PAGE 1

Litiko leTemphilo kanye letinsita tetenhlalakahle
		
			?Siyanakekela?



HULUMENDE WESIFUNDZA SASEMPUMALANGA



TINTFO KANYE NETIDZINGO LETIHLANGABETANA NEBANTFU LABADZALA EMPUMALANGA



Sifundvo seluphenyo lesentiwe nguMkhandlu weluPhenyo lweteSayensi yeBantfu ngekubambisana neLitiko lweTemphilo kanye netiNsita tetenhlalakahle.


Babitwa ngekutsi ngubomake nabobabe belive letfu, kodvwa esikhatsini lesinyenti abaniketwa lutsandvo kanye ngenhlonipho labafanele kuyitfola.

Ngaletingucuko emphakatsini kanye netincabhayi njenge-HIV ne-AIDS indzima yebantfu labadzala seyaba ngulebaluleke kakhulu ekugcineni umucu wenhlalakahle, buntfu kanye neminotfo yemindeni yetfu.

Bantfu labadzala kumele bangabukwa njengalabangemukeli kahle intfutfuko, kantsi kumele babukwe njengalabadlala indzima lehlahlambile kuyo yonkhe imikhakha yahulumende.

Asibasekeleni futsi sibanikete lenhlonipho labayidzingako kute bente lomsebenti lobalulekile.



PAGE 2

TIDZINGO LETILISHUMI LETISETULU KAKHULU

Lencwajana yetfula tidzingo letilishumi letisetulu kakhulu tebantfu labadzala kanye netincomo talesifundvo.

Tinhlobo Temakhaya lahanjelwe

Emakhaya langu-1001 lanebantfu labaneminyaka lengu-60 nangetulu ahanjelwe;

- Kutfolwe kutsi kunabomake labatsatfu ngendvodza ngayinye ecenjini linye leminyaka kantsi emaphesenti langu-71 (71%) alesibonelo ngebantfu labashonelwe,

-    14% walamakhaya acuketse situkulwane sinye,
- 63% acuketse titukulwane letimbili nobe ngetulu,
- 23% bekumakhaya etitukulwane letinabomkhulu nabogogo kanye nebatukulu kuphela
- 58% webantfu labadzala abakaze batfutse,
- 60% bahlala etindzaweni tendzabuko tasemaphandleni.


PAGE 3

1.Kusita ngekunakekela bantfwana kanye nebatukulu labagulako

- 9% banakekeli bantfu labadzala labagulako.
- 66% banakekela bantfwana kusukela ku-0 kuya ku-18 weminyaka.
-  20% banakekeli bantfwana kusukela ku-0 kuya ku-6 weminyaka.
- 66% bahlangabetane nebumatima kusuka kulobuncane kuye kulobukhulu bekunakekela.
- 96% abatfoli imali yekunakekela.
- Imali yemphesheni yalabadzala isetjentiselwa likhaya lonkhe
- 76% webantfu labadzala babhasobhe makhaya.
- 97% imali yemphesheni isetjentiselwa kutsenga tintfo tasekhaya.

Tincomo:
Bantfu labadzala kumele basekelwa kute kutfutfukiswe kukhula kahle kwebantfwana. Imiklamo kumele yentiwe kute kwesekelwa bantfu labadzala ngekunakekela bantfwana, sibonelo, kubukana nebudlelwane bekuhlangana kwetitukulwane. Batali kumele bagunyatwe ngekweMtsetfo kutsi bakhipha imali yesondlo. Imisebenti yekungenisa imali lengekho lemincane yekwelekelela Imali Yemphesheni Yalabadzala kumele isungulwe.

2. Emakhono ladzinga kufundza, kubhala nekubala

- 79% abakhoni kufundza
- 28% abakhoni kubala imali
- 70% abakhoni kubhala emagama abo
- 84% abakhoni kugcwalisa siliphu sasebhangi nobe saseposini.

Tincomo:
Loluhlobo lwanyalo lwe-ABET kumele lubuyeketwe futsi kumele kutfolwe tindlela letakhako tekwesekela bantfu labadzala lenemakhono ekutfutfukisa latsite.
Emabhange kumele agcugcutelwe kutsi ente tinhlelo tekufundzisa bantfu labadzala ngekusebentisa emabhangi, ema-ATM, njll.
Kwelulekwa ngaphambi kwekutsatsa umhlalaphasi kumele kusungulwe kute kulungiselelwe bantfu labadzala ngekukhatsateka ngekwemoya lokuhlobene nekukhula.


PAGE 4

3. Tindleko Tamasipala Letiphasi naLetingantjintji

- Tinsita tamasipala ngulo lusito lolwabalwa njengalolubi.

Tincomo:
Hulumende kumele ente kutsi tinsita letisisekelo titfolakale emaphandleni.
Bantfu labadzala bakhombise kutimisela kukhokhela uma tinsita tiniketwa ngaso sikhatsi futsi ngemanani lavakalako langantjintji.
Bantfu labadzala labaphetse emakhaya kumele bakhululwe ekukhokheleni emanti kanye negezi.

4. Emanti Nekulahlwa Kwetibi

- 82% basebentisa igezi kukhanyisa.
- Tinsita temithoyi timbi;
	66% basebentisa imithoyi yemigodzi
	7% bete imithoyi kwasahlobo.
- 51% batfola emanti eliphayiphi emabaleni abo.

Tincomo:
Bonkhe baphakeli betinsita kumele babelane imitfombolusito kanye nemitamo yekwentancono kuhlela kanye nekufinyelela kutinsita.

5. Kuphocelela Lisiko Lekuhlonipha
 - 72% bacabanga kutsi bantfu labadzala bakhonjiswa kungahlonishwa kahle kufana nalesikhatsi babancane.
- Abaniketwa sikhatsi lesanele sekubalalela.
- Bashayeli bematekisi labancane kanye nebaphakeli betinsita babonwa njengebantfu labahluphako.

Tincomo:
Bantfu labadzala kumele babukwe njengebahlanganyeli labahlahlambile, kunebahlomuli nje kuphela.
Iminkhankaso kumele yentiwe etikolweni, emsakatweni futsi ikakhulukati nebaphakeli betinsita kute kutfutfukiswe kuhlonishwa kwebantfu labadzala.
Ngenca yemincele yetemasiko kanye nelulwimi phakatsi kwebaphakeli belusito kanye nebantfu labadzala (emakhasimende), batoligi kumele baniketwe (kwesikhashana).
Kumele kugcugcutelwe bafundzi labamnyama kutsi bafundze njengabocwepheshe bekuyiselwa kwesimilo.
Kumele kugcugcutelwe bocwepheshwe labamhlophe kutsi bafundze tilwimi tendzabuko kanye nemasiko.


PAGE 5

6. Tindlu

-? 250 bakhombise kutsi badzinga tindlu kantsi 24% babo batitfolile.
- Kuphakelwa kwetindlu bekungulokunye kwetinsita letisezingeni leliphasi.
? 120 badzinga lunakekelo lwemphakatsi nobe lwetikhungo kantsi ngulabangu-15 labalutfolako.

Tincomo:
Kuphenya lunakekelo lwetikhungo lolunye, sibonelo, kuhlala endlini ngelicembu.


7. Tindzawo letiphephile kudze nemakhaya abo
   
    Bantfu labadzala bafuna kuhlala nemindeni yabo, kodvwa badzinga ?Indzawo yekutiva baphephile, babe nendzawo yekubeka tintfo tabo futsi bakhone kuphuma etindlini tabo.?

8. Intilasipoti
-? 520 basikhombisile sidzingo sentilasipoti kantsi 91% wabo bayayitfola.
- 4% kuphela bakhombisile kutsi tinsita tentilasipoti timbi nobe timbi kakhulu. Emacembu labeke liso abale loku njengekwedzelela, kuphatsa kabi kanye nekuhlukunyetwa ngebashayeli bematekisi.
- Tinsita letisezingeni leliphasi ngaphandle kwemigwaco lemikhulu.
- Bantfu labadzala labahlala emikhukhwini yasemadolobheni bakhokhela kakhulu intilasipoti etinsiteni letifana nemitfolamphilo kanye nekuya empheshenini; 27% bakhokhi R11 kuya ku-R15
27% bakhokhi R15+

Tincomo:
Intilasipoti leyesekelwe ngetetimali kumele iniketwe ngemalanga emphesheni ikakhulukati kubantfu labasuka emikhukhwini yasemadolobheni kanye nasemapulasini.

9. Kuphepha

- Bantfu labadzala bativa basengotini, ikakhulukati ngemalanga emphesheni.
- 26% bativa baphephile kancane nobe bangakaphephi kwasahlobo kubomakhelwane babo.
- Bakhombise kwesaba bantfwana babo.
- Abawatsembi emaphoyisa.

Kutiva lokunjena kubangelwa buphuya, kweswelakala kwemsebenti kanye nekungabikho kwenhlonipho.

Tincomo:
Tonkhe tisebenti temkhakha wahulumende kanye nemaphoyisa kumele bacashelwe.

10. Tinsita tetenhlalakahle

- ? bakhombise kutsi bayatifuna tiNsita teteNhlalakahle kantsi 32% kuphela bayatitfola.
- ? 47% balinganise lizinga letinsita tetenhlalakahle njengaletimbi.
- ? 860 bakhombise kutsi badzinga kuCinisekiswa kweteNhlalakahle kantsi 91% bayakutfola.
- 90% balinganise lizinga letiNsita lekuCinisekiswa kweteNhlalakahle njengalelinhle.
- Embutweni lokwehlukile 84% balinganisa tinsita temphesheni ngelusito loluhle kakhulu lolutfolwa ngebantfu labadzala. 

  Tincomo:
Emaklabhu emalantji (Luncheon Clubs) kumele aciniswe futsi Engetwe. Emashumi lasitfupha (60) ayesekelwa ngetimali kwanyalo kantsi langu-7 aseluhlwini lwekulindza.



Lona ngumbhalo lofinyetiwe wembiko lophelele logcwalisa inhloso yekwatisa bonkhe babambimsuka ngemiphumela yeluphenyo. Kubalulekile kutsi siyibukisise lemiphumela uma ngabe kuhlelwa.
Tidzingo tebantfu labadzala tingumtfwalo wabo bonkhe bantfu.
Phatsa bantfu labadzala ngesitfunti nangenhlonipho lebafanele.


Uma ufuna lwati lolwengetiwe tsintsa
Litiko leTemphilo neteteNhlalakahle
Sakaposi X 11213
Nasipoti
1200

Uma ufuna umniningwane lowengetiwe ngeluphenyo tsintsa
Lucingo: 013 766 3053

Uma ufuna umniningwane lowengetiwe ngeluHlelo lweBantfu labaDzala
Lucingo: 013 766 3185 
