Yini lekumele yatiwe sisebenti ngasinye kanye nemcashi ngetemphilo kanye nekuphepha emsebentini
Lenkhombandlela yabhalwa ngenhloso yetemphilo nekuphepha kwebasebenti eNingizimu Afrika. Ihlosiswe kuchaza uMtsetfo ngemagama lamalula kubandlalindzima eNingizimu Afrika kumkhakha wetemphilo nekuphepha.
Indzima yebahloli betemphilo nekuphepha emsebentini (OHS) beLitiko Letemisebenti iyachazwa. Imisebenti nemalungelo ebasebenti, njengobe angetiwe kuMtsetfo ayachazwa. Tindzima kanye netibopho tebacashi, bakhi, bahleli, bangenisi betimphahla, baphakeli kanye nebatsengisi, ekucinisekisweni imphilo nekuphepha kwebasebenti tiyaphawulwa. Kantsi kwekugcina, imisebenti yebameli betemphilo nekuphepha kanye nemakomiti iyachazwa.
Tonkhe tiphatsimandla letengamele titawuzama ngendlela lefanele kucinisekisa kwekutsi imisebenti yemcashi wakhe njengobe ilindzelekile kuloMtsetfo, yentiwa ngendlela lekahle.
Umtsetfo Wemphilo Nekuphepha Emsebenti, 1993, udzinga kwekutsi umcashi aletse futsi agcine, ngendlela lekhonakalako, simondzawo lesiphephile futsi lesingenangoti emphilweni yebasebenti. Loku kusho kutsi  umcashi kumele acinisekise kwekutsi indzawo yekusebenta ite tintfo letiyingoti, njengebhenzina, iklorayini kanye netilwanyane, tintfonyana, tintfo tekusebenta, tintfo tekulungisa, njl. letingabangela kulimala nobe tifo. Endzaweni lekungeke kukhonakale loku, umcashi kumele atise basebenti ngaletingoti, ngekutsi tingavikeleka njani, nekutsi bangasebenta njani baphephile, futsi anikete letinye tindlela tekuphepha tendzawo yekusebenta lephephile.
Nanobe kunjalo, akukalindzelekile kwekutsi kube ngumcashi kuphela lonemtfwalo wetemphilo kanye nekuphepha. LoMtsetfo ususelwa kumgomo wekutsi tingoti emsebentini kumele tilungiswe ngekuchumana nangekubambisana phakatsi kwebasebenti kanye nemcashi. Basebenti nemcashi kumele babelane ngesibopho semphilo nekuphepha emsebentini. Laba lababili kumele bakhone kubona kucala tingoti futsi bete netindlela tekulawula kute bente indzawo yekusebenta lephephile. Ngalendlela, umcashi kanye nalabanye lababandzakanywa kuluhlelo lapho khona bameli betemphilo nekuphepha tingahlola indzawo yekusebenta ngaso sonkhe sikhatsi futsi bese babika ekomitini letemphilo nekuphepha, bese bona batfula tincomo kumcashi.
Kucinisekisa kwekutsi loluhlelo luyasebenta, tonkhe tisebenti kumele tati emalungelo kanye nemisebenti yato njengobe kucuketfwe kuMtsetfo.
Umtsetfo nemiTsetfotimiso
Umtsetfo, lowatiwa ngeMtsetfo weteMphilo nekuPhepha eMsebentini, 1993 (Umtsetfo 85, 1993) ucuketse tigaba letingu-50 letemukelwe yiPhalamende. Inhloso yeMtsetfo kuniketa imphilo kanye nekuphepha kwebantfu emsebentini nobe macondzana nekusetjentiswa kwepulanti kanye nemishini. Uphindze unikete kuvikeleka kwebantfu ngaphandle kwebantfu emsebentini etingotini letisukela nobe leticondzene nemisebenti yebantfu emsebentini.
Imitsetfotimiso leyahlukahlukene, ngetihloko letitsite, ishicelelwa Litiko Letemisebenti ngekulandzela uMtsetfo njalo ngetikhatsi takhona. 
Umtsetfo kanye nemiTsetfotimiso kungatsengwa ku-Government Printer ngendlela yeGazethi nobe ngendlela lehlanganisiwe kubashiceleli labahlukahlukene.
Litiko Letemisebenti
Luphiko Lolukhulu lweteMphilo nekuPhepha eMsebentini
Umtsetfo weteMphilo nekuPhepha eMsebeini uphatfwa Luphiko Lolukhulu lweteMphilo nekuPhepha eMsebentini lweLitiko Letemisebenti.
Kute kucinisekiswe imphilo kanye nekuphepha kwebasebenti, kumiswe emahhovisi etifundza kuto tonkhe tifundza. Kuze kube ngunyalo, bahloli betemphilo nekuphepha kuletifundza basebenta kuhlola futsi baphenye etindzaweni tekusebenta.
Umhloli weLitiko Letemisebenti ngesikhatsi sekuhlola utfola sigubhu segesi singaboshwa siphasi kunekutsi siboshelwe elubondzeni nobe ensikeni.
Kuhlola
Kuhlola kuvame kuhlelwa ngekuya ngetibalo tetingoti, kuba kwemitsi leyingoti, njengekusetjentiswa kwebhenzina emalondri, nobe kusetjentiswa kwemishini leyingoti endzaweni yekusebenta. Kuhlola lokungakahlelwa, ngakulolunye luhlangotsi, kuvame kusukela kuticelo nobe tikhalo tebasebenti, bacashi, nobe emalunga emphakatsi. Letikhalo nobe ticelo tiphatfwa njengemfihlo.
Emandla ebahloli
Uma umhloli atfola timo letingoti nobe letimbi emsebentini, angabeka tidzingo kumcashi ngalendlela lelandzelako:
• Satiso sekuvimbela
Esahlakalweni sengoti leyinhlupho, umhloli angavimbela sento lesitsite, inchubo nobe kusetjentiswa kwemshini nobe intfo yekusebenta, ngendlela yesatiso sekuvimbela.
Kute umuntfu longadzelela lokubhalwe kulesatiso kantsi kutfotjelwa kumele kucale masinyane.
• Kwephulwa kwesatiso
Uma umbandzela wemtsetfosimiso wephulwa, umhloli angaletsa satiso sekwephula kubasebenti nobe kumcashi. Kwephulwa kweMtsetfo kungaholela ekushushisweni, kodvwa esahlakalweni sekwaphulwa kwemtsetfosimiso, umcashi anganiketwa litfuba lekulungisa lokwephulwa ngekhatsi kwesikhatsi lesibekwe kusatiso lesivame kuba ngemalanga langu-60.
• Satiso sekwenta ncono
Lapho khona tindlela tetemphilo nekuphepha letimiswe ngumcashi, tingavikeli ngekwenetisa timphilo kanye nekuphepha kwebasebenti, umhloli angadzinga kwekutsi umcashi aletse tindlela letisebenta ncono kakhulu. Umcashi ubese uniketwa satiso sekwenta ncono lesichaza tindlela tekulungisa.
Bahloli beLitiko baphenye ngekudzilika kweLubhuloho lase-Coega lapho kushone khona bantfu labangu-2 kwase kulimala labangu-23.
Lamanye emandla
Kusita umhloli kutsi ente imisebenti yakhe, angangena nobe nguyiphi indzawo yekusebenta nobe takhiwo lapho kusetjentiswa khona imishini nobe imitsi leyingoti futsi angabuta nobe atfumele emasamanisi ebantfwini kutsi bavele ngekuye. Umhloli angacela kutsi nobe nguyiphi imiculu itfunyelwe kuye, angaphenya futsi ente emakhophi emiculu, futsi afune nenchazelo kunobe yini lebhalwe kuleyo miculu.
Umhloli angaphindze ahlole nobe ngusiphi simo nobe intfo yekusebenta futsi atsatse nemasampuli, aphindze atsatse nobe nguyiphi i-athikili lengasebenta njengebufakazi.
Khumbula: Lamandla laphawulwe ngetulu ebahloli akakapheleli. Nobe ngumuphi umuntfu longavumelani nesincumo lesitsatfwe ngumhloli, angafaka sikhalo ngalesincumo ngekubhalela:Umhloli Lomkhulu, Temphilo Nekuphepha Emsebentini, Litiko Letemisebenti, Private Bag X117, Pretoria, 0001.
Imisebenti jikelele yebacashi kubasebenti
Yini lekumele yentiwe ngumcashi kucinisekisa kwekutsi simondzawo sekusebenta siphephile futsi site bungoti emphilweni yebasebenti bakhe?
Umcashi kumele anikete aphindze agcine tonkhe tintfo letidzingekile ekwenteni umsebenti, kanye nato tonkhe tinhlelo lekumele kwentiwe ngato umsebenti, ngesimo lesingeke sitsikamete imphilo nekuphepha kwebasebenti. Ngaphambi kwekutsi kusetjentiswe tintfo tekutivikela, umcashi kumele acale ngekuzama kwehlisa nobe kunciphisa nobe nguyiphi ingoti emphilweni nasekuphepheni kwebasebenti bakhe. Kungasetjentiswa tintfo tekutivikela, uma ngabe loko-ke kungakhonakali.
Umcashi kumele atsatse tinyatselo tekuvikela timphilo nekuphepha kwebasebenti bakhe kutingoti letisukela ekukhiciteni, ekulungiseni, ekusebentiseni, ekuphatseni, ekugcineni nobe ekuhambiseni tintfo nobe imitsi, ngalamanye emagama, nobe ngabe yini basebenti labangahlangana nayo emsebentini.
Kucinisekisa kwekutsi lemisebenti iyatfotjelwa, umcashi kumele:
• atfole tintfo letingaba yingoti letingaba khona uma kwentiwa umsebenti, uma kukhicitwa lokutsite, kusetjentwa, kusetjentiswa, kugcinwa nobe kuhanjiswa, futsi nobe ngabe nguyiphi intfo lesetjentiswako
• asungule tindlela tekuphepha ngaphambilini letidzingekile kuvikela basebenti bakhe etintfweni letiyingoti kanye nekuniketa tindlela tekusebentisa letindlela tekuphepha ngaphambilini
• anikete ngemniningwane lodzingekile, imiyalelo, kucecesha kanye nekubeka liso kodvwa agcine kusebenta kwebasebenti engcondvweni. Ngalamanye emagama, loku lekumele bakwente naloku lebamele bangakwenti
• angavumeli nobe ngubani kuchubeka nganobe nguwuphi umsebenti ngaphambi uma kunetindlela tekuphepha ngaphambilini letentiwe
• atsatse tinyatselo kucinisekisa kutsi wonkhe umuntfu ngaphasi kwelulawulo lwakhe uyatitfobela tidzingo teMtsetfo
• aphocelele tindlela tekulawula letidzingekile ngenhloso yetemphilo nekuphepha
• abone kwekutsi umsebenti lowentiwako kanye nentfo yekusebenta lesetjentiswako, ingaphasi kweliso lesisebenti lesiceceshelwe kuvisisa bungoti lobuhlobene nemsebenti
• sisebenti lesinjalo kumele sicinisekise kwekutsi tindlela tekuphepha ngaphambilini tiyasetjentiswa futsi tiyagcinwa.
Bonkhe basebenti banelilungelo lekwatiswa
Timphahla tekuvikeleka tigcokwa bantfu lababili kantsi umuntfu wesitsatfu usebenta endzaweni yinye ngaphandle kwemaskhi etimphumulweni takhe.
Umcashi kumele acinisekise kwekutsi wonkhe umuntfu watisiwe futsi uvisisa kahle tingoti temphilo nekuphepha kwanobe nguwuphi umsebenti lowentiwako, nobe yini lekhicitwako, lelungiswako, lesetjentiswako, legcinwako, lephatfwako nobe lehanjiswako, futsi nobe yini intfo nobe umshini losetjentiswako. Umcashi kumele aphindze anikete umniningwane ngetindlela tekucaphela ngaphambili kuletingoti.
Umcashi kumele atise bameli betemphilo nekuphepha uma umhloli amatisa ngekuhlola nangekuphenya kwakhe, lokutawentiwa etakhiweni. Umcashi kumele aphindze bameli betemphilo nekuphepha nganobe ngusiphi sicelo sekuvunyelwa lesentiwako, nobe kuvunyelwa lokuniketwe ngekulandzela loMtsetfo. Kuvunyelwa kusho kuniketwa ligunya kumibandzela letsite yeMtsetfo, imitsetfotimiso, tatiso nobe imiyalelo lekhishwe ngekulandzela uMtsetfo.
Umcashi kumele, ngekuphutfuma, atise bameli betemphilo nekuphepha ngekwenteka kwengoti emsebentini. Ingoti sehlakalo lesenteka emsebentini lapho kushona khone umuntfu, alimale nobe agula. Kuphindze kube kucitseka kwemitsi leyingoti, sibonelo, uma ngabe lithangi livuta i-formaldehyde (umkhicito wekhemikhali losetjentiswa embonini) ngenca yevalufu levutako, uma umshini ungalawuleki, ngaphandle kwekubulala nobe kulimata umuntfu.
Vikela umtimba wakho ngekugcoka timphahla letibekiwe ngaso sonkhe sikhatsi, tenhloko, tetandla, temtimba netetinyawo, njl.
Imisebenti jikelele yebakhi, emadizayina, bangenisi betimphahla, batsengisi nobe baphakeli mayelana nekusetjentiswa kwetintfonyana kanye nemitsi emsebentini
Tintfo letisetjentiswako
Bakhi, emadizayini, bangenisi betimphahla, batsengisi nebaphakeli kumele bacinisekise kwekutsi:
• tintfo lotisebentisako tiphephile futsi atinabungoti etimphilweni futsi tilandzela tonkhe tidzingo letibekiwe
• uma ngabe intfo letsite intfo yekusebenta ifakwa kunobe ngusiphi sakhiwo, kumele kwentiwe ngendlela lengakhi simo lesingakaphephi nobe lesiyingoti emphilweni.
Imitsi
Sigubhu segesi lesidubuke ngenca yemlilo
Bakhi, emadizayini, bangenisi betimphahla, batsengisi nebaphakeli kumele bacinisekise kwekutsi:
• imitsi lenjalo iphephile futsi ayinabungoti emphilweni uma isetjentiswa kahle
• umniningwane uyatfolakala ngeku –
- setjentiswa kwemitsi emsebentini
- bungoti bemphilo nekuphepha lokuhlobene nalomutsi
- timo letidzingekile kucinisekisa kutsi lomutsi uphephile futsi ute bungoti uma usetjentiswa ngendlela lekahle
- tinchubo uma kungenteka kube nengoti
Uma umuntfu lotsengiselwe nobe loniketwe ngentfo yekusebenta (i-athikili) nobe umutsi, afunga ngekubhala kwekutsi utawulandzela tinyatselo letichaziwe kucinisekisa  kwekutsi intfo yekusebenta nobe umutsi utawuhlangabetana netidzingo letibhaliwe futsi utawuphepha ngaphandle kwebungoti emphilweni, imisebenti yemngenisi wemphahla, umdizayini, umtsengisi, umphakeli nobe umakhi itawundlulela kumuntfu lofundza kutsatsa tinyatselo letinyalo.
Imisebenti jikelele yesisebenti
Sibonelo sekusebentisa sikafoldi ngendlela lengakafaneli futsi leyingoti.
Kungumsebenti wesisebenti wekutsi:
• anakekele imphilo nekuphepha kwakhe, kanye nalena yalabanye bantfu labangatsintseka ngenca yetento takhe nobe kunganaki kwakhe. Loku kufaka kudlala emsebentini. Bantfu labanyenti futsi labanye bafile ngenca yekudlala emsebentini, kantsi loko kutsatfwe njengekwephulwa kwemtsetfo lokumatima
• abambisane nemcashi lapho khona uMtsetfo wetfwesa umsebenti nobe tidzingo kusisebenti
• anikete umniningwane kumhloli lophuma kuLitiko Letemisebenti uma kungenteka kutsi awudzinge
• ente nobe nguwuphi umyalo losemtsetfweni loniketwe ngumcashi nobe ngumuntfu logunyatiwe macondzana netemphilo nekuphepha
• atfobele imitsetfo netinchubo latiniketwa ngumcashi
• agcoke timphahla letiniketiwe tekuphepha nobe asebentise tintfo tekuphepha letibekiwe lapho kudzingeke khona
• abike timo letingakaphephi nobe letingenamphilo kumcashi nobe kummeli wetemphilo nekuphepha ngekuphutfuma
• uma aba sengotini lengaba nemtselela emphilweni yakhe nobe ibangele kulimala, bika lengoti kumcashi, kanye nasemuntfwini logunyatiwe nobe kummeli wetemphilo nekuphepha ngekuphutfuma, hhayi ngemuva kwekuphela kwesikhatsi sekusebenta.
Emalungelo esisebenti
Umtsetfo weteMphilo nekuPhepha eMsebentini uchubekise emalungelo ebasebenti kufaka loku lokulandzelako:
Lilungelo kumniningwane
Sisebenti kumele sifinyeleleke ku –
• Mtsetfo weteMphilo nekuPhepha eMsebentini nakumiTsetfotimiso
• mitsetfo yetemphilo nekuphepha kanye netinchubo tasendzaweni yekusebenta
• mazinga etemphilo nekuphepha lawa umcashi kumele awagcine endzaweni yekusebenta.
Sisebenti singacela umcashi kwekutsi asatise nge –
• tingoti temphilo nekuphepha endzaweni yekusebenta
• tindzela yekucaphela ngaphambilini lekumele tilandzelelwe
• tinchubo lekumele tilandzelwe uma ngabe sisebenti sitsintsane nemitsi leyingoti emphilweni.
Sisebenti singacela sisebenti setekwelashwa sangasese sakhe kutsi siphenye emarekhodi etekwelashwa newekutsintsana nemitsi.
Uma sisebenti kungummeli wetemphilo nekuphepha, angaphenya aphindze abeke imibono ngekubhala ngeluhlolo lwekutsintsana kanye nemibiko yekucaphela.
Lilungelo lekuhlanganyela ekuhloleni
Uma sisebenti singummeli wetemphilo nekuphepha, angaphaleketela umhloli wetemphilo nekuphepha lophuma kuLitiko Letemisebenti ngesikhatsi sekuhlola indzawo yekusebentela futsi aphendvule nobe nguyiphi imibuto lengabutwa ngumhloli.
Lilungelo lekufaka imibono kumtsetfo kanye nekwenta tetfulo
Sisebenti singafaka imibono nobe sente tetfulo ngunobe nguwuphi umtsetfosimiso nobe lizinga lekuphepha ngekulandzela uMtsetfo weteMphilo nekuPhepha eMsebentini.
Lilungelo lekungahlukunyetwa
Umcashi angeke acoshe sisebenti emsebentini waso, anciphise umholo wesisebenti nobe anciphise timo tekusebenta tesisebenti ngobe –
• sisebenti sinikete umniningwane, lodzingeke kuye ngekulandzela uMtsetfo, kumuntfu losebenta ngekuphatfwa kweMtsetfo weteMphilo nekuPhepha eMsebentini
• sisebenti sibhale satiso lesisemtsetfweni, (sib. satiso sekuvimbela, kwaphula, njl.)
• sisebenti sente intfo lekumele kutsi yentiwe ngekulandzela uMtsetfo
• sisebenti asikenti intfo levinjelwe ngekweMtsetfo
• sisebenti bufakazi ngaphambi kweNkantolo yeTemisebenti nobe iNkantolo yeMtsetfo ngetindzaba letiphatse netemphilo nekuphepha.
Lilungelo lekufaka sikhalo
Kwakha simo lesingaba nebungoti endzaweni yemapulagi lamabili hhayi lasihlanu njengobe asesitfombeni.
Sisebenti singafaka sikhalo ngesincumo semhloli. Tikhalo kumele tindluliselwe ngekubhalela: Umhloli Lomkhulu, Temphilo Nekuphepha Emsebentini, Litiko Letemisebenti Private Bag X117, Pretoria, 0001.
Umsebenti longadzini kutsikanyetwa nobe kusebentisa kabi tintfo
Kute umuntfu longatsikameta nobe asebentise kabi nobe yini leniketwe ngetinhloso tetemphilo nekuphepha. Umuntfu, sibonelo, angakhipha intfo yekuphepha emshinini bese sekasebentisa umshini nobe avumele lomunye umuntfu kusebentisa lomshini ngaphandle kwentfo yekuphepha.
Bameli betemphilo nekuphepha
Ngabe yini bameli betemphilo nekuphepha?
Bantfu labasebenta ngalokuphelele labakhetselwe futsi babekwa ngekubhala ngumcashi emva kwekutsi umcashi nebasebenti babonisane futsi bafinyelele kusivumelwano ngekutsi kutawuba ngubobani bameli betemphilo nekuphepha. Kumele lokungenani batayele tigameko netimo kuleyo ncenye yendzawo yekusebenta labaniketwe yona.
Kumele futsi kuvunyelwane ngesikhatsi selihhovisi kanye nemisebenti yemmeli wetemphilo nekuphepha futsi kumele kuvunyelwane phakatsi kwemcashi nebasebenti.
Kunamatsiselwa kwetintfo kumele kwentiwe ngendlela lengeke yente nobe nguyiphi ingoti kubasebenti.
Kumele kubekwe bameli betemphilo nekuphepha labangaki?
Munye ummeli wetemphilo nekuphepha kumele abekwe kuyo yonkhe indzawo yekusebenta lenebantfu labangu-20 nobe ngetulu. Ngako-ke, lapho kucashwe bantfu labangu-19, asikho sidzingo sekubeka ummeli.
Esekalweni setitolo nemahhovisi, ummeli munye kumele abekwe kubasebenti labangu-100 nobe incenye yakhona.
Sibonelo, ummeli munye kumele akhetfwe uma kunebasebenti labangu-21 kuya kulabangu-100. Kodvwa bameli lababili kumele bakhetfwe kubasebenti labangu-101 kuya kulabangu-200, njl.
Esakalweni saletinye tindzawo tekusebenta, ummeli munye kumele abekelwe basebenti labangu-50 nobe incenye yakhona. Sibonelo, ummeli munye kumele abekwe esahlakahlweni sebasebenti labangu-21 kuya kulabangu-50. Kodvwa bameli lababili kumele babekwe lapho kunebasebenti labangu-51 kuya ku-100.
Ngekuya ngetigameko, umhloli angadzinga kubekwa kwebameli labanyenti, nasesehlakalweni lapho khona linani lebasebenti lingaphasi kulabangu-20. Sibonelo, kuma kwepulanti kungaba ngendlela yekutsi kubekwa kwemmeli munye kubantfu labangu-50 kungabi ngulokwanele. Umhloli angabese sekadzinga kwekutsi kubekwe bameli labanyenti. Kodvwa, uma umcashi nebasebenti bavumelana njalo, kungabekwa ngetulu kwelinani lelibekiwe lebameli.
Ngabe bameli betemphilo nekuphepha kumele babekwe nini?
Ngabe bewati kwekutsi kuphepha kwetindlela temakhebuli ngulomunye wemisebenti yemhloli wetemphilo nekuphepha emsebentini?
Ngekhatsi kwetinyanga letinye tekucala kwebhizinisi yemcashi. Umcashi lonebasebenti labangetulu kulabangu-20, lona ibhizinisi yakhe beyisebenta tinyanga letingaphasi kwaletine, akadzingi kutsi abeke bameli. Esehlakalweni lapho khona, sibonelo, kucashwa basebenti betikhatsi emapulazini, kubangele kutsi linani lebasebenti lindlule ku-20 sikhatsi lesingaphasi kwetinyanga letine, kubekwa kwebameli akudzingeki nakhona.
Ngabe bameli betemphilo nekuphepha bayenta nini imisebenti yabo?
Yonkhe imisebenti macondza nekubekwa, umsebenti kanye nekuceceshwa kwebameli kumele yentiwe ngesikhatsi sema-awa ekusebenta latayelekile.
Yini lengentiwa bameli betemphilo nekuphepha?
Bameli betemphilo nekuphepha bagunyatwe kwenta loku lokulandzelako:
• Kucwaningo tetemphilo nekuphepha
Bameli bahlola kusebenta kwetindlela tetemphilo nekuphepha ngendlela yekucwaninga tetemphilo nekuphepha.
• Kutfola tingoti letingaba khona
Bameli bangatfola tingoti letingaba khona endzaweni yekusebenta bese batibika kukomiti yetemphilo nekuphepha nobe kumcashi.
• Kuphenya tingoti
Bameli sikanye nemcashi bangaphenya tingo, nobe tikhalo kubasebenti macondzana netindzaba tetemphilo nekuphepha, futsi abike ngato ngekubhala.
Simo lesiyingoti. Sikafoldi asikaboshwa esakhiweni futsi kute timphahla tekutivikela atikagcokwa.
• Kwenta tetfulo
Bameli bangenta tetfulo macondzana nekuphepha kwendzawo yekusebenta kumcashi nobe kukomiti yetemphilo nekuphepha nobe, uma tetfulo tingaphuleli, bangenta tetfulo kumhloli.
• Kuhlola
Ngendlela kuhlola kungayo, bameli banga:
- hlola indzawo yekusebenta emva kwekwatisa umcashi ngalokuhlola
- hlanganyela kutinkhulumiswano nebahloli endzaweni yekusebenta futsi bapheleketele bahloli uma bahlola
- hlola imiculu
- ngemvumo yemcashi wakhe, angapheleketelwa kumeluleki wetebucwepheshe ngesikhatsi sekuhlola.
• Kuhambela imihlangano yekomiti
Bameli kumele bahambele imihlangano yekomiti yetemphilo nekuphepha.
Emakomiti etemphilo nekuphepha
Ngabe yini inhloso yekomiti yetemphilo nekuphepha?
Emalunga ahlangana kute asungule, atfutfukise, agcine futsi abuyekete tindlela tekucinisekisa imphilo nekuphepha kwebasebenti.
Ngabe emakomiti etemphilo nekuphepha kumele amiswe nini?
Lokungenani kumele kumiswe ikomiti uma kubekwa bameli lababili nobe ngetulu.
Ngabe ikomiti yetemphilo nekuphepha iba nemalunga lamangaki?
Ngumcashi loncuma linani lemalunga ekomitim ngekuya ngaloku lokulandzelako:
• uma ngabe kumiswe ikomiti yinye endzaweni yekusebenta, bonkhe bameli kube babe ngemalunga aleyo komiti
• uma ngabe kumiswe emakomiti lamabili nobe ngetulu endzaweni yekusebenta, ummeli ngamunye kumele abe lilunga lokungenani lalinye lalawo makomiti.
Ngako-ke, bonkhe bameli kumele babe ngemalunga ekomiti. Umcashi angaphindze akhetse labanye bantfu kutsi bammele ekomitini kodvwa bantfu labakhetsiwe angeke babe ngetulu kwelinani lebameli labakhetfwe kuleyo komiti.
Nanobe, uma umhloli anembono wekutsi linani lemakomiti endzaweni yekusebenti alikaneli, angancuma kumiswa kwemakomiti lamanye.
Ngabe bameli betemphilo nekuphepha bahlangana kangakhi?
Bahlangana uma ngabe kunesidzingo, kodvwa lokungenani kanye njalo ngetinyanga letintsatfu. Ikomiti incuma sikhatsi kanye nendzawo. Kodvwa, uma basebenti langu-10% nobe ngetulu bafaka sicelo semhlangano kumhloli, umhloli angancuma kwekutsi umhlangano lonjalo ubanjwe ngesikhatsi nasendzaweni lengancunywa nguye.
Ngubani loncuma inchubo emhlanganweni?
Emalunga ekomiti akhetsa sihlalo futsi ancuma sikhatsi sakhe selihhovisi, tinchubo temhlangano, njl.
Ngabe emakomiti etemphilo nekuphepha angacela teluleko kubocwepheshe?
Yebo, emakomiti angakhetsa bantfu njengemalunga ekweluleka ngelwati nangebucwepheshe babo kutemphilo nekuphepha. Kodvwa, lilunga lekweluleka lite lilungelo lekuvota.
Yini leyentiwa ngemakomiti etemphilo nekuphepha?
Emakomiti asebenta kuphela ngetindzaba tetemphilo nekuphepha endzaweni yekusebenta nobe kutigaba takhona letentelwe lamakomiti. Jikelele, emakomiti etemphilo nekuphepha analemisebenti lelandzelako:
Sivalo sekubaleka sesimobucayi kumele singabi yimfuhlumfuhlu futsi sikhiywe njengalesi.
• Kwenta tincomo
Ikomiti kumele yente tincomo kumcashi ngetemphilo nangekuphepha kwebasebenti. Lapho khona letincomo tingaholeli ekucazululeni inkinga, ikomiti ingenta tincomo kumhloli.
• Kubonisana ngetingoti
Ikomiti kumele ibonisana nganobe nguyiphi ingoti leholela ekulimaleni, kugula, nobe kushona kwanobe ngusiphi sisebenti futsi ingabika ngako ngekubhala kumhloli.
• Kugcina emarekhodi
Ikomiti kumele igcine emarekhodi ato tonkhe tincomo letentiwe kumcashi kanye nawo wonkhe umbiko lowentiwe kumhloli.
Leminye imisebenti
Emalunga emakomiti kumele ente nobe nguyiphi leminye imisebenti ledzingakala kubo ngekwemtsetfo.
Kukhishwa kwemali emholweni
Umcashi angeke akhiphe imali emholweni kwesisebenti macondzana nganobe yini lekumele ayente lephatselene netemphilo nekuphepha ngekulandzela uMtsetfo.
Kubika kuMhloli loMkhulu macondzana netifo tasemsebentini
Uma ummeli wetemphilo sihlola nobe selapha umuntfu lonesifo lasolela kwekutsi sisukela kumsebenti walesisebenti, leummeli wetemphilo kumele sibike lendzaba kumcashi wesisebenti kanye nakuMhloli loMkhulu.
Indzawo lapho kushone khone bantfu labangu-11 ngemlilo ngenca yekungabi nendlela yekubaleka ngobe indzawo yekusebenta beyikhiyiwe ngaphandle.
Kubambisana nemhloli
Kutfobela tinkhombandlela, timemo, ticelo nobe imiyalo
Bacashi nebasebenti kumele batfobele tinkhombandlela, timemo, ticelo nobe imiyalelo yebahloli. Ngetulu kwaloko, kute longavimbela lomunye kutsi atfobele.
Kuphendvula imibuto
Imibuto yemhloli kumele iphendvulwe, kute lophocelekile kuphendvula umbuto longatibophisa ngawo. Kutibophisa kusho kutsi umuntfu ucabanga kwekutsi lomunye uphula umtsetfo.
Kuphenya
Uma umhloli afuna, kumele aniketwe ngetintfo latidzingako futsi aniketwe lucito langaludzinga kwenta luphenyo. Umhloli angaphindze acele kwekutsi luphenyo luhanjelwe bantfu ngekwehlukana labangasita umhloli ngekuphenya. Kute umuntfu longatfuka umhloli nobe aphatamise luphenyo ngenhloso.
Kushushiswa
Uma sisebenti senta lokutsite loku ngekulandzela uMtsetfo weteMphilo nekuPhepha eMsebentini kutsatfwa njengelicala, umcashi utawutfwala lelicala, futsi angatfola anelicala futsi ashushiswe, ngaphandle uma umcashi angafakazela kwekutsi:
• akakayiniketi imvumo yakhe
• utsatse tonkhe tinyatselo letifanele kuyivikela
• sisebenti asikasebenti ngendlela lekumele sisebente ngayo, ngalamanye emagama, sisebenti sente intfo lesatiko kutsi bekumele singayenti.
Loku losekundlulile kuphindze kusebente ngeligunya lemcashi, sibonelo, sonkontileka lomncane, ngaphandle uma emacembu avumelana ngaphambilini ngekubhala ngekutsi leligunya litawuhambisana nemibandzela yeMtsetfo.
Lusito loluphuma kumhloli
Bahloli abangatsintfwa kulamahhovisi lalandzelako eLitiko Letemisebenti:
Emahhovisi eTifundza eLitiko Letemisebenti
Word count: 4,056
