IMPHILO  LENHLE  SIKHATSI  SONKHE SEKUPHILA KWAKHO


Kunatsa  tjwala ngalokulingene

IMPHILO YAKHO ISETANDLENI TAKHO

Incwajana 4







Bantfu labanyenti beNingizimu Afrika banatsa tjwala lobunyenti kunemuntfu lonatsa ngalokulingene emaveni lamanye emhlaba. Bantfu labanyenti basebentisa budlabha tjwala. Babunatsa kwece kantsi babunatsa emahlandla lalandzelana kakhulu. Loku kubanga tinkinga letinyenti. Labanye balahlekelwa ngimisebenti yabo ngesizatfu sekunatsa tjwala kakhulu. Labanye batsi banganatsa badzakwe bese baba neludlame balwe nemindeni yabo, nebangani babo kanye netihlobo tabo. Labanye bagcine sebagula ngenca yekunatsa kulokunye baze bafe.

Kuncono kakhulu kutsi ungacali kunatsa tinatfo letidzakanako ngobe tinebutsi bekudzakisa lobuyingoti lobungalimata imphilo yakho. Kusebentisa tjwala kungaphindze kube nemitselela lemibi kumndeni wakho. Noko uma ngabe unatsa kufanele kutsi unatse ngalokulingene nangekucabanga. 

Fundza lencwajana kute ufundze kunatsa ngalokulingene.

1.
Dudu
Buka Dudu, sebafikile kutewucedza lokusele itolo kulelidzili lemshado

2.
Asewubuke Bongi? usedzakwe tjwala labunatse itolo!

3.
Bongi ucitsa yonkhe imali layitfolako atsenga tjwala? kantsi umndeni wakhe uyahlupheka njengobe yena asuke anatsa etjwaleni yonkhe lemali lebayidzingela kutsenga kudla, timphahla kanye nekubhadalela sikolo. Uyati mine angimhloniphi ngisho nakancane loya babe.


Kungenteka kutsi sewangenwa tjwala kakhulu engatini ? ubukeka angumuntfu lodzinga lusito hhayi nje kutsi sigcine ngekumsola ngaloku lakwentako.


4. 
Kungenwa tjwala  kuyinkinga lenkhulu lebukene nesive sonkhe seNingizimu Afrika?Sidzinga kutsi siphutfume sitifundzise kanye nebantfwana betfu kutsi tjwala buyilimata njani imitimba yetfu kanye nemicondvo? Sidzinga kutsi sikwati kulawula indlela lesinatsa ngayo tjwala sinatse ngalokulingene!

5.
Empeleni Bongi sewubukeka njengalogulako kantsi uhlala njalo anguloncumile nome loselusizini?

Yebo, bantfu benta siphosiso sekucabanga kutsi kunatsa tjwala kukuletsela injabulo? Empeleni bukwenta uhlale uncumile kantsi bubanga nekutsi utive unelusizi.

6. 
Bantfu labafana naBongi banesifo lesimatima lesatiwa ngekutsi kunatsa tjwala kakhulu labangakhoni kusilawula ?badzinga lusito loluphutfumako kungakabi ngemuva kwesikhatsi?kunatsa tjwala kakhulu kungakubulala.

7.
Ngenhlanhla kukhona tinhlangano lesetike tabasita bantfu labasebentisa budlabha tjwala kutsi bayekele kunatsa ngalendlela babuyele esimeni semphilo.

Ngesikhona bangani baBongi nemndeni wakhe bafanele bente konkhe lokusemandleni abo kutsi bamente afune lolusito lolunjalo...kuphephisa imphilo yakhe nekumenta abe ngubabe weliciniso.

8. 
Wota ngalapha Bongi ? sitakumikisa  ekhaya.

Live leNingizimu Afrika lifanele lilwe nalenkinga yekunatsa tjwala budlabha? encenye ngiso sikhatsi lapho kufanele kutsi kusale kufundziswa ngekunatsa tjwala etikolweni.




Ligama lami nginguDudu. Sitawukhuluma ngekusebentisa tjwala. Kute sikwati kukusita kutsi utsatse sincumo ngekutsi kunatsa tjwala ngabe kuhle yini nome kubi, asicale ngekucoca ngemiphumela yetjwala.

Imiphumela yetjwala lebonakala ngemuva kwesikhatsi lesidze

Tjwala bungaphazamisa kakhulu kabi imphilo yakho. Kunatsa tjwala kakhulu sikhatsi lesidze kungalimata umtimba wakho kakhulu kabi kwekutsi ugcine ungaselapheki. Naku lokungabangwa tjwala:

Umtimba Losheshe Ungenwe Tifo:
Mincane imisoco etjwaleni. Ungagcina sewunemtimba longenamphilo uma ngabe unatsa tjwala kakhulu ube ungadli. Loko kusho kutsi uyabe sewuyagula ugcine umtimba sewuntekenteke.

Kulimala Kwebuchopho: 
Tjwala behlisa litubane lekucabanga kwakho. Ngemuva kwesikhatsi lesidze tjwala bugcina sebuphazamisa ngisho nekusebenta kwebucopho bakho.

Sifo Senhlitiyo:
Kunatsa tjwala kubangela kutsi inhlitiyo yakho igcine seyisebenta kamatima ugcine sewubanjwe  sifo senhlitiyo.

Umdlavuza: 
Tjwala bungabangela kutsi ube nemdlavuza wemlomo.

Kulimata Sibindzi:
Uma unatsa tjwala sonkhe sikhatsi loko kubangela kulimala kwesibindzi. Tjwala bungalimata lubendze bubange sifo sashukela.

Kuphelelwa Ngumdlandla Wetelicansi:
Indvuku yebudvodza igcina ingasasebenti kantsi uba nebulukhuni bekutsi ingabe isavuka (kucina kwendvuku yebudvodza). 
   

Nankha emaciniso lamanye mayelana netjwala kanye nekufa lokubangelwa tjwala

* Bugebengu lobunyenti benteka ngobe bantfu basebentisa budlabha tjwala. Bantfu ababi nawo emandla ekutibamba uma banatsa tjwala.

* Kuto tonkhe tingoti temigwaco lapho ukhandza kutsi kufe umuntfu khona kutfolakala kutsi bashayeli labanyenti bebanatsa kantsi banatse kakhulu kweca esilinganisweni lesivumeleke ngekwemtsetfo.

* Linyenti lalabahamba ngetinyawo labafa ngetingoti temgwaco basuke badzakiwe.

* Kufa lokutsintsana nekunatfwa kwetjwala  kanye netifo tabo kubita lelive imali lenkhulu kabi minyaka yonkhe. Lemali beyingasetjentiswa kancono kutemfundvo, temphilo kanye netetindlu.


KUNATSA TJWALA NGALOKULINGENE NANGENDLELA LENEKUTICABANGELA

Khumbula, kutsi tinatfo ngekwehlukana kwato tinebutsi bekudzakisa lobusezingeni lelehlukile. Kukhona butsi bekudzakisa kukunye ngakunye kwaloku:

* 1 ithothi yewiski, yebhrendi nalokunye lokusipirithi
* 1 likani labhiya
* 1 ingilazi lencane yewayini

Ungakhetsa kutsi ufuna kunatsa kuphi kuloku.

Ungabonatsa lutfo uma ungati kutsi bunganani butsi bekudzakisa lobulapho. Loko kungaba yingoti lenkhulu!

Kunatsa tjwala ngalokulingene nome kunatsa ngalokunengcondvo kungesikhatsi:

* unatsa tjwala kutijabulisa unganatsi wece emayunithi lamabili etjwala
* unganatsi onkhe emalanga, lokusho kutsi awukwenti umkhuba kunatsa tjwala
* unganatsi ubhice tjwala lobehlukene. Natsa luhlobo lunye lwetjwala ngesikhatsi lesisodvwa.
* unganatsi bese uyashayela nome uhambe ngetinyawo



 Imiphumela  yekunatsa tjwala

Naku lokuvamisa kwenteka uma bantfu banatsa tjwala:

Ngemuva kwemayunithi langu- 1 - 2: Ukhuluma kakhulu uphaphatseke; inhlitiyo yakho ishaya ngesivinini.


Ngemuva kwemayunithi langu-  3 : Ushayela budlabha; kucabanga kwakho kuyanyonyoba kantsi kungenteka nekutsi ushaywe siyeti.

Ngemuva kwemayunithi langu- 5 : Kungenteka ungabe usabona kahle; uma ukhuluma, utawunensa emagama lowashoko; ungeke wente lokufanele ngekuphutfuma.

 Ngemuva kwemayunithi langu- 8 : Awusakhoni kuhamba ucondzile uyayendza ungasakhoni kusima kungenteka ubone tintfo tiphindzeka.

Ngemuva kwemayunithi langu- 15-20 : Uyajuluka kakhulu kantsi sekungenteka uhanjelwe yingcondvo usangane.


Loku kubonisa kutsi kufanele unatse kungeci kumayunithi lamabili. Ngekunatsa emayunithi lamatsatfu nje kwenta kwakho kuyagucuka nekubona tintfo kwakho kuhambe kancane.



Ungacali unatse tjwala uma ngabe?

* Ukhulelwe
* Udziniwe
* Ungakadli lilanga lonkhe
* Ushayela nome uhamba luhambo loludze nome kufuneka uhambe ngetinyawo
* Unatsa umutsi


Uma ngabe unatsa tjwala ?

* Ungacali uvumele bantfu kutsi bakugcwalisele ingilazi yakho ube ungakacedzi lokusekhatsi. Ngeke wati kutsi sewunatse tjwala lobunganani.
* Ungacali ubhice tinhlobo tetjwala lobunatsako.
* Natsa kancane ungajaki. Ngaphambi kwekunatsa lobulandzelako natsa ingilazi yemanti. Loko kutawehlisa kunatsa kwakho.
* Yenta siciniseko sekutsi udlile ngaphambi kwekutsi unatse. Ungacali unatse sisu singenakudla.
* Ungashayeli nome uhambe. Lokukanye ungamane ugibele lokunye kwekukuhambisa uye ekhaya.

Ungacali wente umuntfu akuphocelele kutsi unatse tjwala uma ungafuni.


Bantfu labasha kanye netjwala

Timphilo tebantfu labasha kuyenteka  tibe nguletijabhisako  ngesizatfu sekusebentisa tjwala ngebudlabha. Batali babo kungenteka kube bantfu labanatsa kakhulu. Labantfu labasha kungenteka kutsi bayanatsa kwabona. Loko akuwakhi umndeni lojabulile. Sidzinga kutsi sivikele bantfwana betfu kutsi bangangeni etjwaleni!

Uma ngabe batali banatsa tjwala becise

Umtali lonatsa tjwala uba nemtselela lomubi kabi kumndeni wakhe. Angafika ekhaya adzakiwe alwe nemalunga emndeni wakhe. Umtali lohlala njalo adzakiwe angacitsa yonkhe imali yelikhaya etjwaleni. Loko kushiya umndeni ungasenamali yekutsenga kudla, timphahla, lokuholela ekutsini umndeni ungabi nenjabulo kanjalo ungabi nemphilo lesimeme.

Bantfu labasha batiphatsa ngendlela lehlukile uma ngabe bahlala nebatali labadzakwako. Nati tintfo letimbalwa longabheka kutsi tenteke:

* Bafundza kungabetsembi bantfu labadzala.


* Abakhipheli ebaleni imiva yabo nome batjele labanye ngetinkinga labanato.

* Kungenteka bacale kunatsa tjwala ngebudlabha nome tidzakamiva batsi bentela kususa kukhatsateka nekucindzeteleka emoyeni.

* Bahlala besaba batali babo.

* Batikhandza banemtselela kulokutiphatsa kwebatali babo batetfwese licala ngaloku lokwentekako.

Uma ngabe uhlala nemuntfu lonatsa tjwala kakhulu ubobuka letimphawu emndenini wakho.

Bantfu labasha bafanele bati kutsi:

* akusibo bona bodvwa ? banyenti labanye labanetinkinga letifana naleti tabo.

* bona babodvwa bangete babasita labatali babo.

* akusibo lababangele kutsi batali babo babe naletinkinga.

* kukhona bantfu labangakhuluma nabo!

Uma ngabe bantfu labasha bangafuni kukhuluma nalotsite emndenini, bangaya kudokotela, linesi, thishela nome umngani bonkhe bangakhona kubasita.




NGESIKHATSI BANTFU LABASHA BANATSA TJWALA

Bantfu labasha bafundza kunatsa tjwala kumindeni yabo nakubangani. Uma ngabe ungumtali udzinga kutsi ubhobokelane nebantfwana bakho mayelana netjwala nemiphumela yabo. Bantfu labasha batawulinga kusebentisa tjwala ngako-ke, wena njengemtali udzinga kutsi wakhe simo lesikahle lokungatsi kuso bacoce nawe ngekunatsa tjwala.

Fundzisa bantfwana bakho, kwekucala kutsi bangacali nje banatse tjwala. Uma ngabe basebentisa tinatfo letidzakanako bafundzise ngekunatsa tjwala lokuphephile nalokunekuticabangela! Loko kutawubasita ekutsini batikhetsele kahle.


Wati kanjani kutsi umuntfu unenkinga yekunatsa tjwala?

Kungenteka kutsi wati bantfu longacabanga kutsi kungenteka banenkinga yekunatsa tjwala. Ngaphandle kwekutsi wati kahle kutsi banebulukhuni bekwetama kulawula indlela lebanatsa ngayo angeke ukhone kubasita. Umbuto?ke utsi: ?Wati kanjani kutsi umuntfu unenkinga yekunatsa tjwala kakhulu?? 

Tinyenti tindlela tekutsi ubone. Mine ngitawukusita kutsi ukhona kwenta lokutawukusita ubone uma ngabe umuntfu anenkinga yetjwala. Sikwenta loko ngekusebentisa lelishadi lelingentasi. Buka lemibuto lekulelishadi. Beka luphawu kutimphendvulo letingito. Kungenteka ungabi nato timphendvulo taleminye yalemibuto, kepha yetama kutitfola uma ufuna kumsita lona wekunene. 




Yebo
Cha

Ngabe unatsa kakhulu kunaloko lebekavame kukunatsa nekutsi  unatsa onkhe malanga yini?


Ngabe uyaye atsi anganatsa abe sewuyalwa yini?



Ngabe unatsa ngobe anesitunge, acakekile nome ativa umoya uphansi?



Ngabe uke waba nengoti leyenteka ngobe adzakiwe?



Ngabe kamuva nje sewunenkinga yini yekutsi angayi nasemsebentini ngobe aphetfwe yibhabhalazi?



Ngabe sewucitsa sikhatsi lesinyenti etjwaleni kunekutsi asicitse nemndeni wakhe?



Ngabe kuke kwenteka washaya umuntfu adzakiwe?


Ngabe unatsa kakhulu kunaloko lakufunako?



 

Uma ngabe kukhona imphendvulo lengu ?Yebo? kuyinye yaletinkinga kusho kona kutsi sewunenkinga yekunatsa tjwala.












Imisebenti Longayenta Nebantfu Labasha


Umsebenti 1

Lilanga lemshado waZinhle. Bonkhe bangani bakhe bakulesigodzi bafikile edzilini lakhe. Kuyahlatjelwa, kuyadanswa kantsi futsi kuyanatfwa lapha. Asewubuke lesitfombe lesingentasi. Kukhona tibonelo letilishumi letibonisa bantfu labanganatsi ngalokulingene. Asewubasho kutsi ngubaphi. Chaza kutsi bafanele benteni kute babe bantfu labanatsa tjwala ngalokulingene.


Timphendvulo

Umuntfu loyendzetelako; umuntfu loculekile phansi esiyilweni; umuntfu lohleti nelibhodlela leliyihhafu embikwakhe; lotifaka ekulweni; umuntfu lobonakala agula; umfati lotetfwele uyanatsa; umuntfu lovalelisa abheke emotweni yakhe aphetse libhodlela ngesandla; umuntfu lobukeka adzangele emoyeni; umuntfu lonatsisa lomunye tjwala; umuntfu lonika umntfwana tjwala   


Uma ufuna kwati ngekunatsa ngalokulingene buka likhasi 5-7.


			Umsebenti 2

LOMSEBENTI UNGENTIWA BANTFU BEBUDZALA BONKHE

Ngabe ungulonatsa tjwala ngalokulingene nangalokunekutikhuta yini? Asewugcwalise lemibuto yekutihlola lengentasi utewutfola loko! Kungenteka umangaliswe nguloko lotakubona ekugcineni!

Kumbuto ngamunye lolandzelako khetsa imphendvulo yinye lokunguyona ichaza wena kahle kakhulu.


1. Umenywe edzilini. Kulelidzili kunatfwa tjwala kakhulu kuphindze kuyadanswa. Ngabe wena:

a) Uncuma kujoyina lapha. Ufuna kuba yincenye yalesicuku lesilapha. (5)
b) Unatsa emabhiya lamabili kuphela. Ingani vele usetawushayela ubuyele ekhaya.                                                                                                 (2)
c) Unatsa uze utive sewuzulelwa yingcondvo. Bese uyayekela kunatsa. (3)
d) Awunatsi sanhlobo.                                                                               (1)

2. Bangani bakho bonkhe sebacale kunatsa kantsi sebavamise kutsi babe ngulabadzakiwe njalo nje. Bakwenta loku ekhatsi evikini, emadzilini, ngaphambi kwemsebenti nasesikolweni. Ngabe wena:

a) Uyagcina kuba nabo. Uba ngulodziniwe kulokucindzeteleka kantsi vele awufuni kunatsa wena. (1)
b) Uba nesifiso sekutsi sewetame nawe kunatsa. Uyekela ngemuva kwesikhatsi uma ubona kutsi awufuni wena kuhlala udzakiwe sonkhe sikhatsi.    (2)
c) Unatsa udzakwe. Ingani vele imphilo yakho yinye.                           (5)

3. Ube nelusuku uphitsitela wenta lokwa nalokwa wangabi nesikhatsi sekudla.Utiva udziniwe kakhulu. Ngabe wena:

a) Uya ekhaya. Utfole kwekudla bese unatsa iyunithi yinye yetjwala kutsi utfole kuphumula.     (2)
b) Uya ebhareni  nome eshibhini lesedvute nawe. Utawutfola kuphumula ngekushesha uma ngabe utfole lokunatfwako. Kudla kwakusihlwa kutawube kulungile uma ufika ekhaya kamuva.    (5)
c) Uya ekhaya, udle bese uyalala kungakahlwi kakhulu. Tintfo titawube tincono ngakusasa.      (1)

4. Usemcimbini lapho kunetjwala lobunyenti kabi. Tihambeli takulomcimbi tindlulisa libhodlela lebhrendi. Wonkhe umuntfu unatsa kulelibhodlela. Ngabe wena:

a) Ulandza ingilazi. Udzinga kwati kutsi bunganani tjwala lobunatsako.(1)
b) Ujoyina kulomdlalo lochutjwako utsatse ematsamo lamanyenti. Lelibhodlela kungenteka liphele masinyane.            (5) 
c) Utsatsa litsamo linye utitjele kutsi leli litsamo lakho lekugcina.     (3)
5. Uvakashele umngani wakho. Uvula libhodlela lebhrendi ukhipha nabobhiya labanyentana. Ngabe wena:

a)Unatsa emayunithi lambalwa etjwala. Kunini ulindze kutfola loku lilanga lonkhe. Ngemuva kwemayunithi latsite etjwala utiva uncono. (5)
b) Unatsa emayunithi lambalwa etjwala. Uyekela nasewuva kuzula inhloko kantsi ingcondvo yakho  seyitsi kuhhuma kancane.(3)
c) Unatsa emayunithi lamabili nome lamatsatfu etjwala. Awufuni kutsi ulahlekelwe kulawula umtimba nome ingcondvo yakho. (1)

Nyalo-ke hlanganisa tinombolo letifakwe kubobakaki (brackets) letisekugcineni kwemphendvulo ngayinye loyikhetsile bese ubuka kutsi ugcine utfole kungaki.


KUHLE KANGANANI LOKUTFOLILE?

LOKUTFOLILE

1 kuya ku- 8

Ungumuntfu lonatsa ngalokunekuticabangela. Uyacabanga ngaloko lotawukunatsa kantsi uyati ngemiphumela yekunatsa. Awukuvumeli kutsi uphocelelwe kutsi unatse.

9 kuya ku-18 
   
Ngalesinye sikhatsi uyacabanga ngekutsi unatsa njani. Ngalesinye sikhatsi awunandzaba kakhulu ngekunatsa kwakho. Kufanele ufundze kunatsa ngalokulingene uhlale wenta njalo. Ungabavumeli bangani bakho kutsi bakuphocelele kutsi unatse tjwala! Loku akukwenti silomo!

18 kuya ku-25

Ungumuntfu longacabangi nalonganaki kakhulu kunatsa kwakho. Unatsa kakhulu udzinga kuba yincenye yelinyenti lelisedzilini. Uma uchubeka nekunatsa ngalendlela ungatikhandza sewungene etingotini ngisho nasekulweni imbala. Ikakhulukati kunatsa kwakho kutawuphazamisa imphilo yakho kubangele kutsi ube nekulimala kwebuchopho, kwenhlitiyo nekwesibindzi. Udzinga kutsi ucale kunatsa ngalokulingene nome-ke uvele uyekele kunatsa tjwala!

Ungasisita yini yeDudu?

Dudu,

Sonkhe siphila nebantfu labanetinkinga tekunatsa tjwala. Singatigucula kanjani tintfo? Sidzinga kutsi sente tintfo tiphindze tibe ncono. Asifuni kutsi lomkhuba wenabe uze uyongena kubantfwana betfu.

Ngumake lotsintseke kakhulu



Make lotsintseke kakhulu,

Lukhona lusito lwebantfu labanenkinga yekunatsa tjwala kakhulu. Uma ngabe kunemuntfu lomatiko lonalenkinga, buta dokotela nome nesi wangakini kutsi akuphe ligama lenhlangano lengakusita. Ungayicoca lendzaba nemfundisi. Khetsa loko lokubona kuncono kuwe kepha nje ungacali uyigcine kuwe lenkinga angeke iphele!

Asikho sidzingo sekutsi uzame kucoca ngalenkinga yekunatsa nemuntfu losavele adzakiwe. Mlindze buze buphele tjwala emtimbeni. Tjela loyo muntfu kutsi yini layentako nekutsi labanye kubatsintsa kanjani.

Uma ngabe ungakhoni kugucula tintfo ngulapho-ke udzinga inhlangano lebukene naloluhlobo lwetinkinga malanga onkhe. Tinyenti kabi lapha ngephandle.

Bita emaphoyisa uma ngabe umuntfu akushaya uma adzakiwe. Bikela makhelwane wakho kutsi kwentekani nekutsi ube nendzawo lephephile longabhaca kuyo uma ngabe loku kwenteka. Uma ngabe tintfo tingantjintji kungagcina kudzingeka kutsi utfole lelinye likhaya kutsi uhlale kulo kute wena nemndeni wakho niphephe. Ngikufisela lokuhle!

NguDudu.





Dudu

Thulani nebangani bakhe basesigabeni sekungena ebudzaleni kepha banalenkinga. Kulukhuni kabi kutsi batibambe banganatsi tjwala. Bangani babo bayabacindzetela kutsi banatse. Bagcina sebabandlululwa etintfweni letitsite uma banganatsi. Bakutfola kulukhuni kutsi batsi ?Cha?. Singabasita kanjani?

NguLodzinga Lusito  





Lodzinga Lusito

Kunetindlela letinyenti tekusita bantfu labasha. Indlela lencono kakhulu kutsi wente siciniseko sekutsi bayicondza kahle imiphumela yekunatsa tjwala. Ungaphindze ubafundzise kutsi batsi ?Cha? bangakhweshi kuloko labakushoko.


Bangakwenta loko ngetindlela letinyenti. Bangahamba basuke lapho uma bativa bacindzetelwa bangani. Bangabe nguloku baphindza kutjela loyo muntfu emahlandla lamanyenti kutsi abafuni kunatsa tjwala.Udzinga kutsi ube nesineke kakhulu ngalesikhatsi. Uma ngabe usesigabeni sekungena ebudzaleni tintfo tiba lukhuni. Yenta siciniseko sekutsi bayati kutsi bangacoca nawe ngetinkinga tabo.

NguDudu.
 





  

Asewubone kutsi utfole lwati lolunganani ngekufundza lencwajana. Yenta lomsebenti wemagama laphambanako bese uchatsanisa timphendvulo takho naleto letisekugcineni kwalelikhasi.


Timphawu tekukusita

Lavundlile
1. Ngemuva kwekunatsa silinganiso sinye setjwala inhlitiyo yakho iyasheshisa ???????.
3.  Ngemuva kwetilinganiso letintsatfu tetjwala ????. kwakho kuba kubi.
6. Unga?.. lobunye tjwala uma ngabe ungabufuni.
8. Kuletinyenti ???? temgwaco kutfolakele kutsi bashayeli basuke bebanatse kakhulu kunalokuvumelekile ngekwemtsetfo.
10.Tjwala lobunemandla ekudzakana bungabangela kutsi ??. wemlomo.
11.  Ngemuva kwekunatsa tilinganiso letimbili tetjwala ukhuluma ikakhulu ube sewu?? 


Laya phansi

2. Ungacali unatse tjwala uma ngabe ????
3. Bantfu labanyenti   ??.. nesizatfu setifo letihlobene netjwala.
4. Bugebengu lobunyenti kanye  ??. kwenteka ngobe bantfu basebentisa budlabha tjwala.
5. Ngaphambi kwekuchubeka unatse lobunye tjwala, ??.. ingilazi yemanti.
7. Kuneliyunithi linye letjwala ku????..  yewiski, yebhrendi nome letinye tipirithi.
9. Ungacali unatse uma ngabe ????? 



1


