sehluko 15 ................................... 84
“Nansi lentfo bengisolo ngiyiphupha,” asho ngenhlitiyo. Batsi bangena waphambana nabo waphumela ngaphandle. Kwahlwa manje kutsi LaMagagula ndzini uphuma ebusuku nje uyaphi. Kwatsi lapho kutsi kulandzela unina loku lokuKhetsile wakubamba wakuhlalisa phansi uyise. Umntfwana wakhala ungatsi untinyelwa bomanyovu lapho abanjwa ngumuntfu langamati.
“Wente kahle ndvodzana, batsi phela indvuku lenhle ngulegawulwa etiveni. Kodvwa njengobe seyinemntfwana nje ngabe kungumntfwana muni?”
Imibuto lemidze
“Sengicedzile kuyihlutsa sale sewujabula-ke Mabhengu lomuhle ngobe sewutakuncadza letidlabako ngengingila nesibindzi.”
Asukume LaMagagula aphose umntfwana emhlane ngobe abesamehlisile. Acakeke Lushawulo kutsi sekwentenjani. Esabe nekubuta. Kuloko kuthula eve:
Kukhala libhungane ekhaya kaKhumalo. Kwangatsi tinkhukhu nemakati nako kuyabona kutsi tintfo atihambi kahle lapha ekhaya. Lilanga lase libantfu bahle, sevele kusempheka bafati lucobo. Imisebe yelilanga leyayingena efasiteleni lelilawu laLushawulo yayikhanyise yonkhe indlu. Ngasemphumalanga kwakukhona lifu lelimnyama lelalifucuka lijake kusibekela inyeti leyaseyilindzele kushona kwelilanga nayo itewucala wayo umsebenti wekukhanyisa ebusuku.
Kwatsi nakusuka umnyaka lolandzelako wavele waphuma ekhaya asaya emsebentini. Noma unina abengayitsandzi lendzawo ngobe isekudzeni nekhaya, kepha kute labengakwenta ngobe waliwa etamile waKhumalo. Pho loku atiphumela kandlunganye, abelengise lelo bhokisana letimphahla ngenhlanye agodle licansana lelalinengubo yekulala. Esandleni alengise lipheshana lelinsundvu lelalinengcanyana yakhe.
Ekugcineni Lushawulo asasangulukile, wabona imikhuba lemibi yaTintfombi. Wamcosha ekhaya lakhe ngemuva kwekutsi asanukwe tinyanga emkhayeni kwekutsi nguye umtsakatsi labebulala bantfwana ngenhloso yekutsi naLaMagagula acoshwe njenganinatala kuze atosala yedvwa kuLushawulo. Kuhamba kwaTintfombi ashiselwe ngisho netindlu takhe, umbhali ukufanise nekuphuma kwelinyeva lebeselinebovu, lelitsi naliphuma nobe liputjutwa liphume nebovu balo. Litsi naseliphumile kuphele buhlungu lobebukhona kulowo muntfu, ative akhululekile ngobe sekute lokumgongonyako nakahamba. Kubabuhlungu kuphuma kwalo njengobe nje kwaba buhlungu kuhamba kwaTintfombi, kodvwa kwaba yinjabulo kuLaMagagula. Kungako umbhali ayinike lesihloko lesitsi Liphume Nebovu, lenoveli yakhe. 
“Kunagogo kanye nalomunye umuntfu lafike naye,” kuphendvula lomunye webantfwana. Lawo mavi amenta Tintfombi wagweja waba bovu hhwe.
SehLuko 16
“Hawu, LaMagagula wakhulumisa kwemfundisi nje lamavi lanje uwatsatsaphi loku ngatsi bewuvele uwalungisele mine,” kusho Lushawulo emamatseka.
“Thula! mgodvoyindzini, angifuni mlonyana wakho lapha. Uma ungeva utawuphuma ngesicwayi lapha endlini. Ukhumbule ngikufuna la lingakashoni.” Watisola kanyenti Tintfombi ngalesento sakhe kepha kwase kute emasito.
“Cha, kulungile yemake ngitakwengca khona nje ngeMgcibelo ngobe ngicelile kulothishela kukhona tifundvo lengifuna kuyakutibhala ngobe ngingazange ngitiphasa kahle esikolweni.”
“Make, banfwabami baphelile ngenca yakho lapha ekhaya.”
“Uyangigalajela ngobe ngigulelwa ngumntfwanami, utsi bengitamshiya nabani nangita lapha kuwe?” Yachubeka lenkhulumo yaze yashisa sibili. Tintfombi abesahhema nje sincane semuntfu bamfake luhhemane. Baze balanyulwa kunconcota lokwevakala emnyango lokungukona kwacosha Tintfombi. LaMagagula wasala amangele. Noko kute naye labengakwenta wasale walindza kubuya kwemyeni wakhe.
“Cha, bengingeke ngilokotse ngingamtjeli ngobe ngumuti wakhe lona lesikuwo. Utsite utawuletfwa ngumnaketfu lomkhulu,” atsi nahlala phasi kuphendvule Kunene lowakhuluma ahleti phasi.
“Kulokunye singatsi bantfu kantsi kwatishela nje ngobe umlilo waba nelisitsa lelikhulu.”
“Nanyalo ngiyakwesaba kufa kwababe, ngabe angikho kulendzawo yebugcili.” Ukhuluma nje uyasikhihla silolo. Lushawulo naye uyatibonela nje kutsi konakele, kungulapho sekukudze kubuyela emuva.
“Musa kungiyabula wena Mfarisi ndzini, kodvwa ngabe unandzabani, nemntfwana wena. Yena lona longamati nekutsi unemehlo lamangaki ukuhluphe ngani nje ngobe noma angalala khona lapha ngaphandle nawe ungafika umgaluje ngetulu.”
Umkhukhumba - sisu semuntfu lokhulelwe sibe singatiwa kutsi sabani
Ngekuhamba kwesikhatsi laya ngekwandza linani lebantfwana. Lushawulo-ke wabe sewubona kuncono kutsi basale behlukana labafati ekuphekeni kube nguloyo apheke edladleni lakhe. Loko kwehlukana akuzange kwente kutsi bangabe basadla ndzawonye, bajinge badla ndzawo-nye nje. Nangabe kutsengwe lisaka lemphuphu, bebavele balihlanganyele. Kudla-ke abekwatisa Lushawulo, abengafuni bantfwana bakhe balambe. Kodvwa-ke nome besutsa, abengati kutsi bavunula emacembe asiphi sihlahla. Bantfu labebanaka ekwembatseni ngabo bafati bakhe. Abebatsengela ngalokufanako, ngisho nemibala yayifana ngobe nangabe ake wenta liphutsa yangate yafana Tintfombi abeyaye akhombise liso lengulube. Abevele avakale asakhonona kwekutsi yena unikwa lokubi LaMagagula atsengelwe lokuhle. Bekwala ngisho imali yentsengo ifana, kodvwa nani abengeneliswa Tintfombi. Loko kwenta kutsi timphahla tabo tifanane kusuka edukwini kuya esicatfulweni. Uma kwentekile mhlawumbe ngaKhisimisi atfuke akhumbula bantfwana, abetsengela lamantfombatana. Loku lokubafana kona abenganendzaba nako. Empeleni kuye kwakungakehluki etikwemihegane. Uma akutfolele ematjotjana, yayibe iphelile indzaba.
“Encenye abenkunhlana namankantjane kantsi yintfo langakayetayeli, nguko asahhema nje,” kubuyisa Tintfombi aticinisa.
Ngilo-ke lelo phoyisa lelamboleka timphahla tekugcoka. Lesimo setintfo lapha emsebentini samenta asale asacabanga kuhamba kuleyo ndzawo yaseMankayane noma abengati kutsi utawuphuma abhekephi. Kute namunye lamluma indlebe ngalendzaba ngaphandle kwalelo phoyisa labekhosele kalo. Nalo walidvonsa ngendlebe kutsi kube sifuba salo. Lilanga lekuhola lefika asalibuke ngalamnyama.
“Sivusela nine phela babe. Ingabe ninjani lapha ekhaya loku nami ngita nje ngitsi ngitawukhandza tindzala ngobe natsi kadze sahamba kuleli.”
Esilungwini –eMankayane naseJozi
“Yaze yaba nenhlitiyo lembi intfombatana nebakitsi. Akusenani nje ngobe yangishiya ngiphila,” kusho Lushawulo abukisisa Tintfombi ungatsi ufuna amnanatele naye. Kodvwa esikhundleni sekutsi Tintfombi asho lutfo wasuke wakhophota njengobe abesolo enta seloku efikile. Kwacala manje kumetfusa loku Lushawulo kodvwa wajinge wangete washo lutfo ngobe emehlo aTintfombi abengatsandzi nani kuhlangana nalawa akhe.
Ngalelo langa unina akazange aye emashingweni ngobe watsi nakavuka weva umtimba wakhe ushona phasi samuntfu lotakungenwa ngumkhuhlane. Phela labadzala basuke bacinisile nabatsi letawuhlatjwa kusheshe kuyibikele. Naye wate wavuka wagcoba sigibanyongo wakhaphata ngekusola kutsi encenye uphetfwe yinyongo.
SehLuko 6
“Nami ngiyawusekela lomcondvo wakho Khumalo ngobe lokutsi afunwe kuyingoti, singahle simetfuse ahambisise singaphindzi simtfole,” sekwenanela Kunene.
“Musa kukhala kangaka malukatana utawuze ungenwe sifo senhlitiyo. Asetsembe kutsi inkhosi itawutfuke isiphendvulela imtsintse lapho akhona akhumbule ekhaya.”
“Hawu! Ungihlolelani na wena? Ungatsi usengakangibingeleli nakungibingelela uve nekutsi ngihambe njani bese utengicela tincotfo, lona lolucotfo lolucelako lwani? Utalwentani?” NguLaMagagula loyo asaphendvula ngekucasuka.
“Batsi angitekusho kutzi Zembe akabonakali.” Atsi angakaligwinyi amjube unina.
Imphuculuti – inhloko leshelelako ngobe ingenatinwele
Umbuto 1
“Khona bese kuphele bafana yini kutsi bewungaze usukele umfana wakulowa muti? Umuti lonendlu yinye vo shengatsi ngumuti welizimu. Awunamahloni kutsi ungashiya likhaya lakini linjengobe linje uhambe uyotitfukusa efukwini nje. Angati-ke ngobe wena esikolweni waphuma ngalusese kutsi lesasichwichwichwi utasitsini. Kodvwa-ke ngive kahle mntfwanami. Noma singakutsatsa manje, sitabe sifuna umuntfu lotasakhela likhaya. Kodvwa-ke wati kahle kutsi lena esilungwini kuyakuba khona umfati wakhona, lofundze fana naye nalowati tintfo tesilumbi. Umuntfu lofana nawe lowati kupheka emagusha netijabane, ati kusindza nekweluka emacasi, ayikho indzawo yakhe esilungwini. Uyakusho kutsi ngakutjela.”
Lahlaba laphukela kuLushawulo lelo, watsi kantsi abembambile weva kutsi akamyekele kodvwa wabuye wacabanga ingoti langahle ayente nakangafika kuTintfombi asatfukutsele ngaloluhlobo. Wachubeka wamncenga waze wavuma kutsi baye endlini.
“Sinibona nani Mntungwa ngalelifu lelimnyama lelisibekele umuti wakho.”
Batsi lapho bacedza livesi lekugcina bawa ngemadvolo bakhuleka. Sililo lesasilapho sasimangalisa. Bakhuleka kungatsi sebambona ngemehlo loyo labebakhuluma naye. Bakhuleka banelitsemba lelikhulu nekukholwa kutsi iNkhosi itabaphendvula. Ngeke yehluleka kuyawutsintsa Lushawulo lapho abekhona. Nabavua lapho emkhulekweni munye wabo wafundza livi IeNkhosi. Emavi lafundvwa atfolakala encwadzini yaJobe. Ngawo lamavi labatsi nabamyala, bamyalela etikwawo.
Lihuzu – ngumuntfu lolihumusha, tsotsi, sigebengu nobe umgulukudvu
Imibuto lemidze
“Kunjalo mntfwanami, imphilo yasemendvweni inetikhilikitsi tayo letifuna kwetayelwa. Intfo lengiyona imise yonkhe lemiti njengobe uyibona nje, ngiko kubeketela. Akukho lokwendlula kona mntfwanami. Ngiyetsemba emavi ebatali bakho labakuyala ngawo mzukwana uphuma ekhaya usawakhumbula. Emiyalweni yabo akusalanga kubeketela ngobe kona kunawo umvuzo ekugcineni.” Ngumkamfundisi loyo naye asananatela emavi aLaVilakati.
Bamangala bantfwana nababona uyise achamuka asanjena. Labancane bona abakholwanga kutsi nguye lona labebambona. Labadzadlana bona bamuva ngalo livi kutsi nembala nguyise lona labebambona. Noko watfola kunakekelwa lapha ekhaya waze washeshe wabuyela emtimbeni wakhe. Kantsi kwakukukhutsala yini loku abevuka lokwa abone kutsi yini langayenta ekhaya. Ngalowo mnyaka nje umcuba esibayeni bafana bebawumba naye.
1.6	Sabanjani siphetfo seligugu laLaHlophe ngamakoti wakhe lomusha Tintfombi? (3)
“Usho kulala ebaleni, wena awusho yona indlala lengambulala. Phela lapho ubona ngisho wendlula ngendlela kwekutsi indlala yintfo yakhona. Akusiyo indlala, iyanuka. Sengiyabona nje uphuma ekhaya lelesutsako uyotitsi dlwa endlaleni. Naloku batsi lutsandvo aluboni nje kodvwa ngeke.”
1.5	Bantfu betimilo letifanako bayevana ngisho bangatani. Sekela lombono ngekubhekisa kuboTintfombi naLaHlophe. (4)
1.4 	Lushawulo utsandza kukhohlwa ngelikhaya lakhe nje usanganiswe lutsandvo lwaTintfombi lasahlala naye. Lokunye lokumenta asale abonakala kwangatsi sewukhohliwe likhaya, ngiko kutsi Tintfombi utibule ngendvodzana kantsi LaMagagula yena watibula ngentfombi wabuye waphindza yesibili. Phela emadvodza atsandza bafana ngobe batawuchuba sibongo sabo hhayi intfombatana lehamba iyokwendza yandzise sibongo semtini. (2)
“Ngicinisile, yini nje lengahle ijabulise mine nawucabanga? Umuntfu lokunguyena ngeta kuye lapha ekhaya sewangifulatsela. Naba bantfwana batawufa ngibabuka ngendzaba yendlala. Nebantfu sebadziniwe ngimi kwasa nje, ngiyokwendzela. Intfo lengiyibona incono, ngiko kungena indlela ngimane ngidliwe tintsaba lokungenani.”
Nome lendlu yayiyinye kepha timphahla tangena tonkhe ngenca yekutsi kwakunenyango lenkhulukati lapha ngekhatsi. Tonkhe-ke tintfo labebangatisebentisi onkhe emalanga tatihlala lapha enyangweni.
“Dzadze, ngavuma ngatsi ngiyakuyibamba ishisa. Ngavuma nekutsi ngiyawuphekela ngisho timphaka takhona. Ngito-ke timphaka takhona leti.” Kwatsi ngcobo luhleko.
Lushawulo abehamba, kodvwa abengati kutsi utakutsi nakefika lena emabhasini agibele leyaphi. Lapho nakefika esiteshini semabhasi awakhandza advunuselene, ingcondvo yakhe yasebentisa kwesambane. Wavele watitjela kutsi akabambe leya kaloliwe ibhasi. Kutsi-ke utakutsi nakefika ePitelitifu abambe siphi sitimela kwakuyawukhanya khona asefikile.
“Mhlawumbe ngikhuluma nje sevele ukhona, kwati bani. Yini nje lembambe kutsi angaseti lapha ekhaya njengakucala.” Athule atsatse umoya samuntfu lofuna kucala kuhlabelela. “Uyati make, kukhona intfo lengiphetse kabi emoyeni wami. Ngetame kanyenti kuyinyatsela kodvwa iloku ibelesele.” Athule abheke phasi ancandze tinyembeti lesetigcwele emehlo. Abuye achube. “Kukhona liphupho lelingiphetse kabi leliphike kubuya nje.” Sihlahle emehlo salukati naso sesicala kwetfuka.
“Yonkhe leyo mibuto ayingeni kuleti tami tindlebe. Lami linye, ngitsi phuma uphele nje kulamabala.”
2.5 Umuntfu akavuswa. Chaza ubhekise kunina waLushawulo LaHlophe. (3)
“Mine sengilihambe ngalicedza Kunene futsi nanyalo ngisetalihamba ngifuna bona bogobela labangahle banginike likhambi.
“Wena Lobelungu sowangenta lizizi nje. Uphi Lomavundvo atekubambela.”
a 	lwangekhatsi, lapho umlingisi ashikashikana yedvwa nenkinga labukene nayo, njengaLaMagagula labesacabanga nekuhamba ngenca yaLushawulo labesaganiwe.
Lushawulo wavuka wagwacatela alungisela kuya emsebentini. Angakahambi kodvwa wacale walayela Tintfombi latawusale akupheka wabuye wamlayela netitodlwana lababevamise kutsenga kuto tintfo letincane letingadzingi kuya edolobheni.
“Ingabe ulahlwe yini umuntfu wenkhosi kulomuti wendlala loku tsine sahlalela kona kugolela timphungane emlonyeni lapha ekhaya. Vuka wena, usihlolelani nje,” asho asukuma akudvonsa ngemkhono. “Yekela umntfwana malukatana uyatidlalela bo.” Engcondvweni yaLaMagagula kwefika umcabango wadzadzewabo kutsi mhlawumbe nguye longahle afike ngobe kwase kusikhashana bagcina kubonana.
“Indzaba yinkhulu mane ayatiwa ngitsi nje boTintfombi, naku phela sekufika bomkhula bami lengabagcina ngaNowa. Ase ngiyekuva kuLaMagagula mhlawumbe yena ukhona umoyana lomshayile,” asho asukuma acondze kaLaMagagula naloku bese bakhulumisana lokungayindzawo nje.
“Hawu! Khumalo kepha ungasamane ubayekele bacale bakhiphe timphahla tabo nebakitsi,” kusho LaMagagula etama kukhipha lokuncane lanemandla ekukukhipha. Atsi uyakukhipha, Lushawulo akujike emlilweni.
Fundza lesicashunwa bese uphendvula imibuto lelandzelako.
Ukhuluma nje LaHlophe akati kutsi LaMagagula sekukhona intfo lemphetse kabi emphefumulweni wakhe. Kukhona liphupho lelase limfikele emahlandla lamatsatfu. Njalo nje lalitsi lingefika aphelelwe nabutfongo kuze kuse acwashile. Intfo leyayenta kutsi leliphupho limudle kangaka kwekutsi akazange ake alitjele muntfu leliphupho. Bekaloku aligucugucula nje engcondvweni yakhe etama kutfola kutsi ngabe lisho kutsini.
“Phindze Mtungwa sesingatfutsa siyephi nje tsine sesitigugele. Sesimele kona kufa kutsi kusimikise kubobabemkhulu siyotiphumulela. Hawu! sewumangele nalomntfwana lohamba naye kutsi sesibhunye sodvwa asisamnaki. Sibona wena phela mntfwanami,” sekusho lona likhehla libhekise kuTintfombi.
“Cha, make kutsi lenkhukhu ngitsite ngiyayibamba yaphunyuka nga...”
“Balekile! awuvele ngalapha.” Kute kufike kutsi tfolo embikwamkhulu wako lokwentfombatanyana.
“Sibolile mntfwanami, ngicela ungikhiphele sonkhe sifuba sakho, ungesabi lutfo kungitjela loko lengikubuta kona ngobe kuwe nginguko konkhe.” Etfuke Sibolile nakeva unina akhuluma kanjena angati kutsi ngabe ukususelaphi.
“Baketfu nami ngitsandza kudvumisa lelijaha kulendlela lelihambe ngayo. Futsi ngiyamsekela kakhulu ngobe nakunentfo lenje ekhaya kungete kwaba khona kuthula kungakevakali kahle kutsi lomuntfu lomubi ngubani.” Kuthule kutsi cwaka, kuvakale kuphefumula kuphela. Lushawulo atsi uphakamisa emehlo ahlangane newaTintfombi lowavele wawehlisa masinyane akhe. Ngaleso sikhatsi nguloyo abelwa nemicabango ngalokutakwenteka ngelilanga lelilandzelako. Tintfombi yena kwakutsi akabhamuke nje kutfukutsela noko watibamba ngobe esaba umyeni wakhe futsi angafuni kutsela bakubo ngelihlazo.
“Uyaliva libito lakho mfana wami?” kubuta LaMagagula kuloyomntfwana labesabhudza belungu.
Lwati lwakhe lwekubhala imibhalo leyehlukene lwengeteka ngekungenela umfundzasikolo lobewuhlelwe yinkapani yakaMacmillan, lapho beyicele khona babhali labakhulu belulwimi lwesiZulu labafaka ekhatsi bo DBZ Ntuli, Sibusiso Nyembezi nalabanye. Labomakadzebona bashiya bavutsa umlilo boMalangwane nebalingani bakhe. Tindzaba takhe letimfisha letangena kulelicoco labo lekucala Ingcamu nguletitsi Ludzebe kanye nalena letsi tandla tiyagezana. Letinye tindzaba takhe tikuletincwadzi letilandzeleko; 
“Basengakamboni naye.” Adliwe ngemahloni manje.
“Ho! Kusho kutsi abefuna kucoshwe lolomdzala umfati khona atewusala yedvwa.”
“Uyanginuka NaboKhetsile, usho kutsini nawutsi lucotfo ngitalwentani?”
Loko kwase kwenta kutsi naye atisole kanyenti ngaleso sincumo lasenta. Noma atisola kodvwa abebuye atidvudvute ngekutsi loko lokwenteka kuye nguloko ladalelwa kona futsi akukho nalesincane nje siphosiso kuko.
Lushawulo wema wangete wanyakata sikhatsi lesidze. Indlela labeme ngayo kwakungatsi akasaphefumuli. Aseme lapho wakhumbula ekhaya. Wakhumbula umkakhe nenina. Khetsile labengakaze ambone ngemehlo, wambona ngemehlo engcondvo. Watsi nakacabanga kutsi loko labekwembetse kwakukuphela kwako, wativa anemahloni kungatsi angesuka kuleyo ndzawo aye lapho bangamati khona. Waya ngekucina lomcondvo wekuduka kuleya ndzawo yaseMankayane ngobe abesacabanga nekutsi bantfu labamatiko batakube bambona agcoke timphahla tekubolekwa.
Imphilomlandvo............................... vii
“Kulungile babe sitakwetama mane intfo letasihlupha nje ngibo tjani ngobe abusatfolakali kalula.”
“Kepha utsini yena unyokotala?”
Batsi nabefika ekhaya bakhandza kutsi uyise sewubangwa netibi. Kwaba sengatsi abevele emele kuvalelisa bona ngobe kwaphela liviki linye befikile kwabe kuyamenela njalo. Kufa kweyise waSibolile kwaletsa ingucuko emphilweni yakhe. Tifiso takhe tonkhe ngelikusasa lakhe tagucuka. Loku babefundziswa ngunina nje, leyo mali labebakhokhela ngayo esikolweni kwase kufanele ihleshulwe ekhatsi lenye iyewutsenga inzilo ngobe yena bamkhululile kutsi azile ngenzilo yesilumbi njengobe abesakholiwe. Loko umndeni wakaMagagula wakwenta ngeligunya lelikhulu ngobe umufi nguye lowabakhulula bafati bakhe kutsi lofuna ku-kholwa ahambe ayokholwa. Leyo nhlupheko yenta kutsi kube ngudzadzewaboSibolile yedvwa lobuyela esikolweni. Sibolile yena wavela watibonela nje kutsi ubukwe sambane, nako bekungaba kubi kuphume lomdzala. Wafa imfakabili-ke Sibolile ngaleyo ndlela.
1.4	Ngale emsebentini Lushawulo sewutsandza kukhohlwa ngelikhaya lakhe. Ase uchaze kuvakale kutsi ngabe abentiwa yini lelengaka. (2)
Ekufikeni kwendvuna Lushawulo watfuma umntfwana kutsi abatjele basondzele bonkhe lapho bekuhleti khona indvuna kanye naboKunene. Ekugcineni kwabitwa bona bafati bakhe naloku bebasecabene nemabhodo. Sebaphelele kwacala yena Lushawulo kukhuluma ngaloko labebabitele kona.
“Kodvwa sasisolo sisho ngalendzaba yalesihlahla kodvwa yena avale tindlebe ngobe abona lemali layitfolako angabe asacabanga ngengoti lekhona,” kusho Tintfombi ngekunengwa.
Kwatsi ngalelinye lilanga bangasacabangi nekucabanga kutsi Lushawulo angaphindze alubhadze lapha ekhaya, bambona atsi chamu.
“Ukubantfu bakho Nkhosi
“Ase ungiphe umetjiso LaMagagula, sheshisa!”
Leyo nyanga wayichuba ngemadvolo ngobe nasemsebentini wahlangana nebulukhuni lapho acela kuntjintjwa. Kwatsi esikhundleni sekutsi antjintjwe besuka bambuka ngemehlo lalukhuni laba lababengetulu kwakhe. Naye abesativa alahlekile ngobe abebatse ubuka lowo emehlo ashelele nje. Lapho abeze akhululeke khona kukalelinye liphoyisa lokungilo labecele kufihla inhloko kalo.
Nembala wahamba-ke Lushawulo solo angakase wayitsi vu kunina lendzaba. Utsite asahambile kwangukhatsi LaMagagula amtjela. Imetfuse kabi LaHlophe.
“Kantsi-ke alikho licinisa lapho Khumalo, nawe uyati nje kutsi semadvodza sikhwele sehlula senja. Ungeke nje uvume kutsi lomunye webafati bakho abe nalenye indvodza ecadzini. Ngisho noma ngabe unabo balikhulu.” Lihlabe lephukele lelo kuLushawulo aze ajike nasebusweni ngobe asakhumbule Tintfombi wakhe labengati kutsi uphi nje loku bakhuluma.
“Besingalwati nani, tsine setfuke kutseleka umkhwenyewetfu ngetinkhani. Nguye lofike wasitjela kutsi kufanele site lapha lamuhla nakanjani,” kuchuba yena umnakaboTintfombi lomncane.
Tintfombi wajinge wabuyela khona eJozi kuLushawulo. Watsi asengakalamisi laMagagula waphindza wesibili Tintfombi, khona eJozi. Lona wesibili kwaba yintfombatana libito layo watsi nguTsandzekile. Lutsandvo lwalaba lababili kwaba sengatsi lukhula ngemandla. Lushawulo naye abesatsandza kusangana imphela ngalesitsandvwa sakhe. Lolutsandvo lwabo lwenta kutsi Lushawulo asale avilapha manje ngisho nekuya ekhaya kuyewuhlola umkakhe. Naye lapho akhona waMagagula abesabona nje kutsi kwaphindze kwamphindza. Nalowo mntfwana wesibili watsi noma amtfola, uyise wefika watsi ute libito langametsa lona ngobe yena abelindzele indvodzana. Ingani phela abesetse waTintfombi labeshiyana ngetinyanga letisitfupha nalona waLaMagagula. Yena-ke wetsiwa ngugogo wakhe watsi nguNtfombitodvwa.
1.6 	Sababuhlungu siphetfo seligugu laLaHlophe ngaTintfombi ngobe Tintfombi wajika watsi uninatala nguye kanye umtsakatsi locedza bantfwana bakhe. Ngobe Lushawulo amtsandza Tintfombi, akabutanga, wavele wacosha unina, waphuma angati nalapho aya khona. Wafa wadliwa tinja wangete wawatfola emalungelo akhe ekungcwatjwa. (3)
•Kufa nekungcwatjwa kwemntfwana waLaMagagula lowangena enkelebheni.
Emva kwaloko kufa kwalomntfwana LaMagagula naye wacishe wamlandzela. Wate wakhumula naleyo nzilo sikhatsi singakefiki. Kwala nome asancono, kwake kwaphela emalanga ahamba ngeludvondvolo. Ekwelulameni kwakhe sikhatsi saleto tibi sase siphelile ngako-ke akabange asaphindze kuyibuyisela emtimbeni leyo nzilo.
Kuba ligugu entfombini kutsi iyahamba iyokwendza, kepha lapho sekufike lilanga lekuphuma ekhaya iye emtini, kube sengatsi emalanga angabuyiselwa emuva noma kutsiwe akusale kuhamba lomunye. Kwaba njalo-ke nakuSibolile. Kusondzela kwelilanga lelalindziwe kwacedza injabulo. Leyo njabulo leyayiphuphuma enhlitiyweni yakhe yavalwa lusizi nekwesaba. Abesatsi uma ayedvwa atibone asakhala nakabona emabala emuti wakubo labesatawushiya siphelane. Talukati tase ticalile kuhle tiphosa imiyalo kuSibolile noma lusuka lungakefiki nje lwekuphuma.
ekucaleni kute kuyofika esiphetfweni sendzaba.
“Sikhulekile ekhaya, sisu semhambi asinganani singangenso yenyoni.” Kutsi nya edladleni, kuze kuphindze lokhulekelako. “Akunabantfu yini lapha ekhaya?” Alive livi lemntfwanakhe laHlophe. “Ngena mntfwanami, siyeva yini loku kutse mpu lokwebantfwana lapha.”
1.2 	LaMagagulwa abeboniswa ngaTintfombi, zakwabo losahlala naLushawulo emsebentini. (3)
“Ayibe yincane phela Mtfombeni nebakitsi. Ingani ngishito ngatsi lidlojwa libukile.”
“Ninjani-ke khona lena emaJozi enu ngasemphilweni?”
“Cha, kodvwa akusiko ekudzeni kakhulu sekungahlupha nabangaphindze bangisuse bangichubele embili ngobe lapha kaHulumende umuntfu uhlala umntfwalo uselubhokweni. Intfo nje angati kutsi make utawutsini ngobe kube kuya ngaye nje ngabe vele ngilapha eSipiki.”
Ekuhambeni Lushawulo, akamange akhohlwe ngulentfombatana yakaMagagula. Abetsi njalo naketfuke wavela ngasekhaya etame kutsi noma kanjani ayibone atewuvusetela emagama akhe, phela imbita ivutfwa ngekukhwetelwa. Uma ehluleke kuyibona abebhala incwadzi ayinike bodzadzewabo kutsi bamnikele Sibolile. Sibolile lona bese bambonile labanye bodzadzewabo kwekutsi ukhulunyiswa nguLushawulo. Empheleni bodzadzewabo bakuletinye tindlu babehlekisa ngayo lendzaba yakhe. Ingani phela kuhlekwa kutsi usonywa lijaha lakandlunganye emtini wemavila. Babemangala kutsi lona lelijaha lisitsatsaphi sibindzi sekusukela intfombi yemphakatsi litalwa kandlunganye nje.
“Wo, usho ngobe ungati lutfo wena make. Mine kunengi lengiboniswa kona nangilele futsi kube kuliciniso. Intfo nje angitsandzi kube ngandza ngemlomo njengelibhakede.”
Umuti wakaKhumalo washeshe wavutfwa sibili. Lushawulo naye abesete nemahloni ekulayela bangani bakhe ekhaya. Phela kwakuba ngulomkhulu umuncwa kuya ekhaya lapha abefike alale emafuhlufuhlwini khona. Ingani phela etikwalobo buncane belilawu lakhe, Sibolile abefike netimphahlana takhe naye. Indzawo yekulala yase ivele ingekho sanhlobo. Umuntfu kwakufana nekutsi ume ngetinyawo nakalele khona. Ngaleso sizatfu, kwase kunguLaMagagula lobekavame kuvakashela umyeni wakhe lapho abesebenta khona. Lokuphela kwendlu yakakhe kwayinciphisa indlela leya eMdvutjane. Kwase kunguLushawulo labesavama kuya ekhaya, futsi angasesabi ngisho nekuvakasha nebangani bakhe lababenesifiso sekubona ekhaya kubo. Wavele watibonela nje kutsi utsetse silwane semfati. Sento saSibolile sajuba labanyenti imilomo, samenta naye wahlonipheka. Kubomkhula wakhe abengatfontsi phasi. LaMagagula kwakuba nguLaMagagula lapho bakhona. Ayitekwa phela yeninatala, yena abetimangala nje kutsi emadloti akubo ambone ngani amletsele malukatana lokhutsele kangaka.
Ngesikhatsi lamaphoyisa lamabili asaphenya etindlini, kukhona lelinye lelasala lime nalomunye umfanyana. Lamtsela ngemvula yemibuto umfana naye waze wamangala kutsi kantsi kwentenjani kangaka. Phela solo letama kutfola loko lelikufunako lelibona kutsi mhlawumbe labadzala bangakufihla.
Sehluko 16 ................................... 92
“Konkhe loko lokushoko ngiyakuva, kodvwa nje lami linye, ngitsi lendlu yona itakwakhiwa. Futsi akukho lokukhulu lotakwenta wena kuphela nje kutsi ucele bantfu labatakwenta lomsebenti. Nayi imali, uma iyincane usho ngitayengeta,” asho akhipha emakhulu lamabili emalangeni awabeka embikwakhe.
“Abengakabafihli, empheleni bekungiko nje kwesweleka kwetimali.” Asacala manje nekuncibilika ngobe abona kutsi LaMagagula ukhuluma ngemusa, kantsi wentiwa kukhohlwa kutsi ematinyo lawa liguma. NaLamagagula abevala intfukutselo leyayingekhatsi kuye ngalamatinyo labehle awaveta.
“Cha, akusuye Khumalo.” Livi selineluvalo manje kuTintfombi.
•Lushawulo ushiselwa indlu lahlala kuyo ngenca yekuba yinganwa kwakhe.
UMdvutjane yindzawana lencane kakhulu, akusilula-ke kutsi indvodza seyingadliwa tintsaba khona. Kungako kwatsi lapho sekunetindlu kaKhumalo Lushawulo kwase kuba nguye lohle avakashela ekhaya. Phela emadvodza alendzawo lamanye abuya kanye ngemnyaka lamanye kabili kuye ngekutsi ujoyinele tinyanga letigaki. 
Akuphelanga sikhatsi efikile Sibolile kaKhumalo, wabe sewukhona umehluko. Tindlu letimbili tesuka sinye sikhatsi. Kwakuyindlu yakakhe yekulala kanye nelidladla. Kwakumenyanyisa kakhulu kupheka lapha kulalwa khona. Phela loko nguko nalokwenta kutsi asheshe akhe. Lalitsi nalibalele-ke abase egumeni, abe uhluphekile mzukwana li-na ngobe abevele abase khona endlini yeninatala. Inkinga yekwakha akamange abe nayo Sibolile ngobe Lushawulo abemnika imali leyenele yekutsi acele bantfu bekumsita. Labanye noko babemsita ngaphandle kwekufuna liholo. Noko loko kwakuvame kakhulu etihlotjeni takhe.
“Kantsi make akekho yini lapha ekhaya? Ngafa kuma emakhateni nebakitsi.” Betfuke bonkhe manje kuva lesibindzi lesingaka sekutsi angaze agagule unina ngelibito kwekutsi uyatsakatsa.
Uhamba nje Lushawulo sekukhona intfombatana labesacale kutibika kuyo. Lentfombatana nguSibolile Magagula lobekatalwa emphakatsini wakuleso sigodzi. Sibolile abekhulile sibili, aluhlata ngelibala asho ngesikhumba sakhe lesasibusheleleti ungatsi kukhona losihlalela ngembokodvo asigudle. Abesho ngemehlo lamakhulu labengetwa nabudze betinkhophe takhe lowawungaze utsi utengetile. Tinwele kwakungemashoba nje kantsi titse tsu. Kube abemdvuna ngabe abelihwancakati. Titfo leti abegcishata nje kantsi tinyawana tincane ungatsi temntfwana. Noko tatingasindvwa kakhulu letinyawo ngobe umtimba wawulingene kahle nje. Livi lakhe kodvwa lalilikhulu kangangobe nangabe ungamboni akhuluma ungatsi utawuhlangana nendvodza. Ngalelivi lakhe kwenta kutsi ngesikhatsi asafundza avele ahlabele indlela yesine. Kwakutsi lapho kulikwaya lemantfombatana, bothishela baletinye tikolo baze basole kutsi kukhona umfana logcokiswe emalokwe, kantsi phindze nguSibolile. Lokwakufike kukhaphise kutsi naye abesatsandza kuhhula njengebafana lapha ngemuva esiphundvu.
Akabange asandza nemagama Lushawulo, wavele wavalelisa wagcwala indlela. Kute lowampheleketela ngalelo langa ngobe kute lutfo labeluphetse ngaphandle kwesikhwanyana sakhe lesincane.
Sebavuselene boLaMagagula neninatala, bavele bavalelisa boLaHIophe nalowo mgijimi labehamba naye. Lilanga laliloku libile njalo. Kulelo langa lebelibaba, bonkhe bantfu batiphumulele phasi kwemitfunti, unina waLushawulo kwadzingeka kutsi aphume kunjalo. Titfukutfuku tase tibhicene netinyembeti kuNaboLushawulo ngobe abati kutsi lapho aya khona sewusicako lucobo. Lesinye sikhatsi abeke afise nekufa kunekutsi ahlalise kabi umntfwanakhe lapho naye atendzele khona. Pho, kufa lokungabitwa, ngabe wakubita kwamphumuta ngalelo langa. La-Magagula wamane wabakhipha nje ekhaya wase usheshe uyancandzeka. Naye ujika nje setigcwele emehlo, abe angeke ente lutfo.
“Buyanini phela bomalukatane, ingabe nihambe njani nebakitsi?”
Indzaba yekutsi Sibolile sevele uyahamba uyokwendza kuLushawulo yasheshe yadvuma. Phela lokwenta isheshe idvume kutseleka kwetinkhomo tekumcela. Kwatsi kantsi bekuyindzaba yekuhlekisa, kwangabe kusaba njalo kulabanyenti. Kufika kwetinkhomo kwabajuba imilomo netinhleko tancipha lapho kukhulunywa ngandlunganye. Labo bebahlala banyembenya Lushawulo beswela nemgodzi wekubhaca. Tonkhe tishanshi tashabalala kubodzadzewabo. Tintfombi letatintsanganye naSibolile tacala kuswaba. Angiphatsi phela leto letatingetulu kwakhe, kwavele kwatikhanyela nje kutsi selitishonele. Pho, konkhe kusiphiwo noma yinhlanhla laphiwe nguMdali umuntfu. Ngenca yebuhlungu betinhlitiyo, kulabanye kwakulukhuni ngisho kudla leyo nkhomo leyayihlatjelwe kutijubela. Pho, ngubani longayekela inyama ilivela kancane nje.
“Ningamangali nanisibona sesifika lapha ekhaya ngalendlela. Lapho kusebenta khona umnumzane walapha ekhaya, kuse kugcekezwe kwebiwe yonkhe intfo ekhatsi,” kuchaza lelinye lalawo maphoyisa lelabuye lachuba latsi; “Intfo lengahle yente bulukhuni kumnumzane walapha ekhaya kutsi ngesikhatsi kuphenywa endlini lahlala kuyo kutfolakale emagogogo lamabili ensangu kanye nesigamu selibhodlela lamankantjane. Leto-ke tintfo letiphambene nemtsetfo.” Likhuluma nje emehlo alo lavutsa umlilo agijima kwembane ungatsi kukhona lakusolako lokungalungi. Litsite kube licedze langena emotweni masinyane lingafuni phela kubona tinyembeti tebantfu labadzala.
Lushawulo watibuta nekutsi umbuka njani Tintfombi kuletiga labementele tona ngetulu kwalokumetsemba kangaka. Abengamcabangeli ngisho nakancane kutsi angase amjabhise kanjena.
Nalapha eMankayane tatikhona tintfombi. Nato-ke tatitinhle ngekwato. Kuvamile-ke kutsi kufika kwelijaha lekuhamba endzaweni kusanganise tintfombi, ikakhulu leto letisakhululekile. Kwaba njalo nekufika kwaLushawulo kuleyo ndzawo yaseMankayane. Emantfombatana ashayana ngetinhloko kunguleyo ifuna kutsi kube ngiyo lekhulunyiswa ngulesifundziswa sakhashane. Lushawulo abengesiye umuntfu lokhulumela futsi, kodvwa abekwati kubeka lulwimi. Intfombi abeyitjela onkhe emagama lamnandzi nayo itibone seyikuvumile loko lakushoko. Tintfombi tawa budlantjadlantja lapha kumfokaKhumalo. Pho tintfombi tandzawonye, akubanga sikhatsi lesidze tabe setatana leto letatitsandzana naLushawulo. Letinye tato tavukwa sikhwele lesimangalisako. Phela sikhwele sivela lapho kunelutsandvo khona. Bantfu besifazane-ke baba yincaba ngobe baye bakhohlwe kwekutsi ngulowo nalowo wasonywa ngulelijaha. Umuntfu abese ufuna kutsi kukhulunyiswe yena yedvwa.
Lushawulo waphumula lilanga laba linye kwasa wabuyela emsebentini. Angakahambi noko wakhuluma nemkakhe banenina ngendlu labefuna yakhiwe lapha ekhaya. Noma angazange alihlabisa ngesihloko kutsi lendlu yayiyani, kodvwa kwavele kwakhanya nje kutsi yaTintfombi phela lendlu. Noko LaMagagula watibutisa nje watenta silima.
“Ungangitsatsi kabi mntfwanami. Angisho mine kutsi awumtsandzi, kepha bengikuhlolisa nje njengenyoko. Loku lengikushoko kulicinisa leliphelele futsi lelingagucuki. Mine uyangibona kutsi emalanga ami asafinyele. Sekusedvute lapho ngiya khona. Angifuni-ke ungisole utsi angizange ngikweluleke ngendlela lekufanele uyitsatse njengemntfwana losakhanyiselwe nasenkholweni.”
“Ngitsi gijima bo, LaMagagula, kantsi lometjiso awuwuboni yini?” Washo vele asamhlangabeta ngobe abona kutsi uyamephutisela. Kwetinja lokwatsi kujikitisa imisidlana kuyamjabulela, wavele wakukhukhula ngesicatfulo kwakhalela etulu kungati kutsi kwentenjani. Washo walumeka indlu yekulala wengca wayawulumeka emadladla nelilawu lendvodzana yakhe lenkhulu.
“Angifuni lutfo lusale lapha lolutsi mtsakatsi ngobe kungaze kusale naletimphandze takhe. Loko langeke akhone kuhamba nako kutawulala lapha phasi kwesihlahla. Hhayi kutsi kungabuye kungene endlini. Utsite kube abone kutsi unina uyasimbatseka kuphuma, wavele wangena wamhlala ngemkhono wamdvonsela ngaphandle. Lapho abengasakhali kwase kungumtimba lobuhlungu umuntfu lomdzala.
“Uma ubuka kahle imphilo yaJobe, utawubona kutsi indlela lahlupheka ngayo yaba matima kangangobe abengekho umuntfu labengayimela. Lomunye umuntfu abengagcina asakhweshile kuNkulunkulu wakhe. Kodvwa kuJobe akuzange kube njalo, esikhundleni sekutsi akhweshe ngenca yetinhlupheko, tesuke tamsondzeta kakhulu kuMenti wakhe.” Sekutsatsa LaVilakati lowabuya wachuba watsi, “Kwatsi ngesikhatsi sebafe bonkhe bantfwabakhe naye asamilwe ngematfumba, umkakhe wamgucukela washo nekusho kutsi akakhohlwe ngaloNkulunkulu wakhe. Kodvwa konkhe loko akuzange kuyigucule inhlitiyo yaJobe, wabambelela njalo ekukholweni kwakhe.”
Lushawulo lona abelitibulo kunina, elanywa ngemantfombatana lamabili, boLomavundvo kanye naLobelungu. Ngawo-ke lamantfombatana languwona abehlala nenina lapha ekhaya. Lushawulo yena abesafundzela umsebenti ekoloshi lekulima. LaHIophe akamange atihluphe kufundzisa lamantfombatana ngobe atsi kufundzisa intfombatana kudlala ngemali ngobe isuke ifundzela emabhodo noma kwendza. Ngako-ke wawa avuka afundzisa lendvodzana yakhe kute ibe nelikusasa lelikhanyako futsi ibe lusito nakuye lapho asaluphele. Njalo-ke nakuvala tikolo Lushawulo naye abebuya ekhaya noma ahambe ayewubamba ematoho njengekwenta kwabo bonke bantfwana besikolo. Nakefikile Lushawulo abevele atisonge kuleso sikotela selilawu. Emnyakeni wekucala befikile kuleya ndzawo bantfu bacala batsi kumbe bafane bagoba-gobela kutsi bafihle tinhloko ngesikhatsi basakha. Baze babona sekuphela umnyaka wesibili solo kungekho umehluko kutsi kungatsi ngumuti wemavila Iowa. Intfo leyayisifuyo kwakuyihhontji nje kuphela. Tinkukhu ngabe tatikhona kube tatingacedvwa nguye LaHlophe nasashangukile. Ingani abetsi angashanguka angasakhetsi kutsi ubamba yiphi. Kuye kwakufana noma iyatalela noma iyafukamela, nasafuna inyama.
Watsi lapho efika eJozi wavele wakhipha incwadzi leyo wasebentisa likheli kutsi ahambe abuta lapho abeya khona. Ngenhlanhla yakhe washeshe watfola angakayaluki kakhulu. Phela liJozi akusiyo nani indzawo lencane, umuntfu ulahleka kala bha! Intfo leyaye isite-ke ngiko kubuta nangabe ungati lapho uya khona. Ufika nje Tintfombi ukhandza Lushawulo usacambalele emva kwekuba asashayisile.
SehLuko 13
“Utsini? Utsi klebo? Ungatsi nadzadzewenu asengakacali kukhulumisana nebantfu wena ube sewunesibindzi sekutsi intfo lenjalo uyayenta. Phela kuphuma kwakho esikolweni akushongo-ke kwekutsi sewukhulile. Uyangiva yini kutsi ngitsini Sibolile?” Asho amhlukumeta amphose la etiko. “Ungatsi ngawuwile ushe kumbe nalabantfu bangeke beta la. Futsi nanyalo ngitsi kukhona longihlolela kona.”
Undlondlobale umlilo manje ube nemandla sibili, naLaMagagula umehlule. Ayabatseke lonkhe libala ahlaba inyandzaleyo kutsi kumbe kungatfuka kuba khona umuntfu lobanesibindzi sekutawukhulumisa Lushawulo kulentfo labesangiyo.
“Hawu, bomnaketfu ningasangeni nimane ningikhiphele lengitawumane ngifihle ngako umtimba,” kusho Tintfombi akhihla sililo.
1.1	Bunyoka buni lobentiwa nguLaHlophe kulendzaba? Chaza kuvakale.(3)
Phela Lushawulo kwase kuyimamba lucobo, asancadvuta nje. Nome kunjalo kodvwa LaMagagula wajinge wacela kuLushawulo kutsi angenise letintfo teninatala endlini kuze tinganetfwa uma kwenteka lina ebusuku. Waze wavuma-ke Lushawulo kutsi tingeniswe kodvwa watsi kutawufuneka atilandze ngelilanga lelilandzelako.
“Ngi... ngingatsini, kodvwa kunjalo bonkhe bemanga lengise ngafika kubo basho njalo. Nami ngitse ncono ngikulume indlebe ungaze ukhandze sesife sonkhe lapha ekhaya.” Washo ngesibindzi langatanga naye kutsi usitsatsaphi. Kwadvuma inhloko kuLushawulo. Imicabango yayi-phambanisa imibane yasehlobo. Kuye kwakuke kufike uLaMagagula ngobe ekufikeni kwaTintfombi wakhombisa kungajabuli. Kodvwa lowo mcondvo abebuye awuchitse ngobe asabone kuvana kwalabafati. Kusho kutsi ngabe labafati bahlangene ngetulu njengeluhlindzafuku? Lowo ngumbuto labetibuta atiphendvule wona enhlitiyweni.
“Hawu! ngiyabhudza yini boKhumalo?” kusho Lushawulo avuka embhedzeni ahlala ngetibunu. Wabuye wachuba futsi solo Tintfombi angakaphendvuli.
“Natsi sikhona lokungasho lutfo mane siphetfwe ngawo nje emahlalakhona kugula kwetalukati. Pho singatsini-ke ngobe emsebentini yimphilo.
Bukiwe Bella Malangwane ungulomunye webabhali betincwadzi tesiSwati labadvumile. Empheleni ufakile sandla ekutfutfukiseni lulwimi lwesiSwati. Nome asake walubhala lonkhe luhlobo lwemibhalo yesiSswati, kodvwa udvume kakhulu ngemibhalo yephrozi lekungiyona lanelikhono lekuyibhala kwedlula letinye tinhlobo temibhalo. 
Linkayi – ligonso lelidze
Lichawe – ngumlingisi lomcoka endzabeni, indzaba iphatselene naye.
Lesicuku besita kancane satsi lapho sibona kusuka intfutfu inconga iya etulu kwaba ngikhona batsatsa tinyawo. Kutse sebasedvute kwangikhona babona kahle kutsi kusha tindlu taTintfombi. Batsi befika bakhandza Lushawulo asajame egedeni netikhali takhe. Abephiphitsa vele atsi emtini wakhe akafuni muntfu.
“Make ngihleli nje angikahlali. Ngishiye bantfu lapha ngaphandle.” Usho nje naye sekuvakala umsindvo wemntfwana labekhwehlela. “Pho ungashiya bantfu ngaphandle kumakhata kangaka wentelani Lushawulo.” LaMagagula ngalesikhatsi sekutsi akabhamuke yintfukutselo.
“Ungasasho dzadze, make waze wadliwa tinja ngenca yanangu umfati, imphela nanyalo kube umuntfu uyavuswa ngabe ngiyamvusa atewubona nati tiga lesitibonako,” sekuphendvula dzadzewabo.
“Kantsi akuvakali yini kutsi ngitsini? Ngitsi umtsakatsi akatsatse konkhe lokungekwakhe angene indlela. Akaphume aphele nje nyalo loku ngiseme lapha ngaphandle ngobe angifuni kumkhandza aselapho edladleni.” Ukhuluma nje ume emacentselweni elibala akatamatami.
Singeniso ....................................iv
“Tintfombi, uyati kutsi inhlanhla yakho idla emakhiwa? Phela ucishe wangikhandza ngingeko. Ngifike itolo nje bengisayekubahlola ngasekhaya.” Lumshaye lumphindze Tintfombi luvalo amangale kutsi ingabe abeyawulala kabani kube uke wamkhandza angekho. Phela Lushawulo abeye ekhaya nje abeyohlola lomntfwanakhe labengazange ambone seloku atalwa.
“Usho kutsi make angitala angenta imikhuba lenjalo abulale ematfumbu akhe?”
“Wentani LaMagagula? Ukhipha letintfo talomtsakatsi? Lapho ngifuna kushe tonkhe timphaka lamuhla. Wena ngiyabona sewakudlisa kadzeni lomuntfu.”
“Noma bakhuluma njena laba lababili, kodvwa kwakungekho kubhobokelana emkhatsini wabo. Lapha kuLaMagagula kwakugcwele kwesaba labengakwati naye kutsi angakucedza njani ngobe abengati nekutsi yini leyente indvodza yakhe ikhumbule ekhaya. Kulokunye abecabanga kutsi encenye seyitemcosha khona itewuletsa kahle lomkayo lomusha. Abekunconota loko kunekutsi ambulale. Phela abesake weva tindzatjana letinyentana ngemadvodza latsi angatfola bafati labasha bese abulala labo labadzala.
Yonkhe lemibuto yefika yaba ngemanyeva enhlitiyweni yaLushawulo ngobe yayimkhumbuta simo setintfo emuva eJozi. Wetama noko kuticinisa njengendvodza.
Timphendvulo ................................ 117
“Cha, Mtfombeni lendlu itakuba ngeyetihambi ngobe akukuhle kutsi nitsi nifikelwe bantfu nibalalise lapho nani nilele khona.”
“Mine ngisuke ngifikelwe kwesaba-ke Khumalo ngalendzaba,” sekuphendvula Kunene.
Sehluko 2 .................................... 5
Utsite asengakatinti nekutinta lapha kaManzini watfola umbiko wekutsi umntfwana waTintfombi lomncane sewushonile. Naye ufa nje sewuyakhasa. Loku kwamangalisa ke kutsi ngabe umntfwana sewudliwa yini ngobe phela umtsakatsi sewacoshwa. Tindlebe tema enhloko manje kuLushawulo. Libhokisi wavele wehla asalitsengile. Watsi nefika ekhaya weva kutsi Tintfombi ungatsi unenkhulumo lecondze lokutsite, kepha watishaya longayiva.
Sehluko 6 .................................... 25
“Hawu, malukatana, yini kube sengatsi awukajabuli nje lamuhla futsi nemehlo akho abukeka kungatsi bewukhala. Ngabe kubuhlungu kuphi nebakitsi?”
•Butsakatsi - ngemutsi wakhe ubulele Lushawulo inhlitiyo, wamenta wangasaboni nome asamedukisa, yena asolo acabanga kutsi uchutjwa lutsandvo kantsi timphandze. LaMagagula ugucuke saliwakati nesigcili, indvodza yaze yangabi nandzaba naye ngisho sekafelwe, yabona kuncono kuyotsenga emabhanana kunekutsi iyongcwaba umntfwana wayo. Ngibo lobutsakatsi lobente indzaba yachubeka Tintfombi waze waphuma waphela ekhaya lakhe ngobe sekanukwe emkhayeni. (8) 
Ngikweleka ngalesikhuni khona manje.” Asho atsatsa lesikhulukati sikhuni amsikita ngaso. Wesuka lelidze linkayi Lobelungu wahlala lapha ekudzeni.
•	Sihloko Sihloko senoveli kufanele sibumbane nendzaba yonkhe kusukela ekucaleni kuze kuyofika ekugcineni kwayo. Asingabi libutsa ngobe loko kuyamvilaphisa umfundzi. Asibe ngulesihehako, sente umfundzi abe nenshisekelo yekuyifundza indzaba ayewufika ekugcineni.
Imphilomlandvo 
•Umona - ngulomona wakhe lowenta angafuni kuhlala nalabanye bantfu kube ubakhandze bakhile. Indzaba iyachubeka ngalomona wakhe ngobe nguwo lomenta aze atsakatse agcine sekabulele nebantfwana bakhe lucobo. Kube Tintfombi bekete lenhlitiyo yemona, ngabe lendzaba ayizange ichubeke ngalendlela ichubeke ngayo.
•Tintfombi utfola umntfwana longasiye waLushawulo lokuveta kungetsembeki kwakhe nakasemsebentini Lushawulo. Ngiso lesento lesaholela ekutseni aze abuyele ekhaya.
Bangena indlela sebabhekise emabombo ekhaya. Bahamba sebaticuku letimbili. Sekucala sasinaboLushawulo, lesi lesinye sinaboTintfombi nebakubo kanye naboKunene. Phela boKunene nendvuna bese bamane batimatise bakaMaseko ngobe bese bafana netinhlwa nje. Bahamba kodvwa kube ngatsi bagidza ndzawonye ngenca yekutsi emadvolo abesindza kungahambeki cobo.
Ligoya – ngumntfwana lotalwa ngumfati lowendzile, amtale ngaphandle.
Sehluko 13 ................................... 73
“Kantsi vele loluhambo beningakalulindzeli yini? kubuta Tintfombi angakanaki lutfo.
“Cha, make ungahlupheki ngobe imali uyishiyile kutsi nangabe sengihlangana netinkinga sikwati kutfola tinyawo tekutsi sisheshe sifike esibhedlela.” NguLaMagagula lowo asetama kumisa uninatala sibindzi. Pho bani, abuye atse hasha kudla kwakaNgwane, abesabalisa njengemntfwana loyedvwa lotawufela etiveni lapho angeyufika nakhona kuyomngcwaba. Tahamba kahle imphela tintfo lapha ekhaya ngobe naLaHIophe abemtsandza lomalukatana wakakhe. Kwatsi lapho kufika sikhatsi sakhe, waphumelela kahle imphela. Watibula ngentfombi. Lushawulo watsi nakatfola ligama lekutsi sewungubabe, wajabula wafa. Libito le-mntfwana watsi nguKhetsile. Noko walitfumela ngencwadzi watsi yena utawufika ekupheleni kwenyanga.
“Waze wabuta umbuto lobengiloku ngifuna kuwubuta kuwe, nami ngifana nawe nje Tintfombi yaMaseko. Sengicala kwetfuka loku sengibona bakitsi nabomkhula bami,” kuphendvula LaMagagula achubeka nemsebenti wakhe.
1.7 	Lesento saLushawulo sekucosha unina ngesizatfu sekutsi uyaloya, asemukeleki nakancane emmangweni lesihlala kuwo. Umtali wemuntfu ubangumtali walowo muntfu nobe ngabe unasiphi sici. (3)
“Sondzela lapha kimi ngikubambele. Ungesabi ngitawubamba nje noma ngicambalele.” Phela abetsi angabuhloma LaHIophe agucuke lena lehamba ngesisu. Empheleni nalabantfwana babengakalahleki ngalobuvila, ludziwo lwalufute imbita. Nawungatsi ukhona labencono ngabe uyamtsandza ngobe naLushawulo naye kwakute lapha emikhonweni. Yena-ke waba nenhlanhla ngekutsi afundze, loko kwabufihla sibili buvila bakhe. Kutsi uyavilapha abebonakala nakuvalwe sikolo ngobe wawungeke umbone adlala ngelikhuba. Kwakwala ngisho bodzadzewabo se-bakhonona lapho kunina kutsi yini bona bahlakule bodvwa kantsi naLushawulo uyadla. Imphendwlo labeyitfola yekutsi akayekelwe Lushawulo ngobe udziniwe ubuya ekolishi.
Mahlekehlatsini – ngumuntfu lonesilevu lesikhulu lesitse hlikilili
“Sibona wena mntfwanami ingabe ninjani lapho nihlala khona bo.”
“Utsini namaphela Khumalo, kantsi silwane lesi?”
Kute lusizi lolwendlula lolwalulapho, kwekutsi umuntfu lomdzala angcwatjwe tiboshwa kodvwa abe anendvodzana yakhe ledla emabele. Leyo ndzaba kwaba yindlabeyiteka kuleso siganga. Kube ngunyalo tintsatseli setagcwala lonkhe lelive, lendzaba ngabe yaphuma emisakatweni nasemaphephandzabeni.
“Uyati sewuze uncono naLushawulo ngobe yena tikhona takhe letasala lena kaMazeze. Ungatsi angadzimate angatilandzi.”
“Njengobe ngikutjelile kutsi uyise webantfwana imali uyitsandza kangangobe angacolela kudvonsa ejele kunekutsi atsatse imali ahlawulele licala lakhe uma litfuba anikwa njengobe acala kuboshwa nje. Mine-ke ngibona kuncono vele kutsi angete abutwa kutsi uyafuna yini nome akafuni. Ngitawuvele ngente njengobe ngibona ngobe imali angafa ayishiye, akudlalwa lena ejele.” LaMagagula abasatinikele kutsi nome kungentekani emva kwaloko akanendzaba, yena nje ufuna kubona uyise webantfwabakhe akhululekile.
“Ingabe Lushawulo unatse Iobunjani-ke namuhla?” kusho unina ngekunganaki nje.
2.3 	Kuyiwa emkhayeni nje sekuphele bantfwana baLushawulo. Bacale bafa kwacoshwa unina LaHlophe ngobe atsi Tintfombi nguye umtsakatsi. Nyalo sekufanele kuhambe LaMagagula ngobe senguye umtsakatsi ngekusho kwakhe Tintfombi. Ngulapho-ke Lushawulo asanguluka khona wacala kuyophengula yena matfupha. Ngekubona kutsi tinyanga tisho loku nalokwa, wabona kutsi kuyiwe etangomeni letishaya umhlahlo. (5)
“NaboKhetsile, mine angisayi phela lapha ekhaya. Angifuni nje nekumbona loyo mtsakatsi.” Washo wancandzeka vele wayawuhlala phasi kwesihlahla semncozi lesasiseceleni kwendlela. LaMagagula weswela umgodzi uma eva Tintfombi akhipha emagama lanjena embikwebantfwana. Wamvela lomuntfu lomdzala kepha-ke kwakufuneka amtjele ahambe njengobe asashilo Tintfombi ngobe uma angatsi kahlale kute kufike Lushawulo, loko kwakungasho lokunye emphilweni yakhe.
Ludvweshu – kwehlukana  kwemibono, kulwa lokubakhona enovelini.
“Yise waMuzi, ungatsi kudzingeka usale uyifakela tibuko lendzaba yalokufa kwalabantfwana ngobe nawungakaboni kahle ngitawuhlanganisa lishumi lonkhe phasi.” Lamavi aTintfombi ametfusa kakhulu Lushawulo kutsi kantsi abesamangaliswe kutsi bantfwabakhe bacedvwa yini.
2.6 “BoKhumalo nani boMagagula, asambeni….” Lawa ngemavi lashiwo nguLushawulo, asivetela muphi umcondvo ngaye nebekhaboTintfombi? (4)
Utsite asatibona kutsi cha, senguLushawulo labamatiko, wacala kukhuluma indzaba yekuyawufuna umsebenti. Noko akabange asacabanga kuphindze abuyele kuleya ndzawo leyayimbonise kabi. Wasale wabhekisa emabombo lena kuboMhlume naboManzini. Abebhalela lena nalena, wagcina asawutfole kaManzini lapha kaLoliwe. Lapha-ke wefike watfola sikhundlana sekuba ngumabhalane.
Setiwucedzile umsebenti wato tangoma Lushawulo wevakala asabita lahamba nabo.
“Imphela bayajabula belumbi bona banetisebenti, nami ngentiwa libala lami ngabe angikuboni konkhe loku.”
Imitfombo Yelwati ............................. 127
“Kantsi umuntfu akatati yini? Ufuna kuze advonswe ngemkhono. Longime lapha nje ngifuna kusuka nase ngimbona aphuma naye.”
2.2	Tintfombi kungani kutsiwe lapha yena walala afutselana? Chaza (2).
Bachubeka bacoca naLushawulo abuta leta naleta njengemuntfu labesanesikhatsi lesidze ahamba ekhaya. Abekhuta ababate lapho bamtjela ngalabanye labangasekho emhlabeni. Labanye bakhona babebancane kakhulu.
1.	Kuchubekela embili kwalendzaba kweyeme kubalingisi labakhona endzabeni. Sekela lombono ngekubhekisa etimilweni talabalingisi labalandzelako:
Kushwabula – kukhuluma kabi nemuntfu
“Cha malukatana, ungangitsatsi kabi, mine angisho kutsi kukhona lokunjani, kutsi nje nawe njengobe wati umntfwana wentfombatana ukhula aye emitini yalabanye bantfu ayokwandzisa leso sibongo, kodvwa wemfana nguyena andzisa sibongo sakubo ngekutsatsa umfati ambuyise ekhaya atewutala bantfwana balapha ekhaya.”
1.	Kuchubekela embili kwalendzaba kweyeme kakhulu etimilweni talalingisi labalandzelako:
“Kodvwa indzaba lenjena iyaye yentiwe njani Khumalo? Bona bemanga batsini?”
Lapha eSipiki kwaba yinhlanhla kutsi atsi nefika akhandze kutsi Intfombi yakakhe seyitfole umsetjentana khona kalomunye wabothishela bakulesikodlwana sakhona lesincane.
“Utsi batewushweleta bani? Usho Tintfombi? Phela lomuntfu angagcina angitsengele bantfu kutsi bangibulale. Kungatsi sesiphume emlonyeni wengwenya nebantfwabami ngiphindze ngivumele lomuntfu kutsi alubeke lapha kulomuti wami. Cha imphela uyawubuya ngifile.” Washo kwathula kwatsi cwaka. Wonkhe lowabelapho wabamba lete ngayo. Lushawulo wasala emile ungatsi akasaphefumuli.
“Ermelo, Breyten, Bethal hamba muva. Springs, Johannesburg hamba phambili.” Lapho-ke kwase kubugudlugudlu ngulowo acondze lapho aya khona. NaLushawulo wangena emdvumeni.
“Wo, Khumalo, gogo wakhe watsi nguMasaletindzaleni singati-ke wena kutsi kube wawukhona wawuyakutsi ngubani.” Lelibito lamdzabukisa kakhulu Lushawulo ngobe laliyicedza yonkhe indzaba. Kube abengasiyo indvodza ngabe tehla. Wasale wacucudza imihlatsi kube kute langakusho. Noko, waticinisa wangakhombisi kutsintseka Iokutsiteni.
“NgeyakaMaseko babe kulela laseMankayane.”
LaMagagula akachitsanga sikhatsi, wavele wangenela indlela asacondze ekhaya lapho efika wangete wahlala phasi asehla enyuka atsengisa inkhomo yekwengeta lemali yekuhlenga Lushawulo ejele. Kutsengisa inkhomo-ke akusiyo intfo lencane emakhaya, ikakhulu nawufuna ikho-khelwe ngalokuphelele. Wayaluka kwate kwaphela inyanga. Ekugcineni waba nenhlanhla kwefika umlungu lonelisilaha wavele wayitsenga ngaphandle kwesikweleti. Akabange asachitsa sikhatsi LaMagagula, wavele wayibamba lebheke khona eBhabhutini wefike wamhlawulela umyeni wakhe. Kuleyo nyanga yinye nje asebenta kamatima ejele, kwase ku-ngatsi udvonse iminyaka lemibili. Kwase kusipoko lucobo lwaso. Kudla wawukubona kwehla emphinjeni ngenca yekutsi kwase kungematsambo nesikhumba nje kuphela. Umuntfu abembuka kanye angete afisa kuphindza ambuke. Intfo leyisasele kwakungilo livi kuphela. Emabhuluko akhe, linye abengalijuba likhiphe lamanye lamane langalingana yena. Kwasale kwasebenta wona emaklilesibhande nje kuphela. Empheleni naye abesesaba ngisho nekuhamba emkhatsini webantfu.
“Cha babe, angizange. Ngiyesaba.”
Umuti waLushawulo wasala sewulula kakhulu. Kuba khona kwemuntfu lomdzala phela kuyawutimatisa umuti. Bantfwana bamkhanuka baze bakholwa gogo wabo. Tintfombi wabese utfola babili bantfwana, bobabili bekungemantfombatana. Kwatsi ngesikhatsi acala kucatfuta lona lomncane betfuka kufika Lushawulo asabatjela kutsi kufanele munye wabo ahambe ayogobagoba umkhukhwana lapho abesakhonte khona kulela leNdlalambi. Njengobe-ke umntfwana waLaMagagula abesakhulile yena, kwavele kwaba nguye lokufuneka ahambe embili kanye nemfana labebamcele kutsi abasite. Tintfombi yena wasala ngemuva, futsi abetakwephuta kulandzela ngobe abetakulindzela kutsi kuze kuphele sibaya ngobe bebangeke bahambe bashiye tinkhomo ngemuva.
“Ngubabe lona,” sekusho LaMagagula naye adliwa ngemahloni ngobe lomntfwana ngulona labekangamati sanhlobo nje uyise. Laba labadzala nabo bese bamkhohlwa uyise. Loko kwenta kutsi atsi noma asabapha emaswijana uyise besabe kuwatsatsa kulomuntfu labangamati noma nguye yini lona lahlala abetfusa ngaye kunina kutsi bantfwana labakhalako ubafaka esakeni ahambe nabo. Baphetsa ngako kunamatsela kunina nje lowaze naye waphatseka kabi ngalesento sabo, kodvwa kube kufanele.
“Pho bantfwana labahle kangaka abesolo abafihleleni Khumalo? Kantsi-ke cha, noma ngimubi nje ngisengakacali kudla bantfwana,” asho amoyitela ungatsi akubuhlungu kantsi ngekhatsi uyasha.
“Cha, bayaphila make kute lokubi lesikubonile,” kuphendvula Lushawulo ngekunganaki nje.
Inyango – indlu yesintfu yekugcina ummbila
LaMagagula abetsi noma avukwa yinhloko bese kubuya emagama labamyala ngawo mhlazana esuka ekhaya. Ekwendzeni kukagobagagu sibili ngobe nangu naye sihonga sekutalwa kodvwa abesagucuke imvu nje.
Indlabeyiteka – intfo lokukhulunywa ngayo yonkhe indzawo
Idubukele, Umntjingo, Sicamelo, Indlela Ilukhuni, Umcebo, Siyaticeketsa kanye naletinye. Incwadzi letsi Ingungumbane licoco lakhe yedvwa. Munye umdlalo lonkhundlanye waMalangwane lowashicilelwa losihloko sitsi Indzangala losencwadzini letsi Inkhundla. Lokubhala lemidlalo lemifisha nako kwaba ngumphumela wemfundzasikolo lowawuholwa ngibo labomnkantjubovu besiZulu. Lena yincwadzi leseyifundvwe sikhashana ikakhulukati emaveni labomakhelwane. 
“Lami lengimetsa lona nguColani.”
“Musa ubeloku ukhuluma lite wena. Kube ukhuluma nje sewuyatisimela ngabe ngiyeva.”
Nakuhlutwa inoveli, kubukwa nati timphawu letilandzelako:
“Uphi nje Zakwenu? Ungambona?” Ukhuluma nje sevele uyaphuma. LaMagagula wasala watibuta watiphendvula kutsi Tintfombindzini abekuphi.
Lushawulo watsi kube abone kutsi LaMagagula uyadlondlobala wavuka lulaka naye.
Sehluko 8 .................................... 37
Esikolweni akazange ake atihluphe kutsi afundzise bantfwabakhe. Bonina abevele abatjele kutsi naye wafundziswa ngunina. Loko kwenta kutsi labafati badlubulundzele behle benyuka babhizimisa batewutfola imali yesikolo. Bafana baLaMagagula bona babanjwa tinkhomo. Phela lapha kaKhumalo kwakungafani nakuleminye imiti lapho bafana netidzandzane telusa ngalokufanako. Emantfombatana akaLushawulo abengayitsintsi inkhomo, kwakwala ngisho bayibona isemabeleni, bebahamba bayewubita labafana bateyikhipha. Lona lomdzala nje yena wephuta kakhulu kungena esikolweni ngobe wephuta kwelanywa. Ingani phela Lushawulo abesatsatseke ngaTintfombi eJozi. Nome labafana bebaphuta kungena esikolweni kodvwa tingcondvo tabo tatikhaliphile bonkhe. Kulaba bakaTintfombi kwaba ngulona lomdzala kuphela labenconywana ngobe yena wayiciciyela waze wefika ngisho ebangeni lesihlanu. Kodvwa nome kunjalo, Lushawulo watsi angafa nekufa uma Tintfombi atsi kuncono kweluse lamantfombatana anike labafana bakaLaMagagula litfuba lekutsi mane nabo babone emagama abo. Empheleni naye Tintfombi akusiko kutsi abecinisile, abefuna kuva Lushawulo sifuba.
“Tintfombi wate wangijabhisa-ke khona Maseko, kube mane kuligoya lelimnyama ngabe akunani.” Amutsi laphalati Tintfombi labesasefofololo lapha eceleni kwembhedze.
Bamane bamangala nje kutsi ngabe yini lelengaka leyentekile. Kwaba ncono ngobe vele bebamsulwa, ingani namankanjane base bayekela kumphisela ekhaya. Bese batsi nabampheka bavele baye ehlatsini lapho kwakuhlala khona tonkhe tintfo talowo msebenti. Sebaphenye tonkhe tindlu, baphumela ngaphandle bayawuphenya emakhabeni batungeleta wonkhe umuti. Bagcina ngekungena esibayeni lapho bebahlaba ngelubhoko lwabo kuva kutsi kute yini lokufihliwe khona.
“Yebo babe sibona nine,” kuvuma Tintfombi ngemahlonyana angafuni nekumbuka uyisetala.
“Pho make sengitawutsini njengaloku sengize ngayijuba indzaba yetfu nalomfana.” Buhonga baphela manje kuSibolile, tinyembeti tase titehlela nje ngileyo ifuna indlela lengayitsatsa.
Bachubeka bamyala waze watsamba, wagcina asagucule umcondvo kantsi wacale wabalitje nje. Phela uta lapha kamfundisi sevele ubophe konkhe lacabanga kuhamba nako. Ngako-ke ngiko kwacale kwaba lukhuni kutsi ancenge inhlitiyo. Noko wagcina ahleti ngalelo tsemba lemkhuleko. Emakholwa achubeka amkhulekela kulenkinga labebhekene nayo. Kwakutsi njalo nje ngaboLwesine nakuhlangene lumanyano, bangaphumi bangakamenteli siguco LaMagagula.
“Mine sengibona kuncono asale atjelwa nguwe utakuze angibangele emashwa ngetinyembeti.”
“Muzi, hambani naKhetsile niyewubikela bakaMfundisi kutsi lomntfwana bekagula sewendlulile,” kusho LaMagagula. Batsi bafulatsela bantfwana babe bacala kwekhweta boLaMagagula bentela kutsi batsi befika bantfu batfole indzawo seyikhona endlini. Emakhosikati lefika nemkamfundisi akhandza kutsi lokunengi sevele kukhwetiwe. Njengobe Lushawulo abesemsebentini nje benta imizamo yekutsi lombiko usheshe ufinyelele kuye. Noko ngenca yekuba khashane wefika asafihliwe lowo mntfwana.
“Utsi lomtsakatsi waze wabanjwa kanjani kutsi nguye logile lemikhuba?”
“Sesibonga longetulu mntfwana lowaMagagula kutsi siphindze sikubone,” kusho lomunye makhelwane lowachubeka watsi, “Kube bantfu bayafundza ngabe bafundzile ngawe kutsi umuntfu ngewaSimakadze, futsi angeke afe ngekutsandza kwalomunye umuntfu nome ngesiphosiso. Phela wena ngabe sihamba etikwakho,” asho aphindze lihiya lakhe esula tinyembeti.
SehLuko 18
IMIButo LeMIfIShANe
“Cha make sihambe kahle ngobe sibakhandzile lapho besiye khona. Lokubuhlungu kwekutsi kufa ungatsi kuya embili solo akubenti nani buncono,” kuphendvula LaMagagula aniketa Tintfombi lomntfwana. “Ase wetame kummunyisa ngobe lapha khona nendlala seyikhona ngobe ugcine kadzeni kumunya. Noma bantfwana bebangati kutsi kwentenjani lapha ekhaya kepha simo salabadzala savele sayichaza yonkhe indzaba kutsi kukhona intfo lembi lapha ekhaya.
Kuhlutwa kwenoveli ........................... 111
Sibekandzaba – yindzawo nesikhatsi lapho indzaba yenteka khona.
Tehla talandzelana kuLaMagagula. Buntsandzane bavuka bema ngetinyawo. Kwaphela kumetsemba Lushawulo ngalelo langa.
Njengobe unina waLushawulo abesakhulile, kantsi naye futsi ukhatsatekile emoyeni, lowo mnyaka waphela naye. Nakhona asagula kwaba yintamane yentfombi yakakhe. Nayo yagcine ibone kuncono kutsi asale asayawugulela esibhedlela ngobe kwase kuyintfo yelicansi nje. Abenga-kwati ngisho nekugucuka loku. Uma ake wahamba sikhatsi lesidze abemkhandza asolo alele ngalolo luhlangotsi. Abesatonela nje, vele asagucuke umntfwana sibili. Esibhedlela lapha abehlolwa boLaMagagula naye dzadze waboLushawulo. Abetsi nakayile LaMagagula akhale ngeba-ntfwana boKhetsile, Todvwa kanye naMasaletindzaleni. Naye-ke waMagagula akhale ngekutsi akakwati kuta nebantfwana ngaphandle kwemvume yaLushawulo. Ngisho noma asashonile, Lushawulo wala kuyembona unina. Watsi akuvele kuhambe sona lesaliwakati lesinguLaMagagula kube nguye lobona kutsi ungcwatjwa njani unina.
Kulokota – kuvutsa kwemlilo lomncane lokungatsi ukhashane
Watsi angena nje Lushawulo emabaleni wabe aphutsata umetjiso emakhukhwini asafuna kulumeka tona phela tindlu takaTintfombi.
Akazange akwetfwale enhloko kutsi ufundzile Lushawulo nakefika eJozi. Naye nje wangena edelezini lalabo labafuna umsebenti. Waba nehlanhla kutsi bantfu labanyenti bebaye emakhaya kuyewulima njengobe kwakusehlobo nje. Loko kwenta kutsi asheshe awutfole umsebenti ngaphandle kwenkinga. Noma abengaketayeli kusebenta kalukhuni, kodvwa watimisela kutsi utawulibamba lifosholo acinise emandla angaze aphelelwe ngumsebenti. Etimayini-ke tisebenti takhona letingazange titfole litfuba lekufundza nekubhala, tiyaye tifundziswe kusihlwa nasetishayisile. Ngulapho-ke kwefika kwabonakala khona kutsi Lushawulo ungumuntfu lowafundza. Loko kwamenta wakhishwa emgodzini watfola sikhundla sekuba ngulomunye wabomabhalane. Naye-ke abesahle asita ekufundziseni labo labebafundza.
“Ngiphendvule Sibolile, ngikhuluma nawe. Yini wente sengatsi sewuphendvuke sihhulu nje wena? Khuluma! ngingaze ngikubhamule ngemphama khona nyalo.” Sewutfukutsele ngempela manje umuntfu lomdzala ngobe uyabona kutsi Sibolile umenta luhlanya kukhuluma yedvwa.
Lesihloko salencwadzi, Liphume Nebovu, sichaza kuphela kwenhlupheko nobe buhlungu beminyaka lobusuke bukhungetse imphilo yemuntfu. Umbhali ukuvete loku ngekusebentisa LaMagagula longuyena mlingiswa lomcoka kulendzaba. Nakendza kuLushawulo, abegcwele lutsandvo anganendzaba nalokushiwo bantfu ngelikhaya lakaKhumalo lelalingakemi kahle. Wasebenta ngekutikhandla akha likhaya lebelingekho sanhlobo, kunguye futsi lobona kutsi sandla siyaya ngaphasi kwemphumulo. Empheleni abesebenta njengesigcili. 
Sehluko 7 .................................... 31
Kusa kwatiwa ngabo bantfu bemmango. Kwatsi kuphuma lilanga kwabe sekumnyama siganga. Bonkhe bebafuna lowo mfanyana. Bebaphetse letindze naletimfisha tintfungo beva ngato lapha ekhatsi emantini. Labanye labebatihlambi, bebangena bacwile bayovumbuka kuletinye tindzawo. Kodvwa nalabo, bebavumbuka lite.
“Zonke lohamba Johannesburg woza lapha!” Sasho sihulubela sakabo singakhatsali ngobe lomsebenti lesiwentako sesawetayela, Uvani ngebantfu batsi bendlula lapha eceleni kwaso sibakwabale labanye. Lapha emnyango wesitimela ukhona nalome khona, naye akakabindzi.
•	Lulwimi Lapha kubukwa kutsi lunotse kanganani lulwimi lwembhali nekutsi ulusebentise ngandlela lefanele yini ekugcamiseni ingcikitsi yakhe.
“Hawu! Lushawulo, kantsi vele uyangicosha sibili mntfwanami?” Pho ukhuluma nabani loku Lushawulo akasamniki mlomo, yena nje sewenta umsebenti wakhe labewungenele lapha endlini. Bantfwana baphuma bema ngaphandle naloku kwakumakhata. Bonkhe bebamangaliswe nguloku lokwakwentiwa nguyise.
Sehluko 5 .................................... 19
Lutsandvo-ke lwaba simanga. Bacinisile labatsi luphendvulana imphumphutse, kantsi nalabo labatsi lungumasibekela basuke bacinisile. Lushawulo akatange awangabate emagama lakhulunywa nguTintfombi ngenina. Watsi noma asamtjela kutsi abahambe naye ayotivela, watsi asikho nalesincane sidzingo sekutsi kungaze kuhambe yena ngobe lokushiwo ngulabo laye kubo, nembili kutakushiwo kona. Wakukholwa lokushiwo ngumkakhe ngenina. Waze wahamba-ke solo alifu nje angangeneki nakancane. Umuntfu labemkhona nguye Tintfombi.
“Tiphi tinkhomo wena? Tona letimbuti lamuhla utishiyephi selishonile nje.”
“Kulungile-ke sengiyawubingelela lesitsandvwa sakho njengobe usho,” asho ahlaba umnyango.
Lushawulo abegcine kuvakashela ekhaya ngesikhatsi amatima LaMagagula. Lokufika kwencwadzi levela kuLushawulo kwabakhulula sibili bonina nemkakhe ngobe besebamangele ngemphela kwekutsi wadliwa yini.
“Nitsi kunabani?” kubuta Tintfombi ngekucasuka.
“Ingabe sengitawuphuma ngibhekephi loku ngavilapha nekutala nje.” Usho nje kuhlwile kumuntfu lomdzala kutsi utawuphuma abhekephi live lingaka nje.
Imphekabafati – sikhatsi sekupheka santsambama
“Yebo Magagula,” kuvuma Tintfombi ngelivi lelichachatelako.”
“Akunendzaba, akahambe utasipha inyama yehhontji ngobe tinkh...”
Linengi lebantfu laselati kutsi LaMagagula ngulongafelwa. Bantfu-ke abayi nganhlanye bangesiwo emanti. Nome labanye bebakholwa konkhe lokwakushiwo nguTintfombi ngaLaMagagula, kodvwa kukhona lababona kutsi umane umbhoca ngenhlamba nje.
“Umuntfu umane uyahleka ngobe ngisho noma kufiwe kuyaye kuhlekwe,” kuchuba yena Lobelungu. Utsite asengakaligwinyi weva unina asammemeta ngalesikhulu sikhahlo.
“Uyati tintfo letentiwa nguSimakadze tiyamangalisa, mine nje ngitsi undzindza lena kuboManzini ufunana nemsebenti,” kusho LaMagagula.
“Usite ubeketele Sibolile. Batakutsi ulisela, udla emacandza, uyatsakatsa, kodvwa wena ungemelani nabo. Noma sewuva uvukwa lulaka, kodvwa uyincenge inhlitiyo yakho. Ubindze sengatsi sewusihhulu. Nawenta njalo uyawube uyawakha lomuti, natsi usakhele ligama lelihle kubemtini,” sekwenanela lomunye kulababelapho endlini.
Tintfombi abenamunye kuphela umfana ngako-ke wawulula kuye umtfwalo. Umuntfu labedvonsa matima nguye LaMagagula ngobe emva kwalamantfombatana lamabili ekucala, wabese uchulula bafana bodvwa nje. Bantfwabakhe wawukhandza batse dlu. Lonenhlanhla atfole sidziyana, liduku nome libhayi lemntfwana. Lichwa lalibadla busuku nemini. Ebusuku khona abeze ahlanganise emasaka kutsi bafane beleke etikwalemigacambongolo labebalala ngayo.
“Phela Mntungwa tindzaba letinyenti ngititfola encwadzini lengcwele yaSimakadze, liBhayibheli.”
“Phela kuwe bekufanele kubuye libhokisi. Kwakuvele kulungiswe kutsi ufe nalowo mntfwana.” Wacalela phasi manje kukhala LaMagagula nakeva letiga.
Kushanguka – kukhanuka inyama kamatima ikakhulu umuntfu lodzakiwe
Mzukwana Lushawulo afika akhandza kutsi Tintfombi abengekho ekhaya, watfukutsela watselwa ngemanti. Watsi kube avusele LaMagagula wangena elawini lakhe lapho abevamise kutihlalela khona nangafuni kube abangelwe umsindvo. Akahlalanga sikhatsi lesidze weva sekukhuleka lichegu lakaKunene lelalimetayele kakhulu. Empeleni nalo latsi kube libone imoto ingena ekhaya lase liyeta kutekwekhuta lomhlolo.
Ekucedzeni kwabo libanga lesine kwadzingeka kutsi bahambe baye esikolweni lesikhulu saseNdzingeni. Ekupheleni kwemnyaka wesibili batsi lapho babuya ekhaya,
“Ngaba nenhlanhla ngahlangana nawe, ingabe yena make unjani?”
Ngakusasa batsi bavuka balungisela kuya emsebentini, naLushawulo wavuka walungisa. Kodvwa yena abengayi emsebentini, yakhe indlela yayicondze emabhasini. Yebo,
Uhamba nje Tintfombi uyati kutsi angatfuke ahlangana nalenkhulu injabhiso ngobe angati kutsi khona leJozibele Lushawulo atikho yini khona lasatibonile tintfombi. Noma lowo mcabango umfikela abesheshe awuchitse ngobe nganhlanye abesabalekela nelihlazo lapha ekhaya. Wasale watidzikela nje watitjela kutsi kuncono kona kuyondzindza emaveni langawati kunekutsi ahlalele kuba yinhlekisa emangweni kanye nakubontsanga yakhe.
•	 LaMagagula	(9)
Ekuhambeni kwakhe walandzelwa yincwadzi lebhalwe nguye Tintfombi. Lencwadzi yayisolo igcizelela yona lendzaba yalencitsamuti lenguninatala. Abesho nekusho kutsi kuhle abonelwe lisu lomuntfu lomdzala. Pho lisu lini lelalingabonwa nguLushawulo ngenina amtala. Empheleni akatanga kutsi utawucala atsini nakakhuluma indzaba lenjalo ngobe intfo lephatselene nebutsakatsi iyaye ihlanjululwe emkhayeni.
Bonkhe bebahambela etulu bajake kuyakuva kutsi umtsakatsi ngubani. Ngulowo abetisolela lamsolako nome lowo lake weva kutsi akalungi kahle. Imphela basuka bacinisile nabatsi inhlitiyo ayilali namuntfu. Iba iloku ibalisa nje nanome kungasasiti lutfo. Kwakunjalo-ke nakulabo labebashuca kuleyo ndlela babange kaMagwazimbuti labenguyena aphe-tse tangoma letishaya umhlahlo. Phela tatatiwa vele kutsi atishayi nani phasi. Nabo-ke batsi befike tavele takhwela etikwabo tabagudzagudza tagcina tiphume ngaye Tintfombi letamnuka tamhhula tamfaka sikontiyela enhloko. Phela nase wentiwe njalo ubonwa nangubani kutsi tikushaye emkhayeni.
“Sibuye sisatile yini loku lentfo layishoko ungatsi naye akativa kutsi utsini. Ukhona umtsakatsi lokhonjwa ngelugalo kungakayiwa emhlahlweni?” kusho LaMagagula ngekumangala.
“Uyadlala wena udlalela indvodza. Lapho khona nje seyibone labanye labete lamatilokisi.” Baphindze balwephule futsi. Umuntfu lositsele abengatsi bahleka nje bajabulile kantsi beva buhlungu lobuphindziwe ngaletiga letentiwa nguLaMagagula.
Emkhatsini waletintfombi taLushawulo bekukhona lenye yakaMaseko. Libito lalentfombi kwakunguTintfombi. Tintfombi lo abesatsandza kudla lubhedvu lapha kuLushawulo, loko kwase kuwakhanyela onkhe lalamanye emantfombatana. NaLushawulo naye abengatenti nebakitsi ngobe buhle baTintfombi babusanganisa wonkhe umuntfu. Libala lakhe lalenta kutsi ungakhanyisi siphefana sakho nawunaye. Buso bakhe babusho ngetihlatsi tigumejana letatifacaka tigojana lapho atsi utsatsa kuhleka.
2.6 	Lamavi aLushawulo asivetela inhlitiyo yakhe kutsi akasenandzaba naTintfombi ngobe sewuvile kutsi kuyiwa emkhayeni kantsi wati kahle kutsi yonkhe lemikhuba yekutsakatsa beyigilwa nguye kungabonakali ngobe wacala wabulala bakhe bantfwana sengukhona angenela baLaMagagula (4)
Lushawulo abesazulazula ebaleni manje kubonakala nje kutsi sewucasuke ngemphela. Lapha edladleni LaMagagula yena abehlala asukuma ngenca yebuhlungu lobabusenhlitiyweni yakhe macondzana nalesento saLushawulo kunina. Tintfombi yena abehlushwa yindlebe levako. Umuntfu abengala nekutsi uninatala nguyena abemtsandza kunaLaMagagula.
“Ngime...”
“Sikhona make mane nguwo umsebenti nje longapheli sewala nekutsi sivele emakhaya.” Uphendvula nje bugigigi emahhashi lapha esifubeni. Kube kwakukhanya ngabe babembona nje kutsi emehlo ayashelela.
SehLuko 12
Kucala kwakhe kubhala abesafundza, nga 1980, abetsi umane utibhalela indzatjana nje lemfisha yemsebenti wesikolo, kodvwa ngelikhono lakhe labengalati naye watikhandza asabhala indzaba lendze. Indzaba yakhe lemfisha yagucuka yaba yinoveli. Umuntfu languyena amgcugcutela kutsi ayichube lendzaba yakhe ngobe ivakala isecophelweni lelisetulu, nguDokotela Tsabedze labenguyena  meluleki wakhe. Asayicedzile wayinika sihloko lesitsi Kusasa Kuyitolo. Lena yinoveli leyaba nelisasasa lelikhulu kubafundzi besiSwati. 
“Loko nguko lokungiletse lapha babe ngobe ngingeke ngisitwe ngumuntfu kuleya ndzawo lesihlala kuyo kantsi futsi nemkami naye usengakayati lendzaba.”
“Awu, angati kutsi ngingabonga ngitsini Mntungwa kulokungephula kulengoti. Senitawusale nenta konkhe sengihambile ngobe ngifuneka kamlumbi ngemhlomunye. Kuphuta emsebentini angikutsandzi ngobe kwentelana ligama lelibi kubelumbi.”
Sehluko 12 ................................... 63
Luhlaka- sakhiwo sendzaba nobe tigameko tembhalo nobe tigameko kusuka
“Yebo nkhosi ngukhona,” kuphendvula LaMagagula naye asamane aveva nje.
Lesi lesinye sicuku sibonakala sichamuka elukhalweni. Sona sihamba kancane. Kuhle kumiwa kukhulunywa noko akucondzakali kutsi kukhulunywa ngani. Kuyakhanya kutsi basindvwa tinyawo, kepha nome kunjalo bayasondzela kancane, kancane. Lushawulo wefika ekhaya asakhefutela afome amanti nte. Emehlo abesavutsa umlilo ngenca yekutfukutsela. Nalabo labebahamba naye base badzinwe batinkhukhu. Imijuluko yayingasesulwa ngumuntfu, ngulowo watibonela nje kutsi uphuma ngayiphi indlela. Lohambe kahle wawungena emehlweni nome emlonyeni, kodvwa nakungenjalo uwele emtimbeni nome phasi.
•	 Tintfombi	(8)
Atsi asacabanga loko abone lokwemntfwanyana kwekugcina kuta kukhasa. Lucalele phasi manje lusizi nakacabanga kutsi lomntfwana uyise akamati nangeliso. Empheleni wamshiya anetinyanga letine esiswini. Asikhihle manje sililo sakhe semihla ngemihla lesasingasiti lutfo noko. Phela emehlo akhe abesahlala abovu ungatsi ngumuntfu lodla kakhulu umtfunti wetinkukhu. Utsite lapho acedza kukhotfuluta imphuphu etjeni, kwangena uninatala atiphumela emashingweni. Noma abehlabela, kodvwa abengakadzakwa.
“Kantsi kwentenjani ye mzala, nonkhe nangililela ngasinye nje?”
“Cha lutsandvo lwakho lukhulu-ke kulomfati wakho. Sewungaze udzele nebantfwabakho.” Angete ayiphendvula leyo Lushawulo, evakale asatsi:
“Cha dzadze, ungangitsatsi kabi, mine kutsi nje lentfo angiyitsandzi ngobe iletsa emagcubu nekucabana ekhaya.
Bakhiphe kudla babanike bese babatselela nemahewu. Batsi basengakatsitnsi naloko kudla kwevakala emavi ngasendleleni. Kwase kungabo bonina. Kwabe abakabeva, baphuma kulelo langa babahlangabeta. Pho, bantfwana, tabo tindzaba titekwa bume. Bavele babatjela bonina kutsi kufike gogo wabo ahamba nalomunye umuntfu.
“Yekanini emandla esambane. Encenye kube make wafundzisa lomunye wetfu ngabe kwaba ncono.” Kwase kukubhodlela emswaneni nje ngobe kwase kute lokungentiwa kuze kukhishwe imfundvo kuLushawulo.
“Nami ngaba nenhlanhla nje make ngitsi lelilanga ngihamba ngikhandzane nalomunye wabothishela bakulesikolo. Ngekukhulumisana wabe sewuyatfola kutsi ngihamba nje ngiyawufuna umsebenti. Watsi sewunenhlanhla ngobe uhanjelwe sidzandzane sakhe,” sekulandza Khetsile.
Lapha eMankayane Lushawulo abenikwe lilonto labekahlala kulo. Ngalelinye lilanga watsi asemsebentini watfola umbiko lotsi indlu yakhe iyasha. Tindlebe tema enhloko kuLushawulo nakeva lombiko ngobe abati kahle kutsi kusha kwalendlu kwakutamshiya naloko labekwembetse.
“Live linye ngetjani Mbandzeni,” kusho lesinye salukati sishaya tandla sisukuma sihamba.
Kwaba sengatsi kufiwe lapha ekhaya. Bonkhe bema bamangaliswe ngulesidvumo lesabafikela njengesivunguvungu. Kute lowakhulumisa lomunye. Onkhe emehlo abeloku abuke leyo moti leyayifike netindzaba letibuhlungu. KuLaMagagula tase tigcwele emehlo. Abesambona nje umyeni wakhe asagcoke leto tikhindi telusizi, tikhindi letingenasayizi, tingenakinobho, nakhukhu.
Noma Sibolile abetalwa emphakatsi lapho linengi lebantfu bakhona lingenandzaba nemfundvo, kepha yena waba nenhlanhla yekutalwa ngumfati lokholwako. Inkholo-ke iyahambisana nemfundvo. lngani phela esontfweni kunemaculo nemaBhayibheli ladzinga kutsi umuntfu akwati kufundza. Unina waSibolile waba nesifiso sekutsi bantfwabakhe bafundze bangete babatimphumphutse njengaye. Futsi wafisa nekutsi bafundzele nemisebenti Ietsite batewukhona kutiphilisa ncono.
Emacentselweni – emaceleni nobe ekugcineni kwelibala
“NguMuziwandile babe, lengametsa lona mine.”
Abehamba nje angati nekutsi lapho aya khona tintfo titawuba njani. Kodvwa noma kunjalo kwakufanele ahambe kuze abuye lingakashoni njengobe umyeni wakhe ashito. Indlela abesayibona kalufifi ngenca yetinyembeti letatiloku tichuluke njalo.
“Cha, ndvodzana wakhetsa,” lisho lilekutisa inhloko likhehla. “Ungikhumbuta lokwa nami kusengimi. Yinhle bo lentfombi, kodvwa sibongo yakabani?”
“Kambe ngabe senguye malukatana lona?”
Lipholandzaba – sigaba lesisuka ecophelweni siya esiphetfweni, lapho tonkhe tigigaba tiyasongwa umbhali bese uphetsa indzaba yakhe.
Imbutfuma – umlilo lomkhulu
SehLuko 8
2.7 	Yebo sibumbene ngobe ekugcineni Tintfombi labenta imphilo ibemunyu ekhaya kaKhumalo, ikakhulukati kuLaMagagula, sewubonakala aphuma aphela lomphela. Phela umuntfu lofana naTintfombi unjengelinyeva lelisenyameni ikakhulukati kuzakwabo. Kuhamba kwakhe vele kwafana nelinyeva leliputjutiwe laphuma nebovu balo. (3)
“Mzala ungamangali kutsi sekwentenjani. Ngitsi angikudvonse ngendlebe. Ungacali udle kudla lokushiyelwa nguzakwenu. Sonkhe sikhatsi udle naye. Uma adle wakushiyela ukuchitse, ungakuniki ngisho bantfwana.” Ahlahle emehlo manje LaMagagula ngobe asabona kutsi indzaba uyitsatsa kancane nje yinkhulu.
“Tsatsani lapha bafana ninike unyoko.” Washo ashaya sivalo ayishaya izula seyicondze eNgonini lapho abeyawucupha khona bhanana wakhe. Bantfu sabamangalisa lesento saLushawulo kutsi kungatsi kufe umntfwanakhe longaka angete afuna nekumbona nje. Linengi lasale livela LaMagagula buhlungu lokwasekubona nome ngumntfwanakhe kutsi cha usaliwakati. Lelo bhokisi balishayela umjako ngobe vele nelila-nga lase lihambile. Umsebenti wonkhe wekufihla wentiwa waphela solo Lushawulo angakafiki.
Sehluko 17 ................................... 101
“Asati, batsi lidliwa yinhlitiyo.”
Konkhe lokwakukhulunywa ngunina waSibolile kwase kufana nekutsela emanti edadeni nje. Ingani phela indlela labetsandza ngayo Lushawulo yayingeke ichazwe ngumuntfu. Abetimisele kutsi umuti wakaKhumalo lona loyinhlekisa kubo bonkhe bantfu, yena utawuvusa ufane nayo yonkhe imiti yebantfu.
Emkhatsini waleto tihlatsi kunemphumulwana lencane lokungatsi yayibunjwa ngumuntfu. Uma utsi wehlisa emehlo kancane kunemlonyana lotsi nawuvuleka kuvele latsite nke! ematinyo lasho ngesisango sawo lesinganakeki. Elukhalo kwakungumnyovu lonzenge lucobo. Empheleni bekakhekile Tintfombi kusuka phasi kuya etulu. Intfo leyayitsandza kumona ngito tibunu letacishe taba yinshwebhe. Kodvwa noko kwakungasiyo lenakekako. Umuntfu abeze ayinake nangabe agcoke imphahla lembambako.
2.5 	Lamagama aliciniso nasiwabhekisa kuLaHlophe labesafile wafela esigangeni ngenca yekutsi Tintfombi atsite ubulala bantfwana bakhe. Kube abengavuswa, abetawumangala kutsi kantsi umtsakatsi nguye lomhlobo wakhe Tintfombi kanye nabo bonkhe bakubo. Bantfu lasakhuluma ngabo bekhabo LaMagagula kanye nebakaKhumalo kuphela. Lemindeni lemibili nguyona leseyibumbene (3)
Ngenca yekwakheka kwayo lendlu, yase inemaganyana lamanyenti. Labanye babetsi kukaNdlunganye, babodvwa labatsi kukaziloko ngenca yemlidlwana wakhona lowawubonakala ulokota ndzawana tonkhana ebusuku. Lendlu yayinguko konkhe ngobe yayilidladla, iyindlu yeku-lala, iyinyango kanye nalokunye. Eceleni kwalendlwana kwakunalenye intfo leyayingachazeki. Uma uyibuka usekudzeni, wawungacabanga kutsi sibaya setimbuti lesifulelwako. Indlela yayiyincane ngayo leyandlwa-na, umuntfu abengeke acabange kutsi kukhona umuntfu lolala khona. Kantsi lelo kwakungulona lawu lelijaha lakaLaHIophe. Akwateki-ke noko kutsi lelo jaha lalenaba njani kuleso sikotela selilawu.
2.4 Ngubani letamnuka emkhayeni? Sabanjani siphetfo sakhe? (3)
Watsi nefika ngalenye imphelasontfo Lushawulo wakhandza kutsi seyiya ngasekupheleni. Yase iphindziwe kubhadvwa nasetulu sekusele kufakwe sidlidla nje bese kuyilwa phasi. Watitjela nje kutsi seyiphelile ngobe ngeke anetfwe nalitulu.
“Singayitsini Kunene imisebenti yebatsakatsi, loku nabo basebentela uyise Sathane.”
“Usho kutsini malukatana nawusho njalo? Inkhulumo lenjena uyisuselaphi.”
“Ule ngaphandle usaphindza inhlama yekutiyisa lapha etiko.”
“Kusho kutsi vele bengitakuba kudla kwabotsotsi ngobe bantfu sebagucuka tinswelaboya.”
•Kufika kwendvuna, sikhulu kanye nemindeni yebafati lababili baLushawulo ngenhloso yekutsi kutoyiwa emkhayeni ngobe kukhona umtsakatsi locedza bantfwana baLushawulo.
Lutsandvo lwalentfombi lwatsandza kumgabha Lushawulo. Tikhatsi letinyenti abesatikhandza anayo nje. Loko kwenta silondza etinhlitiyweni taletinengi letatifa nato ngalelijaha. Kuganwa kwaLushawulo nguTintfombi kwamenta wadzimate wakhohlwa nelikhaya kantsi abengumuntfu labekhutsele sibili kuya ekhaya. Ekhaya abesaya ngazo, atsi noma efika khona abike buningi bemsebenti.
1.7	Sento saLushawulo sekucosha unina semukeleka kanganani emmangweni lesiphila kuwo? (3)
“Cha, mine ngisukumela kubonga nje kulona waKhumalo ngalomcondvo lomuhle kangaka latse wawucabanga. Lendlela ngiyo kanye lokwakuhanjwa ngayo ngisho kubokhokho betfu. Njengobe ubeka nje, sengivile mine, ngimdzala nangingaka. Mane kuncane nje lengifuna kukubuta Mntungwa, uyihlo yena bese umatisile yini ngalendzaba?”
“Cha, sisaphila lokuncane singacela kini?”
Liphephamibuto............................... 114
“Uyakwati kambe kutsi umtsakatsi uyaye afukame nangabe kukhona lamlindzele kutsi afe? Nguko-ke loku lokwentiwa ngulomfati lomncane. Uphi nje, ungambona? Ungati kutsi LaMagagula solo abuya esibhedlela akazange alugcobe lapha ekhaya. Kusebaleni-ke kutsi abengakamlindzeli kutsi abuye aphila.” Eve efikelwa kumenyanya kungatsi akatange amtsandze Tintfombi.
“Asambe phela uyobabingelela bangaze bacabange kutsi befike ebantfwini bambe.”
“Kodvwa ngihlaleleni ngingahambi? Yebo, bantfwana basebancane, kodvwa longetulu yena akehlulwa lutfo. Sengiyatisola. Kube ngavele ngahamba lokwa umntfwana asemunye.”
Kusimbatseka – kuhambela emuva nawungafuni
“Asati, nakamkhoti kuyakuba kuphela nje.” Lawa ngemavi labevamise kukhulunywa ngunina waSibolile uma ambona ajinjibele angasafuni ngisho nekugeza titja leti. Kantsi umuntfu lomdzala akati kutsi ukhuluma kanjena Sibolile sewuncumeni enhlitiyweni yakhe. Phela abesatitjele kutsi Lushawulo nakefika, sewufuna kusale ajuba lendzaba yabo. Nembala kwaba njalo.
Umlingisi – ngumuntfu lotfolakala enovelini alingisa imphilo nobe tento talowo lokukhulunywa ngaye kuleyo noveli.
“Awukeva nekutsi ngihambe njani kodvwa sevele ungehla ngetinkhulumo letinje.” Ehlise tinyawo embhedeni bese utsi bhu litjalo emadvolweni ngobe kwakusenemoyana lombana, abuye achube futsi, “Sekuphele inyanga ngabuya esibhedlela, wena solo ujame lapha ngesheya kalomkhoti wakho. Kube wawufuna lucotfo ngabe wefika kadzeni. Nyalo nje semane utewuhlekisa ngami ngobe sikhatsi sekutsi ngabe kubekwa tincotfo. Futsi nanyalo ngiyasola kukhona longiphahla kona Dvokolwako avuke.”
SehLuko 15
•LaMagagula wendza ngekuyawugidza umtsimba kaKhumalo. Ufike wakha tindlu ngemjako, lidladla nendlu yekulala njengobe wendza wakhandza indlwana yeninatala lewako. Imitsimba tintfo letivamile emaphandleni lapho kusaphilwa sintfu khona, loku kubonakala ngaletindlu letehlukene kungafani nasesilungwini lapho likhaya liba nendlu yinye lenkhulu.
Lokwakufike kumdzine nya kutsi uninatala abehlala njalo akhuluma ngalabantfwana baTintfombi. Emabito abo vele abengaphumi emlonyeni wakhe, loku kwenta kutsi lutsandvo lwakhe lusale lunciphe nhlobo ngakubantfwana baLaMagagula. Bantfwana-ke bantfu labahlakanipha kakhulu, basheshe babone lapho banganambitseki khona. Noma lesalu-kati bese sineligugwana kodvwa kunyamalala kwaLushawulo kwatsandza kulicedza leligugu. Sacale satsi kumbe kumbe, nani sabona kuphela tinyanga, tinyanga tahlanganisa umnyaka. Seloku Lushawulo angalubhadzi ekhaya.
“Kukhala ngeke sekuze kukusite nakancane. Wena ngena endlini yakho ubutse konkhe lokungekwakho ubone kutsi uphuma ngayiphi nyalo kusakhanya.”
Tintfombi yena akazange alubhadze ngisho linye lilanga kuyawusita uninatala. Abesho nekusho kutsi ngeke yena aye emtini wemtsakatsi.
“Asebabuke, uyaphi-ke wena? Ngabe senguwe kantsi lomtsakatsi noma utfunywe nguye kutsi wota utomvela emanti? Ungatsi ngabe sewubuyela edladleni wena ungaze utfolwe ngemasaphatela.”
“Nx!” asho ngekucasuka nakakhandza kutsi kute umetjiso emakhukhwini akhe.
“Wentani nje LaMagagula usuke wente sengatsi nguwe wedvwa lophatseka kabi ngalendzaba yekunyamalala kwaLushawulo. Awu! Maye mine ngemntfwanami akuphela kwakhe.” Sente kungatsi siyakhala, asibuke nje LaMagagula ungatsi akasiboni kutsi sesula lite akunanyembeti iphuma.
Kwengca liviki laba linye waphindze wabuya futsi Lushawulo. Ufika nje ukhandza naTintfombi sewukhona, watibamba noko noma abeloku agcwele intfukutselo. Wetama kukhuluma kahle angete akhombisa kutsi kukhona lokutako. Indzaba yaLaMagagula akazange ayitsi vu, kwala nome seyitsintfwa nguye Tintfombi, kodvwa wajinge wayitiba kwangatsi ayimtsintsi nakancane, Tintfombi waze wefikelwa yinjabulo khatsaloku zakwabo wamkhulumela kabi.
Angene acoshame eceleni kwemnyango Lushawulo. Avele ababingelele yena kucala samuntfu lojakile.
Kuganwa kwaLushawulo nguTintfombi kwafana nekuhlatjwa ngulelikhulu linyeva kuLaMagagula. Lushawulo waba yindlala ekhaya emva kwekutsi asesukile eMankayane waya eJozi. Uninatala asahletjelwe yindvodzana yakhe ngamakoti lomusha lowatekwa ngasese, wajika wangasabi nguye lona abembutsa phasi LaMagagula. Wacala kungasamnambitsi LaMagagula, asamkhulumela netinshanshu. Phela lesalukati besesineligugu lamakoti wasesilungwini lofundzile longafani naLaMagagula. 
Unina waSibolile wase umshayile umoya wekutsi Sibolile sewubonakele emahlandla lamanyentana akhuluma naLushawulo. Lendzaba ayimphatsanga kahle lomuntfu lomdzala. Wetama naye kutsi ayihlolise indvodzakati yakhe ngalendzaba nangengoti labelengela kuyo. Nome abebona kutsi kulukhuni, kepha watinika sikhatsi nalomntfwanakhe kute abe nanembeza lokhululekile.
“Utsini LaSukati, yini loloyikhulumako?” sekusho umkhoti wakhe amdvonsa ngetidvwaba. Bantfu labebasedvute bayiva lenkhulumo bamutsi klabe, babheka phasi ngenca yemahloni.
Umhlahlo – yindlela yekuphengula lapho tangoma timkhiphela ebaleni umtsakatsi
“Sikhona lokungasho lutfo singeva nine.”
Mzukwana eva letindzaba letimnandzi kangaka Lushawulo akabonange alale ngenca yenjabulo. Akuvumanga kutsi abindze nalendzaba angabahlebeli bodzadzewabo ngobe phela bebamvimbisa. Ngalobo busuku kwaze kwasa anguloku angakalali acabanga latakwenta macondzana naSibolile. Ingani phela abesajake kutsi isale ibuya itewubasela unina umlilo ivuse nemuti wakubo lowawufana netindzala. Tinkhomo temalobolo abevele asebentela tona. Ngako-ke akubanga lukhuni nasaganiwe, wavele wenta emalungiselelo ekutsi asale amtsatsa Sibolile.
Ngetikhatsi tonkhe”
Noma salukati lesinguninatala setfuka, kodvwa asitsandzanga kubonakalisa kutsi kukhona lokushaya emanti lapha kuso. Saticinisa noko. “Pho malukatana sewungaze uphatseke kabi kangako ngendzaba yeliphupho nje?”
Sebadlile kudla kwakusihlwa bake bahlalahlala nje bangakayi kuyakutibeka phasi. Ngulapho-ke Tintfombi atfola litfuba lekuveta loku lokwakuloku kumudla enhlitiyweni. Wevakala asatsi, “Phela ungibona ngilapha nje sengi...” Wangete wayicedza inkhulumo yakhe. Abebindze nje kwase kuse ngci sigadla lapha emphinjeni.
“Ngabe liphupho lini pho malukatana?”
Ingcikitsi – umongo longumgogodla wendzaba.
LaMagagula acondze endlini atidvonsa nje ngobe kute langakusho nasakulesimo Lushawulo. Atsi asawubuka eve Lushawulo asashito ngelivi lelikhulu.
“Uyabona, sewukhohliwe kutsi mine ngagana wena nje kuphela. Angati-ke kutsi lomunye ngabe uhlushwa yini ngami, mine kona ngihlushwe yini ngaye. Futsi nanyalo kutsi ngitsatse umlilo ngilumeke lokwetindlu lose udvwale ngako. Lapho-ke ngingase ngibone kutsi lomtsimba wakho ungawulalisaphi.”
•Kufika kwaLushawulo naTintfombi umfati lomusha, lokwacishe kwabophisa LaMagagula.
Ngetikhatsi temisebenti lefana nekuhlakula nekuvuna, bebadlanga kuvakasha, bangasibeki nani sibunu phasi. Noko akusiyo intfo leyayimphatsa kabi kakhulu Sibolile leyo ngobe insinyana yakhona yayiyinye vo, futsi iyincane. Abetsi angacedza kuhlakula yona bese uhamba uhlakulisa bantfu lapha emitini. Linengi labo lalimupha ummbila ngobe vele wawusheshe uphele lowakakhe. Lowo mmbila wawelekelela umyeni wakhe labetsenga imphuphu njalo nje nangabe sebaphelelwe nguloko babekulimile. Kulesinye sikhatsi abetsi angaya kubo noma kuletinye tihlobo takhe, abuye nalobulala intfwala umtfwalo. Noma-ke abephuma emtini lowesutsako, washeshe wayetayela lendlala yakakhe. Kwatsi asaphetse umnyaka wesitsatfu asebenta lapha eMdvutjane Lushawulo, watfola incwadzi leyaseyimtjintjela eMankayane. Nakhona abeyawuchuba wona phela umsebenti wakhe wetekulima. Lendzaba yamphatsa kabi ngobe abesatawuba khashane nelikhaya kungulapho naLaMagagula asamatima. Watsi noma efika ekhaya wefika wetitjela kutsi indzaba lenjena utayicala ngakuphi. Phela umuntfu labengafuni nekuyiva nje indzaba yekuba sekudzeni kakhulu nelikhaya ngunina. Wetama kutjela umkakhe kube nguyena asala atjela unina ngobe angafuni kubona tinyembeti tenina.
Sajika manje salukati nasesiva lekutsi uyaboniswa LaMagagula. Satisola kanyenti ngebunyoka lesabenta kufihlela umuntfu lesihlala naye aze abone tintfo emaphusheni. Saphelelwa ngemagama kwaze kwabuye kwachuba yena LaMagagula.
Ngalelo langa lelimatima kunina waLushawulo, kwasa lisibekele. Laliletsa umoyana lohamba nemkhemetelo lowawutsi lapho ufika kumuntfu ubute kutsi ingabe tingubo tingaki. Linengi lebantfu lalisetindlini lotsana netimbutfuma. Labo labebasematjwaleni bebakhumbule titjalagwayi tabo. Bafati bona bebambetse ematjalo nemigacambongolo. Nome Lushawulo abengatsandzi kushinga tjwala, kodvwa ngalelilanga naye watsatsa sitjalagwayi sakhe wayewutfola sibindzi salomsebenti labebhekene nawo.
“Kantsi, lapha ekhaya indvodza sengubani ngobe naku sengitsetsiswa emacala nje lapho ngitsi ngiyalawula.”
“Nine bekunene, ngiyetsemba kutsi nonkhe niyatibuta kutsi kwentenjani ngize nginihlanganise ngalendlela. Sekuphele iminyaka lengemashumi lamabili nemfica ngihleti nanaba bafati bami. Kuyo yonkhe leminyaka lesengiyishito bekadze ngihlalisene ngekuthula nabo futsi kute nensolo nakubo. Noma bekukhona kuhishana lapha nalapha, kepha be-ngingakushayi mkhuba loko ngobe yonkhe lemiti yakhiwe nje inetibi tayo. Intfo lengente nganibutsa yindzaba yekufa kwebantfwana lapha ekhaya. Emuva lena etindzaleni sesuka sihlanyele babili banangu LaMaseko. Sitsite nasifika lapha saphindze sacala ngababili labalandzelana umjako bakhe futsi LaMaseko. Kutsite emva kwesikhashana lesingenganani kwagamuka lijaha laLaMagagula. Loko-ke kwaba kungena kwekufa endlini kaLaMagagula kuze kube ngulamuhla nje sekufuneka kutsi kusale sekufa yena. Njengobe nimbona nje ucishe wasishiya, ngingati-ke nekutsi bengitambika ngitsini kubakubo,” atsi kubindzabindza kungatsi ufuna bawanambitse kahle emavi akhe, abuye atsatse atsi, “Ngitsite angichube imvelo kwekutsi ngibite imindeni yalabafati kanye nanaba bakitsi kuze kutsi sivuke ekuseni silibhekise emkhayeni. Sengitihambe cishe tonkhana tinyanga. Indzaba yato ungete wasebentela etikwayo. Ngakho-ke ngibone kuncono kona kuya etangomeni letishaya umhlahlo kute sitfole kahle lonkhe licinisa ngobe indzaba ungatsi ikhona lapha ekhaya.” Ahlale phasi. Kusukume indvuna leyayisolo imbuke etinhlavini temehlo ngesikhatsi akhuluma.
“Simane siyahleka-ke nebakitsi ngobe nome kufiwe kuyahlekwa, phela lendzaba yinkhulu le. Khona lena esilungwini sebadzakene ngani loku asafuna kumbuyisa ekhaya njena,” kuphendvula lomunye walabo babelapho.
“Hheyi wena, angifuni mlonyana wemuntfu la. Phela mine ngingahle nginicoshe nobabili khona nyalo uma umvela buhlungu kumbe nitsakatsa naye yini.” Eve kwenyela umtimba LaMagagula ngalesento saLushawulo. Amdzabukele uninatala, naye agcine asakhala ngobe kute labengahle amsite ngako kukhomba kumvela. Lapho salukati sase sikhihla sematsambo.
•Kunukwa emkhayeni kanye nekucoshwa kwaTintfombi ekhaya kaLushawulo.
Umoya wekuvana wachubeka lapha ekhaya noma base behlukene ngekupheka nje. Tintfo letinyenti batenta ngekuhlanganyela, kuhlakula, kuvuna naleminye nje imisebenti yasekhaya. Kwakutsi lapho Lushawulo efika, tintfo latiphetse tehlukaniswe ngalokufanako. Pho abetsenga yini loku kwakungatsi ufuna kubacedza umona. Phela ayiphatfwa yaKhisimisi, lapho abeze ahlabe ngisho inkhomo. Yebo, abeta nato tonkhe tijolojolo ekhaya, kepha ngenca yelulaka lwakhe bantfwana bebangakujabuleli kufika kwakhe ekhaya. Loku lokubafana kwakufisa unga-tsi kungavele kuhlale khona lena entsabeni kungasabuyi ekhaya. Tidzandzane tona tatiheleza, ingani phela kudla abekufuna ngesikhatsi. Uma kukhona kudla lokungakavutfwa ngesikhatsi, loyo abevele atatele nje kutsi limshonele.
Umuti waGebhu Khumalo wawakhe kulela lakaMshwalubunjwinkunzi edvute nemfudlana uMlambotjwala. Khumalo lo abengahlali kulomuti wakhe. Empheleni wagcina ngako nje kuwucaba ngemva kwekuba asakhontile. Akamange agawule ngisho lunye nje lugodvo lwekucaba. Konkhe wavele wakushiya etandleni temkakhe LaHIophe. Phela Gebhundzini ushiya yonkhe intfo etandleni temkakhe nje ngoba umuti wakhe lomkhulu wawusesigodzini sakaDvokolwako lapho kwakunemkakhe lomdzala khona. Lokwenta kutsi kute kuphume LaHlophe kantsi ngumfati lomncane kwaba ngukutsi wagila tiga watala ligoya emkhatsini webantfwana baKhumalo. Loko kwenta kutsi Gebhu ehluleke kuhlala naye emtini wakhe ngobe asamkhombise bulwane.
“BoKhumalo nani boMagagula, asambeni. Akusekho lesisakulindzele.” Washo kwakhanya nakunoma ngubani kutsi akasenamsebenti nentfo letsi Maseko.
“Naye akasale acedza atewutsatsa umfati kumbe natsi singake siphumule.” NguLobelungu lowo akhulumela phasi entela khona unina angetukuva.
“Utsi Zembe ushonephi? Ngiphangise wena bo.”
“Hheyi, khulumela phasi nangu eta ngalapha. Ungambuki utakuze abone kutsi sikhuluma ngaye,” kusho lenye yalamantfombatana ngekwetfuka ngobe abengamboni kantsi nangu naye Sibolile atawuchamuka ahambe akha ligusha kuleyo nsimi. Phela akekho labengamesabi Sibolile ngenca yelulaka labenalo. Indlela labebhodla ngayo ngisho umuntfu lomdvuna abengamesabi Sibolile futsi angakhatsali kutsi unganani. Unina yena abesafa kulamula sebalwa nalodzadzewabo labemelama. Abenelulaka nje kantsi futsi kukhona nebuvila benkhani. Nase kumsukile abengafuni ngisho inkhukhu ijube embikwakhe. Timphungane nato tatisindza ngako kutindizela. Bokati netinja bekukhala kukhalile.
•uyinganwa- kuba yinganwa kwakhe kuyayichuba lendzaba ngobe kube akazange efike abe nguloganwa kakhulu lena eMankayane, ngabe akazange aye eJozi indzawo lesiguculako similo semuntfu akhohlwe nangemvelaphi yakhe. Loku kuyayichuba lendzaba ngobe kulapho kuvela khona nebutsakatsaka baTintfombi logcina atele ligoya lelingulona limbuyisa ekhaya.
“Uyati nakimi sekukhona kusa njengobe ukhuluma nje. Bengisolo ngingayinaki lentfo loyishoko. Kodvwa nalowa wakucala wafa kanjena futsi naye abesakhasa?” Wativa asefikelwa yintfukutselo manje Lushawulo. Kwaba ngulapho atfola linceba lekungenisa indzaba yakhe-ke Tintfombi.
Lushawulo watsi nakabuya etjwaleni wangete wangena ngisho endlini. Batsi bangakateleli beva nje asatsi, “Ngitsi umtsakatsi akaphume aphele lapha emtini wami.” Babindza bonkhe edladleni bafuna kuva kutsi loku labakuvako kungiko yini loku lokushiwo ngulomuntfu. Utsite aphindza wabe asasho ngelulaka.
“Ngilalele phela Khubonye, utsi sewunjani?” kusho Lushawulo naye asacala kwecwaya manje.
1. Singeniso 
“Kantsi utsi ngikhuluma imvabetsi yini? Mine sengiticedze tonkhe tinyanga kanye nebapholofithi ngaletigigaba letivela kulomuti wami. Tonkhe tingitjela intfo yinye. Taze tangitjela nekutsi lomtsakatsi wacala ngekungibulala inhlitiyo. Ngato letidliso takhe ngagcina sengehlukene namake longitalako ngaphandle kwesizatfu. Uze ubone kutsi vele ngangifile, kwatsi noma asatele liphumalimile ngamcolela. Lendzaba yaba sifuba setfu sobabili ngobe yenteka ngesikhatsi sihlala naye eJozi.” Asukume avele emnyango antsake. “Nguloko lokwangikhumbuta nangu LaMagagula labesolo angibeketelele.”
•	 Lushawulo	(8)
SehLuko 1
“Sesiphelile sikhatsi sakho ndvodza,” kusho liphoyisa lelaliloku lime eceleni kwaLushawulo. Behlukana-ke sekutinyembeti nje kubo bobabili.
Tonkhe tintfo tentiwa umjaho kwatsi netinkhomo temalobolo tachutjwa tihamba ngemasondvo lishumi nesihlanu sekulugege nensulamnyembeti.
1.8 Lutsandvo lwasesitsenjini luhambisana nenzondo lengayiwa. Fakazela loku ubhekise emphilweni yakhetsile. (4)
“Ungene enkelebheni abambe umsila wenkhomo, wangabe asaphuma.”
Ekubuyeni kwaLushawulo yase ibhodlile sibili naTintfombi naye wabona nje kutsi besuke bacinisile nabatsi emajaha ngemakhosi. Tintfombi naye wacala kuncibilika. Lushawulo phela abesamtjele kutsi akhululeke ngalendzaba, watsi ekhaya kubo utawuhamba naye ayewubhula lomlilo. Kwatsi gidzi kuTintfombi nakeva loko ngobe abengasati kutsi nangabe afulatselwa ngulomuntfu labemtsembile utawutsi maye babe bani. Abefanele-ke kutsi anceneke ngobe bantfu besilisa balala bagucuka. Umuntfu loyinganwa fana naLushawulo nje kuba lula kulandvula nje, abalekele kuhlawula nekondla.
2.	Sibekandzaba yindzawo nesikhatsi umbhali latikhetsela kona kutsi indzaba yakhe yenteke khona. Sibekandzaba siphindze sifake ekhatsi simonhlalo. Konkhe loku kumele kubumbane netigameko letenteka endzabeni. Umbhali walendzaba ukhetse tindzawo letimbili, esilungwini nasemaphandleni lapho tenteka khona tigameko kulendzaba.
Tibutse – kusho kulala ngesisu kwemntfwana abika kutsi kukhona lotako
Imbangi – umlingisi lomelana nelichawe endzabeni.
“Make angikuva kahle kutsi ucondzeni nawusho njalo. Ngicela umane ungikhanyisele kancane kumbe ngitawutfuke ngiva bese ngiyakuphendvula.”
Watsi kube akhulume lamavi watsi lotfu waphumela ngaphandle kuyawushaywa ngumoya. Wahambahamba angati nekutsi uyaphi. Lowambona lapho akamfunanga umuntfu lokhatsatekile. Lapha endlini Tintfombi usele uyasikhihla ngobe abona vele kutsi uhlangene netimbila titfutsa. Ekubuyeni kwaLushawulo wakhandza Tintfombi asolo ahleti abambe sihlatsi ngalesinye sandla.
Ngekuhamba kwesikhatsi Tintfombi watibula ngelijaha. Indlela lajabula ngayo Lushawulo ngeke ichazwe. Phela abesati manje kutsi umuti weyise sewuwandzisile. Wavele wametsa ngekutsi nguMuziwandile. Lomntfwana kwatsi nasakhasa, Lushawulo wahamba naTintfombi baya ekhaya lakubo lelikhulu Iapho badzabuka khona.
Lushawulo yena akatsandzanga nekumbona kutsi uphuma ubhekaphi Tintfombi. Intfo labeyifuna kutsi kususwe lesilingo endlini yakhe. Intfo lenjena abengafuni ifike etindlebeni tebatali bakhe, kantsi naLaMagagula abengahleka kuva intfo lenjena. Noma kunjalo, enhlitiyweni yakhe kwakumile kutsi bantfu lahleti nabo lapha batakutsi umntfwana ushonephi loku bambona Tintfombi atetfwele, baphindze bambona futsi asabuya esibhedlela asaphumelele.
“Asambe babe siye ekhaya, angifuni mine la,” kusho kwemfanyana kuhlikihla emehlo kubonakala nje kutsi kukhaliswa yintfutfu. Babatse bayayitiba indzaba kwabelesela kwemntfwana. LaMagagula wayifundza ivaliwe kodvwa washaya ungatsi akaboni.
Ngalowo Mgcibelo Khetsile wehla wabheka ekhaya entela kuvuka ngeliSontfo abheke kaManzini lapho abeyawubhala khona tifundvo takhe. Tinyembeti tagcwala emehlo nakefika ekhaya akhandza kukhala libhungane. Watsi nome angena edladleni kwaba sengatsi akuhlali bantfu kulelidladla. Ngale kaTintfombi nakhona kwakutse nya futsi kubonakala kutsi sengemalanga bahamba bantfu. Akabange asachitsa sikhatsi, wavele wesusa emabhodo. Bomnakabo bamkhandza asaphekile ngalelo langa.
“Kunjalo Mntungwa nami ngitsite angite naye atewutfola kukhotfwa ngemadloti.”
“Kungabe sewufuna kunitjela tiphi-ke Khumalo?” kusho Tintfombi ngekunceneka.
Watsi esuka lapha wabe atsi bantfwana babulawa ngumake njengobe ngagcina sengimcoshile nje ekhaya.” Eve efikelwa kudzabuka lapho akhumbula kutsi unina wadliwa tinja kodvwa akhona yena, anako konkhe. Kube abengesiyo indvodza ngabe abesadzindza sililo. “Sitsite nasifika kulendzawo waphindza babili futsi bakhe. Kwatsi nki-ke manje kimi ngobe phela umtsakatsi abengasekho. Nalapho kwaphindze kwacala yena watsi nguLaMagagula ngobe yena angafelwa.”
“Kodvwa make uyangehlula mine,” kusho Lobelungu agodle sikhukhukati sakhe lesasisandza kulahla emantjwele. Phela naye abesatsemba kutsi sesingatalela futsi.
1.8 	Kuliciniso loku ngobe lapha Khetsile utondvwa nguyise ngendlela lecakile, waze wala kutsi ayongcwaba umnakabo. Lenzondo isuka kuTintfombi intsandvokati yaLushawulo. Tintfombi umtondzela kutsi yena ukhaliphile esikolweni kantsi bakhe bantfwana kuvalwe ngelihlahla. (4)
“Nangu make nee, nee, nee,” kusho lomunye umntfwana lowababona kucala bonina. Kwatsi mpu umsindvo sebahlangabeta bonina. Gogo wabo lobekasatumekile naye wavuswa ngumsindvo. Wavuka wahlala ngetibunu asalindzele kuva kutsi bahambe njani bomalukatana bakakhe. Asababuka bangena ebaleni walubona lusizi lolwalubhalwe ebusweni babo. Umcumo wase umunye kumntfwana lowabesagonwe nguLaMagagula. Befika bahlala phansi ngekuphelelwa ngemandla bangasenandzaba netihlantsi.
“Tsine sinjengobe nisibona nje lapha kantfutfu.” Atsatse emehlo abuke Lushawulo, abuke labantfwana baTintfombi, kuvele kumkhanyele kutsi lomuntfu kudzala ahlala naLushawulo ngobe labantfwana badzala bayalingana nalaba bakhe, nabashiyana bangamane bashiyane ngetinyanga letimbalwa.
“Utsini kantsi naphela lo? indzaba phela ilapho. Vani lelengikutjela kona Kunene, LaMagagula kube akusiko kutsi ngumuntfu locotfo, ngabe kadze ahamba. Empheleni ngabe wahamba ngiseseJozi ngendlela lengangimphatsa ngayo. Nanyalo ngiyabona abesahlalele kutsi kuze kube ngimi lombophela umtfwalo.”
Emalanga emtsimba acala kusondzela. Kwacalwa kufundzelwa nalamanye emalungiselelo lafana nemihlambiso. Emajaha netintfombi kwakutsi njalo entsambama kubutsane ndzawonye kutewufundzela tona phela tingoma temtsimba kanye nengadla. Lapha ekhaya bonina waSibolile babengasalali belukana nemacasi, tihlantsi, titsebe kanye nemishanyelo. Phela nome Lushawulo abephuma kandlunganye nje, lalikhona likhaya labadzabuka kulo. Loko kwabonakala emagameni lachamuka khona kubakaKhumalo ebantfu lokufanele bahlanjiswe. Ngaphandle kwemacasi bonina betintfombi babephishekile ngemvunulo yemtsimba. Tindlamu tindiloko nalokunye kwekugaba. Emajaha nawo abesacacile kulungisa tinkhonyane, tincincane imigaco kanye nalokunye lokunyenti kwekuhloba ngemtsimba.
Salukati lesinguninatala naso sase senta ligugu ngalomfati lomusha. Sase singasafuni nekugona bantfwana baLaMagagula. Loku lokuncane kona kwakubatse kuya ngematayelo, sivele sikubukele kukwati nje. Njengobe Lushawulo abecele emaviki lamabili emsebentini, loku kwenta kutsi naye LaMagagula ayibone yonkhe lemikhuba yalesalukati. Noko akazange ambambele inhlitiyo ngobe wabona kutsi naye wentiwa kungati. Loku kwenta kutsi nalapho sebahambile wajinge waba nguLaMagagula nje wangete wajikisa buso.
“Cha Khumalo, ungatsi sewufuna kona lendzaba. Musa kuvumela inhlitiyo ndvodza yelibandla. Mine bengibona kutsi ncono lomfati afunwe atfolwe bese kuyiwa emkhayeni kute kuphumele ebaleni lomuntfu logangako lapha emtini wakho ngobe letangoma tabosiyavuma, manengi emanga lapha kuto.
Watsi lutfo Lushawulo waphumela ngaphandle. Utsite abuya wabe asalandzelwa nguTintfombi kanye nebantfwabakhe. Kwacishe kwema inhlitiyo kuLaMagagula asabona liphupho lakhe selifezeka-ke manje. Kube buhlungu buyambulala umuntfu ngabe wafa LaMagagula.
“Ngiyafisa kutsi imphela unatse lobunjani lobu lobukuhhemisa kangaka,” asho unina waLushawulo setihlengetela emehlweni ngobe indvodzana yakhe seyimbuka ngemehlo esilwane lucobo. Naloku abetsi ku-khuluma tjwala, kodvwa kwatsi lapho afika ngaphandle kwangukhona kumkhanyela kutsi lomuntfu uphile use saka, akakadzakwa nakancane.
LaMagagula yena ubitwa ngesibongo lokukhomba inhlonipho leniketwa umfati lowendzile. Loku kumfanele ngobe naye uyahlonipha, utsembekile, uyabeketela unelutsandvo lwangempela hhayi kutentisa. Ngako kumbita ngeligama nome ngabe lakhe lekutalwa ngabe kumehlisa sibili kantsi yena uhloniphekile. (4)
“Kepha Khumalo sewungete wavuma nekutsi letintfo letinye tisale lapha endlini abuye atilandze ngobe naku lifuna kuna nje tingahle tonakale,” sekusho LaMagagula ancenekile naye kutsi angahle atfole timbayimbayi.
“Kantsi unatse tjwala buni wena? Yini ukhulume ungatsi kukhona lokwatiko ngalokufa kwalabantfwana? Nangabe sewatsenga butsi utatibonela.”
“Cha, make basaphila bonke, mane nje nguloku lokunguTsandzekile kuke kwaphatfwa ngumkhuhlanyana lombana sibili. Kube bekungasiko kutsi belungu sebaticilikele tifana tebantfwana, ngabe lamhla nje kukhulunywa letinye. Noko kwabuye kwaba ngoti makhata ngoba intfo leyayimcedza nya lishashati.”
“Akunjalo Khumalo, umuntfu ufa ngobe emalanga akhe asaphelile ekuphila emhlabeni. Akekho namunye lofa ngesiphosiso. Emalanga emuntfu abaliwe.”
“Futsi nanyalo ngiyafisa kutsi ngubani lolongaze angilaye ngaloluhlobo. Cha, yena ungilayile-ke lomuntfu.” Phela ukhuluma nje Lushawulo ngekwati kutsi uwonkhe, kusha kwalendlu nje kusho kufa kwakhe ngobe nasekhaya abesete lutfo lolutsiteni njengemuntfu labesandza kucala kusebenta.
“Ungatsi lapha ekhaya bantfu basheshe bafe nje yini ndzaba? Kusho kutsi nami kube ngihlala lapha ekhaya ngabe sengaya kubokhokho.”
“BoMuzi banjani nebakitsi, sesafa kubakhanuka bo, ungaseti nabo,” kusho salukati lesinguLaHIophe. Lowo mbuto wefika watsi chifi enhlitiyweni yaLaMagagula, weva kungatsi angasuka ahambe abashiye bodvwa batikhulumela ngaleligugu labo. Noko wanyametela kwaba sengatsi akeva buhlungu.
“Ucinisile dzadze safa kuhlakula sodvwa ngobe tsine singafundzanga. Singabe sife Iwembita nangatsatsa lafundza nabo lekolishi ngobe phela kusho kutsi kungajinge kube ngitsi tigulumba talapha ekhaya.” Sebagobondzele sabantfu labazephuna lokutsite.
“Suka! Yini lamanga loku solo nine naLomavundvo nihefuta emanga lapha phasi kwesihlahla.
“Kuyaye kube ncono nangabe luhambo lukutfole unemali.”
“Ungisite ungibonele bantfwana bami. Nangabe sikhatsi siyachubeka solo ngilapha, ubotsatsa Bafana ummikise kadzadzewetfu,” kuchamuke dokotela ahamba nemongi. “Phuma nangu dokotela asakhona utawubuye ubuye.”
Ngakusasa ekuseni LaMagagula wavuka wavele wayawucela kubona Lushawulo kuze amtjele loko labesakucabangile lingakangeni licala. Wadzabuka lapho abona umyeni wakhe achamuka ahamba neliphoyisa. Phela intfo leyamdzabula nguko kutsi Lushawulo kwase kusipoko nje kuletinyanga letimbili atokile. Lokwametfusa kakhulu kutsi achamuke asavele agcokile kantsi phela abetsi licala ngukhona litakungena. Kubingelelana kwaba tinyembeti todvwa nje kuLaMagagula.
Tintfombi angabe asachitsa sikhatsi, avele atsintse bakubo nebekhaboLaMagagula ngaloluhambo bese babhekene nalo. Nembala Lushawulo waze wabuyela emsebentini solo Tintfombi angakabuyi ekhaya.
•	Ludvweshu Ludvweshu kushayisana kwemibono nobe kungaboni ngaso linye kwebalingisi. Kubakhona kweludvweshu endzabeni ngiko lokwenta indzaba ichubeke ite iyofika esicongweni. Lapho kute khona ludvweshu, indzaba isheshe iphele. Ludvweshu lukabili:
Timphendvulo
“Hawu, make sewungaze u...”
“Tsatsa nangu unyoko lomncane umngenise lapha elawini.” Sebahambile boTintfombi, basala sebaticocela boLushawulo neyise.
“Hawu! BoKhubonye waNgwane, naze nangikhumbula linye lilanga ingabe ngigezephi lamuhla.” Abaniketa litiya. “Mane nisuse lesemehlweni phela bomnaketfu.”
Indvuna yatsi kube ibone kutsi sekubi, futsi seyibona nengoti lengahle yenteke, yevakala seyitsi, “Nine bekunene, kuncono sisale sesibuyela emakhaya. NaniboMaseko nitawubuya ngalelinye lilanga kutewushweletela lodzadzewenu,” atsi angakalimiti amncage Lushawulo.
Sebabingelelene babutana nemphilo, kwake kwaba khona kuthula lokwesabekayo. Loko kuthula kwaze kwatsikametwa ngumntfwana lowevakala asatsi “Make ngubani lomuntfu?” asho akhomba uyise ngelugadlwana lolwalumnyama lutsite khwishi umhlabatsi. Emahloni lefikela Lushawulo amangalisa. Wadzinga umgodzi wekubhaca kulelihlazo lelingaka kwekutsi akasatiwa nabantfwana.
2.1 Kuliciniso, tintfombi ubitwa ngeligama loku sati kutsi umfati lowendzile ubitwa ngesibongo sakhe njengobe kunjalo kuLaMagagula. Indlela labitwa ngayo ayimhloniphi njengobe tento takhe tingesito letinhle letingamenta ahlonishwe. Waphinga, uyaloya, unemanga ugcina ucoshwe ekhaya ngobe anukiwe. Konkhe loku kumenta angahlonipheki.
“LaMagagula, kambe ngabe labadzala bese uke wabatisa nje ngalesinyatselo lose ufuna kusitsatsa? Sengisho phela nalabo basekhaya kini.”
“Tintfombi! nguwe sibili lona? Uyati bese vele ngititjele kutsi umuntfu lofana nawe ngeke ngiphindze ngimbone emphilweni yami. Nalencwadzi bese ngimane ngilahlisela njena. Sibona wena phela Khubonye.”
“Hawu, angisete ngafa ngingabona babe. Kantsi ngibatse ngihleti kutsi angihambe nje ngibitwa nguwe mntfwanami. Maye kutala,” sisho sidzabuka sikhala lesinguLaHIophe. Akwatiwa-ke kutsi sikhala nje sikhalelani esikhundleni sekujabula ngekubona indvodzana yaso. Sikhala nje bonkhe sebathulile.
Kulamalanga Lushawulo ahleti lapha ekhaya abengacacisi kahle kutsi Tintfombi lo uhlala naye eJozi. Kuye abekubeka ungatsi usahlala ekhaya lakubo. Indzaba seyize ibhoboka ngemntfwana ngalelinye lilanga bangakanaki. Ngalelolanga babebonkhe nje edladleni botsa umlilo ngobe ngaphandle lalikhema.
“Akusasiti kubhodlela emswaneni Maseko. Uma sekunje sekufuneka sibhukule setame kutsi ahlengwe etandleni temaphoyisa. Nome kulukhuni nje kodvwa mhlawumbe bangatfuke bavuma kutsi alihlawule licala lakhe ngobe uyacala kuboshwa.” NguLaMagagula loyo asacabange wacedza kutsi utawutsengisa inkhomo yinye bese wengeta ngemali yakhe Lushawulo labeyibeka lapha ekhaya ahambe ayomkhokhela kuze akhululeke.
“Utsini lomkhunkhulu? Utsi kukhona longangena kuleligede wakaMaseko? Imphela ngingavuka ngifile.” Ngaleso sikhatsi abesajangaza ehla enyuka egedeni.
Ngakusasa bavuswa nguyise waLushawulo asefika ngemoto yendvodzana yakhe njengekusho kwakhe. Noma bebangakalali bonkhe, kodvwa bavuka bonkhe. Kwaba kwesula emehlo nje bavele bagcwala indlela.
Ngalenye intsambama, batsi balindzele kubuya kwetinkhomo, babona kuchamuka umfanyana lomncane labelusa timbuti. Ngalelo langa abengachubi mbuti, angachubi nkhomo, kepha ahamba nje jambajamba angakaphatsi nemzaca wodvwa lo. Utsite aseta nje lapha ekudzeni LaMagagula wabe asammemetile ngalesikhulu sikhahlo. Phela kwakulibhunu sibi salo.
Watfukutsela wabila Lushawulo nakefika ngemphelasontfo bamtjela kutsi unina abefikile. Kwatsi nome asefika umgijimi, wavele wala wephetsa Lushawulo kutsi angaphindze emukele lomuntfu lamcosha ekhaya lakhe ngetizatfu letitsite.
“Wasilamulela dzadze ungatsi uyati kwekutsi lanhlavana solo siwagcine itolo,” kuphendvula umnakabo lomkhulu.
Babindza manje edladleni sebabona kutsi indzaba yinkhulu ita naLushawulo ngobe akusiko nekutsi udzakiwe. LaMagagula watiphumisa samuntfu loyawutsatsa tinkhuni afuna kuva kutsi lelibhubesi lelase lijame ngaphandle litawutsini.
Sehluko 1 .................................... 1
“Kulungile Gagula, sewungakhululeka uyokwenta imisebenti yakho.” Waphuma lapho Sibolile inhloko ihhuma. Kwakungatsi abeshaywa ngetimphama kantsi cha, abedzakwe lutsandvo labenalo ngalelijaha lakaKhumalo. Engcondvweni yakhe kwakuhlwile kutsi intfo lefana nalena iyaye yentiwe njani. Abengakutsandzi kuphuma angena njengentfombi lengenasimilo.
“Kwaba lula kakhulu njengobe emaphoyisa avele ayifundze ivaliwe indzaba. Atfola onkhe emagama etintfombi takho. Emva kwaloko-ke abehle abita ngayinye ayeyiphenya. Kwaze kwatfolakala lokunguyena adala lomonakalo.”
“Emphilweni ninjani kodvwa ngasekhaya?”
•Kungacoleli- Ngekuhlutfuka wacosha unina ekhaya ngobe eve ngaTintfombi kutsi uyaloya. Setimnukile emkhayeni Tintfombi wamcosha waze washisa nendlu yakhe kuze kutokusha bonkhe butsi labenabo. Kwala nobe sekafuna kutsatsa latawufihla ngako umtimba kodvwa wala waphetsa. Loku kuyayichuba lendzaba ngobe kuyenta ifike esiphetfweni lapho lelinyeva lebeloku lifufutsa liphuma khona kanye nebovu balo. (8)
Batsi basalindzele ibhasi bantfwana, babona imoto yeyise ichamuka. Nabatsi batayibona ijika phindze bayibona ima eceleni yehlisa lisaka letinkhwa kanye nenyandza yemapulangwe.
“Kulungile-ke Ntungwa sesitawubonana emva kwenkonzo, asiphakamise tinyawo naba sebangena sitawuze sidzinge indzawo,” kusho LaMagagula atsintsitsa lihiya labekadze ahleti etikwalo.
“Usho kutsi unjani? Uyati angikuva kahle kutsi utsini mine.” Sewuphefumulela etulu manje Lushawulo. Titsi hhohlo kuTintfombi nasabona singani sakhe sesigucuke ngesikhashana nje. Watsi asangakaphendvuli Tintfombi kwabuye kwachuba yena Lushawulo. “Tintfombi! Kodvwa ungihlolelani mntfwana Maseko? Ungatsi ubona ngicakeke kangaka nasekhaya angikacedzi nekulobola, sewutongitjela lamanye emacala. Cha, kulukhuni kuba yindvodza nebakitsi.”
“Lentfo leyentiwe nguKhumalo angizange ngiyibone seloku ngataIwa,” kusho lenye inkhosikati ngesikhatsi batfutsa ematje. “Kunjalo phela esitsenjini. Indvodza uma seyitsite iyakwenyanya, ungadzimate utsi awubonange usonywe kantsi nawe yakutsatsa ikutsandza.”
“Se... se... ngimatima ungibona nje.” Lamavi wawakhipha kalukhuni Tintfombi asafome amanti nte. Kwatsi emva kwawo kwaba khona kubindza lokwesabekako. Kwaba sikhatsi lesidze sibili, solo kunguloyo angakhulumi. Bobabili babelwa nemicabango yabo. Lushawulo wevakala nje asaphefumula kakhulu samuntfu lobekadze akhuphuka umuncwa. Utsite kutsatsa watsi:
“Usho lite wena, nakefika ekhaya wajuba bantfwabakhe lababili.
Kwatsi ngensimbi yemfica kwefika lenye indvodza leyatsi ifika nayo yakhumula yatiphonsa ekhatsi njengalamanye. Itsite ingena nje yatsi cwili sikhashana, kuvumbuka kwayo yabe seyivumbuka nemfana leyamkhandza acosheme khona lapho bebasolo bafuna khona. Abeloku avunule lawo majotjana akhe ngetulu agcoke lijezana lelinsundvu labelitsengelwe ngunina kubantfu betinshiphi.
Kuphuma kwaLaMagagula akekho lokungazange kumshayise luvalo. Phela kute lobekati kutsi uma abuya utawubuya aphetseni, efike enteni, kubani. Tintfombi phela yena kwase kucaphatela ematfumbu. Liso lalingasasuki emnyango.
“Akusenani, sekutakwenteka lokwentekako ngobe empheleni lokwentekile kufana nalokudaliwe.” lakhe lekutidvudvuta lelo emva kwalamatje abephuma kunina. Ngalelo langa washeshe walala angakakhiphi ngisho linye libanga ngenca yekukhatsateka emoyeni. Kantsi nako kulala kwakuligama nje ngobe butfongo abuyitsandzi ingcondvo lekhatsatekile.
Indlu yakhiwa umjako kuLaMagagula. Bantfu babemsita ngato tonkhe tindlela ikakhukati labo lababetihlobo takhe nalabo labehlanganyela nabo enkonzweni.
“Bodzadzewetfu, ngicela niyibindze indzaba yamake, futsi nani ningicolele kakhulu ngamake. Ngangingati ngobe nami ngangibulewe njengobe sengike nganichazela,” kukhuluma Lushawulo ngalokukhulu kufutseka. Phela abengasafuni nekumbuka Tintfombi.
KUCHAZWA KWEMAGAMA
“Make, lomfana wakaKhumalo ngiyamtsandza. Mine ngitsandza yena sicu sakhe. Lowa umuti, webatali bakhe ngako-ke ngeke ngimsole kutsi ngabe kukhona lakwenta.” Limcedze lelo unina kantsi abesatsi utfole linceba lekungena nakeva inkhulumo yaSibolile yekucala.
Lena yindzaba lekhuluma ngemendvo esitsenjini, lapho kunelutsandvo loluhambisana nemona, umbango, inzondo, emagcubu, kutsakatsa, kucabana kufa kunukana kugcine sekuhliphike likhaya. Iphindze ivete kuhlukumeteka kwebafati kanye nebantfwana lapho sekukhona kungetsembeki endvodzeni lesuke ekhaya itsi iyosebentela umuti wayo kodvwa igcine seyiteke lomunye umfati ngasese. Igcina ngekuveta kutsi kubeketela kunemvzo lomuhle ekugcineni. Umbhali walenoveli ukhetse indzawo lesemaphandleni laphayi kaHhohho eSwatini, lokuyindzawo lephasi kakhulu kutemnotfo. Bantfu bakhona baphila ngekudla labatilimela kona emasimini. Linyenti lebantfu balendzawo lisakhungetfwe buphuya, loku ngiko kanye lokubakhinyabeta kutsi linyenti labo litfolakale lingakayi. Phela kulinywa imihhalo lemikhulu kwentelwa nekutsi kutsengiswe lokunye kuze kutotfolakala imali yekutsenga tintfo letincane letinjengetinsipho, sawoti, phalafini, shukela kanye nako konkhe lokuhambisana naloko. 
“Bayajabula labo labacatjangelwako, hhayi tsine lesasilala phasi kwemabhodo kuze kuse nje sigalujwa ngemagundvwane nemaphela afuna langakudla. Futsi namanje angikuva kahle kutsi utsi lendlu yani.” Abesahlaphanekile LaMagagula asehluleka nekutibamba.
“Futsi mine nje angiboni kutsi Khumalo angabuya lapha ekhaya nje washiyani ngobe umuti wakhe wahamba nawo wonkhe.” Tichuluke manje asakhumbula emavi enina nabodzadzewabo. Ngalelilanga akati naye kutsi lolusizi lolungaka lwalubangwa yini, ngobe ungatsi lwalwedlula onkhe emalanga.
Sehluko 3 .................................... 10
Bonkhe labehla emabhasini nasetitimeleni bavama kuba nemicicimba nje sonkhe sikhatsi. Noma-ke kungasesiwo lomkhulu lowo mtfwalo kodvwa aphatse sikhwama lokungenani. Umuntfu lohamba jamba jamba akavami ngaphandle kwalabo labaphila njengetimbungulu. Ingani phela bagibela sitimela sihamba futsi behle sihamba nasebawentile lowo msebenti wabo webumnyama. Lushawulo abefana nalabo bantfu ngobe kute lutfo labeluphetse. Nasekulaleni nje wasale wetsemba kutsi kusehlobo ingubo vele ayinawo nalomncane umsebenti. Kwatsi lapho kwehliwa ePitelitifu Lushawulo naye walandzela labo lababeyawutsenga emathikithi esitimela. Linengi lalabo lababeya emsebentini abatihluphanga ngemathikithi ngobe vele bebanawo. Akubanga sikhatsi lesidze befikile sachamuka sitimela lesibange eJozi. Akabanga nayo inkinga lapho ngobe gadi abemile, amemeta akhweba nangetandla.
Kwatsi mhlazana kufika Lushawulo sililo sacalela phasi kuTintfombi. Kwaba sengatsi indvodza yakhe itamtsetsisa kutsi umntfwana umshonisephi. Sebamlilele bonina naLaMagagula bahamba bamshiya naTintfombi.
“Cha make, sesidze sikhatsi ngiphila lemphilo. Emasimini ayo yonkhe lemiti ahlakulwa avunwe ngunati tami tandla,” asho elula leyo mikhonywana lokwasekungematsambo nesikhumba nje. Imitsambo yonke yayisevekelele ebaleni. Umuntfu lohluphekile abengafunwa. Phela wondze kangaka nje, abetsi angacedza kuhlakula kakhe bese uhamba uhlakulisa bantfu kuze bamuphe kudla.
“Ngatsi nangiva kwekucala ngangete ngakholwa. Kodvwa kutsite nasengiva kwesibili kwangukhona kusanguluka engcondvweni yami.”
Kulo lelo langa lelalibila, bafati baLushawulo lalibabhadlisa esigangeni. Phela bebavuke ngeluvivi bayowufuna emakhatsakhatsa ngenca yemntfwana waTintfombi labesabangwa netibi. Lomntfwana abesawesibili agula ngalendlela. Lona lowelanywa ngulona naye wagcina asashonile. Intfo leyayitsandza kuba yimphicabadzala ngulokutsi labantfwana baphatfwa sifo sinye futsi sibacala nasebakhasa bonkhe. Nalapho bebavukele khona kute litsemba lebabanika lona. Tavele talandvula tinhlola. Babuyela ekhaya bajabhile impela.
1.1 	LaHlophe unebunyoka ngobe kuLaMagagula utishaya kungatsi nguye kuphela umfati waLushawulo lamatiko kantsi sewuyati kutsi sekukhona umfati wesibili lasamtekile Lushawulo lahlala naye esilungwini. (3)
“Kwenteke kahle phela kufelwe lolongafelwa,” kusho lomunye wemakhosikati labekuleso sicuku lesasifika sivela enkelebheni.
Lamakhosikati lamabili atsi nasaphuma ahamba, yinye yawo yasimbatseka. Yabuya yaguca futsi.
“Yebo indzaba seniyiphetsile nine nobabili, kodvwa loko kuyintfo lencane nje lesenekuguculwa noma nini ngobe kusete lutfo lolukubophile kutsi ungabe usagucula umcondvo.”
“Sanibonani phela bogogo, sondzelani nange nebakitsi.” Basondzela bantfwana belula tandla ngekusimbatseka ngobe bangasati lesalukati. Nome laba labakhudlwana bebasifanisa, kepha bebete licinisa ngobe bona nje sebatati bete gogo.
“Uyekele buhonga mntfwanami,” kucala unina labesolo asikhihle njalo. Libhayi lakhe lase limanti nte ngenca yetinyembeti. “Lapha kulowa muti utawufike ube sibonelo salokuhle kodvwa. Njengobe lapha ekhaya ushiya tindlu takhona tibhadvwe tonkhe, nawe ufike wente sona leso emtini.” Watsi acedza kukhuluma unina wabe asanesibibitfwane Sibolile. Buhonga babuphele swe ngalelilanga.
SehLuko 2
•Kufika kwemaphoyisa aphindzelela ekhaya kaLushawulo ngobe yena abanjelwe kutsengisa insangu namankantjane.
Sililo lesesuka lapho sasidzabukisa ngisho emadvodza imbala. Lapho kufikwa ekhaya nesidvumbu sacalela phasi sililo sekukhala ngisho nebantfwana lebese babona kutsi kwentekani.
Linyondvobela – livila lelitiyetile
“Hawu mine ngemntfwanami akuphela kwakhe. LaMagagula, utsi ngisayawuphindze ngimbone nje?”
SehLuko 4
1.3 	LaHlophe akasahlambuluki nje ngobe LaMagagula ushaya emhlolweni, vele Lushawulo sewuhlala nemfati lena emsebentini. Indzaba uyayati yena ngobe lushawulo wamhlebela, silima senguye LaMagagula lofihlelwako. (3)
Kusimela – kosa inyama
Noma kunjalo kodvwa LaMagagula wajinge waya yena. Kwatsi lapha iphela lendlu balandza timphahla letatiloku tibhadla emtini lapha taticelelwe khona. Emabhodo naletinye tintfo tasendlini wasitwa nguleTintfombi takakhe. Lena bese yendzile yabese iletsa bantfwanyana lababili kutsi batewulibatisa lonina bamnatsise nemanti. Imali yekudla kanye nalokunye abesitwa ngulena leyayisebenta.
Kwaphela tinyanga letintsatfu angatiwa kutsi ukuphi Lushawulo. Ekhaya noko babecabanga kutsi usemsebentini, kodvwa lokwakufike kubaphice kwekutsi angasabhali ngisho nesidleshana nje. Mzukwana acala kubhala wabhala tincwadzi letimbili. Yinye yayiya ekhaya kumkakhe, lenye yaya eMankayane kuTintfombi. Unina waLushawulo wadzindza sililo nakeva kutsi umntfwanakhe sewaba seJozi.
Konkhe loku nalokunye kutinto letentekako esilungwini. Lokusho kona kutsi lendzawo ibumbene naletigameko.
Walala afutselana tintfombi kungekho lapho angaphefumula khona ngobe nadzadzewabo nangu asavuke indlwabane. Ngakusasa bavuswa nguyise waLushawulo asefika ngemoto yendvodzana yakhe njengekusho kwakhe. Nome bebangakalali bonkhe, kodvwa bavuka bonkhe. Kwaba kwesula emehlo nje bavele bagcwala indlela. Bonkhe bebahambela etulu bajake kuyakuva kutsi umtsakatsi ngubani. Ngulowo abetisolela lamsolako nome lowo lake weva kutsi akalungi kahle.
Lidlokolo – indlu lengatsatsi kahle longatsi yakhiwe bantfwana
“Sevele konakele ndvodzana, kodvwa-ke konje kuyaye kube ncono kona kusale senimteka amikiswe ngumuntfu lasayawubika kutsi sevele wentiwe umfati. Utsini lapho?”
“Maye nesisu sinemacebo kantsi sengitawuphendvuka umtsakatsi ekugcineni.” Esule tinyembeti nyalo unina waLushawulo, ative asefikelwa sibindzi, esuke acondze ngco kuLushawulo nyalo.
Kutidzela – kutinikela ekwenteni lokutsite kufundza indzaba adzimate afike ecophelweni lapho kuphendvuleka khona yonkhe imibuto.
Luvutfondzaba – sicongo sendzaba lapho kuphendvuleka khona imibuto.
“Yebo Khumalo.”
“Kunjalo Kunene, netinyanga tisho njalo. Ingani nalokutsi ngitamkhandza angekho ngite vele sengikwati.”
Kujinjibala – kuhlala ngenkhani ungafuni kwenta lutfo
“Ugcebile-ke kufika ndvodzana. Sekutawufuneka asale angena esibayeni khona kusasa loku ngobe naku ungumuntfu wemsebenti.”
“Kodvwa intfo lenje iye itsiweni, wona lomlilo bewuchamukaphi kungusehlobo nje?” kubuta Lushawulo ngekusangana.
“Usho kutsi lesigangi ngabe ngubani? NguLaMagagula?” kubuta Lushawulo ngesikhahlo.
Kuphaphuleka – Kuba nesifiso sekwati lokutakwenteka, kulangatelela kubona kutsi indzaba itawuphetsa njani.
Umtsakatsi ngidla naye liphalishi, akekho Khashane. Naloku ngikhuluma nje kuhhuma inhloko.” Atsi kutsatsa litsamo lemahewu kucedza koma, wabuye waniketa Kunene kutsi anatse.
“Ngiyetsemba awukabhalisi sibongo sakitsi lena esibhedlela ngobe uyise walomntfwana uyamati wena kutsi ngubani wakabani. Kungasuke kumangalise nje kutsi loKhumalo lonjena wakuliphi live. Ngisho bangavuka bonkhe bakitsi kute namunye lowase wayibona lemikhuba lebonwa ngimi.” Asukume antsake lamadze ematse akhombisa kutsi ucasuke ufile.
“Utsini? Utsi kusukume mine lo,” asho atishaya sifuba, “ngiyewufuna umuntfu, kambe ngabe ngihlushwe yini ngaye. Uyakwati yena loko lokumsuse lapha ekhaya, utakutsi angadzinwa abuye. Ngulapho-ke kutakuhanjwa kuyiwe emkhayeni.”
“Cha, ungatsi sekutsandza kungehlula-ke manje loku losekwenteka ngobe kungatsi mine lapha ekhaya ngeta kutakwakha tindlu angitanga khona kutokwendza.” Watsi kuphakamisa emehlo abuka leto tindlu letatakhiwe nguletakhe tandla. Nayo leyo yinye layikhandza yayilungiswe nguye kuze ibukeke iyindlu. Tatsi hhohlo.
“Sengitekuvalelisa make. Sengivele ngiyahamba,” asho setigcwele emehlo umntfwana waMagagula. Abone umkamfundisi kutsi kukhona lokungahambi kahle lapha kuLaMagagula. Akabange asacedza naleyo ndvundvuma yesinkhwa leyayisembikwakhe. Wasukuma wabita boLa-Dludlu naLaVilakati lokwakungiwona emakhosikati emthandazo labesedvute.
“Lushawulo, mntfwanami, angati kutsi uyativa yini kutsi utsini. Usho kutsi mine ngangingakutala ngehle ngenyuka nawe, ngiwa ngivuka ngetama kukufundzisa, bese ngigcina ngekukubulala lapho sewumdzala? Bona lobutsi bami ubutfole kumuphi umkhaya njengobe uhlala esilungwini nje.”
Sehluko 11 ................................... 59
“LaMagagula, ngenani endlini kanye nalabantfwana angaze anifumbe ngemayeza akhe lomtsakatsi.” Nembala LaMagagula avele atsi shobe ngekhatsi endlini ngaphandle kwekutsi vu. Kusenjalo kuvakale livi livela kuleso sicuku lesasivinjwe nguLushawulo egedeni.
“Imphela umthandazo unemandla!” kusho LaMagagula ngenhlitiyo. Wafisa sengatsi ngabe lamakhosikati lathandaza nawo ayambonisa lemihlolo. Kuye kwafana neliphupho kuchamuka kwemyeni wakhe emva kwesikhatsi lesidze kangaka.
“Angiboni kutsi ungaphatseka kabi njengami make ngobe wakho umntfwana usetandleni letintofontofo. Uyaphekelwa, uyadla, uyesutsa. Nalapho akhona nje uyamangala kutsi lesilima lesingimi asiyiboni yini indlela leseta ngayo khona atewubuya nalomkakhe lapha ekhaya. Umuti ngiwakhile, kodvwa manje awusangifaneli. Sekukhona labancono kunami.” Lihlabe lephukele lelo esalukatini ngobe vele sasimentele ligugu umfati lomusha. Tjwala baphela batsi swe nasiva lamagama aLaMagagula. Noko saticinisa samphendvula.
SehLuko 5
“Phela bantfwana bafa lapha ekhaya.” Lawo mavi wawakhipha Tintfombi kwaba sengatsi ubika umbiko wekufa kuLushawulo. Kwathula kwatsi cwaka. Umuntfu abengeva ngisho kuwa inyalitsi. Kwakungatsi ngisho nekuphefumula abasaphefumuli. Kwabuye kwachuba yena futsi Tintfombi.
Angene endlini manje unina waLushawulo ngekubona kutsi indvodzana yakhe ayikatimiseli kumlalela. Ake eme sikhashana kube sengatsi nencondvo seyihambile. Watsi asemile wambona asaphoseka ngekhatsi. Wetfuka kabi asacabanga nekutsi encenye sewuyahlanya. Akazange atsi vu. Wacondza emgibeni wetfula leyo migacambongolwana wayijika ngaphandle, wabe alandzelisa ngalokunye futsi masinyane.
“Ingabe bakubhekisaphi pho Mntungwa?” kubuta LaMagagula etfukile kodvwa etama kukufihla kwetfuka kwakhe.
LIPhePhAMIButo
“Nako-ke kusebenta ndvodzana, uvuse indlu yakenu njengobe wena uwedvwa nje kenu. Kodvwa libito lakhe ngubani-ke?”
SehLuko 3
•	Ingcikitsi Lona ngumgogodla nobe ngumongo wendzaba lokutsiwa ngumlayeto umbhali lafuna kuwendlulisela kubafundzi. Umfundzi uyatitfolela lomlayeto ngemuva kwekuba asayifundze yonkhe indzaba. Kuyenteka noko kutsi kube netingcikitsana eceleni ngaphandle kwalena lenkhulu, kuye ngekutsi umfundzi uyiva njani indzaba, njengakulenoveli nje lapho kuvela butsakatsi, sitsembu nalokunye.
Sehluko 9 .................................... 43
Umlilo wase ulotsile, sekubhunya tintfushwana nje lapha nalapha emabibini. Kwase kusele tindlu taLaMagagula. Lushawulo wetfuka asabanjwa nguyise ngesandla.
2.	Chaza kuvakale ngekusetjentiswa kwesibekandzaba ekuchubeni ingcikitsi yalendzaba. Uvete kubumbana kwaso netigameko letenteka endzabeni. /25/
“Phindze mnaketfu ngabe ngicala emanga laluhlata.”
b. lwangephandle, lapho balingisi lababili basuke bangaboni ngasolinye. Ngiko lokungevani kwabo lokwenta indzaba ichubekele esicongweni nobe kuvutfondzaba.netigameko letenteka endzabeni. Kubukwe kutsi bayaphila yini nekutsi lobunjalo babo buyichuba kanjani indzaba, ngobe phela kuchubekela embili kwendzaba kweyeme etimilweni tabo balingisi. Kuyabukwa nekutsi baluhlobo luni njengekutsi uyindilinga, losicaba, ulichawe njengaLaMagagula nobe uyimbangi.
“Labantfwana bakabani-ke bona?” asho atibutisa nje LaMagagula. “BakaKhumalo,” kuphendvula Tintfombi ngalelincane.
Batsi sebasendlini nadzadzewabo wavele walimisa ngesihloko kwekutsi yena akalubhadzi lapho kutsiwa kuyiwa khona. “Hawu! Tintfombi manyala mani lawa lowakhulumako? Sewusho kutsi wena noma ungahambisani nalomcondvo sewungehluka wedvwa ungatsi nguwe lomtsakatsi, kahle wena kutenta luhlanya.”
“Waze wakhohlakala umfati nebakitsi. Kusho kutsi njengaloku ehluleka kumcosha sewubona kuncono amjube?”
2.3 	Chaza ngaloko lobekwentekile kuze kutfolakale bantfu bendzawo sebaya emkhayeni. (5)
Fundza lesicashunwa bese uphendvula imibuto lelandzelako.
“Dzadze kute lesingabe sisakwenta, lomtfwalo sewungangatsi, kumele siwetfwale, futsi ngeke make asehlule kutsi angaze adliwe tinja sisaphila,” kusho Lobelungu ngenhlitiyo ledzabukile.
“Kube kuke kwacala yesibili inyanga solo ngisejele, bengitawuphambana nemvula.” Usho nje nekuhamba akasakwati. Abesabayita nje ngenca yetilondza letativetwe kuhamba ngetinyawo. Pho umuntfu angatani naleyo ntfo kwakugagabuka tilondza cobo. LaMagagula yena abetivela nekutsi umyeni wakhe umphendvula utsini. Bahamba baze bayawungena ekhaya solo babeke kancane nje naku phela Lushawulo abetfunukala lapha etinyaweni.
Watsi ngekusho loko wavele wacela ephoyiseni kutsi lihambe liyombutela kulabaphetse. Imphendvulo yatsi kusele imali lengangemalangeni lalikhulu kute yenele leyo mali leyayiphetfwe nguLaMagagula. Nome tinyembeti tendvodza kulukhuni kutibona, kodvwa tagcwala emehlo manje nakuLushawulo nasacabanga kutsi usetawuchubeka ahlale kuleya ndzawo aze abuye nemali leyenele LaMagagula.
Sehluko 4 .................................... 13
Lenoveli yakhe Liphume nebovu, ngeyesibili, nayo yahlabana nga 1989 emncintiswaneni waka De Jagar Haum lapho yaphuma yaba ngeyesibili. Lomklomelo wamnika umndlandla wachubeka wabhala imini nebusuku, ikakhulukati tindzaba letimfishane. Latibhalile tinyenti ngendlela lemangalisako nobe letinye tisengakashicilelwa nje. Lugcozi lwekubhala tinkondlo luvuke nga 2005 ngemuva kwekushona kwenina. Tinyenti tinkondlo lasatibhalile tona-ke tisengakashicilelwa njengobe kungumkhakha lasandza kuwucala. Noko tikhona letikubashicileli . 
“Vulani tonkhe tindlu bese niphumela ngaphandle. Wena sayitjeni Shabalala hamba uyewucala ngale sitawuhlangana ekhatsi.”
SehLuko 10
Tintfombi kwaba sengatsi utselwe ngemlotsa. Waphaphatseka waba mhlophe watsi hhu. Phela watsi wetama kuvula umlomo, asengakakhiphi ngisho linye ligama wamncandza Lushawulo.
“Wentani nje malukatana usuke ufuna kungivisa buhlungu lobuphindziwe. Kutsi kungatsi ngingalali nje ngenca yemntfwanami lengingati nekutsi ngisayawuphindze ngimbone, nawe ubese ufuna kuchubisela lutsi esilondzeni. Lushawulo wavundla kunasi, buhlungu lobuviwa nguwe nje bungeke bufane nalobuviwa ngimi.” Sitsi sisafuna kuchubeka asitsatse etulu manje LaMagagula.
“Tiga tebafati-ke leto dzadze. Kodvwa mine ngavele ngamsola lomfati kutsi akakahlobi. Yini kunele kufike yena lapha ekhaya bese kucoshwa make. Imiti ingaka nje kucala ngaye yini kufelwa bantfwana? Nanyalo kukhulu lokuseta ngibafunge bonkhe bakitsi.”
•Kuyengeka nobe kutsatseka lula – Lushawulo bekati kahle kutsi ushiye LaMagagula ekhaya kodvwa watsi nakefika eMankayane watsatfwa buhle betintfombi takhona letamgana butsaphutsaphu taze tamshisela nendlu ngenca yesikhwele kuletinye, wahamba angati nekutsi kukhona nalesetikhulelwe. Kungenteka tikhona letinye lebetikhulelwe ngaphandle kwaTintfombi ngobe naye ufika ejozi ngobe ambhalele Lushawulo. Kube wabindza wangete wambhalela naye, encenye ngabe abazange baphindze babonane, beyingeke ichubeke lendzaba njengobe ichubekile. Uphindze uyengwa nguTintfombi naye uyavuma kucosha unina lamtalako ngobe atsi nguye lobulala bantfwana. Kube waya kuyophengula njengendvodza ngabe walitfola liciniso kwasekucaleni, ngabe akazange amcosha unina.
“Wo usho ngobe ungati lutfo wena make. Mine kunengi lengiboniswa kona nangilele futsi kube kuliciniso. Intfo nje angitsandzi kube solo ngandza ngemlomo njengelibhakede.”
Ngalesikhatsi tase tichuluka nje tinyembeti kuLaMagagula. Phela nesikhatsi sekutesula kwase kute ngobe kwayena abengasatati nekutsi ungubani.
“Sengiyabona nje lomntfwanababe asaya lapha kulela dlokolo, ayawulala ebaleni.”
“Ngiyesaba kumusho.”
Ecadzini - eceleni
“Kodvwa lentfo nayentiwe ngumuntfu ngabe unesibulawela lesibi ngingafunga eMantimandze.”
“Sengiya eMankayane.”
“Cha, Khumalo ngiyawutsatsa tinkhuni.” Ukhuluma nje vele sewuhlaphuta tinkhuni letatibekwe ekhumbini khona lapha ngaphandle kwelidladla ngobe litulu laletsembisa kuna noma nini. Abuyele edladleni, efike abeke tinkhuni leto lapha elutsandzane ngobe umlilo wawusemkhulu sibili.
Ngamunwe – libala lemuntfu longamnyama futsi longakhanyi kakhulu
Sibolile yena wabuyela siphelane. Bobabili babephase kahle impela nenina asabona nje kutsi bantfwabakhe sebadvute nekutsi baphumelele kantsi abakwati lokubemele.
“Hawu, Khumalo njengobe ngitsi tindlu tenele lapha ekhaya, ngeyanike lena los’ utsi ayakhiwe?” Kwatsi nki kutsi utawutsini Lushawulo kodvwa labuya lavela masinyane lisu.
“Cha, lihle sibili ndvodzana. Mine-ke ngitsi nguVusumuzi,” sekusho lona likhehla likhipha indlelo yalo lipilomba.
Phela tinyembeti bese tichuluka. Engcondvweni yakhe kwefika lokunengi ngalokuphuma kwaLushawulo. Phela tindzaba letenteka esilungwini tatihlasimulisa umtimba. Nakuye kwefika kutsi angahle alahlekelwe yimphilo yakhe ngobe angati kutsi Lushawulondzini uphume nje uyephi. Kwaba lukhuni wagcina acunge sibindzi. Lapha ekulaleni akekho lowakhulumisa lomunye. Ngulowo abedla ematsambo engcondvo. Kwase kukunengi kutisola, kodvwa kube sekute indlela yekubuyela emuva. Butfongo befika nje ngobe abunandzaba, noko batsatsa saba sinye kwaba sekusile.
Kwesuka lesikhulu sidvumo lapha ekhaya. Bakhipha bantfwana kwatsi chitsi saka sebayawubikela bomakhelwane. Umkhosi nase uhlatjiwe-ke bonkhe bantfu basukumela etulu. Kwaba njalo namuhla umntfwana waLaMagagula labesaneminyaka lesiphohlongo kuvakala kutsi ungene ekhatsi enkelebheni abambe umsila wenkhomo wangaphindza waphuma. LaMagagula naye wahamba nabo labo labaya kuyawufuna. Pho kwakuhambeka yini loku abewa nje. Bantfu bayaluka kwaze kwaba kusihlwa imphela, kodvwa abazange bamtfole lowo mntfwana. Umuntfu nasafile uyantanta emantini, kodvwa bababatse batambona phindze. Basuke bacakwa nje kutsi ngabe kepha udliwe silwane sini. Babuyela emakhaya bamangele, noko batsemba kutsi batawuvukela khona ekuseni kumbe bambone.
Tonkhe letigameko letenteka lapha tibumbene nendzawo letenteka kuyo.
Lushawulo yena abedliwa tintfo letimbili emoyeni wakhe. Kwekucala kwakukutsi sidze kakhulu sikhatsi labenyamalele ngaso lapha ekhaya angabhali nekubhala. Kwesibili adliwa nguwo umcabango waTintfombi netiga takhe tekumtsela ngelihlazo. Nasebusuku butfongo bephuta nekufiika aloku alwa nalemicabango. Watsatsa saba sinye kwasa.
Kufika kwaTintfombi kwafana nekuchubekisela linyeva ekhatsi esilondzeni emphilweni yaLaMagagula. Kwaba kubi kakhulu lapho Lushawulo atsi akakhele Tintfombi indlu labetawufika ahlale kuyo. Kwakungasimnandzi nakakha leyondlu yazakwabo labehleti esilungwini. Kwaba buhlungu kakhulu nasabuya wonkhe Tintfombi ngobe kuba yintsandvokati kwakhe kwakuvisa LaMagagula buhlungu lowabesajikelwe nanguninatala. Imphilo bese imunyu ngalokwedlulele kuLaMagagula ngobe ngisho naLushawulo abengasenandzaba naye, asazonda ngisho bantfwabakhe. 
“Ungasasho muntfu wakaNyoni, mine nje sengibonga kutsi kuphile lomntfwanebantfu ngobe angati kutsi bengitawubika ngitsini kubakubo.”
“LaMagagula, licala lami lingene itolo loku. Ngigwetjwe iminyaka lesihlanu.” Atsi dvu. Kube sengatsi kukhona sigadla lesasitse ngci emphinjeni wakhe. Abuye achube, “Njengobe ungibona nje sengivele ngigcokele yona inhlupheko.”
“Utsini naphela lo, usho kutsi abakwati nje? Yena lomntfwana bayamati yini.”
Indzaba yekuya emkhayeni akazange ayitsi vu Lushawulo kubafati bakhe. Wavele wangena emotweni wahamba wayawutjela bodzadzewabo kanye nebekhaboLaMagagula kutsi bafike ekhaya kakhe ngaLwesihlanu lolandzelako. Nabo njalo akazange abatjele kwekutsi ngabe ubabitelani. Bakhabo Tintfombi abetabatsintsa nakefika emsebentini. Labanye labatiswa ngalendzaba nguKunene naNyoni kanye nendvuna yesigodzi.
Lokucuketfwe
“Hawu, naboKhetsile ase umane ungilume indlebe kumbe wena kukhona lokuvile ngalabantfu labatfutsekela lapha ekhaya.”
“Ngibona wena mntfwanami ingabe ninjani lapho nihlala khona bo?” sisho selula sandla sichawula.
“Kepha sewungete wangimela ngitsatse nayi imigacambongolo yami nebakitsi? Ingabe ngiyolala kalabani yelowa babe.” Washo aphuma agace tingutjana takhe agodle nelicasana ekhwapheni. Sililo lesasilapho sasimangalisa, umuntfu abengadzine atsi kukhona lofile. LaMagagula yena abesayabatseka nje. Bantfwana nabo base bahawulisa ngobe babona gogo wabo aphuma akhala nemitfwadlwana yakhe.
Liphumalimile – ngumlumbi
“Umuntfu sewudzinga nekutsi tihlobo takhe utiphani natifikile. Futsi nanyalo ngiyabesaba tjwala ngobe make sebumgucule waba silwane lesidla tinkukhu.” Batsi ngcobo luhleko. Kodvwa noma bahleka nje lesento senina sasibaphetse kabi sibili.
Ngesikhatsi sekutekwa kwelicala kwavele kwakhuphuka yena LaMagagula naleso sishumpha semali. Noma abenemntfwana lomncane nje kodvwa akatsandzanga kutsi abe atihlupha acele Tintfombi kutsi ahambe ngobe abembona lokutsi lendzaba ungatsi uyitsatsa lula. Njengobe abengenasihlobo lapho abetawufihla khona inhloko, wavele walala khona esitokisini. Pho kulalwa ebumnyameni ngobe phela tibane atikhanyiswa sanhlobo. Kukhanya batfola kwelilanga kuphela. Loko kwenta kutsi umntfwanaLaMagagula alale etindvwangwini letimanti kuze kuse. Libele abevele avisele ngemlomo atfole ingono.
“Utsi ngiyati mine Nyoni loku inhloko iyahhuma nje naloku ngikhuluma. Mine nje kube nginemandla ngabe ngifuna lomfati ngize ngimtfole kute ngimfundzise bantfu,” asho antsaka ematse kwangatsi sevele umbona ngemehlo Tintfombi.
2.4 	Tanuka Tintfombi. Siphetfo sakhe saba buhlungu ngobe nabesuka emkhayeni akabange asakwati nekungena etindlini takhe ngobe Lushawulo wavele watsi nakefika watilumeka ngemlilo kutsi kushe yonkhe intfo letsi Tintfombi. (3)
2.2 	Tintfombi ukwate uyabila uva kutsiwa wonkhe umuntfu uya emkhayeni kantsi yena uyatati kutsi akalungi. (2)
“Kukhona lotako malukatana, bukela.” LaMagagula aphendvule ngekunganaki nje.
Naleyo ncwadzi leyaya eMankayane kuTintfombi, nayo yefika yaphendvula imibuto leminyenti kuTintfombi. Kunyamalala kwaLushawulo kwamsanganisa imphela Tintfombi. Abengati kutsi nakatsi uyakumfuna angaphuma abhekephi live lingaka nje. Intfo leyenta Tintfombi kutsi akhatsateke kwendlula onkhe emantfombatana labevana naLushawulo kutsi ekuhambeni kwaLushawulo wasala asamatima. Kodvwa-ke ngesikhatsi ahamba Lushawulo abesengakatiboni. Watsi lapho abona kutsi tintfo setingulesimo, kwasa ngalokunye manje entfombini yaMaseko. Watibuta watiphendvula kwekutsi utakutsi nakabutwa ngulabadzala atsini njengobe umnikati walomkhukhumba angasabonwa nangeliso nje. Kufika kwalencwadzi kwaba ngulelikhulu likhambi. Watsi kube ayitfole wangabe asachitsa sikhatsi Tintfombi. Wavele wabatjela kutsi ubitwe singani sakhe kantsi wati kamhlophe kutsi ucala lengca inyongo yembuti.
•Inhlonipho - LaMagagula abenenhlonipho lemangalisako, wakwati kuhlonipha uninatala labekhombisa kwedzelela. Ngiko lokuhlonipha lokwente kutsi ahlale kaLushawulo. Abebahlonipha nebakubo angafuni kubatsela ngelihlazo kutsiwe wehlulwe ngumendvo, loko kwamenta wahlala kaKhumalo. Uwahloniphile nemakhosikati emthantazo lapho amyala kutsi acinisele angahambi ngobe indvodza seyiganiwe. Konkhe loku kwente indzaba yachubeka ngobe kubakhona kwakhe kwenta kugcame Tintfombi nemikhuba yakhe lemibi. (9)
“NaboKhetsile! boKhumalo, kodvwa soneni kutsi singaze semukwe lijaha lelihle kangaka.” Watsi asambukile wavala emehlo kwaba kuphela kwakhe. Lapho kwesuka lesikhulu sidvumo. Tintfombi abekhala ate atigicite.
“Ngicela lucotfo NaboKhetsile.”
Kuwona lowo mnyaka ngalelinye lilanga, likhipha inhlanti emantini, bantfwana batsi bahleti lapha kaLushawulo babona kuchamuka salukati sihamba nendvodza nje lese icatsatela. Sebakhulekele, bantfwana babanika kwekuhlala bahlala endlini kagogo ngobe naku kwakungusemini lenkhulu manje nemitfunti yetindlu kusete lapho baye bakhosele khona.
“LaMagagula!”
“Utambona make, ingani naku uyasho kutsi usaphila futsi utawufika lapha ekhaya.” Naye ukhuluma nje uyaticinisa. Inhlitiyo yayifutsa ngekhatsi ngobe kwase kumkhanyela kutsi kusho kona kutsi sewaganwa Lushawulo.
LaMagagula abekhuluma ungatsi akubuhlungu kantsi naye abesha ngekhatsi. Futsi yena abesha kwendlula bonkhe bantfu ngesimo labesakuso. Bantfu phela besebacalile kumlilela ngekutsi watilahla ehuzwini. Ingani phela
Tinkhulumo letinjena tatitinyenti ngobe bebabonile kutsi kubantfwana baTintfombi labafa, Lushawulo abekhona futsi nemabhokisi abeta nawo asawatsengile nakuba bona bebasebancane nje. Kodvwa lona lomdzala yena akasafuni ngisho nekumbona nje angakangeni phasi.
“Ucinisile dzadze, buka ngobe Sibolile vele akatsandzi nani nje kuva umuntfu akhulumuna ngandlunganye. Noma angaphumiseli kodvwa uyambona kutsi ayimphatsi kahle lendzaba.”
“Heyi babe, imphela ungatsi ngiyabhudza kutsi lomfati uhambile. Namanje ngiva ngimalula sibili, ungatsi kukhona litje lelikhulu lelisuswe lapha emahlombe ami.” Atsatse emehlo abuke uyise. “Uyati babe lentfo le, beyifana nelinyeva lebeliloku lingihlaba kodvwa lingaphumi. Lamuhla litse putju, laphuma kanye nebovu balo.”
“Emsebentini sebangintjintjile phela.”
