

  Kuvakalisa luvo lwakho
   Libhukulwati 
   lemaKomidi emaWadi 
   



        Havin 
       Kuvakalisa  luvo lwakho
       
       Libhukulwati lemaKomidi emaWadi

Idplg neGTZ yeNingizimu Afrika 
Ingongoni 2005

Imininingwane yekutsintsana nalabangatsintfwa

Xoliswa Sibeko, umphatsi loyinhloko: kutiBandzakanya kweMphakatsi nekuNikwa eMandla ( xoliswa@dplg.gov.za; 012 334 0600

Ben Cele, umphatsi lomkhulu: kutiBandzakanya kweMphakatsi nekuNikwa eMandla (benc@dplg.gov.za; 012 334 0600)

Hajo Junge, GTZ Umeluleki: beNgameli baseKhaya
(hajo.junge@ gtz.de; 012 423 5900)
Kubonga 

Lelibhukulwati lingumphumela wetinhlelo nemisebenti leminyenti leyentelwe Litiko laboHulumende betiSifundza nebaseKhaya (dplg), beNgameli baseKhaya beluBanjiswano lwe-Australia neNingizimu Afrika (Australia South Africa Local Governance partnership ( ASALGP) ), kanye neMphatseli yeLubanjiswano kuteMsebenti (German Agency for Technical Cooperation(GTZ) ) lehlose kutfutfukisa kutibandzakanya kwentsandvo yelinyenti nekwengamela kubomasipalati baseNingizimu Afrika.   

Masipalati waseKhaya, (Matijabeng Local Municipality) nemawadi emakomidi langaphansi kwakhe anikete lwati netifundvo letibaluleke kakhulu 
kuleLibhukulwati, lelakhelwe etikwato.  Umeluleki wase-Australia, Nks Pauline Peel, usebente abambisene neSikhulu lesingumChumanisi salomasipalati wemphakatsi, uMnu George Moahloli, naSomlomo waloMasipalati, uMnu TV Matsepe, emaviki langu-10 kute atfole kutsi ngutiphi tintfo letingatfutfukisa kutibandzakanya kwemphakatsi ngekusebentisa emakomidi emawadi.  Emalunga emakomidi atibandzakanyile kulokucuketfwe nekuhlelwa kwaleLibhukulwati.

Sitsandza futsi kubonga neluHlelo lwekuCinisa kweNgamela kwaseKhaya lwemaGTZ ekwenteni leLibhukulwati libe yimphumelelo.    




       
       
       
       
       
       
       
       
       
       




       INdvuna yaboHulumende betiFundza nebasemaKhaya


Setfulo 

Ngesikhatsi singenisa inchubo lensha yabohulumende basemakhaya nga-2000, sakubeka kahle loku njengeluhlangotsi  lwahulumende lolubekeke kahle kakhulu ekuniketeni inchazelo lebonakalako nalenguyonayona esisekelweni sekutinikela kutembusave, lokukutsi Bantfu BataweNgamela.  Ekucabangeni kwetfu  ngabohulumende basemakhaya,sababeka ezingeni lelisetulu lelicopha umlandvo  kutekubukana netinselele tavelonkhe letibalulekile letifanana nekungacashwa, kuma ndzawonye kwetintfo nebuphuya.
Lamawadi emaKomidi amasipalati lamancane latsandza kwakhiwa adlala indzima lebaluleke kakhulu ekuzuzeni loku lokubaliwe ngetulu. Njengetimiso letimelele umphakatsi netakhamiti, adzinga kwatisa bomasipalati ngetifiso, lokunemandla ekwenteka netinkinga tebantfu.   Afanele futsi akhe libhuloho ngekwenta kubekhona kuchumana lokufanele emkhatsini wemkhandlu netakhamiti.   Umtsetfo wePhalamende wabohulumende basemakhaya wenta kusungulwe emakomidi emawadi latawusebenta njengemucu (intsambo) letawuhambisa  inchubo yahulumende wetfu esiveni/emphakatsini.  Emakomidi emawadi anendzima lebalulekile lekumele ayidlale ekutibandzakanyeni ngalokunemdlandla nekubona tinchubo letiyinhlitiyo (insika) yamasipala, njengeluHlelo 
lwekuTfutfukisa loluHlanganisiwe, kwabiwa kwetimali tabomasipala nenchubo yekuphatsa kusebenta kwabomasipala. Ngaphandle kwawo, inchubo yetfu yahulumende wembuso welinyenti angeke kushiwo kutsi umiselwe kubantfu. 
Emakomidi emawadi asasungulwe emawadini langetulu kwemaphesenti langu-80. lamakomidi alamawadi ayehlukana ngemandla ekusebenta. Ngekunaka indlela lasebenta ngayo lamakomidi alamawadi kanye nemsebenti wekutfola kusimama kwalamakomidi lasele, sitawube senabisela  tinzunzo tekuba sakhamuti ebantfwini betfu labanyenti
Lelibhukulwati-ke liniketa emacebo lamahle, imibono lephatsekako nemikhombandlela yekusebentisa emakomidi emawadi. Imiphakatsi itawukhona kutibandzakanya kakhulu ekutsatfweni kwetincumo temiKhandlu uma ngabe lamakomidi atawusebenta kahle ngalokuyimphumelelo. 
Lihhovisi leNdvuna yeLitiko laboHulumende betiFundza nebasemaKhaya  batsandza kubonga kwesekwa  bengameli baseKhaya beluBanjiswano lwe-Australia neNingizimu Afrika (Australia South Africa Local Governance partnership ( ASALGP) ), kanye neMphatseli yeLubanjiswano kuteMsebenti (German Agency for Technical Cooperation(GTZ)  ekwenteni leLibhukulwati lelinemsebenti futsi lelidzingeka kakhulu libe yimphumelelo. 



Vakalisa Luvo Lwakho 
		Libhukulwati lwemaKomidi emaWadi 






















Lokucuketfwe

Singeniso ...............................................................................................1

Sehluko 1 ? Tinyatselo tekulungela kucala kusebenta  ..........................................................3

Sinyatselo 1 Tfola imitsetfo nemikhombandlela lefanele .......................... 4
Sinyatselo 2 Visisa umsebenti wemakomidi emawadi ................................ 5
Sinyaselo  3 Visisa umsebenti welikhansela lemawadi ................................. 6
Sinyatselo    4 Visisa umsebenti welikhansela lelitgole sikhundla ngekuya 
                        kwelinani emavoti lasetulu elicembu lalo letembusave  
                    (leliyi-PR)......................................................................... 7
Sinyatselo 5 Visisa umsebenti wemalunga elikomidi lewadi ................. 8
Sinyatselo 6 Khetsa emalunga elikomidi eliwadi ................................ 10
Sinyatselo   7        Kuceceshwa nekufundziswa umsebenti ?  
                         emakhansela....................................................... 13
Sinyatselo 8 kulungiselela umhlangano wekucala welikomidi leliwadi ? emacebo elikhansela leliwadi ................................................... 14
Sinyatselo 9 Umhlangano wekucala welikomidi leliwadi ............................................ 17

Sehluko 2 ? Emacebo lamahle ekusita emakomidi emawadi asebente ngemphumelelo .....19
Sinyatselo 10 Umsebenti wababhalane ........................................................ 20
Sinyatselo 11 Kubamba umhlangano ............................................................... 21
Sinyatselo  12  Kuhola umhlangano, emacebo emgcinisihlalo .............................. 22
Sinyatselo 13 Tindlela tekubika temakomidi emawadi ........................... 23
Sinyatselo 14 Kwakha iphrofayli yeliwadi...................................................... 25
Sinyatselo    15      Kuhlela luhlelo lwekusebenta lwemnyaka lwekomidi yeliwadi lakho ..... 28

Sehluko 3 - Masipalati: angawasita kanjani emakomidi emawadi ......31

Sinyatselo 16 Lusito luni masipalati laluniketa emakomidi emawadi?...... 32
Sinyatselo   17  Luyini loluHlelo lwekuTfutfukisa loluHlanganisiwe?............................... 33
Sinyatselo      18    Umcombelelo Timali weMnyaka ............................................................... 33
Sinyatselo 19 Indlela yekuPhatsa kuSebenta .......................................... 34
Sinyatselo  20 Kutsintsana naMasipala ................................................................ 34
Sinyatselo 21 Imiklamo yamasipalati nalakuphembako ............................................ 34 


Vakalisa Luvo Lwakho
		Libhukulwati lemaKomidi emaWadi 

Sehluko 4 ? Emathebula lalusito longasetjentiswa ...........................................35


Emaminitsi emHlangano............................................................................  36

Irejista yekubhalisa labebakhona emHlanganweni weliWadi nobe umHlangano weliKhetselo.....................  37

 Luhlelo lwekuSebenta lwaMasipalati  .....................................................................  38

 Iphothifolyo yekuPhakelwa kwemiSebenti  ....................................................  39

 Satiso semHlangano weliKomidi leliWadi ....................................................  39

 Lifomu lekukhetsa ? kukhetfwa kweliKomidi leliWadi  .................................  40

 Luhlu lwemininingwane yekutsintsana yemalunga eliKomidi leliWadi ..............................................  41

 Imiphumela yelukhetfo lweKomidi yeliWadi  .......................................................  42



Singeniso


?Sifanele sibambisane ngandlelanye etintfweni ngco letinyenti letifanana nekutfutfukisa indlela yekwetfulwa kwetinsita nekucinisa bohulumende basekhaya, lokufaka ekhatsi 
emaKomidi emaWadi. Emakomidi, la emalunga awo kubasebenti labetayelekile, enta umsebenti lobalulekile ekucinisekiseni luchumano lolufanele emkhatsini webantfu netikhungo tetfu tahulumende.?1 
?Lokubaluleke kakhulu macondzana naloku kutawuba sidzingo sekwenta siciniseko kutsi emaKomidi emaWadi abohulumende basekhaya ayahlangana njalo nje futsi asebenta njengekumiswa kwawo.?2 



Emasu lalusito !	Lelibhukulwati liniketa emasu lalusito, imibono lephatsekako nemikhombandlela yekulawula emakomidi emawadi.  Imiphakatsi itawukwati kutibandzakanya kakhulu ekutsatfweni kwetincumo temikhandlu uma ngabe emakomidi atawusebenta kahle kakhulu.  Ngako-ke leLibhukulwati litawugcina lente imiphakatsi itibandzakanye ngemandla, kakhulu kunakucala etincumeni letitsatfwa yimikhandlu nabomasipalati.  Lelibhukulwati lentelwe kusita  emakhanselela nemakomidi emawadi  ngeluchungechunge lwetinyatselo lafanele atitsatse atisebentise uma asebenta emakomidini emawadi awo.   



Inkhulumo yaMengameli Thabo Mbeki, uma kuvulwa umHlangano wesitsatfu weliKomidi leCOSATU, (COSATU Central Committee Meeting), e-Ekurhuleni, mhlaka-15 iNgci, 2005. 
2 Inkhulumo yemengameli Thabo Mbeki, yebhajethi yeliHhovisi lemengameli, umKhandlu waVelonkhe,  eKapa-23 
3 iNhlaba-2004. 


Kuvakalisa luvo lwakho
		Libhukulwati lemaKomidi emaWadi 

Lelibhukulwati lentelwe emakhansela nemalunga emakomidi emawadi, kubaniketa luchungechunge lwetinyatselo  labafanele batitsatse uma basebenta emakomidini emawadi abo.
Emakomidi emawadi ayindlela lejabulisako yekuzuza yinye yetinhloso tahulumende wasekhaya lotfutfukisako lekukhulunywe ngaye kuMtsetfosisekelo weRiphabhuliki yeNingizimu Afrika-1996: 
?kukhutsata kutibandzakanya kwemiphakatsi netinhlangano temiphakatsi etindzabeni tabohulumende basekhaya.? 
Lelibhukulwati lifanele lifundvwe ngekuhambisana netimfuno temtsetfo letifanele,  imiKhombandlela yaVelonkhe yekuSungulwa nekuSebenta kwemaKomidi emaWadi aboMasipalati-2005 kanye neLibhuku lemiTfombolwati lemaKomidi emaWadi aVelonkhe  (dplg ne GTZ 2005). 



Secwayiso: Uyacelwa kutsi ngaso sonkhe sikhatsi uma usebentisa imibono nemacebo lakulelibhukulwati  ubocabangela tintfo tangempela letenteka kumasipalati nasewadini lakho. Leminye yalemibono lechaziwe ingadzinga kuchibiyelwa futsi/nobe ilungiswe kute ifanele simo samasipalati neliwadi lakho.





	

Tinyatselo tekulungela kucala kusebenta
Sehluko 1

Libhukulwati lemaKomidi emaWadi 





Sinyatselo 1: Tfola imitsetfo nemikhombandlela 
     lefanele 
Nalu luhlu lwetincenye letibaluleke kakhulu temtsetfo wasePhalamende lewudzinga kutivisisa kute wati loko lokufanele ukwente njengelilunga lekomidi yeliwadi. Lemitsetfo nemikhombandlela itawuphindze ikusite ekuvisiseni tinhlobo tetintfo emakomidi emawadi langatenta kusita imiphakatsi nemikhandlu yawo . 





Kute ukhone kubona kutsi ngutiphi tincenye lese utifundzile, sebentisa lamabhokisana kute utihlobise ukhombise kutsi sewutifundzile.

* UMtsetfosisekelo weRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika-1996- Sehluko 7 Sigaba-152 ? Tinhloso tahulumende wasekhaya. Lencenye itakutjela ngetinhloso tahulumende wasekhaya
* Hulumende waseKhaya: uMtsetfo weTimiso taMasipala wanga-1998
- Tehluko-73 na-74.  Lapha   utawutfola timiso nemitsetfo ngekusungulwa kwemakomidi emawadi
* Hulumende waseKhaya: uMtsetfo wetiNchubo taMasipala wanga-2000
Lencenye yemtsetfo wasePhalamende ikutjela ngeluhlobo lwematfuba ekutibandzakanya imiphakatsi  lengawalindzela kubomasipalati.
 
*   Imikhombandlela yaVelonkhe yekuSungulwa nekuSebenta kwemaKomidi 
emaWadi aMasipalati-2005.  Loku kwentelwa kuniketa imininingwane lebanti ngekumisa nekusebenta kwemakodi emawadi
* Tijubo letakhishwa nguMasipalati wakho kungenisa lenchubo yemakomidi emawadi. Loku kutawuphakamisa kutinikela kwamasipalati wakho kulenchubo yemakomidi emawadi.
* Inchubomgomo yekutiBandzakanya kweMphakatsi  yaMasipalati wakho ( uma anayo).
Lomgomo utakusita kanye nemphakatsi wakho nati kutsi ningachumana kanjani namasipalati wenu macondzana netindzaba letibalulekile letinitsintsako.    




Sehluko 1
		Tinyatselo tekulungela kucala kusebenta




Emacebo lalusito !	Lihhovisi laSomlomo kumasipalati wakho lingakunika yonkhe imitsetfo yasePhalamende netinkhombandlela letifanele. 
	Uma sewuyitfolile lemiculu ngamunye, ungayengeta kulelibhukulwati.  

Sinyatselo 2: Visisa umsebenti wekomidi yeliwadi 
UMtsetfo weTimiso taHulumende waseKhaya wanga-1998 utsi: 
?umgomo wekomidi yeliwadi 
kufutfukisa kutibandzakanya kwentsandvo 
yelinyenti kuhulumende wasekhaya.? 


Emakomidi emawadi angulenye yetindlela longavakalisa ngayo luvo lwakho ekutsatfweni kwetincumo tahulumende. 
Ngalokuvakala melula, emakomidi emawadi akhiwe ngemalunga lakhetsiwe eliwadi lelitsite kute: 
1. 1. 	aphakamise tindzaba letivusa  lunako ngeliwadi lasekhaya kukhansela 
        leliwadi 
 2. 	avakalise luvo ekutsatfweni kwetincumo, ekuhleleni nakumiklamo leyentiwa 
     	ngumkhandlu nobe masipalati letsintsa liwadi. 


Likhansela leliwadi lingusihlalo wekomidi yeliwadi, ngalokunjalo-ke lililunga lekomidi lelibaluleke kakhulu. Likhansela lelitfole situlo ngekuya kwelinani lelisetulu lemavoti latfolwewe licembu lembusave lalo(lelikhansela)  liniketwa ngumkhandlu umtfwalo wekusita likhansela leliwadi ewadini. 

Libhukulwati lemaKomidi emaWadi 

Emakomidi emawadi 
* akhulisa lizinga lekutibandzakanya kwebahlali bendzawo ekutsatfweni kwetincumo tamasipalati, njengobe abachumanisi ngco nalabayingcayizivela bemkhandlu.
*  abameleli beliwadi lendzawo, futsi akahambelani netembusave 
* afanele atibandzakanye, etindzabeni letifanana neNchubo yeluHlelo lwekuTfutfukisa loluHlanganisiwe, kuphatfwa kwekusebenta kwamasipalati, ibhajethi yemnyaka, imiklamo yemkhandlu naleminye imisebenti lebalulekile naletinye tinhlelo futsi njengobe tonkhe letintfo titsintsa bantfu bendzawo
* angabona futsi asungule imiklamo lengatfutfukisa timphilo tebantfu emawadini 
* angasita likhansela ekusombululeni kungcubutana, ngekuniketa lwati ngekusebenta kwabomasipalati
* angalandzelela kusebenta kwabomasipalati futsi aphakamise tindzaba letivusa lunako kuleliwadi lendzawo
* angasita ngemikhankhaso yekucaphelisa umphakatsi, sibonelo kungcola, emanti nekuhambisa kungcola, kukhokhelwa kwetinhlawulo, njengobe emalunga ayayati imiphakatsi yawo yendzawo netindzingo tayo futsi. 
        
Sinyatselo 3: Visisa umsebenti welikhansela leliwadi 
Khumbula kutsi likhansela leliwadi lifanele lisimamise lokulindzelwe liwadi lalo nelicembu lalo letimbusave. Loku kwenta kube ngumsebenti loyincangancanga. Kubalulekile kutsi ukuvisise loku, futsi ucaciseleke ngemsebenti welikhansela kute ube nendlela lengu go yekuvakalisa luvo lwakho kulelikomidi. Uma ngabe umsebenti welikhansela leliwadi uyakucacela, utawugwema kuncintisana nekungcubutana naloyo muntfu  ngalokungenasidzingo. 

Sehluko 1
	Tinyatselo tekulungela kucala kusebenta

Likhansela leliwadi 

* lingusihlalo wekomidi yeliwadi
* linemtfwalo wekubita umhlangano webantfu balo (liwadi/umphakatsi longaphansi kwalo) kutewukhetfwa emalunga elikomidi leliwadi
* linemtfwalo wekwenta siciniseko sekutsi ishejuli yemhlangano ilungisiwe, lokufaka ekhatsi: imihlangano yelikomidi leliwadi, imihlangano yebantfu balo nemihlangano yelikhetselo
* lisebenta ekomidini yeliwadi kute lente siciniseko sekutsi kuneluhlelo lwemnyaka lwemihlangano
* linemtfwalo  wekwenta siciniseko sekutsi likomidi leliwadi lenta loku lokulindzelwe ngumasipalati kutsi likwente macondzana netindlela tekubika 
* linemtfwalo wekuphendvulana nemibuto nekubukana netikhalo ewadini
* linemtfwalo wekusombulula kungcubutana nekwendlulisela embili kumasipalati leto tinkinga nobe kungcubutana lokungakasombululeki 
* lifanele litimbandzakanye ngalokuphelele kuyo yonkhe imisebenti yemphakatsi lengenelwa likomidi leliwadi
* linemtfwalo wekutjela likhansela leliyi-PR ngemisebenti nemashejuli emihlangano.

Sinyatselo 4: Visisa umsebenti welikhansela leliyi-PR)
Likhansela leliyi-PR linikwa liwadi futsi lisita likhansela laleliwadi nobe-ke likomidi laleliwadi.   Lelikhanslela lelyi-PR libukana nemibuto netikhalo ngekubonisana nelikhanslela laleliwadi.  


Likhanslela leliyi-PR
* lifanele lingenele imihlangano yemakomidi emawadi, umphakatsi weliwadi lalo nemihlangano yelikhetselo
* lingasita ekusombululeni kungcubutana futsi lente tiphakamiso tekwendlulisela embili
* lingasita ekuchubeni imiklamo njenga lokuncunyiwe
* lingasita likhansela leliwadi, kepha alitsatsi sikhundla salelikhansela.


?Imibuto levamise kubutwa:
Umbuto: Ingabe likhansela leliwadi lingalibeka likhansela leliyi-PR libe nguSihlalo 
  	 uma likhansela leliwadi lingekho? 
Imphendvulo: Yebo- likhansela leliwadi lingalicela likhansela leliyi-PR, 
ngekulibhalela incwadzi, kutsi libe ngusihlalo wemhlangano uma lona lingekho.  Kute kuvunyelwa lokuhlelekile kwelisekela lasihlalo ngaphansi kwalomtsetfo.   


Sinyatselo 5: 	Visisa umsebenti wemalunga elikomidi leliwadi
Emalunga elikomidi leliwadi akhetfwa liwadi lawo kute amelele imibono yebantfu bawo. Benta umsebenti lobalulekile ngekhatsi emphakatsini. 

Umsebenti wemalunga:
* kweluleka likhansela leliwadi ekuboneni tidzingo netindzaba letihlupha liwadi, nekubika loku kumkhandlu
* kusebenta ngalokunemdlandla ekomidini leliwadi futsi nekwemukela imitfwalo njengekuphatsa iphothifoliyo nobe ludzaba lolubalulekile (lolutsintsa umphakatsi/liwadi)
* kusita likhansela atjele umphakatsi ngemalungelo awo nemsebenti lewufanele uwente njengelicembu lelibumbene futsi bakhulume ngelivi linye
* kusita likhansela ngekukhonona netikhalo  temphakatsi
* kwenta imisebeti lesemtsetfweni ngekhatsi kwelikomidi, sibonelo, mabhalane
* kukhombisa buholi ekucaleni imiklamo letawutfutfukisa timphilo tebantfu ewadini
* kwenta iphrofayili (imininingwane yeliwadi) kute kutsi lelikomidi lati kabanti ngaleliwadi (Bona Sinyatselo 13)
* kusita likhansela leliwadi libonisane nemphakatsi lonelivi eludzabeni lolutsite, futsi basebente nalababambisene nabo emphakatsini kute umsebenti welikomidi leliwadi ube yimphumelelo
* kutibandzakanya emicimbini yemphakatsi sibonelo, emingcwabeni nemisebenti yemasiko.  Loku kubaluleke kakhulu ngobe kukhombisa kutsi unendzaba nemphakatsi futsi uyativisisa tindzaba tawo.  



Question: 
Are ward committees the only way for the community to have a say in council decision-making? 
Answer: 
No. There will also be other opportunities e.g. public hearings about various matters, like the annual budget. Ward committees should ensure that the residents of their ward are aware of these 

opportunities as well. 
Question: 
Can ward committees be involved in activities such as handling of queries and complaints, or disputes within the community? 
Answer: 
Yes. Ward committees can play an important role in helping the ward councillor in resolve disputes, or answering questions, as ward committee members often have in-depth understanding of complex community issues. 


Imibuto levamise kubutwa 
Umbuto:	Ingabe ayaceceshwa yini emalunga nemakhansela emakomidi emawadi?
Imphendvulo: 	Yebo. Masipalati wakho ufanele awaceceshe onkhe 
emalunga elikomidi leliwadi ngenchubo yeliwadi, lokufaka ekhatsi likhono lebubhalene, kubhala umbiko, buholi, kusebenta kwamasipalati nebhajethi.
Umbuto:	Ingabe emakomidi emawadi afanele abe nekutiphendvulela yini emacenjini etepolitiki? 
Imphendvulo:	Cha. Emakomidi emawadi atimele odvwana, akahlangani nemacembu etepolitiki.  Loko ngumtsetfo. Emakomidi emaWadi entelwe kumelela tincenye temiphakatsi wakho letehlukanisiwe, hhayi nje licembu linye letepolitiki.
Umbuto:	Ingabe tincumo letitswatfwa ngemakomidi emawadi tiyawubophelela yini umKhandlu?
Imphendvulo:	Cha! tincumo letitsatfwa ngemakomidi emawadi atiwubopheleli ngalokusemtsetfweni umkhandlu namasipalati.  Nobe kunjalo, ngenca yekunitikela ekusebenteleni umphakatsi, imibono yemakomidi emawadi itawubukwa ngeliso lelibukhali.
Umbuto:	Ingabe emalunga emakomidi emawadi ayakhokhelwa yini kwenta umsebenti wawo?
Imphendvulo:	Cha. Emalunga emakomidi akakhokhelwa kwenta umsebenti wawo kepha tindleko leticatsa langene kuto tifanele tikhokhelwe, sibonelo; titfutsi nekudla .
Umbuto:	Ingabe emakomidi emawadi angatihambela ngco, matfupha aye kumasipalati ayovakalisa lokuwahluphako?
Imphendvulo:	Cha. Tindzaba letiphakanyiswa ngemakomidi tihanjiswa likhansela lelitawubese litetfula ehhovisi laSomlomo.
Umbuto:	Kutawentekani uma ngabe likhansela alilatisi lihhovisi laSomlomo loko likomidi lelifuna kwatiwe nguSomlomo? 
Imphendvulo:	Enkingeni lenjena-ke likomidi lingancuma kuyewukhuluma matfupha nelihhovisi laSolomlomo mancondzana nekweswela lusito lwelikhansela.  Somlomo-ke utawubese ukhuluma nelikhansela leliwadi ngaloludzaba futsi ente siciniseko sekutsi lelikhansela liyawuvisisa umsebenti walo wekwatisa Somlomo futsi liphakamele tindzaba/tidzingo telikomidi leliwadi.
Umbuto:	Ingabe emakomidi emawadi ngiyo kuphela indlela imiphakatsi lingavakalisa luvo lwayo etincumeni letitsatfwa ngumkhandlu?
Imphendvulo:	Cha. Kutawubakhona nalamanye ematfuba, sibonelo; imihlangano lemikhulu yemphakatsi lemacondzana netindzaba letinyenti, njengebhajethi yemnyaka.  Emakomidi emawadi afanele ente siciniseko sekutsi bahlali bemawadi abo bayati ngalamatfuba futsi.
Umbuto:	Emakomdi emawadi angatibandzakanya yini emisebentini lefanana nekubukana nekukhonona netikhalo, nobe kungcubutana ngekhatsi emphakatsini?
Imphendvulo:	Yebo. Emakomidi emawadi angenta umsebenti lomkhulu ekusiteni likhansela leliwadi lisombulule kungcubutana, nobe kuphendvula imibuto, njengobe emakomidi emawadi avamise kubanekuvisisa lokujulile kwetindzaba temphakatsi letiyincangancanga.     

Sinyatselo 6: Khetsa emalunga elikomidi leliwadi 
Kokubili lihhovisi laSomlomo nelikhansela badlala indzima lapha. Kungumtfwalo welikhansela leliwadi kubita umhlangano wekukhetsa emalunga elikomidi leliwadi. Lomhlangano ubitwa ngekutsi  ?ngumhlangano wemphakatsi weliwadi. Lihhovisi 
laSomlomo litawuchuba lolukhetfo kwenta siciniseko sekutsi lutimele. 
Emakomidi emaWadi angaba ngemalunga lalishumi. Nati tintfo letifanele utente uma ulungisela kukhetfwa kwemalunga elikomidi leliwadi. 

Secwayiso: ngembi kwekuchubeka nekubita umhlango wekukhetsa emalunga emakomidi eliwadi, uyacelwa kutsi ufundze uMtsetfo waHulumende waseKhaya: tiMiso 
taMasipalati wanga-1998 (Local Government: Municipal Structure Act, 1998) kanye 
nemKhombandlela waVelonkhe wemaKomidi emaWadi wanga-2005 (National Guidelines on Ward Committee, 2005) njengobe yomibili lemiculu ikhuluma ngalokunyenti macondzana nekuchutjwa kwelukhetfo.  Libhuku lelingumTfombolusito laVelonkhe lemaKomidi emaWadi (The National Ward Committee Resource book ( dplg ne-GTZ 2005) nalo litawukunika imibono lelusito macondzana nenchubo yelukhetfo.  

			liwadi
		umhlangano wemphakatsi weliwadi  
			lusuku
			indzawo 
			
inchubo yekukhetsa				

libhokisi lemaphepha ekuvota

Likhansela lelwadi lifanele

* Lisebentisane nelihhovisi laSomlomo kukhetsa lusuku lolufanele lwekubamba umhlangano wekukhetsa emalunga elikomidi leliwadi
* Likhetse lusu, sikhatsi nendzawo  yekubambela umhlangano weliwadi
* Lente siciniseko sekutsi emalunga emphakatsi atawufika kuleyo ndzawo yekubambela umhlangano sibonelo, kungaba nesidzingo sekulungisela lamanye emalunga emphakatsi kwekuwatfutsa.  Nobe-ke kulungiswe indzawo lesedvute nelinyenti lemphakatsi weliwadi.  Futsi ucabangele labo bantfu labagulako nobe labakhubatekile; ngabe bonkhe bantfu bayafinyelela lapho kutawubanjelwa khona lomhlangano?
* Lente siciniseko sekutsi titulo tekuhlala kulomhlangano tilungisiwe, ikakhulu tebantfu labadzala
* Latise wonkhe umuntfu ( bonkhe labo labakulelo wadi) ngelusuku, sikhatsi, indzawo nenhloso yekubamba lomhlangano: licabange ngekubeka tatiso emitapeni yetincwadzi, emitfolamphilo nasetikolwemi, kufaka satiso ephephandzabeni lemphakatsi, nekusebentisa tinsita temphakatsi tekumemetela emsakatweni wemoya wemphakatsi.  Lihhovisi laSomlomo lifanele likhokhele tindleko tekukhangisa 
* Lente siciniseko sekutsi liyatetayeta ngenchubo yalolukhetfo  lihhovisi laSomlomo litawuchuba lolukhetfo kepha likhansela leliwadi nemalunga elikomidi afanele ayati lenchubo
* Lilungise kube khona lotawutoliga uma kunesidzingo.














Manje selitfuba lelihhovisi laSomlomo, kwenta loku lokulandzelako

* Kwenta siciniseko sekutsi kunerejista/libhuku lekubhalisa, emhlanganweni weliwadi nekutsi futsi lisayinwe kute kukhoneke kuhlola lenchubo yelukhetfo
* Lichaze imisebenti nemitfwalo yemakomidi emawadi nemalunga awo, kulomhlangano
* Kuchaza inchubo yelukhetfo kulabo labalungenelako.  


Imibuto levamise kubutwa :
Umbuto:	Ingabe tikhona yini tinchubo letimisiwe tekugcwalisa tikhala temsebenti ekomidini leliwadi?
Imphendvulo:	Yebo. Letinchubo tiyehlukana ngekuya kweluhlobo lwesikhala semsebenti.  Umculu, Umkhombandlela wemaKomidi, i-National 
Guidelines  on Ward Committee, 2005 nobe umtsetfo i-Local Government: Municipal Structure Act, 1998 uyayichaza lenchubo 
Umbuto:			Ingabe tikhona yini timo lapho lilunga lelikomidi leliwadi 
   lingakhishwa emsebentini? 
Imphendvulo:	Yebo.  Uma ngabe lelo lunga aliketi emhlanganweni lemitsatfu nobe ngetulu lelandzelanako ngaphandle kwekutsatsa likhefu, lingeti emhlanganweni lesitfupha nobe lengetulu lelandzelanako litsetse likhefu, lingakhishwa. 
Umbuto:	Kwentekani uma lilunga lelikomidi leliwadi lisuka liya kulelinye liwadi?
Imphendvulo:	Lelilunga lifanele lisishiye sikhundla salo, njengobe litawufanela kuba ngumvoti kuleliwadi kute libe sekomidini yeliwadi  

Sinyatselo 7: 	Kuceceshwa  nekufundziswa umsebenti ? emakhansela emawadi nemalunga emakomidi emawadi 
Uma ngabe onkhe emalunga elikomidi leliwadi asakhetsiwe, onkhe afanele aceceshwe afundziswe umsebenti. Njengasihlalo weliKomidi, likhansela leliwadi nalo lifanele liceceshwe lifundziswe umsebenti. 


Naku-ke lotawukufunda uma sewuyoceceshwa ufundziswa umsebenti
* Utawati ngemtsetfo wasephalamende lophatselene nemakomidi emawadi. Uma ungawati lomtsetfo wasePhalamende, kungenteka ugcine sewenta tintfo letingekho emtsetfweni
*   Utawati ngemitsetfo lemisiwe netimiso letitakusita wati kabanti ngemisebenti yemakomidi emawadi
* Utawati kutsi likhansela lisebenta kanjani
* Utawati ngetinchubo tekubamba umhlangano, lokubaluleke kakhulu ekuhlanganyeleni ngalokunemdlandla emihlanganweni
* Utawati ngendlela lefanele yekutiphatsa kwemalunga elikomidi leliwadi lokutawukuhola kukukhombe indlela yekutiphatsa njengelilunga lelikomidi
* Utawati ngemandla nemisebenti yelikomidi leliwadi.  Loku kutawukusita wati kahle kamhlophe umsebenti wakho njengelilunga lelikomidi leliwadi
* Nitawatana kute nikhone kucala nakhe licembu lelinemandla. 
Sinyatselo 8: Kulungiselela umhlangano wekucala welikomidi leliwadi 

- Emacebo langasita likhansela leliwadi 
Nalu luhlu lwekuhlola tintfo lekumele tentiwe lolwentelwe kusita likhansela lelisha leliwadi, lelingusihlalo welikomidi leliwadi, lungiselela umhlangano wekucala. Uma likomidi selihlangene futsi lakhetsa mabhalane , lomuntfu-ke utawusita likhansela ekwenteni lomsebenti wekuba ?ngusihlalo?.  Uma ngabe likhansela leliwadi lihleleke kahle njengasisihlalo, kutawuba lula kuniketa lamanye emalunga elikomidi tibopho nemisebenti, futsi umhlangano utawuchubeka ngemphumelelo.     


Likhansela leliwadi lingabuketa loluhla lwekuhlola kute libe nesiciniseko sekutsi umhlangano wekucala ulungiselelwe

* Ingabe sewutfolile futsi wabambisa indzawo lekutawubanjelwa kuyo imihlangano yelikomidi leliwadi? Khumbula kutsi lendzawo ifanele ibe yindzawo yesive hhayi nje indzawo yangasense, njengelikhaya lemuntfu.  Loku ngulokumiswe nguMtsetfo.
* Ingabe sewuluhlelile yini luhlaka lweshejuli yemhlangano yemnyaka, loluhla lwayo yonkhe imihlangano yemnyaka netinsuku, tikhatsi netindzawo tekubambela leyo mihlangano? Loluhlu lufanele lufake ekhatsi imihlangano yelikomidi leliwadi nemihlangano yeliwadi futsi ilusito ekwenteni emalunga elikomidi leliwadi akhone kuhlela sikhatsi sawo emnyakeni lotako.
* Ingabe sewuyitfolile yini ikhithi (umgodla wemiculu yelwati letsite) yakho yelwati kuSomlomo? Loku kufanele kufake ekhatsi umtsetfo wasePhalamende lofanele nemikhombandlela, kukanye netimfuno netinhlaka tetindlela la tekubika, sibonelo (irejista) libhuku lekubhalisa labetile emhlanganweni
* Ingabe ukuhlelile yini lokutawukhulunywa ngako emhlanganweni (i-ajenda)? ( bona tinyatselo 10 na-11 imisebenti yamabhalane nemacebo langasita likhansela leliwadi ekubambeni umhlangano.   Indlela i-ajenda ngako yemhlangano ikhonjisiwe kusehluko 4.)
* Ingabe sewulentile yini luhla lwemisebenti netibopho temalunga elikomidi leliwadi (nobe tinhlangotsi telikhetselo lekumele emalunga asebente kuto nobe atisebente) lenitawucocisana ngako ekomidini leliwdi?
* Ingabe sewuke wacabanga ngelilanga lemhlangano kute nente luhlelo lwemnyaka lwetintfo  letitawentiwa ? ( bona sinyatselo-14 lapho khona kukhonjiswa kutsi ungaluhlela njani loluhlelo lwemnyaka.) 


Imibuto levamise kubutwa:
Umbuto:	ingabe luhlobo luni lwemihlangano letawubanjwa ngemakomidi eliwadi?
Imphendvulo:	kutawubakhona tinhlobo letintsatfu temihlangano letibalulekile emakomidi 
emawadi labhekeke kutsi ayilungiselele.  Lemihlangano itawubanjwa ngekuvumelana kwelikhansela leliwadi.
1. Imihlangano yelikomidi leliwadi ? lena yimihlangano levamise kubanjwa yemalunga elikomidi leliwadi.  Ifanele ibanjwe njalo nje kute emakomidi emawadi akhone kuhlela ngalokuyimphumelelo.  Ifanele kutsi lokungenani ibanjwe ka-6 ngemnyaka.  Imihlangano leminye leminyenti lefanele ibanjwe njalo nje, njengemihlangano yenyanga, iyanconywa, kute kutsi lamakomidi emawadi abe nelitfuba lelanele lekugcila kuto tonkhe letintfo letehlukene lelifanele litente.  
2. Imihlangano yeliwadi ? lena yimihlangano lesemkhatsini welikhansela leliwadi neliwadi, labo-ke bahlali bendzawo.  Lemihlangano itawusita likhansela leliwadi nelikomidi leliwadi livisise tidzingo temphakatsi.  Tikhatsi temhlangano webahlali bendzawo tifanele tihlelwe kusenesikhatsi/phambilini njengencenye yeshejulu yemnyaka.  Lankha ngematfuba ekumema tikhulu tabomasiphalati nobe-ke baholi betepolitiki batewukhuluma nebahlali bendzawo ngetindzaba letiphatselene nemphakatsi wabo, nobe titewubaniketa lwati macondzana nekusebenta kwabomasipalata
3. Imihlangano yelikhetselo yona ingabanjwa uma kunesidzingo, sibonelo; uma ngabe kuneludzaba lolutsite, umphakatsi lokhatsatekako ngalo, futsi lofuna kucocisana ngalo nelikhansela nobe namasipalati.

 
Sinyatselo 9: Umhlangano wekucala welikomidi 
				leliwadi 



Kunetintfo letinyenti letifanele tenteke emhlanganweni wekucala welikomidi leliwadi
* Kukhetsa emalunga latawungena ? kufanele ube namabhalane futsi ungatikhetsela kutsi ube nemgcinitimali (Bona sinyatselo 10, umsebenti wamabhalane)
* Emalunga elikomidi akatetfule/atatise lelinye kulenye ashiyelane ligwayi ngaloko lafuna kukuzuza njengemalunga elikomidi leliwadi
* Cela mabhalane  ente luhla lwetinombolo tetincingo nemakheli ekutsintsana emalunga elikomidi leliwadi bese unika lilunga ngalinye luhla lwalo 
* Kanye nalelicembu, cocisanani nivumelane ngemigomo yekutiphatsa emhlanganweni, kufaka ekhatsi sidzingo sekugcina timfihlo.  Ngalesinye sikhatsi emhlanganweni kutawucociswana ngetindzaba letibanga kuphikisana.  Onkhe emalunga adzinga kubuketa futsi acocisane atfole kutsi atakubika kanjani loku kubantfu bawo (bahlali bendzawo).  Akusebenti ngaso sonkhe sikhatsi kutsi utawutjela wonkhe muntfu  yonkhe intfo
* Cocisanani ngeshejuli yemnyaka nibone kutsi anifinyeleli  esivumelwaneni sekutsi nguyiphi imihlangano lekumelwe ibanjwe, nini futsi
* Bambani umhlangano wekuhlela luhlelo lwemnyaka loku kungaba ngumhlangano welikhetselo welikomidi, nobe umhlangano lolandzelako welikomidi lovamisile kubanjwa
* Niketa emaphothifoliyo/ imisebenti sibonelo, tetindlu, temphilo netenhlalakahle, kutfutfukiswa kwemnotfo wendzawo.  ?iphothifoliyo? isho umsebenti, lonikwa umuntfu munye, kutsi abike, avisise, achumanisa futsi asebentana eluhlangotsi lolutsite lolunitsintsako   


Emasu lalusito langasita emakomidi asebente ngemphumelelo
						Sehluko 2
    




Sinyatelo 10: Umsebenti wamabhalane 

Mabhalane welikomidi leliwadi unalemisebenti lelandzelako:
* Kusita kuhlela nekulungisa i-ajenda ? mabhalane ufanele abute emalunga elikomidi eliwadi tihloko langatifaka ku-ajenda tayo yonkhe imihlangano
* Kucocisana nasihlalo nge-ajenda kute nivumelane ngalokucuketfwe ngembi kwekutsi niyitfumelele lamanye emalunga.  Khumbula sihlalo welikomidi ngulelikhansela leliwadi, ngako-ke loyo muntfu nguye lonelivi lekugcina kuloku lokuku-agenda yemhlangano
* Ngemuva kwekwemukelwa kwe-agenda, yinikete emalunga elikomidi eliwadi ngaphambi kwekutsi umhlangano ubanjwe
* Kubhala emaminitsi ayo yonkhe imihlangano, lebitwe ngusihlalo nelikomidi leliwadi.  ?emaminitsi amane nje alirekhodi lelibhaliwe lako konkhe lokukhulunywe ngako emhlanganweni; avamise kufaka ekhatsi ingcoco macondzana nesihloko ngasinye lekukhulunywe ngaso, tincumo letitsetfwe likomidi, netinyatselo letitsetfwe kuphumelelisa letincumo
* Kwenta siciniseko sekutsi lamaminitsi anikwa onkhe emalunga elikomidi leliwadi, agcinwe futsi abekwe endzaweni levikelekile.  Khumbula emaminitsi alirekhodi lemtsetfo lemhlangano, ngako-ke kubaluleke kakhulu kutsi agcinwe endzaweni levikelekile.  Bantfu bavamisile kuhle babuketa lamaminitsi emihlangano bahlole tincumo letatsatfwa. 

EMACEBO LALUSITO	Niketa mabhalwane lwati lolukulilebhukulwati lolumacondzana nemsebenti wamabhalane, uchutjwa kanjani umhlangano, kanye neluhlaka lwekubhalela i-ajenda yemhlangano


Sehluko 2
Emacebo lalusito ekukusita likomidi lemawadi ekusebenteni ngemphumelelo

Sinyatselo 11: Kuchuba umhlangano
* Shano sikhatsi nendzawo lekutawubanjelwa kuyo umhlangano kusesenesikhatsi lesanele.  Njengobe kushiwo ngetulu, loku kungumtfwalo wamabhalane
* Lungisa uhlele i-ajenda kusengakayiwa emhlanganweni. Loku ngumsebenti waSihlalo namabhalane.  (Bona sinyatselo 10, umsebenti wamabhalane.)
* Nika emalunga elikomidi leliwadi i-ajenda kusengakayiwa emhlanganweni kute bati kutsi kutawube kukhulunywa ngani kulomhlangano futsi bakwati kutilungiselela.  Ngalesinye sikhatsi kungadzingeka kube nembiko macondzana nemsebenti.  Ngako-ke uma ngabe loyo lobukene naloyo msebenti uyati ngaloku, angatsintsa nemphakatsi ngaloludzaba bese ubikela likomidi ngalokufanele
* Sihlalo utawuvula umhlangano bese ufundza i-ajenda sinyatselo ngesinyatselo  
* Bhala phansi kutsi bobani labakhona.
* Bhala phansi labacolisile kutsi angeke babekhona. (Emalunga elikomidi afanele abikele lelinye lilunga lelikomidi uma angeke aphumelele kuta emhlanganweni. Loku kwatiwa ngekutsi kucolisa.
* Fundza onkhe emaminitsi ? hlola kutsi ngabe alirekhodi langempela lemhlangano londlulile.  Wonkhe muntfu ufanele avume kutsi lamaminitsi angiwo ngempela ngobe emaminitsi alirekhodi lemhlangano lelisemtsetfweni.
* Tinkhulumo letivela kumaminitsi lendlulile ? loku kufaka ekhatsi tintfo lekwakhulunywa ngato emihlanganweni lowendlulile lebekufanele emalunga elikomidi etfule umbiko ngato.  Ungavamisa kusheshe ubone kutsi yini ?leba tinkhulumo letivelako (kumaminitsi lendlulile) ngekubuka tinyatselo lebetifanele titsatfwe bantfu.
* Kubhalwa kwetincwadzi - leti tincwadzi letibhalelwa likomidi nobe letitfunyelwa likomidi.  Likomidi lifanele libhale phansi incwadzi ngayinye letfunyelwako ngobe itfunyelwa esikhundleni sakho.
* Letinye tihloko letikhona ku-ajenda sibonelo; IDP, ibhajethi yamasipala, kuphatfwa kwemsebenti wamasipala, imiklamo yekutfutfukisa umnotfo wendzawo.  Linye lilunga lelikomidi lingangenisa licale tingcoco/tinkhulumo.  Lombiko ungafaka ekhatsi singeniso macondzana nekutsi (kuyini, yini lekufanele uyente, kungani ukwenta loko) nekutsi tinyatselo tini lesetitsetfwe futsi yini lokunye lokudzinga kwentiwa. 




Khumbula kutsi kubalulekile kutsi onkhe emalunga elikomidi abambe lichaza emhlanganweni.  Sihlalo akafaneli kugodla umhlangano.  Umsebenti wasihlalo kuhola akhombe emalunga indlela ku-ajenda kute kuzuzwe imigomo yelikomidi.  Sihlalo ufana nakhondaktha welibhendi lemculo hhayi nje umhlabeleli lohlabela yedvwana

 Ngemuva kwetingcoco, sihlalo ufanele ente siciniseko sekutsi sincumo sitsetfwe, futsi uma kukhoneka, sekutsi kube khona lonikwa umtfwalo wekutsatsa tinyatselo egameni lelikomidi. 
 Sibonga Imanyuwali yekuSebenta emaWadini (Working in Wards Manual) lekhishwe yiNhlangano yaHulumende waseKhaya weFuleyistata, Lweti- 2001 

Sinyatselo 12: Kuba ngusihlalo emhlanganweni, emacebo lalusito kusihlalo 

* Yetama kutsi wena ungakhulumi kakhulu; lalela kutsi labanye batsini futsi wente siciniseko sekutsi bagcila kuloko lokuku-ajenda
* Bhala phansi emaphuzu labalulekile labekiwe ngesikhatsi kukhulunywa
* Finyeta onkhe emaphuzu labalulekile ekugcineni kwakunye kuloku-agenda
* Yenta tintfo tihambe ngemumo emhlanganweni ? loku kusho kutsi yenta siciniseko sekutsi tikhulumi tiyahlonishwa, bantfu abahleki futsi abakhulumi umhlangano usachubeka nobe bacocisane bodvwana
* Gcina sikhatsi lesibekelwe lokuku-ajenda, ngakunye
* Yetama kucedza ngesikhatsi 
Sibonga Imanyuwali yekuSebenta emaWadini (Working in Wards Manual) lekhishwe yiNhlangano yaHulumende waseKhaya weFuleyistata, Lweti- 2001
 



Sinyatselo 13: Tindlela tekubika temakomidi emawadi

Utawudzinga kutsintsa  lihhovisi laSomlomo kumasipalati wakho kute utfole ngetindlela tekubika, lokufuka ekhatsi sikhatsi lesingumncamulajucu wemibiko. Loku kuvamise kwentiwa ngetinyanga, ngaLesihlanu wekugcina ngenyanga. 

Lihhovisi laSomlomo lingaba ne-phrofoma yekwenta umbiko. Lifomu le-phrofoma lingumkhombandlela lobhaliwe, nobe lifomu, longavele nje uligcwalise kunekutsi ube uloku utentela lakho. Lilusito lolukhukhulu ngobe uyakwati konkhe lokudzingekako. 
Uma ngabe kute i-phrofoma lekhona, nali lelinye likhasi longalisebentisa. (awudzingi kufaka imininingwane leminyenti.) 






































Sinyatselo 14: kuhlela iphrofayili yelikomidi leliwadi
Loku kuba ngulokunye kwetintfo tekucala letentiwa likomidi ndzawonye.  Loku kungasita kwakhe lelicembu, futsi uma kuhlangenwe ungevisisa kabanti ngeliwadi lakho.  
			Kwenta iphrofayili yeliwadi kungaba yintfo lemnandzi.  Nankha emabalengwe ekukwenta ukhone kucala. Khumbula kutsi ungacala ngekutfola lwati lolusendlalelo longacala ngalo bese wengeta kulo umnyaka wonkhe. 

1) 	Tfola imininingwane letsite ngalabantfu labakuleliwadi netinkinga labahlangabetana nato 
Sibonelo: 
. ?	iminyaka yebantfu, bulili, netimo temisebenti yabo 
. ?	Tibalo balo tebugebengu, tinkinga letinkhulu tetemphilo 
. ?	tintfo tamalangonkhe labahlupheka ngato emoyeni bantfu 
. ?	simongcondvo kutinhlelo tamasipala nalabakuphakamisako
. ?	ematsemba ebantfu 
. ?	umlandvo weliwadi 
. ?	tilwimi letikhulunywa bantfu 
. ?	labanendzaba nako kutepoliitiki 

2) 	Ngiyitfola njani lemininingwane? 
. ?	Masipalati angakuniketa imininingwane lephatselene netintfo neminyaka yebantfu. Likhansela leliwadi lingayicela ehhovisi laSomlomo 
. ?	emaphoyisa angakuniketa tibalo balo tebugebengu futsi uma ngabe kukhona nesibhedlela nobe umtfolamphilo endzaweni yangakini ungakuniketa imininingwane ngetemphilo 
. ?	ungatfola kutsi batfu bacabangani, emihlanganweni yemawadi, nome emihlanganweni yemacembu lamancane ebantfu kulo lonkhe liwadi, nobe wente luklayo kulomphakatsi, nobe ucocisane nebangani.   


3) Ngutiphi takhiwo  letikhona ewadini? 

?takhiwo? kusho leto takhiwo letakha umphakatsi wakho, sibonelo: 
. ?	takhiwo temphakatsi letifanana netikolwa, imitfolamphilo, tibhedlela, emaphoyisa, nema-ambulensi njil. 
. ?	Imigwaco,emanti , kuhlanteka 
. ?	Luhlobo lwetindlu 
. ?	Temidlalo nekukhibika 
. ?	Emasontfo 
. ?	Emahola emphakatsi/esive 
. ?	Titolo, timakethe, emabhange 
. ?	Kwekutfutsa 

4) Yini lenye leyentekako kulomphakatsi? 
	
Yenta luhla lwetinhlangano temphakatsi ? laba ?ngulabatsintsekako? lababaluleke kakhulu ekomidini leliwadi. ?labatsintsekako? kungabantfu, nobe 
bameleli belicembu, labanetidzingo/timfuno letitsite, nobe lababomphetsa, nobe labanendzaba ngempela nentfo loyentako ekomidini leliwadi.

5) Ingabe baSebenti bekuTfutfukisa umPhakatsi (CDWs) bakhona yini ewadini lakho? 
Tfola ema-CDW ewadini lakho nihlangane nicatsanise imikhawulo, lokufaka ekhatsi kutsi ngabe ema-CDW ayakhona yini kweseka liwadi lelikomidi ngekwenta imisebenti nobe bubhalane. 


Ungalusebentisa loluhla kukusita kuhlelela imihlangano yalabatsintsekako bakho.
* Kutfola tinhlangano nobe imihlangano
* Imitimba leyengamele tikolwa
* Timiso leticaphele/letigadze imiphakatsi
* Tinhlangano tetenkholo
* Tinhlangano telusha
* Bomasingcwabisane/tinhlangano tekungcwaba
* Tinhlangano temabhizinisi 
* Tinhlangano temasiko sibonelo; imisebenti yebuciko/imibukiso, umculo
* Tinhlangano tabomake



Imibuto levamise kubutwa:
Umbuto: 		kubaluleke ngani kuhlela iphrofayli yeliwadi?
Imphendvulo:	njengelikhansela leliwadi nelikomidi leliwadi, ungasebenta ngemphumelelo uma ngabe wati liwadi lakho kahle.  Khumbula, ukhona kute umelele liwadi.  Angeke ukwati kukwenta loku uma ungati kutsi bobani labahlala ewadini lakho, yini tidzingo netinkinga tabo, yini labafuna likomidi libentele kona kanye futsi nekutsi ngutiphi takhiwo, imigwaco naletinye tintfo letiphatsekako letakha liwadi lakho.  Loku futsi kufaka ekhatsi kwati kabanti ngetinhlangano temphakatsi ne?tinsita? tendzawo njengemabhizinisi nobe emaklabhu etemidlalo endzawo. Utawumangala kutsi utawutfolani.

Umbuto:		Likomidi leliwadi lingalusebentisa njani lolwati?
Imphendvulo:	Likomidi leliwadi lingasebentisa lolwati ekuhleleni luhlelo lwemnyaka.  Utawukwati kuhlela kancono futsi utibandzakanye ngemphumelelo etingcogcweni temigomo yemkhandlu netinhlelo nobe imiklamo ngobe wati kabanti ngeliwadi lakho kunalomunye umtfu 	



Sinyatselo 15: Kuhlela luhlelo lwekusebenta  
  lwemnyaka   lweliwadi lakho 
Likomidi leliwadi lidzinga kuba neluhlelo lwemnyaka lolucacisa kabanti tintfo lekumele kucalwe ngato nalelifise kukuzuza. Loku kutakusita ubone kutsi ukuzuzile yini loko bewufuna kukwenta. Kutawukusita futsi ubike kumasipalata, njengobe utawubika tonkhe tinyanga ngekuya kweluhla lwakho lwekusebenta. 
Kungumbono lomuhle kuhlela umhlangano welikhetselo masinyane ngendlela lokungakkhoneka ngayo nihlele luhlelo lwemnyaka lwekusebenta. Ciniseka kutsi luhlelo lwakho lweliciniso futsi lwetintfo letingazuzeka. 


Uma sewuhlela luhla lwemnyaka lwekusebenta lwelikomidi leliwadi lakho ungacabanga ngaloku lokulandzelako:
* Emalanga lapho masipalati atawube abambe imihlangano yekutsintsana longafisa kutibandzakanya kuyo njengeLuhlelo lwekuTfutfukisa loluHlanganisiwe ( Integrated Development Plana (IDP) kanye nebhajethi yemnyaka 
* Tindzaba letibaluleke kakhulu temphakatsi? Yini lengentiwa likomidi leliwadi kusita? Ungakwenta nini loku?
* Ngumuphi umklamo likomidi leliwadi lelifisa kuwenta?  Tsatsa letintfo njengemklamo wekutfutfukisa umnotfo wendzawo, kucecesha banakekeli betemphilo labasita emakhaya?  Singayenta yini lemiklamo sibambisene naletinye tinhlangano temphakatsi?
* Ngtiphi emaforamu lakhona, sibonelo; tetemphilo nobe tinhlangano temphakatsi lelikomidi leliwadi lelifuna kumelelwa kuto?
* Ngutiphi tinhlangano temphakatsi nobe ematiko amasipalati lesifuna kuwamema atewenta titfulo ekomidini leliwadi nobe emhlanganweni weliwadi 
* Ngumaphi emalunga elikomidi leliwadi langanikwa kwenta lomsebenti?
* Nguyiphi imisebenti lebaluleke kakhulu lesifuna kucala ngayo siyente?





























Emacebo lalusito ekusebenteni kwelikomidi leliwadi ngemphumelelo

Loluhlelo lufanele lube ngulolukhonako kuguculwa ngekuya kwetidzingo.
Yenta siciniseko sekutsi lemiklamo lofuna kuyenta ichumene ne-IDP.  Uma ngabe umklamo wakho awuhambisani ne-IDP, ungatfola kutsi umphakatsi awuyifuni, nobe masipalati akakwati kukusita uyente.  (Bona sinyatselo 17, utfole lwati lolubanti nge-IDP)











Khumbula ? loluhlelo lufanele lwentiwe luzuzwe.  Kuncono kwenta kahle lokuncane kunekwenta kabi tintfo letinyenti.










Luhlelo lwekutfutfukisa loluhlanganisiwe

Loluhlelo lwekutfutfukisa loluhlanganisiwe (IDP) luhlelo lwenchubo yetepolitiki loluholwa yiMeya yeliDolobha leliKhulu kanye nemakhansela futsi alekelelwa tikhulu letiphetse.I-IDP ikhombisa lokuzuziwe liDolobha  netinselele kanye nentfutfuko letako imiselwe kubhizinisi netidzingo temphakatsi kuhambelna nekwetfulwa kwetinsita nekutfutfukiswa kwemnotfo.  

Incenye lebaluleke kakhulu ye-IDP kuchumana lokubanti kwakho nalabo labatsintsekako  kuciniseka kutsi uyabandzakanyeka ekutsatseni tincubo tentfutfuko letako eDolobheni lelikhulu eJozi.  

Luchungechunge lwemihlangano yemawadi netiGodzi itawubantjwa kulo lonkhe lidolobha kuniketwe umbiko macondzana nekutsi tidzingo takho nalokulindzele kubhajethelwe kwahlelelwa kanjani ngemiklamo netinhlelo letinyenti. 

Siyakukhutsata njengemhlali waseJozi kutsi utibandzakanye etinchubeni tekubonisana ngekutsi ute kulemihlangano futsi uvakalise livi lakho.  Kutibandzakanya kwakho kubaluleke njengelivoti lakho kuciniseka kutsi tidzingo takho tiyanakekelwa.

Njengelidolobha sisala sitinikele ekutfutfukiseni indzawo lephephile futsi lenemphilo, kutfutfukisa kukhula kwemnotfo, kuncoba i-HIV ne-AIDS, kwehlisa kutsikameteka kwagezi, nemanti, kwenta kancono indlela yekukhipha emabhili, kucinisekisa imitsetfo yamasipala, nekubuketa kwakhiwa nekwetfulwa kwetindlu.   


Kute utfole lwati lolubanti nge-IDP yelidolobha:
Shayela kulenombolo (011) 375 5555 option 7, vakashela Sikhungo seBantfu lesisedvutane nobe vula lewebhusayithi www.joburg.org.za 

?Kubambisana ekwetfulweni kwetinsita?       

Masipalati : Angawasita kanjani emakomidi emawadi 
                                                                Sehluko 3


Sinyatselo 16: Ngabe lusito laluniketa emakomidi emawadi masipalati ? 
Lusito loluniketwa ngumasipalati lutawehluka ngekuya kwemitfombolusito lanayo masipalati. Labanye bomasipalati banemali lenyenti kuna labanye futsi loku kungaba nemphumela kulongakuzuza. Lihhovisi laSomlomo lingakutjela kutsi nguyiphi imitfombolusito lekhona kepha asewubuke loluhla lolungentansi. 

Nalu luhla lwetintfo longabuta masipalati ngato:
* Emakhophi emtsetfo wasePhalamende lofale, imikhombandlela yavelonkhe nemigomo yemkhandlu macondzana nekutibandzakanya kwesive nemakomidi eliwadi
* Ikhophi yedatha yelubalo lweluhlobo lwebantfu baleliwadi kute ikusite ekwenteni iphrofayli yeliwadi lakho 
* Ikhophi yeLuhlelo loluHlanganisiwe lwekuTfutfikisa lwaMasipalati
* Sibutsetelo saMasipalati seNchubo yekuPhatsa kuSebenta
* Sifinyeto sebhajethi yamasipala
* Lwati macondzana netinchubo netimiso tekubika
*  Emalanga netikhatsi tekuceceshelwa kwati nekwenta umsebenti
* Lwati macondzana nematfuba ekuceceshwa lanikwa emakomidi emawadi
* Lwati macondzana nekwabiwa kwebhajethi nobe imigomo yekubuyiselwa kwetindleko likomidi leliwadi lelingene kuto



Sinyatselo 17: LuyiniluHlelo lweNtfutfuko 
                          loluHlanganisiwe? 
Bonkhe bomasipalati badzinga kulungisa luHlelo lweNtfutfuko leHlanganisiwe (Integrated Development Plan (IDP). Lukhombisa tintfo letibalulekile tendzawo. I-IDP ingahlelelwa iminyaka lengu-5 futsi iyabuketwa njalo ngemnyaka. I-IDP icinisekisa kusetjentiswa kahle kwemitfombolusito yamasipalati leyindlala, icondze tintfo letifanele tentiwe kucala (sibonelo; kusita tindzawo letiphuye kakhulu), iheha timali kulamanye emazinga ahulumende, futsi icinise kutibandzakanya kwemphakatsi. 
Emakomidi emawadi angatibandzakanya
        kanjani kuma-IDP? 
Labamelele liKomidi leWadi bangaya emhlanganweni, we-IDP Representative Forum. Lomhlangano ulitfuba lalabatsintsekako batewumelela tidzingo temawadi abo. Lomhlangano uniketa indlela yekukhulumisana, kucoca sakuncengana nekutsatsa tincumo ngekubambisana emkhatsini wemphakatsi namasipalati, kwenta kubekhona kuchumana futsi nelitfuba lekulandzelela loluhlelo nenchubo yekusetjentiswa kwelikomidi leliwadi ku-IDP. 

Ngingayitfola kanjani lekhophi ye-IDP? 
Likhansela leliwadi lakho lingaba nayo lekhophi ? uma ute ungatsintsana nelihhovisi lemphatsi wamasipala nobe lihhovisi laSomlomo. Masipalati ufanele aceceshe bantfu ngale-IDP. Likomidi leliwadi lakho lingatfola kabanti ngaloku ehhovisi laSomlomo. 


Sinyatselo 18: Ibhajethi yemnyaka 
Ibhajethi iluhlelo lwetimali. Ikhombisa imisebenti yemnyaka wetimali lolandzelako ngekukhombisa tindleko talemisebenti kanye nalapho kuvela khona lemali letawukhokhela letindleko.  
Umnyaka wetimali waboMasipalati baseNingizimu Afrika ucala mhlaka-1Kholwane yonkhe iminyaka kuye kumhlaka-30 Inhlaba emnyakeni lolandzelako. Umkhandlu ufanele uyemukele lebhajethi ungacali umnyaka lomusha wetimali, ngemufa kwekuhlela kahle nekubonisa nelikomidi leliwadi nalemanye emacembu latsintsekako endzaweni yakini.  Uma ngabe emakomidi emawadi ayabandzakanyeka ekuncumeni kutsi bomasipalati bafanele basebentise malini futsi kumiphi imiklamo, loku kusho kutsi liwadi lakho lingazuza ngco. 

Lebhajethi iyabukwa ilandzelelwe wonkhe mnyaka kute kubonwe imali lengenako nalesetjentiswako kucatsaniswa nebhajethi. Sibonelo, uma ngabe imali lebuya etimalini letikhokhwako netinkhokhelo ingaphansi kwalebeyicatjangiwe, ngako-ke lucitfomali lufanele lube luncane/lwehle. 
Emakomidli emawadi afanele atfole sikhatsi lesincunyelwe ibhajethi nekutsi imihlangano itawubanjwa nini.   Ufanele futsi ubute kutsi kute yini lucecesho lolukhona lwekwati ngebhajethi lolungakusita utibandzakanye kubhajethi ngalokuyimphumelelo. 

Sinyatselo 19: Indlela yekuPhatsa kuSebenta 
Tfola kutsi masipalati wakho ngabe unendlela yekuphatsa kusebenta yini. Likomidi leliwadi lakho lingenta incenye lebalulekile ekuphatseni kusebenta ngetindlela letintsatfu: 
. ?	Kuhlela: sebentisanani nelikhansela lakho naletinye tinhlangano temphakatsi, nitfole tidzingo letifanele titsatselwe etulu futsi nente siciniseko sekutsi letidzingo tiyafakwa kutiphakamiso tebhajethi netinhlelo.   
. ?	Kulandzelela nekubika: phikelela ngekutfola njalo nje imibuko ngemiklamo netinsita tamasipalati ekomidini leliwadi kanye nasemihlanganweni yemphakatsi yeliwadi lakho kute uhlale watisa bahlali ngenchubekela phambili futsi/nobe tinkinga. Beka imibono leyakhako macondzana nekwenta kancono futsi, uma kufanele, bita umphakatsi utawusita kute kwentiwe lomsebenti. 
. ?	Kubuketwa kwemsebenti wemnyaka: umkhandlu ufanele ubike njalo nje kumakomidi emawadi ngemabhajethi nekubuketwa kwemisebenti yabo, njengencenye yemihlangano yemphakatsi. Kwengeta, uma ngabe likomidi lakho aliyitfoli imibiko wemsebenti kumkhandlu, yatisa umphatsi welidolobha kutsi likomidi lakho leliwadi lilindzele kusebenta lokuncono kuhulumende wasekhaya wentsandvo yelinyenti. 


Sinyatselo 20: Kutsintsana naMasipalati 
Tsintsana nemphatsi nelihhovisi lemphatsi waMasipalati kute utfole luhla lwemakheli netinombolo tetincingo letibalulekile utengete kulelibhukulwati. 

Sinyatselo 21: Imiklamo yaMasipala 
     nalakuphembako 
Tsintsana nemphatsi welihhovisi laMasipala utfole luhla lwemiklamo nalakuphembako lokubaluleke kakhulu ukwengete kulibhukulwati. 
? dplg and GTZ 












Tinhlaka letilusito longatisebentisa 

						Sehluko 4



















Emaminitsi emhlangano 

Likomidi Leliwadi ?????Masipalati wase ??????????????..

Lusuku:??????????????????????????..
Sikhatsi: ??????????????????????????
Indzawo: ?????????????????????????..
I-ajenda : ??????????????????????????
1. Kuvula nekwemukela
2. Labacolisile
3. Emamininitsi emhlangano lowendlulile
4. Tinkhulumo letivuka kumaminitsi lendlulile
5. Kubhalwa kwetincwadzi
6. Tihloko letinsha ku-agenda sib; Simo semibiko yemiklamo nemaphothifolyo
7.  Tincumo temkhandlu
8. Lusuku nesikhatsi semhlangano lolandzelako 

















Irejista yalabebakhona emHlanganweni weliWadi nobe umHlangano weliKhetselo 

Umhlangano webahlali beliwadi/welikhetselo/wemphakatsi waWadi......................waMasipalati wase ?????????.

Liwadi:.....................................................................................................
Lusuku: .....................................................................................................
Likhansela leliWadi: ....................................................................................

Ligama
Likheli 
Inombolo yelucingo 
kusayina 





















































Luhlelo lwaMasipalati lwekuSebenta 
Masipalati wase...........................
Likomidi laWadi .................

Tintfo letibaluleke kakhulu taMasipalati letiseluHlelweni lwekuTfutfukisa Tintfo letibalulekile teliWadi 
1. 1. ........................................................................................................

2. 2. ........................................................................................................

3. 3. ........................................................................................................


Likomidi leliwadi lifanele libike ngaloluhlelo lolulandzelako tonkhe tinyanga. Loku kutawukusita ukhone kubona kutsi ukuzuzile yini lokuseluhlelweni lwakho. Kutawuphindze futsi kusite naSomlomo ati kutsi kukhona yini ladzinga kukulungisa. 
No 
Umklamo
Umtfwalo 
Imigomo/tinkhomba 
Sikhatsi 
Imitfombolusito 
1. 
Tingadze tekudla 
Kutfutfukisa temnotfo 
Kuliywe timbili 
INhlaba 2006 
































Lilunga lelikomidi lelibukene nalomsebenti, lifanele libike ngesimo semklamo emihlanganweni yelikomidi leliwadi.  





Iphothifolyo yekuPhakelwa imiSebenti 
Masipalati wase..........................
liKomidi laWadi ................

Ligama lephothifolyo 
temphilo 
Kutfutfukisa umnotfo wendzawo 

Emagama alababukene nalomsebenti



 



Tibonelo temsebenti lowentiwako
Iforamu yetemphilo yeliwadi  



HIV  ne-AIDS 







Satiso semHlangano weliKomidi leliWadi 
       Masipalati wase ???????????????.
       Likomidi leliWadi ???????????????.


Lusuku: ????????????????????????????????????
Sikhatsi: ????????????????????????????????????.
Indzawo: ???????????????????????????????????.
I-ajenda: ???????????????????????????????????..
1.	Kuvula nekwemukela
2.	Kucolisa
3.	Emaminitsi emhlangano lowendlulile netindzaba letivuke kuwo
4.	Kubhalwa kwetincwadzi
5.	Lokusha (ucelwa kutsi ukuhlele kube luhla) 


























Lifomu lekukhetsa ? Kukhetfwa Kwelikomidi leliWadi
				Masipalati wase ???????????????.
				Likomidi leliWadi ???????????????.
       
       Lifomu lekukhetsa lemalunga elikomidi 

Kukhetsa

Tsine, lesibhalwe lapha njengebavoti lababhalise kuwadi ???. siphakamisa uMn/Nkh ????????????..njengemuntfu longakhetfwa abe lilunga lelikomidi lawadi ??????????????.
1. Ligama: ???????? kusayina: ?????????? Lusuku: ????????. 
2. Ligama: ???????? Kusayina: ??????????  Lusuku: ???????..

Kukhetsa
Mine, ????????????????? lobhalwe lapha, I.D. no.(matisi) ?????????. lohlala ???????????????.. futsi/nobe longungumvoti lobhlise kuwadi ???. Ngiyakuvuma kuphakanyiswa kwami njengemuntfu longakhetfwa njengelilunga lelikomidi leliwadi??????.


Kusayina: ???????????.. ( lophakanyisiwe)  Lusuku: ??????????.

Likhansela leliwadi: ??????????..






Luhla lwemininingwane yekutsintsana yemaLunga eliKomidi 
Liwadi:.....................................................................................................
Likhansela leliwadi:...................................................................................
Likhansela leliyi-PR:.........................................................................................
CDW: ......................................................................................................

Ligama 
Likheli 
Inombolo yaMatisi 
Inombolo yelucingo 










































































Imiphumela yeLukhetfo lweKomidi yeliWadi 
Masipalati wase............................................
Wadi:........................................................
Indzawo: ......................................................
Lusuku: ........................................................

Masipalati: ............................................

Emagama alabakhetsiwe 
Linani lalabavotile 
1. 

2. 

3. 

4. 

5. 

6. 

7. 

8. 

9. 

10. 

11. 

12. 

13. 

14. 


Emavoti labaliwe: ..........................
Emaphepha lamoshekile: ...........................
Samba: ........................................
Kusayina: ................................







Libambisene nawe ekwetfuleni tinsita nekutfutfukisa
      Kutfola lwati lolubanti
Luphiko lwetekuChumana Private Bag X804, Pitoli 0001 Lucingo: +27 12 334 0600 Ifeksi: +27 12 334 0813 incwadzigezi: jeannym@dplg.gov.za Iwebhusayithi: www.dplg.gov.za
