



UMKHANKASO WAVELONKHE
KULUHLELO LWELUNAKEKELO LWELUSISO
Umtsetfosisekelo wetfu ukubeka sobala kutsi wonkhe umntfwana unelilungelo lekuba nemndeni nobe lokunye kunakekelwa lokufanele. Bantfwana labangekho kuletinye tindzawo tekunakekela letifanele basengotini yekusetjentiswa kabi, kuhlala etitaladini nobe kutsengiswa. Umbulalave we-HIV/AIDS uyachubeka ngekwentela phasi inchubekelaphambili leyentiwe kulelive yekunakekela kanye nekuvikela bantfwana nemindeni yabo. Kute kutsi Hulumende abe sesimeni sekuniketa ngemalungelo etintsandzane kanye nebantfwana labasengcuphelweni, sive sidzinga kuhlanganiswa kute kutsi bantfu kanye nemindeni labafisa kondla bantfwana belusiso baniketwe litfuba lekwenta njalo.

Ngabe yini Lunakekelo Lwelusiso?
Lunakekelo lwelusiso lusito lolusemcoka lwemndeni netenhlalakahle tebantfwana webantfwana kanye nebantfwana labatawehlukana sikhatsi lesincane nobe sikhatsi lesidze. Lusito lwebantfwana labangakhona kuhlala nemindeni yabo ngenca yekuhlukunyetwa, kunganakwa, kushona kwebatali kanye nekwehluleka kwesikhashana kwemndeni kunakekela bantfwana. Lomntfwana ubese sewuniketwa umuntfu lofanele longesuye umtali nobe umnakekeli wemntfwana. Injongo lenkhulu yelunakekelo lwelusiso kutsi kuvikelwe futsi kukhuliswe umntfwana; loku kwentiwa ngekuniketa simondzawo lesiphephile nalesinemphilo nelusito lolunhle loluhlangabetana netidzingo temntfwana. Kuhlelenjiswa kwebudlelwano phakatsi kwemntfwana, umndeni wakhe kanye nalamanye emalunga emndeni kugcugcutelwa kute kuciniswe futsi kulogcinwe nebudlelwano ngenhloso yekubuyesanisa lamcambu lotsintsekile futsi lapho kukhonakala kuhlanganiswa kabusha umntfwana kanye nemndeni wakhe. 

Bantfwana labangabekwa kuLunakekelo Lwelusiso
Bantfwana batfolakala kwekutsi kunakekelwa yiNkantonolo yeBantfwana ngekulandzela uMtsetfo weKunakekelwa kweBantfwana 74 wanga-1983, njengobe uchitjiyelwe. Loku kungafaka ekhatsi:
* Umntfwana lolahliwe nobe longanakwa
* Umntfwana lobekahlukunyetwa nobe aphatfwa kabi ngekwemtimba, ngetemacansi nobe ngekwemoya ngebatali bakhe nobe umnakekeli nobe umuntfu lokasetandleni takhe
* Umntfwana loyintsandzane futsi longenamtali nobe umeluleki futsi lokungenteka kwekutsi ushiywe etandleni tabogogo nobe letinye tihlobo
* Umntfwana lonemtali nobe umeluleki longeke atfolakale; umntfwana lokhombisa kutiphatsa lokungete kwalawulwa ngebatali bakhe nobe umnakekeli wakhe. Umntfwana lohlala etitaladini

Ngubani loba nguMtali weLusiso?
Nobe ngubani longesiye umtali wemntfwana angaba umtali welusiso. 
Umtali welusiso ngulomuntfu lona: 
* Lokulungele futsi nalofanele kunakekelwa umtfwana longesiye wakhe
* Longakhona kuniketa kuphepha kanye nenhlalakahle yemntfwana
* Lofisa kutsatsa, kusebentisa kanye nekugcina imisebenti yaloko kunakekela
* Lotawuhlolisiswa sisebenti setenhlalakahle lesikhetfiwe kuncuma kufaneleka kwakhe 
* Longetulu kweminyaka lengu-18.

Lusito Lwetetimali lweMbuso
Batali labangesibo bemntfwana bangafaka sicelo seselekelelo semntfwana welusiso lesikhokhelwa ngumbuso ngaphasi kweMtsetfo weLusito lweteNhlalakahle 59 wanga-1992 yekodla umntfwana. Batali bengati banemtfwalo wekufaka sandla ngasekondlweni kwemntfwana ngendlela yemyalo wekwelekelela lokhishwe yiNkantolo yeBantfwana.

Inchubo Yekufakwa Lokungenteka kweBantfwana kuLunakekelo lweLusiso
Bonkhe bantfwana labadzinga kunakekelwa kumele baletfwe etandleni tinhlangano yetenhlalakahle yendzawo nobe ehhovisi. Sisebenti setenhlalakahle kumele siphenye kutsi ngabe umntfwana uyakudzinga kunakekelwa nekuvikelwa kanye nekuphenya timo temndeni longesiwo lophakanyisiswe kute kuncunywe kufaneleka kwawo. Luphenyo lweNkantolo yeBantfwana kute kuncunywe kufaneleka kwawo. Sisebenti setenhlalakahle, umntfwana kanye nebatali labangesibo bebantfwana labaphakanyisiwe bavela ngaphambi kwaNkomishana weteNhlalakahle yebantfwana kuncuma kufakwa kwemntfwana kulunakekelo lwelusiso lwebatali labangesibo bebantfwana labaphakanyisiwe. Nkomishana wenta umyalelo ngekulandzela uMtsetfo wekuNakekelwa kweBantfwana. Uma ngabe sekwentwe lomyalelo, sisebenti setenhlalakahle sisita umndeni longesiwo wemntfwana kutsi ufake seselekelelo semntfwana welusiso. Sisebenti setenhlalakahle siyachubeka ngekuniketa tinsita kumndeni longesiwo wemntfwana nakumntfwana welusiso. Tinsita tiyaniketwa nakubatali bengati bemntfwana uma ngabe basaphila ekusebenteni ngasekuhlanganisweni kwemntfwana nemndeni wakhe. 

Kungena kweMtsetfo
Umntfwana utfolwa anesidzingo sekunakekelwa nekuvikelwa ngekulandzela uMtsetfo wekuNakekelwa kweBantfwana ngesikhatsi lesitsite. Batali labangesibo bemntfwana basebenta njengebatali besikhashana kute banakekele umntfwana. Batali labangesibo bantfwana bete emalungelo emnakekeli,  kuniketa sibonelo, kusayina emalungelo emshado. Umntfwana welusiso uhlala ngaphasi kwemtsetfo wembandzela wekuNakekelwa kweMntfwana aze afike eminyakeni lengu-18 nobe akhishwe kuleyo ndzawo ngetizatfu letahlukahlukene. Umyalelo weNkantolo wentiwa iminyaka lemibili bese kutsi ekugcineni sewuyabuyeketwa. Uma kunesidzingo wengetwa yiNkomishana njalo ngeminyaka lemibili.

Imiculu Ledzingekile
Lemiculu lelandzelako idzingekile ekwenteni emalungiselelo ekutfoleni indzawo yemntfwana welusiso: 

* Sitifiketi sekutalwa semntfwana; uma ngabe lomntfwana angesiye waseNingizimu Afrika, umculu wamatisi losemtsetfweni welive laphuma kulo ungemukelwa 
* Iripoti yasesikolweni yemntfwana uma ngabe umntfwana angena sikolo
* Matisi waseNingizimu Afrika lonemagabelo webatali labangesibo bantfwana labaphakanyisiwe
* Uma umtali angenabatali, sitifiketi sekushona kwebatali
* Etahlakalweni letinye, kudzingakala ema-afidavithi










IMINININGWANE YEKUCHUMANA YEMATIKO ETIFUNDZA ETEKUTFUTFUKISWA KWETENHLALAKAHLE

SIFUNDZA SAKAZULU NATALI
Inhloko yeLitiko
Litiko Letenhlalakahle Nekutfutfukiswa Kwelinanibantfu
Private Bag X27
Ulundi
3838
Litiko: (035) 874 3249
Ifeksi: (035) 874 3710

SIFUNDZA SASENYAKATFO KAPA
Inhloko yeLitiko
Litiko Letenhlalakahle Nekutfutfukiswa Kwelinanibantfu
Private Bag X5042
Kimberley
8300
Lucingo: (053) 874 9177
Ifeksi: (053) 871 2441

LIMPOPO PROVINCE
Inhloko yeLitiko
Litiko Letemphilo Nekutfutfukiswa Kwetenhlalakahle
Private Bag X9302
Polokwane
0700
Lucingo: (015) 293 6000
Ifeksi: (015) 293 6211/6220

SIFUNDZA SENYAKATFO NSHONALANGA
Inhloko yeLitiko
Litiko Letekutfutfukiswa Kwetenhlalakahle,
Emasiko Nemidlalo
Private Bag X6
Mmabatho
2735
Lucingo: (018) 387 0100
Ifeksi: (018) 384 5967

SIFUNDZA SASE-GAUTENG
Litiko Letekutfutfukiswa Kwetenhlalakahle
Private Bag X35
Johannesburg
2000
Lucingo: (011) 355 7600
Ifeksi: (011) 492 1094

SIFUNDZA SASENYAKATFO KAPA
Inhloko yeLitiko
Litiko Letenhlalakahle Nekunciphisa Buphuya
Private Bag X9112
Cape Town
8000
Lucingo: (021) 483 5045
Ifeksi: (021) 483 4783

SIFUNDZA SASEFULEYISTATA
Inhloko yeLitiko
Litiko Letekutfutfukiswa Kwetenhlalakahle
Private Bag X20616
Bloemfontein
9300
Lucingo: (051) 409 0555
Ifeksi: (051) 407 0753

Sifundza saseMpumalanga
Inhloko yeLitiko
Litiko Letemphilo Netenhlalakahle
Private Bag x11285
Nelspruit
1200
Lucingo: 013 766 3031
Ifeksi: 013 766 3463

Sifundza saseMpumalanga Kapa
Inhloko yeLitiko
Litiko Letekutfutfukiswa Kwetenhlalakahle
Private Bag X0039
Bisho
5605
Lucingo: 040 608 5810
Ifeksi: 040 639 1033


IMINININGWANE YEKUTSINTSANA YELITIKO LAVELONKHE LETEKUTFUTFUKISWA KWETENHLALAKAHLE

Umcondzisi Jikelele
Litiko Letekutfutfukiswa Kwetenhlalakahle
Private Bag X901
Pretoria
0001
Lucingo: (012) 312 7500
Ifeksi: (012) 312 7837/(012) 312 7703
nobe
Lucingo: (012) 312 7386
Ifeksi: (012)323 3733

. e t y. To g e t h e r




