SIMEMETELO SEKUKHETSA BOMAKE KUTEMANTI, KUHLANTEKA  NEMAHLATSI-2006
Singeniso
Ngemuva kwa-1994, iPhalamende yetfu inemanani lasetulu impela abomake mhlabawonkhe? bomake labanemandla, lababeka imibono yabo nalabasebenta ngekutimisela. Sasemukela neSivumelwane sekuCedza kuBandlululwa kwaboMake, (Convention to Eliminate Discrimination Against Women).  SinaboNdvunankhulu lababomake, bomake labahola ematiko ahulumende laphakeme, bomake lababaholi kutemabhizinisi netekuhweba nabomake labahola imiphakatsi yabo.  Futsi kuloluhlangotsi lwetemanti, temahlatsi netekuhlanteka sinalabanyenti, bomake labatakhele ligama lelihle.

Kuyintfo lenhle kuhlonipha nekuphakamisa lendzima labayidlalile bomake futsi labasachubeka bayidlala eluphikweni lwetemanti, kuhlanteka nekuphatfwa kwemahlatsi eNingizimu Afrika  lapho khona Litiko leTemanti nemaHlatsi, iKhomishini yetekuCwaninga ngeteManti neSikhungo seteManti eNingizimu Afrika (Water Institute of South Africa), ngekusebenta ngekubambisana sebawutfutfukisile lomKlomelo waboMake kuTemanti, (Women in Water Awards), lemanje ubitwa ngekutsi yi-Women in Water, Sanitation and Forestry Awards. Lemitamo ihlose kuhlonipha nekugubha umsebenti wabomake lomatima nekugcamisa loku:

* Kuhlanganyela kwabomake labatingcweti nalabasebentela umphakatsi  kutemanti, kuhlanteka nekuphatfwa kwemahlatsi, kanye  
* nendzima lebaluleke kakhulu  ledlalwa bomake macondzana netemanti, kuhlanteka, emahlatsi nekucedza buphuya, imfundvo nentfutfuko lechubekako emadolobheni nasemaphandleni.

Kwetfulwa kwemiklomelo i-Women in Water Awards ngeNdlovulenkhulu-2002 kwaba sicalo selisiko lelibalulekile eluhlangotsini lwetemanti nemahlatsi eNingizimu Afrika.  Kulomnyaka siklomelisa bomake labadlale tindzima tebuhloli kuletinhlangotsi letisihlanu: 

* Umcwaningi loMkhulu (lotawukhetfwa/umkhetfwa utawuba neminyaka lengu-35 nobe ngetulu budzala)
* Umcwaningi loMncane  (umkhetfwa utawuba neminyaka lengaphansi kwalengu-35 budzala)
* Umtfutfukisi weMphakatsi
* Imfundvo nekuCaphelisa 
* Kuphatsa neKwakha iNchubomgomo

Lotawukhetfwa kulunye lwaletinhlangotsi kungaba ngumuntfu munye nobe licembu.  Lemiklomelo itawunikwa bomake labavelele, bomake labasebente kahle kakhulu etikhundleni tabo, futsi lababe neligalelo lelibalulekile eluhlangotsini lwetemanti, kuhlanteka nemahlatsi eNingizimu Afrika.  

Lukhetfo loluphumelele lutawukhetfwa licoco lelikhetsako ngekubuketa: 
* Kusetjentiswa kwelwati,
* Emakhono  
* Bukhoni lolucatsa bekucinisekisa kutsi temanti, kuhlanteka, nekuphatfwa kwemahlatsi eNingizimu Afrika tifaka ligalelo ekwakhiweni kweNingizimu Afrika lengeyawonkhe wonkhe ngekwempela.    
IMITSETFO YELUKUKHETSA 
* Uyacelwa kutsi ugcwalise lelifomu leliniketiwe futsi ubhale kucace yonkhe imininingwane leceliwe.  Emafomu labhalwe ngekhompuytha nobe latfunyelwe ngecwadzigezi avumelekile.
* Lelifomu lekukhetsa lifanele lihambe nencwadzi lebhalwe ngesandla nobe ngekhompyutha lengaba ngemagama lasemkhatsini walangu-500 nobe-1 000,lekhutsatako.  Ngekusebentisa lendlela lekhetsiwe ngentasi, incwadzi yakho yekukhutsata ifanele isho kutsi kungani lomuntfu/licembu lolikhetsile lifanele kuklonyeliswa.  Leligama lelitsi  ?umkhetfwa? lisho Umuntfu, kungaba nguloyedvwa nobe licembu lelikhetsiwe.
* Emafomu ekukhetsa afanele abe nemininingwane yekutsintsana yebantfu lababili labangafakaza ngalona lokhetsiwe kanye nemininingwane yemkhetsi (umuntfu lokhetse lona lokhetsiwe).
* Khombisa ngalokucacile kutsi lomkhetfwa ukuluphi luhlangotsi kuleti (temanti, kuhlanteka nobe emahlatsi).

TINDLELA NEMITSETFO 
Loku kutawusetjentiswa njengemkhombandlela wekukhetsa (a) make/bomake, lababukene nemiklamo lehlelekile nalengakakleleki lehambisana netemanti, kuhlanteka nemahlatsi.

INDLELA YEKUKHETSA 

INDLELA
KUCHAZA 

Lirekhodi Lelibonakalako/latiwako 
Ingabe lom/bakhetfwa kwamanje u/basebenta eluhlangotsini lwetemanti, kuhlanteka nobe?
Musebenti muni lowentiwe ngulom/labakhetfwa kuletinhlangotsi?
Tingucuko neBuholi
Ingabe lomsebenti/umklamo ukhombisa kwentiwa ngelikhono lekuticabangela/kutakhela nekuticambela ngelizinga lelingakanani?   
Ingabe um/bakhetfwa u/batikhombise kanjani tici tekuphatsa nekuhola? 
Kuphatsa uMklamo nekuwuSebentisa
Chaza kutsi ingabe lom/bakhetfwa u/bawuphetse njani lomklamo a/basebentsia imitfombololusito lefanana netimali, bantfu nesikhatsi ?  
Chaza kutsi ingabe lo/bakhetfwa u/bayisebentise kanjani imitfombolusito kucedzela umsebenti/umklamo?
Kufaka ligalelo kutingucuko tesimongcondvo nekutiphatsa 
Ingabe lomsebenti/umklamo ubasite kanjani labanye kugucula imicabango,simongcondvo nekwenta tintfo macondzana netemanti, kuhlanteka nobe emahlatsi?
Kufaka ligalelo ekutfutfukiseni nekusebentisa imiklamo lechubekako
Ingabe lomsebenti/umklamo uyidlale njani indzima ekukhuleni nekuzuza umklamo lotawuchubeka sikhatsi lesidze?
Kufaka ligalelo esiveni/emphakatsini/ kulabatsintsekako labadlala incenye/kuhlanganyela kwalabadlala indzima
Chaza kutsi um/bakhetfwa u/basifake njani ekhatsi sive nobe emalunga emphakatsi kulomsebenti/umklamo nekutsi ingabe lomsebenti/umklamo ube nemtselela lomuhle nobe lomubi kanjani emphakatsi wonkhe.
Kubeketela neKubukana nesimo lesimatima 
Sitjele ngetinselele lekuhlangabetwene nato, ngesikhatsi kucalwa umsebenti/umklamo.  
Ligalelo etinchubeni tekutsatfwa kwetincumo 
Ingabe nguliphi ligalelo lelifakwe ngum/bakhetfwa etincumeni letitsetfwe tabanemtselela kulomsebenti/umklamo? Ingabe ngutiphi tincumo letitsetfwe ngum/bakhetfwa ayendvwana/baliicembu letigucula simo kulomsebenti/umklamo?
Kutiphendvulela
Ingabe lom/labakhetfwa u/bawagcina kanjani emarekhodi ako konkhe labakwentako kwalomsebenti/umklamo? Ingabe futsi lamarekhodi angatfolakala yini abukwe uma acelwa?  Ingabe lom/labakhetfwa u/bayibika njani inchubo yakhe/yabo yalomsebenti/umklamo?
Kukhutsata ngalokuvelele
Ingabe lom/labakhetfwa u/batikhutsata njani nalabanye kute bente kancono bazuze imigomo netinhloso ?

IMITSETFO 

1. Lusuku lwekuvala kufakwa kwemafomu elukhetfo ngumhlaka-30 Mabasa-2006, ngekwesincumo selijaji lesitawuba livi lekugcina.
2. Kutawemukelwa kuphela emafomu lagcaliswe ngalokuphelele futsi afanele ahambisane nencwadzi yekukhutsata lengemagama lengemagama langu- 500?1000 lemacondzana neligalelo lelifakwa ngumkhetfwa eluhlangotsini lwetemanti, emahlatsi nekuhlanteka.
3. Bazuzi balemiklomelo batawumenyetelwa ngenyanga yabomake, i-National Women?s Month nga-2006.
4. Emafomu laletfwe bantfu batfupha, latfunyelwe ngefeksi , ngencwadzigezi nobe latfunyelwe ngeliposi atawemukelwa .
5. Kungakhetwa ngetulu kwetinhlangotsi letimbili.
6. Kutawusetjentiswa yona imitsetfo netinchubo letifananako uma ngabe umuntfu atikhetsa yena.
7. Lamafomu ekufaka sicelo ayatfolakala:
* Kuwebhusaythi yeLitiko leTemanti neMahlatsi: www.dwaf.gov.za;
* Masipalati wakho weNdzawo 
      nobe: 
* tsintsana neSisebenti setekuchumana seliHhovisi lakho leSifundza , leLitiko leTemanti nemaHlatsi .  

SIFUNDZA
LIGAMA
LUCINGO
INOMBOLO YE FEKSI 
INCWADZIGEZI
LIKHELI LELIPOSI
LIKELI LENDZAWO
Mpumalanga Kapa
Jo Driver


Mandi Zenzile
(licembu leMpumalanga neNshonalanga Kapa )

(043) 604-5220


(043) 604-5500

(043) 604-5587


(043) 604-5587
driverj@dwaf.ecape.gov.za


zenzilm@dwaf.gov.za
Private Bag X7485
King William?s Town
5600

2 Hagreaves Road
King William?s Town
Fuleyistata
Marcus Monyakeni

Gerda Venter
(051) 430-3134


051-405 9201
(051) 430-8146

P O Box 528
Bloemfontein
9300

Sanlam Plaza 2nd Floor
c/o Oostburger & Matland Street
Bloemfontein

Gauteng
Stephen Ntsoeng
(012) 392-1322
(012) 392-1338
ntsoengs@dwaf.gov.za
Private Bag X995
Pretoria
0001
Sanlam Plaza East
285 Schoeman Street
Pretoria

KaZulu-Natali
Nonala Ndlovu (Eastern Cluster)


(031) 336-2607
(031) 304-9546
ndlovun@dwaf.gov.za
P O Box 1018
Durban
4000
88 Field Street
Southern Life Building
9th Floor
Durban

Limpopo
Leah Matlala
(015) 290-1456
(015) 290-1446
Matlalal@dwaf.gov.za
Private Bag X9506
Pietersburg
0700

49 Joubert Street
Azmo Place
Cnr Church & Thabo
Mbeki Streets
Pietersburg

Mpumalanga
Silindile Gasa


Nonala Ndlovu (Eastern Cluster)

(013) 759-7405


(031) 336-2607
(013) 755-1678


(031) 304-9546
gasas@dwaf.gov.za


ndlovun@dwaf.gov.za
Private Bag X11259
Nelspruit
1200
Prorom Building 2-6th Floor
c/o Paul Kruger & Brown Street
Nelspruit




8. Uma ufuna kufaka emafomu ebakhetfwa bakho, nobe ufuna lwati lolubanti , tsintsana: naPhindile Mzizi,  Women in Water Awards, Likomidi leliChumanisako (Co-ordinating Committee), Litiko leTemanti nemaHlatsi, Sedibeng Building, Room 928, Private Bag x313, Pretoria 0001.
Lucingo: 012 336 6715, Ifeksi: 012 336 6559, incwadzigezi:  mzizip@dwaf.gov.za
IMINININGWANE YEBUNGUWE

li/emagama emkhetfwa (loyedvwana nobe licembu)



Ligama leNhlangano/Litiko/NGO/Sikhungo/Licembu leMphakatsi


Likheli leNdzawo


Ikhodi


Sifundza

Likheli lasePosini 


Imininingwane yekuChumana:

Ehhovisi:  _________________

Ekhaya:  _________________

Makhalekhikhini:  ____________________

IFeksi:  ____________________

Incwadzigezi:  __________________

Matisi:  ___________________

Uma ngabe awusiso sakhamuti saseNingizimu Afrika, shano kutsi sewuneminyaka lemingaki uhlala lapha eNingizimu Afrika


Ligama lemkhetsi (umuntfu lokhetsa umkhetfwa) 


Imininingwane yekuTsintsana:

Ehhovisi:  _________________

Ekhaya:  _________________

makhalekhikhini:  ____________________

IFeksi:  ____________________

Incwadzigezi:  __________________


Ukhetselwe luhlangotsi lwe: (uyacelwa kutsi ufake loluphawu [ ? ] esikhaleni selu/tinhlangotsi letiwuchaza kancono umsebenti/umklamo wem/bakhetfwa wa/bakho)

* 	Umcwaningi loMkhulu (umkhetfwa utawuba neminyaka 
      lengu-35 nobe ngetulu budzala)

* 	Umcwaningi loMncane  (umkhetfwa utawuba neminyaka
       lengaphansi kwalengu-35 budzala)

*  	Umtfutfukisi weMphakatsi
      
      
      Imfundvo nekuCaphelisa 
      
      

*  	Kuphatsa neKwakha iNchubomgomo
      



Caphela:  ungakhetsa ngetulu kweluhlangotsi lunye. Incwadzi lekhutsatako loyibhalile ifanele ichaze kahle luhlangotsi lolukhetsile.

LUHLANGOTSI

INCHAZELO  
Umcwaningi Lomkhulu (umkhetfwa utawuba neminyaka lengu-35 nobe ngetulu budzala)

Loluhlangotsi lufaka ekhatsi umsebenti/um/imiklamo, lebukene nekucwaninga/kuphenya etinhlangotsini letehlukene (temanti, kuhlanteka nemahlatsi).  Um/bakhetfwa u/bafanele babe neminyaka lengu-35 nobe ngetulu budzala
Umcwaningi loMncane  (umkhetfwa utawuba neminyaka  lengaphansi kwa-35 budzala)


Loluhlangotsi lufaka ekhatsi umsebenti/um/imiklamo, lebukene nekucwaninga / kuphenya etinhlangotsini letehlukene (temanti, kuhlanteka nobe emahlatsi.  Umkhetfwa ufanele abe ngaphansi kweminyaka lengu-35 budzala)
Umtfutfukisi weMphakatsi
      
      

Loluhlangotsi lufaka ekhatsi imisesebenti/um/imiklamo, lesita ekutfutfukiseni imiphakatsi etinhlangotsini letehlukene (temanti, kuhlanteka nemahlatsi).
Imfundvo nekuCaphelisa 
      

Loluhlangotsi lufaka ekhatsi  imisebenti/um/imiklamo, lefundzisako futsi yente kube nelunako emiphakatsini ngetindzaba letimacondzana netemanti, kuhlanteka nobe emahlatsi.
KuPhatsa neKwakha Inchubomgomo 
Loluhlangotsi lufaka ekhatsi kuphatsa nekwakhiwa kwenchubomgomo lokwentiwa ngum/bakhetfwa emsebentini/ em/emiklamiklameni.

Uyacelwa kutsi unikete imininingwane yetekutsintsana yebantfu lababili lababofakazi, labati kahle kakhulu luhlobo lwemsebenti/umklamo, lowentiwa ngum/bakhetfwa futsi loneligalelo eluhlangotsini lwetemanti, kuhlanteka nemahlatsi.  
Fakazi  1:	Ligama neSibongo  ________________________________

		Ehhovisi:  _________________

      Ekhaya:  _________________ (awukacindzeteleki kuyibhala)

      makhalekhikhini:  ____________________

IFeksi:  ____________________
      
      Incwadzigezi:  __________________


Fakazi 2:	Ligama neSibongo  ________________________________

		Ehhovisi:  _________________

      Ekhaya:  _________________ (awukacindzeteleki kuyibhala)

      Makhalekhikhini:  ____________________

IFeksi:  ____________________

      Incwadzigzi:  __________________







1


