NGABE KUYINI LEKUMELE KWATIWE BASEBENTI NGETEMPHILO NANGEKUVIKELEKA EMSEBENTINI

Leseluleko sibhalwe ngekucabangela imphilo nekuvikeleka kwebasebenti baseNingizimu Afrika. Asikabhalwa ngenhloso yekuvala uMtsetfo weteMphilo nekuVikeleka eMsebentini, 1993. Sentelwe kuchaza umtsetfo ngendlela levakalako ngaphandle kwemagama emtsetfo kubo bonkhe babambi ndzima enkhundleni yetemphilo nekuvikeleka kwasemsebentini eNingizimu Afrika.

Umsebenti webahloli betemphilo nekuvikeleka emsebentini (OHS) beliTiki leTemsebenti uchaziwe. Imisebenti nemalungelo ebasebenti, njengobe yengetiwe kuMtsetfo, ahleliwe. Imisebenti nemitfwalo yebacashi, bakhi, bacambi, bangenisi betimphahla eveni, bathumeli betimphahla, nebatsengisi, ekucinisekiseni temphilo nekuvikeleka kwebasebenti iphawuliwe. Futsi kwekugcina, imisebenti yebameleli nemakomiti etemphilo nekuvikeleka ichachisiwe.

UMtsetfo weteMphilo nekuVikeleka eMsebentini, 1993, ufuna umcashi kutsi aletse futsi agcine, ngalokukhonakalako, simo sekusebenta lesivikelekile futsi lesingafaki engotini timphilo tebasebenti. Loku kusho kutsi umcashi kumele acinisekise kutsi atikho tintfo letiyingoti, letifana nebhenzina, iklorini netinshwana letincane, timphahla, tintfo tekusebenta, njll. letingabangela kulimala, ingoti nobe sifo. Lapho kungeke kukhonakale umcashi kumele atjele basebenti bakhe ngaleto tingoti, kutsi tingavikelwa njani, futsi bangasebenta njani ngakuvikeleka, futsi anikete letinye tindlela tekuvikeleka tendzawo yekusebenta levikelekile.

Nobe kunjalo, akukalindzeleki kutsi kube ngumcashi kuphela lonemsebenti wetemphilo nekuvikeleka. UMtsetfo usisekelo semgomo lotsi tingoti emsebentini kumele tivikelwe ngekuchumana nangekubambisana emkhatsini kwebasebenti nemcashi. Ebasebenti nemcashi kumele babambisane ngemsebenti wetemphilo nekuvikeleka emsebentini. Lamacembu lamabili kumele akwati kubona tingoti kusenesikhatsi futsi atfole tindlela tekwenta indzawo yekusebenta levikelekile. Ngalesi simo, umcashi nebasebenti batibandzakanye eluhlelweni lapho bameleli betemphilo nekuvikeleka banelilungelo lekuhlola indzawo yekusebenta ngaso sonkhe sikhatsi bese sebabika kukomiti yetemphilo nekuvikeleka, ngalokunjalo bese yitfumela tincomo kumcashi.

Kucinisekisa kutsi loluhlelo luyasebenta, bonkhe ebasebenti kumele bawati emalungelo abo nemisebenti njengobe icuketfwe kuMtsetfo.


UMtsetfo neTimiso

Umtsetfo, lowatiwa ngekutsi nguMtsetfo weteMphilo nekuVikeleka eMsebentini wanga-1993 (uMtsetfo 85 wanga-1993) ucuketse tigaba letingu-50 letemukelwe yiphalamende. Inhloso yaloMtsetfo kuniketa temphilo nekuvikeleka kwebantfu emsebentini nobe macondzana nekusetjentiswa kwemishini netinsimbi. Futsi uniketa kuvikeleka kwebantfu ngaphandle kwebantfu labamsebentini ngetingoti letisukela nobe letivela ngenca yemisebenti yebasebenti.

Timiso letehlukene, ngetihloko letikhetsekile, iyahlanganiswa kuloMtsetfo ngundvuna weTemisebenti ngetikhatsi ngetikhatsi.

UMtsetfo nobe Timiso kungatsengwa kuGovernment Printer ngendlela yeGazethi nobe ngendlela lebhayindiwe kubashiceleli betincwadzi labehlekene.

LiTiko leTemisebenti

Luphiko loluKhulu lweteMphilo nekuVikeleka kwaseMsebentini
UMtsetfo weteMphilo nekuVikeleka eMsebentini uphetfwe Luphiko loluKhulu lweteMphilo nekuVikeleka lweliTiko lweTemisebenti.

Kute kucinisekiswe imphilo nekuvikeleka kwebasebenti, emahhovisi etifundza asunguliwe kuto tifundza. Kute kube kunyalo, bahloli betemphilo nekuvikeleka benta umsebenti wekuhlola nekuphenya emisebentini kulamahhovisi etifundza.

Kuhlolwa
Kuhlolwa kuvame kuhlelwa ngenca yesibalo setingoti, kuba khona kwemitsi leyingoti, njengekusetjentiswa kwebhenzina lapho kuwashelwa khona timphahla, nobe kusetjentiswa kwemishini leyingoti emsebentini. Kulelinye licala, kuhlolwa lokungakahlelwa, kuvame kususwa ticelo nobe tikhalo tebasebenti, bacashi, nobe emalunga emmango. Letikhalo nobe ticelo tigcinwa njengemfihlo.

Emandla ebahloli
Uma umhloli atfola ingoti nobe timo letimbi emsebentini, angabeka tidzingo kumcashi ngaletindlela letilandzelako:

* Satiso sekwalela
Uma kunengoti letfusako, umhloli angancabela sento lesitsite, umsebenti nobe kusetjentiswa kwemshini nobe intfo yekusebenta, ngekufaka satiso sekwalela. Kute umuntfu langatsatsela phasi lomlayeto futsi ulandzelwe ngalokukhulu kushesha.

* Satiso sekuphikisa
Uma umtsetfo wemtsetfosimiso uphikiswa, umhloli angabeka satiso sekuphikisa kubasebenti nobe kumcashi. Kuphikiswa kweMtsetfo kungaholela ekushushisweni ngekushesha, kodvwa uma kuphikiswa umtsetfosimiso, umcashi anganiketwa litfuba lekugucula lokuphikisa ngesikhatsi lesibekiwe kulesatiso lesivame kuba tinsuku letingu-60.

* Satiso sekutfutfukisa
Lapho khona tindlela temphilo nekuvikeleka letibekwe ngumcashi ativikeli ngekunetiseka imphilo nekuvikeleka kwebasebenti, umhloli angadzinga umcashi kutsi abeke tindlela letitawusebenta kancono. Satiso sekutfutfukisa lesicuketse tindlela letilungile sibese siniketwa umcashi.

Lamandla emandla
Kuvumela umhloli kutsi ente imisebenti yakhe, kumele angene nobe nguyiphi indzawo yekusebenta nobe takhiwo lapho kusetjentiswa khona imishini nobe imitsi leyingoti futsi afake imibuto nobe acele bantfu kutsi bavele embikwakhe. Umhloli angacela kutsi kuletfwe nobe nguyiphi imiculu kuye, ayihlole futsi ente emakhophi aleyo miculu, futsi afune inchazelo nganobe ngutiphi tigaba taleyo miculu. Umhloli angaphindze ahlole nobe ngusiphi simo nobe umshini futsi atsatse emasamphula awo, futsi atsatse nobe nguwuphi longasebenta njengebufakazi.

Khumbula: Lamandla ebahloli laphawulwe ngetulu angasaphikiswa. Nobe ngumuphi umuntfu longavumelani nanobe ngusiphi sincumo lesitsatfwe ngumhloli, angasiphikisa sincumo ngekubhalela kumHloli lomKhulu, Temphilo nekuPhepha eMsebentini, LiTiko leTemisebenti, Sakaposi X117, Pitoli, 0001.

Imisebenti jikelele yebacashi kubasebenti

Ngabe kuyini lekumele kwentiwe ngumcashi kucinisekisa kutsi simo sekusebenta sivikelekile futsi site tingoti etimphilweni tebasebenti bakhe?
Umcashi kumele anikete futsi agcine kahle tintfo letidzingekile tekwenta umsebenti, futsi nako konkhe kwekusebenta ngekuya ngekutsi nguwuphi umsebenti lekumele wentiwe, esimeni lesingeke sitsikamete imphilo nekuvikeleka kwebasenti. Ngaphandle kwetimphahla tekuvikela temuntfu tingasetjentiswa,. Umcashi kumele atsatse tindlela tekuvikela imphilo yebasebenti bakhe nekuvikeleka etingotini letingasukela ekukhiciteni, kuhambisa, kusetjentiswa, kubamba, kugcina nobe kutfwala tintfo nobe imitsi, ngalamanye emagama, nobe ngabe yini lengabanjwa basebenti emsebentini.

Kucinisekisa kutsi lemisebenti iyalandzelwa, umcashi kumele:

* atfole tintfo letingaba yingoti ngesikhatsi kwentiwa umsebenti, kukhicitwa lokutsite, kuhanjiswa, kusetjentiswa, kugcinwa nobe kutfwalwa, futsi nobe nguyiphi imphahla lesetjentiswako

* amise emacebo ekuvikela ngaphambilini ladzingekile kuvikela basebenti bakhe etintfweni letiyingoti futsi anikete tindlela tekusebentisa lamacebo ekuvikela ngaphambilini

* anikete umniningwano lodzingekile, imiyalo, kucecesha nekuphatsa kodvwa ngahlanye abeke engcondvweni lizinga lemakhono ebasebenti. Ngalamanye emagama, labangakwenta nalabangeke bakwente

* angavumeli nobe ngubani kwenta nobe nguwuphi umsebenti ngaphandle kwekutsi tinyatselo tekuvikela ngaphambilini setentiwe

* atsatse tinyatselo tekucinisekisa kutsi wonkhe umuntfu lolawulwa nguye ulandzela tidzingo teMtsetfo

* aphocelele tinyatselo tekuphatsa letidzingekile ngelusito lwetemphilo nekuvikeleka

* abone umsebenti lowentiwako nemphahla lesitjentiswako, kusetjentiswa sisebenti lesiceceshelwe kuvisisa tingoti letihlobene nalowo msebenti

* sisebenti lesinjalo kumele sicinisekise kutsi tinyatselo tekuvikela ngaphambilini tiyentiwa futsi tiyagcinwa.

Bonkhe basebenti banelilugelo lekwatiswa

Umcashi kumele abone kutsi bonkhe basebenti bayatiswa futsi bavisisa kahle tingoti temphilo nekuvikeleka tanobe ngabenguwuphi umsebenti lowentiwako, nobe yini lekhicitwako, lehanjiswako, lesetjentiswako, legcinwako, lebanjwako nobe letfwalwako, futsi nobe nguyiphi imphahla nobe umshini losetjentiswako. Umcashi kumele kanjalo anikete umniningwano ngetinyatselo tekuvikela ngaphambilini ngaletingoti.

Umcashi kumele atise bameleli betemphilo nekuvikeleka uma umhloli ambikela ngeluhlolo nangeluphenyo lwakho, lolutawentiwa kuletakhiwo takhe. Umcashi kumele aphindze atise bameleli betemphilo nekuvikeleka nganobe ngusiphi sicelo lesentiwe senkululeko, nobe nguyiphi inkululeko lanikeltwe yona ngekweMtsetfo. Inkululeko kusho kukhululwa kumibandzela letsite yeMtsetfo, kumitsetfosimiso, kutatiso nobe kumiyalelo lekhishwe ngaphasi kweMtsetfo.

Umcashi kumele, ngalokukhulu kushesha atise bameleli betemphilo nekuvikeleka ngekwenteka kwengoti emsebentini. Ingoti sehlakalo lesenteka emsebentini lapho kufa khona umuntfu, alimala nobe ahlaselwa kugula. Futsi kucitseka kwemutsi loyingoti, sibonelo, ngesikhatsi kuvuta lithangi lemutsi iformaldehyde (umkhicito wemutsi losetjentiswa etimbonini) ngenca yevelufu leyonakele, nobe lapho khona umshini uhluleka kusebenta, ngaphandle kwekubulala nobe kulimata umuntfu.

Imisebenti jikelele yebakhi, bacambi, bangenisi betimphahla eveni, batsengisi nobe batfumeli mayelana nekusetjentiswa kwetimphahla netintfo emsebentini

Timphahla
Bakhi, bacambi, bangenisi betimphahla eveni, bathumeli nebatsengisi kumele bacinisekise kutsi:

* timphahla tabo tivikelekile futsi atinangoti kutemphilo futsi tivumelana nato tonkhe tidzingo letilotjiwe

* uma kwakhiwa nobe kufakwa imphahla kunobe kusiphi sakhiwo, kumele sakhiwo ngendlela yekutsi akwakhiwa simo lesingakaphephi kumbe lesiyingoti kutemphilo.

Tintfo
Bakhi, bacambi, bangenisi betimphahla eveni, nebatsengisi nebatfumeli banobe ngutiphi tintfo kumele bacinisekise kutsi:

* tintfo letinjalo tivikelekile futsi atinangoti kutemphilo uma tisetjentiswa kahle

* umniningwano ukhona-
- ngekusetjentiswa kwelutfo emsebentini
- ngengoti yetemphilo nekuvikeleka lekuhlobene nelutfo
- ngetimo letidzingekile tekucinisekisa kutsi lelutfo lutawuvikeleka futsi ngaphandle kwengoti kutemphilo uma lusetjentiswa kahle
- ngetincubo uma kungenteka ingoti.

Uma ngabe umuntfu lotsengiselwe lotfunyelwe imphahla nobe lutfo, avuma ngekubhala kutsatsa tinyatselo letishiwo kucinisekisa kutsi lemphahla lelutfo lutawuhlangabetana nato tonkhe tidzingo letilotjiwe, futsi lutawuvikeleka futsi lubete ingoti kutemphilo, imisebenti yemngenisi timphahla, umcambi, umtsengisi nobe umakhi emva kwaloko itawundluliselwa kumuntfu lovuma kutsatsa tinyatselo letinjalo.

Imisebenti jikelele yemuntfu losebentako

Kungumsebenti wemuntfu losebentako kutsi:

* anakekele imphilo nekuvikeleka yakhe, kanye nalena yalabanye bantfu langabatsintseka ngenca yemisebenti yakhe nobe kungenaki. Loku kufaka ekhatsi kudlala emsebentini. Bantfu labanyenti balimala futsi baphindze bafa ngenca yekudlala ngekucaphatana emsebentini, futsi loko kutsatfwa njengekuphulwa kwemtsetfo lokukhulu

* lapho uMtsetfo uphocelela umsebenti nobe tidzingo kumuntfu losebentako kutsi asebentisane nemcashi

* anikete umniningwano kumhloli weliTiko leTemisebenti uma umhloli awudzinga

* agcine nobe nguwuphi umyalelo losemtsetfweni lobekwe ngumcashi nobe ngumuntfu loneligunya mayelana netemphilo nekuvikeleka 

* alandzele imitsetfo netincubo latiniketwa ngumcashi

* agcoke timphahla tekuvikeleka letibekiwe nobe asebentise imphahla yekuvikeleka lapho kudzingakale khona

* abike timo letingakavikeleki nobe letigulisako kumcashi nobe kumhloli wetemphilo nekuvikeleka ngalokukhulu kushesha

* uma abandzakanyeka engotini lengacindzetela imphilo yakhe nobe ibangele kulimala, kumele abike lengoti kumcashi, futsi nakumuntfu loneligunya nobe kummeleli wetemphilo nekuvikeleka ngalokukhulu kushesha, kodvwa kungabi nasekuphele ishifu.

Emalungelo emuntfu losebentako
UMsetfo weteMphilo nekuVikeleka eMsebentini uchubekise emalungelo ebasebenti kutsi ufake ekhatsi loku lokulandzelako:

Lilugelo lekutfola umniningwano
Umuntfu losebentako kumele atfole ?

* uMtsetfo weteMphilo nekuVikeleka eMsebentini nemitsetfosimiso

* imitsetfo yetemphilo nekuvikeleka netincubo tasemsebentini

* emazinga etemphilo nekuvikeleka lekumele agcinwe ngumcashi emsebentini.

Umuntfu losebentako angaca umcashi kutsi amatise nge-

* tingoti temphilo nekuvikeleka emsebentini

* tinyatselo tekuvikela ngaphambilini lekumele titsatfwe

* tincubo lekumele tilandzelelwe uma umuntfu losebentako atiphanyeke asetintfweni letiyingoti emphilweni.

Umuntfu losebentako angacela dokotela wakhe wetemphilo wangasese kutsi aphenye imiculu yakhe yetemphilo neyekudzalula.
Uma umuntfu losebentako kungummeleli wetemphilo nekuvikeleka, angaphenya futsi abeke umbono ngekubhala ngekulinganiswa kudzalula nekucaphela imibiko.

Lilungelo lekuhlanganyela uma kuhlolwa
Uma umuntfu losebentako angummeleli wetemphilo nekuvikeleka, angapheleketela umhloli wetemphilo nekuvikeleka weliTiko leTemisebenti ngesikhatsi sekuhlolwa kwendzawo yekusebenta futsi aphendvule imibuto lengabutwa ngumhloli.

Lilungelo lekungahlushwa
Umcashi angeke acoshe umuntfu losebentako emsebentini wakhe, ehlise umholo wemuntfu losebentako nobe ehlise timo temsebenti wemuntfu losebentako ngobe ?

* umuntfu losebentako unikete umniningwano, lodzingakala kuye ngekweMtsetfo, kumuntfu loniketwe umsebenti wekuphatsa weMtsetfo weteMphilo nekuVikeleka

* umuntfu losebentako ulandzele satiso lesisemtsetfweni, (sib. sivimbelo, satiso sekwaphula, njll.)

* umuntfu losebentako wente lokutsite lobekumele kwentiwe ngekweMtsetfo

* umuntfu losebentako akakenti lutfo loluvinjelwe ngekweMtsetfo

* umuntfu losebentako unikete bufakazi embi kweNkantolo yetemisebenti nobe inkantolo yemtsetfo ngetindzaba letimayelana netemphilo nekuvikeleka.

Lilungelo lekufaka sikhalo
Umuntfu losebentako angafaka sikhalo ngesincumo semhloli. Tikhalo kumele tindluliselwe ngekubhala kuMhlolo lomKhulu, Temphilo nekuVikeleka eMsebentini, LiTiko leTemisebenti, Sakaposi X117, Pitoli, 0001.

Sibopho sekungangeneli nobe kusebentisa tintfo kabi
Kute longangenela nobe asebentise kabi nobe ngabe yini leniketelwe ngenca yetemphilo nekuvikeleka. Umuntfu, sibonelo, angeke akhiphe sivimba emshinini futsi awusebentise nobe avumele lomunye umuntfu kutsi awusebentise ngaphandle kwesivimba lesinjalo.

Bameleli betemphilo nekuVikeleka

Ngabe yini bameleli betemphilo nekuvikeleka?
Basebenti labasebenta ngalokuphelele labatonyulwe nobe labakhetfwe futsi baniketwa tincwadzi ngumcashi emva kwekucocisana kwemcashi nebasebenti futsi bavumelana ngekutsi bobani labatawuba bameleli betemphilo nekuvikeleka. Lokunye kumele bati ngetimeko nangetimo taleyo ncenye yendzawo yekusebenta lebasebentela kuyo. Kumele futsi kuvunyelwane ngesikhatsi sekusebenta nangemibesenti yemmeleli wetemphilo nekuvikeleka futsi kumele kube sivumelwano semcashi nebasebenti.

Bangaki bameleli betemphilo nekuvikeleka lekumele bakhetfwe?
Ummeleli kumele akhetfwe kuyo yonkhe indzawo yekusebenta lenebantfu labangu-20 nobe ngetulu. Ngako-ke, lapho khona kunebantfu labangu-19, asikho sidzingo sekukhetsa ummeleli.

Etitolo nasemahhovisi, ummeleli munye kumele akhetfwele bonkhe basebenti labafika ku-100 nobe incenye yakhona. Sibonelo, ummeleli munye kumele akhetfwe uma kunebasebenti labangu-21 kuya kulabangu-100. Kodvwa bameleli lababili kumele bakhetfwe lapho khona kucashwe basebenti labangu-101 kuya kulabangu-200, njll.

Kuletinye tindzaba tekusebenta, ummeleli munye kumele akhetfwele bonkhe basebenti labafika ku-50 nobe incenye yakhona. Sibonelo, ummeleli munye kumele akhetfwe uma kunebasebenti labangu-21 kuya kulabangu-50. Kodvwa bameleli lababili kumele bakhetfwe lapho khona kucashwe basebenti labangu-51 kya kulabangu-100.

Ngekuya ngetimeko, umhloli angadzinga kutsi kukhetfwe bameleli labanyenti, futsi nalapho khona sibalo sebasebenti singaphasi kwa-20. Sibonelo, sakhiwo semshini singendlela yekutsi kukhetfwa kwemmeleli munye kuphele kubasebenti labangu-50 ngeke kusite. Umhloli kanjalo-ke angadzinga kutsi kukhetfwe bameleli labanyenti. Kodvwa-ke, uma umcashi nebasebenti bavumelana ngaloko, kungakhetfwa bameleli lanangetulu kwesibalo lesibekiwe.

Kumele bakhetfwe nini bameleli betemphilo nekuvikeleka?
Kungakendluli tinyanga letine emva kwekucala kwelibhizinisi lemcashi. Umcashi lonebasebenti labangetulu kulabangu-20, libhizinisi lakhe lelisebenta sikhatsi lesingaphasi kwetinyanga letine, kumele angakhetsi bameleli. Lapho khona, sibonelo, kucashwa basebenti labasebenta ngetikhatsi temnyaka emapulazini, lokwenta sibalo sindlule ku-20 ngesikhatsi lesingaphasi kwetinyanga letinyanga letine, kukhetfwa kwebameleli nalapho akukadzingeki.

Kumele bameleli betemphilo nekuvikeleka bawente nini umsebenti wabo?
Yonkhe imisebenti mayelana nekukhetfwa, umsebenti nekuceceshwa kwebameleli kumele kwentiwe ngesikhatsi lesetayelekile sekusebenta.

Ngabe kuyini lekungentiwa bameleli betemphilo nekuvikeleka?
Bameleli betemphilo nekuvikeleka banelilungelo lekwenta loku lokulandzelako

Kucwaninga temphilo nekuvikeleka
Bameleli bangahlola kusebenta kahle kwetinyatselo tetemphilo nekuvikeleka ngetindlela tekucwaninga ngetemphilo nekuvikeleka.

Kutfola tintfo letingaba yingoti
Bameleli bangatfola tintfo letingaba yingoti endzaweni yekusebenta futsi batibike kukomiti yetemphilo nekuvikeleka nobe kumcashi.

Kuphenya tingoti
Bameleli kanye kanye nemcashi bangaphenya tingoti, baphenye tikhalo tebasebenti mayelana netindzaba tetemphilo nekuvikeleka, bese bayatibika ngekubhala.

Kwetfula imibiko
Bameleli bangatfula imibiko mayelana nekuvikeleka endzaweni yekusebenta kumcashi nobe kukomiti yetemphilo nekuvikeleka nobe, uma lemibiko ingabi yimpumelelo, kubikwe kumhloli.

Kuhlolwa
Ngendlela kuhlolwa kungayo, bameleli banga-

* hlola indzawo yekusebenta emva kwekwatisa umcashi ngekuhlolwa

* hlanganyela etinkulumeni nebahloli endzaweni yekusebenta nekupheleketela bahloli uma bahlola

* hlola imiculu

* pheleketelwa ngumeluleki welwati tsite ngesikhatsi sekuhlolwa, ngemvume yemcashi wakhe.

Kuhambela imihlangano yekomiti
Bameleli bangahambela imihlangano yekomiti yetemphilo nekuvikeleka

Emakomiti etemphilo nekuvikeleka

Ngabe yini injongo yemakomiti etemphilo nekuvikeleka?
Emalunga ayahlanganyela kusungula, kutfutfukisa, kugcina nekubuyeketa tinyatselo tekucinisekisa imphilo nekivikeleka kwebasebenti.

Kumele amiswe nini emakomiti etemphilo nekuvikeleka?
Lokungenani kumele kumiswe ikomiti yinye uma kukhetfwa bameleli lababili nobe ngetulu.

Ngabe ikomiti yetemphilo nekuvikeleka yiba nemalunga lamangaki?
Umcashi nguye loncuma sibalo semalunga ekomiti, ngekubuka loku lokulandzelako:

* uma kumiswe ikomiti yinye kuphela yendzawo yemsebenti, bonkhe bameleli kumele babe ngemalunga alelo komiti

* uma kumiswe emakomiti lamabili nobe ngetulu endzawo yemsebenti, ummeleli ngamunye kumele lokungenani abe lilunga lalinye kulamakomiti.

Ngako-ke, wonkhe ummeleli kumele abe lilunga lekomiti. Umcashi angaphindze aphakamise labanye kutsi bammele ekomitini kodvwa labo bantfu  labaphakanyisiwe kumele bangabi ngetulu kwelinani lebameleli labakhetfwe kulelo komiti. Kodvwa uma umhloli anembono wekutsi linani lemakomiti alikaneli endzweni yekusebenta, angancuma kutsi kumiswe lamanye emakomiti.

Ngabe bameleli betemphilo nekuvikeleka bahlangana kangaki?
Bahlangana uma ngabe kunesidzingo, kodvwa lokungenani kanye emva kwetinyanga letintsatfu. Ikomiti incuma sikhatsi nendzawo. Kodvwa, uma basebenti langu-10% nobe ngetulu bafaka sicelo semhlangano kumhloli, umhloli angahlela kutsi kuhlanganwe ngesikhatsi nasendzaweni lencunywa nguye.

Ngabe loncuma incubo emhlanganweni?
Emalunga ekomiti akhetsa sihlalo futsi ancume kutsi utawusebenta sikhatsi lesingakanani, tincubo temhlangano, njll.

Emakomiti etemphilo nekuvikeleka angatsintsa tingwetsi ngeteluleko yini?
Yebo, emakomiti angenyula bantfu njengemalunga ekweluleka ngelwati nangebungwetsi babo ngetindzaba tetemphilo nangekuvikeleka. Kodvwa, lilunga lekweluleka kalinalo lilungelo lwekuvota.

Ngabe kuyini lekwentiwa ngemakomiti etemphilo nekuvikeleka?
Emakomiti asebenta kuphela ngetindzaba tetemphilo nekuvikeleka endzaweni yekusebenta nobe etigabeni takhona lapho khona kumiswe emakomiti lanjalo. Jikelele, emakomiti etemphilo nekuvikeleka analemisebenti lelandzelako:

* Kwenta tincomo
Ikomiti kumele yente tincomo kumcashi ngemphilo nangekuvikeleka kwebasebenti. Lapho khona letincomo tingaholeli ekucatululeni inkinga, ikomiti ingenta tincomo kumhloli.

* Kukhuluma ngetehlakalo
Ikomiti kumele ikhulume nganobe ngusiphi sehlakalo lesingabangela kulimala, kugula, nobe kufa kwanobe ngumuphi umuntfu losebentako futsi ingabika ngekubhala kumhloli.

* Kugcina imibhalo
Ikomiti kumele igcine wonkhe umbhalo wesincomo lesiniketwe umcashi nawo wonkhe umbiko loniketwe umhloli.

Leminye imisebenti
Emalunga ekomiti kumele ente nobe nguyiphi leminye imisebenti ledzingakalako kubo kwemtsetfosimiso.

Kukhipha imali emholweni
Umcashi angeke akhiphe nobe ngumalini emholweni wanobe ngumuphi umuntfu losebentako mayelana nobe ngabe kuyini lekudzingeke kutsi akwente lokucondzene netemphilo nekuvikeleka ngekweMtsetfo.

Kubika kumHloli lomKhulu mayelana netifo tasemsebentini
Uma dokotela wetemphilo ahlola nobe lapha lomunye umuntfu sifo lasolela kutsi sisukela kulomsebenti walomuntfu, dokotela wetemphilo kumele abike lendzaba kumcashi walomuntfu futsi nakumHloli lomKhulu.

Kusebentisana nemhloli
Kutfobela teluleko, timemo, ticelo nobe imiyalelo
Bacashi nebasebenti kumele batfobele teluleko, timemo, ticelo nobe imiyalelo yebahloli. Ngetulu kwaloko, kute longavimbela lomunye kutsi atfobele.

Kuphendvula imibuto
Imibuto yemhloli kufanele iphendvulwe, kodvwa kute lophocelekile kuphendvula umbuto longamfaka ecaleni. Kufaka umuntfu ecaleni kusho kutsi umuntfu ucabanga kutsi lomuntfu nguye lonelicala lekwephula umtsetfo.

Luphenyo
Uma ngabe umhloli afuna kube njalo, kumele aniketwe emacebo futsi aniketwe nelusito langaludzinga lwekwenta luphenyo. Umhloli angaphindze acele kutsi luphenyo luhanjelwe bantfu. Kute umuntfu longatfuka umhloli nobe atsikamete luphenyo ngehloso.

Kushushiswa
Uma umuntfu losebentako enta intfo letsatfwa njengekwenta licala ngekweMtsetfo weteMphilo nekuVikeleka eMsebentini, licala lelinjalo lingumtfwalo wemcashi, futsi angatfolakala anelicala futsi ashushiswe, ngaphandle kwekutsi umcashi angaletsa bufakazi lobutsi:

* akakaniketi imvume yakhe

* utsatse tonkhe tinyatselo letifanele kuyivikela

* umuntfu losebentako akakasebenti ngendlela lekumele asebente ngayo, ngalamanye emagama, kutsi umuntfu losebentako wente intfo lebekati kutsi bekumele angayenti.

Loku lesekubaliwe kusebenta nasegunyeni lemcashi, sibonelo, inkontileka lencane, ngaphandle kwekutsi lamacembu ayavuemelana kusenesikhatsi ngekubhala ngeutsi leligunya litawuvulena njani nemibandzela yeMtsetfo.

Lusito lwemhloli

Bahloli bangatsintfwa kulamahhovisi etifundza lalandzelako eliTiko leTemisebenti:


Sifundza saseNyakatfo			
UMcondzisi wesiFundza				Lucingo: (015) 290 1744
LiTiko leTemisebenti				Ifeksi: (015) 290 1670
Sakaposi X9368
PIETERSBURG
0700


Mpumalanga				
UMcondzisi wesiFundza				Lucingo: (013) 655 8700
LiTiko leTemisebenti				Ifeksi: (013) 690 2622
Sakaposi X7263
WITBANK
1035


Nyakatfo Gauteng
UMcondzisi wesiFundza				Lucingo: (012) 309 5000
LiTiko leTemisebenti				Ifeksi: (012) 323 5449
PO Box 393
Pitoli
0001


Ningizimu Gauteng
UMcondzisi wesiFundza				Lucingo: (011) 497 3000
LiTiko leTemisebenti				Ifeksi: (011) 834 1081
PO Box 4560
JOHANNESBURG
2000

Fuleyistata
UMcondzisi wesiFundza				Lucingo: (051) 505 6200 
LiTiko leTemisebenti				Ifeksi: (051) 447 9353
PO Box 522
BLOEMFONTEIN
9300


Nyakatfo Nshonalanga
UMcondzisi wesiFundza				Lucingo: (018) 384 2033
LiTiko leTemisebenti				Ifeksi: (018) 384 2745
Sakaposi X2040
MMABATHO
2735


KwaZulu-Natali
UMcondzisi wesiFundza				Lucingo: (031) 336 1500
LiTiko leTemisebenti				Ifeksi: (031) 307 6882
PO Box 940
DURBAN
4000


Nyakatfo Kapa
UMcondzisi wesiFundza				Lucingo: (053) 838 1500
LiTiko leTemisebenti				Ifeksi: (053) 832 4798
Sakaposi X5012
KIMBERLEY
8300


Mpumalanga Kapa
UMcondzisi wesiFundza				Lucingo: (043) 701 3000
LiTiko leTemisebenti				Ifeksi: (043) 43 9719
Sakaposi X9005
EAST LONDON
5200



Nshonalanga Kapa
UMcondzisi wesiFundza				Lucingo: (021) 460 5911
LiTiko leTemisebenti				Ifeksi: (021) 465 7318
PO Box 872
CAPE TOWN
8000


Likheli leliHHovisi leliKhulu leluPhiko loluKhulu lweteMphilo nekuVikeleka emsebentini

LiTiko leTemisebenti 			Lucingo: (012) 309 4774
Sakaposi X117				Ifeksi: (012) 309 4382
Pitoli
0001



