     INCHUBOMTSETFO


YEMABANDLA EKUHLOLA


     NGEKUKHUBATEKA 


     NEKUNAKEKELWA KWEBONDLIWA
     
     
     
1 DISEMBA 2001



KUPHATFWA KWEMABANDLA EKUHLOLA

1.	SINGENISO

Tichibiyelo tetiMiso teMtsetfo weluSito lweteNhlalakahle No. 59 wanga-1992 lotawucala kusebenta ngamhlaka-1 Disemba 2001, tihlelele kumiswa kwemabandla ekuhlola lekutakutsi emalunga awo akhetfwe nguMcondzisi Jikelele kutsi ahlute imininingwane bese abuka kukhubateka nekunakekelwa kwebondliwa ngenhloso yekwenta sincomo sekuniketwa kweselekelelo.

2. 	TINJONGO TEMABANDLA

2.1 Kucinisekisa kutsi kuhlolwa kwekukhubateka nekunakekelwa kwebondliwa kwentiwa ngendlela lefinyelelekako, lenebungani futsi lengabiti kakhulu.
2.2 Kwelekelela kuhlanganiswa netinsita temphakatsi nekwelekelelwa kwemphakatsi kucinisekisa kuniketela ngetinsita letibanti ebantfwini.
2.3 Kundlulisela labafaka ticelo kuleminye imitfombolusito uma ngabe ikhona.
2.4 Kucinisekisa kutsi kuhlolwa kuyaphetfwa bese kwendluliselwa ehhovisi lelifanele kuyewubuka leso sicelo ngesikhatsi lesibekwe liTiko.
2.5 Kuniketa lona lofaka sicelo yonkhe imininingwane kutewugcwalisa emafomu eselekelelo.

3. SAKHIWO SEMABANDLA

3.1 Kwakhiwa kwemaBandla

Emalunga elibandla kumele avumelane netidzingo tesiMiso 2 (4) (a) tetiMiso teMtsetfo weluSito lweteNhlalakahle No. 59 wanga-1992 njengekuchitjiyelwa kwawo kusukela ngaDisemba 2001. Labantfu labalandzelako bangabekwa babe ngemalunga elibandla:

i. Umsebenti losesikhundleni lesisetulu wekuvikelwa kwemphakatsi.
ii. Losebenta ngekuvuselelwa kwesimo (umhlengikati, umsebenti wetenhlalakahle, losebenta ngetinhlobonhlobo temisebenti, losebenta ngetengcondvo, losebenta, ngetekuva nekubona njalonjalo).
iii. Lomele umkhakha walabakhubatekile nobe lilunga lemphakatsi njengemfundisi, inkhosi, imantji, nobe umuntfu lowati lowo mphakatsi nesimo sawo.
iv. Nalamanye emalunga/lilunga langetiwe/lelingetiwe uma ngabe kunesidzingo ngekucondzana nesicelo lesitsite, njengadokotela noma dokotela losebenta ngetifo letitsite kuphela, dokotela wetengcondvo, labasebenta ngetimoto letitfwala tigulane, netinyanga nasesibala labambalwa babo.

LiTiko lona litawuniketa lusito lwetekuphatsa.

3.2 Lichaza lemaLunga eliBandla

i. UMphatsi loMkhulu wekuCinisekiswa kweteNhlalakahle:
Ubita imihlangano.
Uba ngumphatsi sihlalo wemihlangano.
Uniketa liBandla ticondziso, tintfo tekusebenta, tinchubomigomo, nemitsetfo lephetse ticelo tekunakekelwa kwebondliwa.
Welekelela ekucecesheni kwemalunga elibandla.
Ucinisekisa kutsi kubhalwa kahle tonkhe tinchubo tetinkhulumo telibandla.
Ucinisekisa kutsi kuhlolwa kucedvwa ngesikhatsi.
Welekelela ngekuhlelela lona lofake sicelo uma ngabe kudzingeka leminye imininingwane kutewucedzela loluhlolo.
Ucinisekisa kutsi kubukwa kweticelo kwentiwa ngesikhatsi. Lona uphindza achumane nalabo lasebenta nabo ehhovisi lakhe kucinisekisa kutsi ticelo tebantfu lesekucedvwe kuhlolwa kwato tiyabukwa. 
Usebenta njengemchumanisi ekhatsi kwemalunga elibandla neliTiko.

ii	Losebenta ngeKubuyiselwa kweSimo. 
Unguchwepheshe kulomkhandlu kuletiphatselene nekuhlolwa kwekukhubateka nobe kunakekelwa kwebondliwa. 
Lona losebenta ngekubuyiselwa kwesimo utawuhluta imininingwane aphindze, nobe ahlole lona lofake sicelo, bese utsatsa sincumo ngekwelwati lanalo ngekukhubateka nobe kunakekekelwa kwemondliwa lofaka sicelo. 
Lona losebenta ngekubuyiselwa kwesimo kumele acinisekise kutsi emafomu agcwaliswa ngesikhatsi ngalokufanele mayelana nekukhubateka nobe kunakekelwa kwemondliwa lofaka sicelo. 

ii    Lona lomele umkhakha walabakhubatekile nobe lilunga lemphakatsi leliwatiko lowomphakatsi nesimo sawo kumele licinisekise kutsi lona lofake sicelo nembhala kunetintfo langakwati kutenta loko kuholela ekukhubatekeni kwakhe nobe ekunakekelweni kwekwebondliwa.
Kumele acinisekise kutsi kuhlolwa kucedwva ngesikhatsi.
Kumele elekelele kufinyelela kwelibandla emphakatsini ngekutsi aniketele ngemininingwane yekutsi kufinyeleleka njani ebantfwini kakhulu labo lekumatima kubahlola, labasekhaya nobe labanetidzingo kepha labangati ngaleselekelelo. 

iv 	Lilunga/emalunga lelingetiwe lingaba inyanga, dokotela, labasebenta ngetimoto letitfwala tigulane nobe umuntfu lowenta umsebenti losipesheli nobe ngabe uwela kumuphi umkhakha. 
Dokotela uhlola aphindze ente siphakamiso ngekungabi kahle emtimbeni kwalona lofake sicelo, lokuholela ekutseni akhubateke nobe etsembele ekunakekelweni kwesikhashana nobe kwasafutsi.
Kucinisekisa kutsi luhlolo lucedwva ngesikhatsi.
Kucinisekisa kutsi kubekwa tizatfu leticondzene mayelana nesiphakamiso lesitsite.
Kuniketela ngemininingwane yekutsi kungabi kahle emtimbeni kungalawulwa njani, kulungiswe nobe kwelashwe. 

3.3	Bukhulu bemaBandla

Libandla litawufaka ekhatsi linani leliphasi lemalunga langu-3 nelinani lelisetulu lemalunga langu-6.

3.4	Tinhlobo temaBandla

Imikhandlu ingakhetfwa elizingeni leliphasi lesigodzi nobe lendzawo, nobe lelisetulu lelijikeleta etindzaweni nobe etigodzini ngeluhlelo lolumile nobe lolugucugucukako. Sifundza sitawuncuma ngendlela yekusebenta letakuba nemphumelelo iphindze icondzane nesimo ngasinye.

4. KUBEKWA KWEMALUNGA EMABANDLA 
INhloko yeliTiko kumele yemukele kukhetfwa kwemalunga elibandla. Emalunga elibandla angakhetfwa yiNhloko yeliTiko ngetiphakamiso ngulabo labakhetfwe etinhlanganweni temphakatsi, baholi bemphakatsi nobe bantfu labanelutsandvo.

4.1 Sikhatsi semaLunga laBekiwe  

Emalunga lasebenta ngalokugcwele  kuleliTiko atawusebenta sikhatsi lesitawubonwa yiNhloko yeliTiko kutsi ngulesifanele. Emalunga langasebenti kuleliTiko angasebenta sikhatsi lesitinyanga letingu-24 futsi ngeke aphindze abekwe sikhatsi sekuba sesikhundleni kabili ngekulandzelana emva kwaloko. 

4.2	Tinfanelo tekuKhetfwa

1.  	Emalunga kumele ati ngekukhubateka nekunakekelwa kwebondliwa.
2.    	Lilunga kumele lati simo setemphakatsi-setemnotfo kuleyondzawo nobe 
      umphakatsi libandla lelibekelwe wona.
3.	Emalunga kumele abe nesifiso sekuyewutfola lucecesho leluhlelwe litiko.

4.3	Kungemukeleki kweBulunga emaBandleni

1. Bantfu labangete bakwati kutiphendvulela ngekwemtsetfo ngetento tabo ngenca yekungaphili kahle emcondwveni.
2. Bantfu lesebake baboshelwa kweba, kufoja, inkhohlakalo nobe macala ebugebengu ngaphandle kwemacala emitsetfo yemigwaco.
3. Bantfu labangafuni kuyewuceceshwa kulolucecesho loluhlelwe liTiko.

5.	Imihlangano 

Imihlangano yelibandla itawubitwa liTiko leliphindze lelekelele. Indzawo yemhlangano, tinsuku, nebuningi bemihlangano kumele kuncunywe, kumiswe bese kwatiswa lona lofake sicelo liTiko uma lona lofake sicelo eta kuleliTiko.

6.     	Kubekwa KwaLamanye emaLunga

INhloko yeliTiko ingabeka lamanye malunga kuyewusebenta kulemikhandlu uma ngabe emalunga lasebenta ngalokugcwele angekho. Indlela yekubeka emalunga isafana naleyo yekubeka emalunga lasebenta ngalokugcwele.

7.   	Tikhala temiSebenti yemaBandla

Nobe nguliphi lilunga lelingayihambeli imihlangano tikhatsi letilandzelanako, nobe loshiya phasi umsebenti, kumele ashiye sikhundla sakhe, lokutakwenta kutsi iNhloko yeliTiko isigcwalise lesosikhundla kulomkhandlu ngaso leso sikhatsi.

8.	INDLELA YEKUTIPHATSA

Onkhe emalunga lakhetfwe kulamabandla kumele alandzele lendlela yekutiphatsa:

8.1 Emalunga kumele ente tintfo ngendlela lefanako angakhetsi nakasebenta 
      ngeluhlolo. 
8.2 Emalunga kumele agcine esifubeni tonkhe tintfo lekukhulunyiswana ngato, 
      kakhulu ngetincumo letitsetfwe, nemagama ebantfu labahlolwako.
8.3 Emalunga kumele agcine sikhatsi naketa emihlanganweni futsi ahlale emhlanganweni kudzimate kuphele umsebenti wawo.
8.4 Emalunga kumele ahambele imihlangano ngemcondvo longenatjwala.
8.5 Emalunga kumele asho uma ngabe anelutsandvo kulolo luhlolo, nangekutsi lutsandvo nobe budlelwano lobucondzene naye bukhona nobe bungaba khona yini.
8.6 Emalunga kumele akhiphele liTiko sonkhe sifuba ngesimo sawo ngekuya ngekwesigaba 4.3. 

9. KUTIPHENDVULELA

Lowo losebenta ngekuCinisekiswa kweteNhlalakahle kanye nawo onkhe emalunga elibandla batawutiphendvulela ngekuhlanganyela ngelikhono lelibandla. Libandla litawubikela iNhloko yekuCinisekiswa kweteNhlalakahle ngemlomo ngusihlalo wawo kanye nalowo losebenta ngekuCinisekiswa kweteNhlalakahle. Batawubika ngemphumelelo nelikhono lelibandla ngebuningi besikhatsi lesitawuncunywa yiNhloko yekuCinisekiswa kweteNhlalakahle. Inhloko yekuCinisekiswa kweteNhlalakahle itawuphosa liso umsebenti welibandla, kuhambisana kwawo neluhlelo lolubhalelwe luhlolo nekundluliselwa kuleminye imitfombolusito uma ngabe ikhona. Tonkhe tiphakamiso letentiwe libandla kumele temukelwe yiNhloko yeliTiko. Onkhe emalunga elibandla atiphendvulela ngalokugcwele ngemisebenti yawo kuNhloko yeliTiko ngemlomo walowo losebenta ngekuCinisekiswa kweteNhlalakahle kanye neNhloko yekuCinisekiswa kweteNhlalakahle yeliTiko. 

10. KUCHUMANA

Tonkhe tiphakamiso naletinye tindzaba telibandla titawukwatiswa iNhloko yeliTiko ngulowo losebenta ngekuvikela umphakatsi longusihlalo welibandla, ngemlomo weNhloko yekuCinisekiswa kweteNhlalakahle. Libandla kumele latise lowo muntfu nobe umphatsi walowo muntfu losuke ahlolwa ngemiphumela yeluhlolo ngemlomo weliTiko. Libandla, ngeNhloko yalo, litawatisa lowo lofake sicelo ngencwadzi, ngemiphumela yeluhlolo nemiphumela yesicelo. Uma ngabe sicelo singakaphumeleli, nobe selekelelo sesikhishiwe kwesikhashana, lowo losuke afake sicelo kumele atiswe ngetizatfu taloko, atiswe nangelilungelo lakhe lokukhala ngalesincumo. Kumele aphindze atiswe ngenchubo lekumele ilandzelwe nakufakwa sikhalo.  LiTiko, ngemlomo weNhloko yekuCinisekiswa kweteNhlalakahle, kumele licinisekise kutsi tindlela tibekiwe tekwatisa bantfu ngekubakhona, sikhatsi kanye nendzawo yelibandla yekuhlolwa. Loku kungentiwa ngemlomo webetindzaba, ngekwatisana lokusemtsetfweni nobe ngekusakata imininingwane ngeluhlu lwemagama, mapheshana emiholo, mapheshana, nangemlomo emahhovisi esigodzi, etimpeshenini, emaPosini naletinye tindzawo letikhetsekile. 

11. TIMALI

Tonkhe tindleko telibandla kumele temukelwe yiNhloko yeliTiko ngekuya kweMtsetfo wetekuphatfwa kwetiMali, tiMiso tawo kanye nemikhuba yetetimali.

12. IMISEBENTI YEMABANDLA

12.1 Kuhlolwa kwekuKhubateka nekuNakekelwa kweBondliwa: Umuntfu angativelela ngekwakhe phambi kwelibandla aphindze, nobe aniketele ngemininingwane emafomini labekiwe njengobe kudzingeka kwentela luhlolo nobe kuhluta. Lamafomu labekiwe atawuyiswa ebandleni liTiko. Uma ngabe kunaleminye imininingwane lefunekako, kulomunye umuntfu ngaphandle kwalona lofake sicelo, kuze kutawutsatfwa sincumo ngekuya kwemininingwane lekhona, libandla litawutfola ligunya lelibhalwe ngulowo lofaka sicelo kutsi kutfolalakale leyo mininingwane. Uma ngabe lemininingwane lefunekako ngulesipesheli futsi ingale kwelikhono lelibandla, libandla kumele lihlelele lona lofaka sicelo  kuze akwati kuniketela ngaleyo mininingwane. Libandla lingakwati kwemukela bufakazi lobetfulwa ngemlomo ngummeli egameni lalowo losuke ahlolwa uma ngabe leyo mininingwane ayikabhalwa phasi, nobe lowo muntfu angakhoni kuchaza simo sakhe. 
12.2 Kufaka sandla kulenchubo kuze kwente ncono nobe kukhuliswe kusebenta kwemabandla. 
12.3 Kufaka sandla ekuchibiyeleni indlela lesetjentiswako nakuhlolwa kukhubateka nobe kunakekelwa kwebondliwa.
12.4 Kusebentisa imihlangano yetifundvo ngekuhlolwa kwekukhubateka nekunakekelwa kwebondliwa. 
12.5 Kutfumela bantfu etikhungweni temphilo kuyokwelashwa bese kulandzeliswa ngetikhungo temphilo ngekwetiphakamiso  tekwelashwa.
12.6 Kuniketa lomuntfu lohlolwako imininingwane ngaletinye tindlela, uma ngabe tikhona letingasita lowo muntfu nalabanye lababalulekile kuye, ngetinsita letingetiwe.
12.7 Kuniketa lona lofaka sicelo imininingwane lefanele yekufaka sicelo sekunakekelwa kwebondliwa.
12.8 Kweluleka nekukhutsata bantfu kutsi batfole letinye tindlela tekutimela kutemnotfo uma ngabe abakakhubateki kuze bangaloku baphindza bafaka ticelo babange umsebenti lomkhulu ngaloko.


LiTiko lekuTfutfukiswa kweteNhlalakahle.
1:08:2001   

