ISISEBENTELA NJANI IBHAJETHI
Yini Ibhajethi? 
Ibhajethi luhlelo lolukhomba kutsi ingakanani imali lengenile nekutsi itawusetjentiswa njani ngesikhatsi lesibekiwe. Natsi ngamunye ngamunye sihlela kakhulu macondzana nemali yetfu lengenako netindleko. Ibhajethi
ibalulekile ngobe nome ngabe singafuna kutsenga lokunyenti, site imali leyanele yaloko. Lokusho kutsi sinetintfo letingapheli lesitifunako kepha sinetinsita letinemkhawulo yekutfola loko lesikufunako. Ibhajethi imacondzana nekuhwebelana nekukhetsa kutsi siyisebentisa njani imali yetfu. Nangabe siyisebentise kukunye, kusho kutsi simele siphile ngaphandle kwalokunye. 
Umbuso uyihlela njani Ibhajethi yawo? 
Njengalokufanako, Umbuso ubukene nekukhetsa. Timiso tembuso tifanele tihlele tisimamise imitfombo lekhona netidzingo tebantfu. Kwabiwa kwebhajethi kwentiwa ngekubuka tidzingonchanti letincunyiwe temnyaka. Ibhajethi yavelonkhe inika silinganiso semali yeMbuso lelindzeleke kutsi ingene netindleko temnyakatimali, kusukela mhla-1 kuMabasa emnyakeni kuya kumhlaka-31 Indlovulenkhulu emnyakeni lolandzelako. Ibhajethi yavelonkhe ayifani nanome nguyiphi, ngekutsi ikhomba kutsi imali itawusetjentiswa njani, inike futsi nemininingwane kutsi timali titawucongelelwa njani kute kubukwane netindleko telive.  
Umbuso uticongelela njani timali tawo? 
Umtfombo lomcoka longenisa imali yeMbuso kutselisa. Imitselo ikhokhwa ngekuphocelelwa nguMcocintsela kumuntfu ngamunye, emabhizinisi kanye nalomunye nje umtimba lofanele kutsela. I-South African Revenue Services (SARS(Tinsita Tetmali Letingenako taseNingizimu Afrika) ngiyo lenesibopho sekugcogca umtselo. Kunetinhlobo letehlukene temtselo. Umbuso utfola luhlobo lolumcoka lwemtselo emalini lengenako yalowo nalowo. Ngulowo nalowo muntfu eveni lotfola ngetulu kwesamba lesitsite semali ufanele akhokhele umbuso  umtselo . Loluhlobo lwemtselo lwatiwa ngekutsi ngumtselo wemali lengenile. Loluhlobo lwemitselo lufaka ekhatsi umtselontsengo(VAT)  nemtselo wemphahla. Linyenti lebantfu selike leva nge-VAT, nekutsi letinye tintfo letisisekelo atidvonselwa umtselontsengo. Kulolunye luhlangotsi, umtselo longentiwe ngalesinye sikhatsi uyadvonswa etintfweni tekutamasa. Loluhlobo lwemtselo lubitwa ngekutsi “ngumtselo wesono.” Umtsetfosisekelo utsi Mengameli nguye lolawula imali lengenako. Nome ngabe nguyiphi imali lengenako Umbuso loyitfolako ifakwa ku-Akhawunti yeMbuso lelawula umtselo.  Kudzingeka Umtsetfo wasePhalamende nakukhokhwa nome ngutiphi timali kule-akhawunti. Nome nguyiphi ibhajethi kufanele ibe neluhlangotsi lwemali lengenako netindleko. 
Isebenta njani Ibhajethi? 
Ibhajethi yeMbuso yehlukaniswe yaba Yimali lengenako neTindleko,  lmali leyengca ibhajethi(kusilela) ngembi kweMali lebolekiwe neTikwelede Tesive. Lemali lengenako netindleko kuphindze futsi kwatiwe ngekutsi Yi-akhawunti Yembuso Yetimali Letingenako. Ibhajethi yeMbuso icala ngetindleko kantsi lamanye lamanyenti acala ngemali lengenako. Umehluko emkhatsini wemali lengenako netindleko watiwa ngekutsi yimali leyengca ibhajethi nome imali ibhajethi lesilele ngayo.  Imali leyengca ibhajethi yenteka ngesikhatsi Umbuso uhlela kusebentisa imali leyengca leyo loyitfola ngemtselo lowetayelekile. Tikwelede tesive tenteka ngesikhatsi Umbuso uboleka imali kuleli nangesheya kwetilwandle lowa kukhokhela tindleko tawo.  Nangabe imali lengenako yengca tindleko, sibonelo nangabe kucongelelwe umtselo lomnyenti kulowo nalowo ngetulu kwaloko bekulindzelwe, kubakhona lokusalako. 
Indlela yekubhajetha 
Kutsatsa tinyanga le-14 kuyihlela. Lokusho kutsi ngesikhatsi Ibhajethi yalomnyaka yetfulwa ePhalamende, Ibhajethi yemnyaka lolandzelako seyivele inetinyanga letimbili ihlewa. Ematiko lehlukene afaka abamdzibi munye ekwenteni silinganiso sebhajethi. Atfumela tilingiso tawo letihamba netizatfu eNhlokohhovisi lefanele. Inhlokohhovisi itawuhlela sibutseketo bese iyiutfumela eTikweni Letimali. Litiko Letimali lidvweba sibutseketo lesikhomba tindleko temateko lahlukahlukene. Bacondzisi Bemali Yangekhatsi Kwelive Nentsela Yemphahla Lengenako Naletfunyelwako aphindze futsi ahlele tilinganiso tebhajethi latitfumela eTikweni Letimali. Timbangela tetetimali, temnotfo netembusave titawuba nemtselela nakucociswana ngayo. Umcondzisi Jikelele Wetetimali uhlela ibhajethi. 
Imvamisa ngeNdlovana, ngemnyaka, Indvuna Yetimali yetfula ePhalamende Inkhulumo Yebhajethi. Ngemva kwaloko bese kucociswana ngalebhajethi  ePhalamende. Sigungu Lesiphetse sidzinga kutsi asekele tindleko tematiko ato lehlukene. Lenkhulumo ivamisa kulandzela iphethini lengantjintji. Icala ngekutsi ibuyekete imiphumela yetimali yemnyaka lowengcile, inikete sibuyeketo jikelele sesimo setemnotfo selive, kanye nesibuyeketo semnyakatimali lolandzelako. Yetfula kutsi lemali lengenako lelinganiswe kanye netindleko kutawulinganiswa kusimame kanjani. Kungumtsetfomgomo kuMtsetfosisekelo wentsandvo yelinyenti kutsi Hulumende angasebentisa imali kuphela nangabe kuvunywe yiPhalamende. Ibhajethi itsatfwa njengalomunye umtsetfo lekumele uvunywe yiPhalamende ngembikwekutsi ube sibopho. Ngemuva kweNkhulumo Yendvuna, Emalunga ePhalamende acocisana ngalebhajethi ayivotele. Emva kwekutsi sekube nemphikiswano ngaleyo naleyo voti yebhajethi, totimbili Tindlu Tephalamende kumele tiyivotele. Nangabe leyo bhajethi ivunywa, lelo nalelo tiko liniketwa imvume yekuchubeka neluhlelo lwalo lwetetimali. 
Ibhajethi Nemisebenti leyenganyelwe yiPhalamende? 
Kugcogcwa kwemali netindleko kumele kulawulwe kute kube nesiciniseko kutsi imali isetjentiswe kahle njengaloku bekuhlose Iphalamende. Umhlolimabhuku  Jikelele ubika ePhalamende kutsi ngabe imiyalo yekusebentisa imali  ilandzelwe yini. Ibhajethi isikhali senchubomgomo lesibalulekile nelithulusi lelimcoka lekubuka kutsi  hulumende atilandze ngekutsi imali isetjentiswa kanjani.
