LiTiko leteMphilo

LUHLELO LAVELONKHE LEKULAWULA SIFO SESIFUBA
____________________________________________________

SIFO SESIFUBA  (TB)
____________________________________________________


IMINININGWANE YEBASITI
BEKULAPHA



1. 	Yini Sifo seSifuba?
 
I-TB sifo leselaphekako, siyatsatselana, sihlasela nobe ngabe ngutiphi titfo temtimba 
      kodvwa kakhulu emaphaphu.

2. 	Ngabe sitsatselana njani Sifo seSifuba?

Emagciwane e-TB asakateka kalula emakamelweni laminyene lapho kungangeni khona umoya lohlantekile nelilanga.
Sitsatselana ngematfonsi lamancane emoyeni uma umuntfu lone-TB akhwehlela nobe atsimula.
Lomunye umuntfu angangenwa i-TB uma advonsa lamatfonsi nakaphefumula.  

3. Ngutiphi timphawu te-TB?

      Kukhwehlela lesekwengce emaviki lamatsatfu.
Tinhlungu esifubeni.
Kudzinwa nekungabi nemandla kwemtimba.
Kungakhanuki kudla.
Kwehla ngesisindvo semtimba.
Kujuluka ebusuku ngisho nobe kubandza.
Kukhwehlela ingati.

      Umoya lohlantekile ucedza emagciwane e-TB.
      Kushisa kwelilanga kubulala emagciwane e-TB.

4. Kungani labanye bantfu baphatfwa yi-TB kodvwa labanye ingabaphatsi?
Labanye bantfu bangenwa yi-TB kalula kunalabanye ngobe emasotja lavikela umtimba asuke abutsakatsaka.
Loku kwenteka uma imitimba yabo ingenamandla lanele ekulwisa emagciwane e-TB.
Emaphuzu ebungoti e-TB:
* Ebantfu labane-HIV ne-AIDS labanemitimba lengenamandla lanele ekulwisa emagciwane e-TB.
* Ebantfu labanemitimba lebutsakatsaka abanamandla lanele ekulwisa emagciwane.
* Buphuya.
* Kuminyana, tindlu nemakamelo langangenwa kahle ngumoya lohlantekile.
* Kungadli kahle.
* Kubhema.
* Kunatsa kakhulu tjwala.
* Ebantfu labaphetfwe nguletinye tifo njengesifo sashukela.








5. Ngabe i-TB yemaphaphu ibonakala njani?
* Timphawu tesifo.
* Kutfolakala kwemagciwane uma kuhlolwa sikhwehlela e-labhorathri. 	
* Kuhlolwa kwesikhumba lokwentiwa ebantfwaneni.
* Kungahlolwa sifuba nge-X-reyi.






6. Yelashwa njani i-TB? 
Kwelashwa kwe-TB kucala emva kweluhlolo ngekuya kwenchazelo ? kwelashwa kwekucala nobe kwelashwa lokuphindziwe.

7. Kucala njani kwelashwa kwe-TB?
* Kwelashwa kwe-TB kucala emuva kwekutsi dokotela nobe nesi sekacinisekisile kwekutsi lomuntfu uphetfwe yi-TB.
* Nangabe umuntfu aphatseke kakhulu uniketwa imitsi kahlanu ngeliviki, ngeMsombuluko kuze kube nguLesihlanu.
* Emva kwaloko imitsi ye-TB ingasetjentiswa kasihlanu nobe katsatfu ngeliviki.

8. Umuntfu angasebentisa yini imitsi ye-TB ngalokuphephile?

* Kuphephile kutsi labasikati labakhulelwe banatse emaphilisi ekulapha i-TB.
* Labasikati labakhulelwe netigulane letengcile eminyakeni lengu-65 abakafaneli kusebentisa umjovo i-Streptomycin.  
* Bantfwana labangaphasi kweminyaka lengu-8 banganiketwa i-Ethambutol. 
* Nangabe tigulane tisebentisa imitsi ye-TB kufanele titjele nesi emtfolamphilo kuze bakhulumisane ngendlela lencono yekuhlela umndeni.
* Tigulane letisebentisa leminye imitsi kufanele titjele nesi emtfolamphilo.
* Tigulane letiphetfwe nguletinye tifo kufanele tikhulumisane nanesi emtfolamphilo.

9. Ngabe i-HIV  sihlangana njani ne-TB?  

9.1. Kutsatselana kwe-HIV nengoti ye-TB

* I-HIV yandzisa ematfuba ekuhabula ligciwane le-TB. (i-Mycobacterium tuberculosis).
* I-HIV ngiyo leyenta kutsi umuntfu lohabule ligciwane leTB agcine aphetfwe yi-TB.


I-HIV yatiwa kakhulu ngekwandzisa bungoti be-TB


9.2 Imiphumela yekuhabula emagciwane e-TB ne-HIV 

* Umuntfu lone-HIV  usengotini lenkhulu yekuphatfwa yi-TB kunemuntfu longenalo liGciwane leNgculazi.

10. Umsiti wekwelashwa ukugadza njani kwelashwa?

> Ugcina imitsi lebuya emtfolamphilo endzaweni lepholile nalephephile.
> Ugcina likhadi lekwelashwa lesigulane.
> Ubonana nesigulane kahlanu ngeliviki kutsi atewumbona nasinatsa emaphilisi.
> Usebentisa sipunu nelisoso lekubeka emaphilisi, kanye nemanti.
> Ubuka sigulane nasigwinya wonkhe emaphilisi.
> Umsiti nesigulane bavumelana ngendzawo lebalungele bobabili kanye nesikhatsi.
> Usayina likhadi lesigulane njalo-nje sigulane nasinatsa emaphilisi.
> Uthumela sigulane emtfolamphilo nangabe sinenginga yemphilo.

11.	Yini umsebenti wemsiti wekwelahswa kwe-TB?   

> Ubukela sigulane nasigwinya wonkhe emaphilisi.
> Utfumela sigulane emtfolamphilo ngetinyanga letimbili nobe letintsatfu kutsi kuyotsatfwa sikhwehlela.
> Kubalulekile kutsi sigulane sibuyele emtfolamphilo ekupheleni kwekwelashwa lokukhulu kuyohlola sikhwehlela kuze kuntjintjwe imitsi. Kusetjentiswa imitsi lemincane uma sigulane sesincono.
> Utfumela tigulane emtfolamphilo enyangeni yekugcina ngembikwekuphela kwekwelashwa.
> Kubalulekile kutsi tigulane tibuyele emtfolamphilo nasekuphele kwelashwa kwentela kucinisekisa kutsi tilapheke mbamba esifeni se-TB.

12. 	Nguliphi lichaza lelingabanjwa ngumsiti wekwelashwa kwe-TB emphakatsini lahlala 
      kuwo?

> Kubambisana kwemphakatsi ngulesinye setidzingo letinkhulu emsebentini wekulwa ne-TB.
> Ebantfu kumele batjelwe ngengoti lababhekane nayo bona nemindeni yabo.
> Ebantfu kumele batibone ekucaleni  timphawu te-TB bese bafuna lusito lekwelashwa.
> Ebantfu kumele batjelwe ngekubaluleka kwekusebentisa imitsi, baphindze batjelwe nagemiphumela yekungakwenti loko.
> Ebantfu labane-TB kumele bacinisekise kutsi imindeni yabo ihlolelwa i-TB, kutsi uma utfolakala unalesifo welashwe ngendlela lefanele.
> Ebantfwana labaphile kahle labangephasi kweminyaka lesishlanu kumele batfunyelwe emtfolamphilo kuyohlolwa.
> Labadzala bona bangaya emtfolamphilo-nje kuphela nabagula futsi banetimphawu te-TB.

13.	Tiyini tingoti tekutsimaketa kwelashwa?
Sigulane sisebentisa imitsi sikhatsi lesidze, futsi kucedza luhlelo lekwelashelwa i-TB kumatima kandzi kufuna kutimisela.
> Tigulane letiphetfwe yi-TB letingakacedzi kwelashwa kwato tingayitselela labanye bantfu.
> Tigulane letiphetfwe yi-TB letingacedzi kwelashwa kwato tingaphatfwa ngulolunye luhlobo lwe-TB loluyingoti kakhulu lekungusifo lesingagobeli imitsi ye-TB.

14. Ingavikelwa njani i-TB lengagobeli imitsi lebangelwa kungacedzi kwelashelwa 
      i-TB? 
* Tigulane kufanele ticale kwelashwa ngendlela lekungiyo lebekiwe.
* Ebantfu labaphazamisa kwelashwa kwabo kufanele batiwe bese bayalandzelwa.
* Ebantfu labacalako kuphatfwa yi-TB kumele balapheke kwasekucaleni.

15. Nguyiphi imfundziso yekuvikela tifo letitsatselanako telicansi (STD) ne-HIV/AIDS?
> Kungayi ecansini.
> Kwetsembeka.
> Kusetjentiswa kwemakhondomu ngasosonkhe sikhatsi.
> Kuniketa  imininingwane nemfundziso ngetifo telicansi, tingoti tetifo telicansi letingamange tilashwe, tifo telicansi, ne-HIV/AIDS.
> Kufundzisa ngekuhlanteka.
> Kukhutsata indlela lephephile yetelicansi.
> Kufundzisa ngekwelulekwa kwekutitsandzela nge-HIV , kuhlolwa nekutfunyelwa kuyewulashwa.

16. Nguliphi lichaza lelingabanjwa ngumsiti wekwelashwa ekuvikeleni Sifo seSifuba?   
* Yivisise i-TB ubambe lichaza lelikhulu ekuyivikeleni.
* Fundzisa umphakatsi wangakini nge-TB.
* Tfumela ebantfu lebanetimphawu letimbili nobe letinyeti te-TB emtfolamphilo lesedvutane.
* Luleka ebantfu kutsi bavale imilomo yabo nabakhwehlela nobe nabatsimula.
* Tjela ebantfu kutsi umoya lohlantekile utawuhambisa emagciwane e-TB, nciphisa kusakateka kwayo ngekuvula emafasitelo.
* Tjela ebantfu kutsi lilanga lelishisa-ngco libulala emagciwane e-TB.
* Kutsata ebantfu labanatsa imitsi ye-TB kutsi bayinatse bayicedze.
* Tjela ebantfu kutsi i-TB ilapheka uma umuntfu sekalucedze lonkhe luhlelo lekwelashwa.
* Khutsata licansi leliphephile ngekusebentisa emakhondomu kutewuvikela tifo telicansi letitsatselanako ne-HIV/AIDS.
* Tjela ebantfu kutsi bantfwana labasandza kutalwa bajovwe nge-BCG kutewuvikela i-TB.

17. Kutfunyelwa

1. Kutfunyelwa bantfwana labangephasi kweminyaka lesihlanu lebake bahlangana nemuntfu lophetfwe yi-TB.
2. Yani kunesi wasemtfolamphilo nobe ngabe unayiphi inkhinga.

3. Kuya labadzala labanetimphawu te-TB.

4. Tigulane lesetelashwe tinyanga letimbili nobe letintsantfu kufanele tiyewuhlolwa sikhwehlela.

5. Tigulane letisenyangeni yekugcina yekwelwashwa kufanele tiyewuhlolwa sikhwehlela.






Longatsintsana nabo eSifundzeni sakho nge-TB


Sifundza					Inombolo yelucingo

Mphumalanga Kapa				(040) 609 - 3960
Freyistata					(056) 212 - 2271
Gauteng					(011) 355 - 3408
KwaZulu Natal				(033) 395 - 2586
Mpumalanga					(013) 293 - 0520
Nyakatfo-Nshonalanga			(018) 297 - 0962
Nyakatfo Kapa				(053) 830 - 0697
Iprovinsi yaseNyakatfo			(015) 290 - 9124
Nshonalanga Kapa				(021) 483 - 5431

	
Luhlu lwebasebenti elizingeni laVelonkhe


Sikhundla                                        	    	Inombolo yelucingo

UMcondzisi weNTCP			(012) 312 - 0089/0106
KuBika nekuCopha				(012) 312 - 0109
Sikhungo Sekunakekela Tigulane		(012) 312 - 0100
Tinhlelo taseMsebentini			(012) 312 - 0100
KuKhutsatwa					(012) 312 - 0113
KuCeceshwa					(012) 312 - 0101
TaseLabhorathri				(012) 312 - 0108
TekuPhatsa					(012) 312 ? 0108/0107/0093

	

Luhlelo laVelonkhe lekulawula i-TB

Hallmark Building 18th Floor
237 Proes Street		Pitoli 0002
Sakaposi X828		Pitoli 0001
Lucingo (012) 312 ? 0089/312 ? 0107
Ifeksi (012) 326 - 4365



								Aids Helpline
								0800-01-23-22


















