ANNEXURE B
	





EMAZINGANCANE ETINSITA TEBAHLUKUBETWA BEBUGEBENGU

	






	


















Ekuphumelelisa iShatha yeMisebenti yekuSita Bahlukubetwa beBugebengu eNingizimu Afrika






LOKUCUKETFWE
1. INHLOSO YEMAZINGANCANE
p. iii
2. SINGENISO
p. iii
3. INCENYE I:	EMALUNGELO AKHO NJENGEMHLUKUBETWA WEBUGEBENGU
p. 1
4.    INCENYE II:	INCHUBO NETIBOPHO TEBASEBENTI  BEMATIKO LAFANELE BETINHLELO TEBULUNGISWA BEBUGEBENGU 
p. 2

Yini letawenteka uma ?
p. 2

* Uma umuntfu ente bugebengu
p. 2

* Uma licala lindluliselwa kumshushisi
p. 2

* Uma abitwe njengafakazi ecaleni
p. 3

* Uma ufanele ube ngufakazi enkhantolo
p. 3

* Ngemuva kwekulahlwa licala
p. 4

* Ngemuva kwekukhishwa kwesigwebo
p. 5

* Uma udzinga lusito
p. 5
5.    INCENYE III:        EMAZINGANCANE EMISEBENTI YEKUSITWA KWEBAHLUKUBETWA BEBUGEBENGU
p. 6

1. Lilungelo lekuphatfwa ngebucotfo nekuhlonishwa kwesitfunti nelingasese lakho 
p. 6

2. Lilungelo lekuniketwa lwati
p. 8

3. Lilungelo lekuniketwa lwati
p. 10

4. Lilungelo lekuvikeleka
p. 12

5. Lilungelo lekusitwa
p. 14

6. Lilungelo lesincephetelo
p. 16

7. Lilungelo lekubuyiselwa esimeni lesifanele
p. 17
6.     INCENYE IV:	TINDZAWO LONGABIKA KUTO KUNGENETISEKI KWAKHO
p. 17
7.      LUHLA LWEMAKHELI LALUSITO
P.20


INJONGO YEMAZINGANCANE

Lamazingancane eMisebenti yekuSita Bahlukubetwa beBugebengu (??eMazingancane?) ngumculu wekwatisa, lowabhalwa wandlondlobaliswa kute uchaze kabanti emalungelo akho njengobe abekiwe kuShatha yeMisebenti yekuSita Bahlukubetwa beBugebengu eNingizimu Afrika. (?leShatha?) yenta lamalungelo abe yintfo leliciniso, lephatsekako. LeShatha yeBahlukubetwa, kanye nalaMazingancane, entelwe kukuniketa lwati macondzana nekutinikela kwahulumende ekuphuculeni nekutfutfukisa lizinga lekwenta imisebenti yekusita bahlukubetwa bebugebengu.  Lamazingancane ahlose kucacisa emazingancane lacondzene nemisebenti yelusito loluniketwa bahlukubetwa bebugebengu. Lamazingancane akabeki nje kuphela emabalengwe emalungeloncanti nemigomosisekelo, kepha aphindze anikete lwati lolubanti kute ukwati kusebentisa emalungelo akho kanye nekwenta labaniketa letinsita bakhone kugcina emalungelo akho njengobe achaziwe kuShatha, ngekukuniketa lawo mazingancane longawalindzela kulabaniketa tinsita. Lamazingancane atakusita ekubambeni bonkhe lababandzanyekako kutebulungiswa bebugebengu kutsi babe nekutiphendvulela ekucinisekeni kwekutsi utfola kusitwa ngalokufanele. 

SINGENISO

Uma ubika bugebengu uphindze unike nebufakazi enkantolo, udlala indzima lebalulekile ekwenteni tebulungiswa bebugebengu bunake tidzingo temmango nekucinisekisa kutiphendvulela kwesigebengu. Imbuyiselo yaloko tebulungiswa bebugebengu bakunakekele ngekushesha, ngesizotsa nangekuhlonipha sitfunti nelingasese lakho baphindze bahlangabetane  netidzingo takho. Lamazingancane amitamo yekucinisekisa kutsi loku kuyenteka, ngekukuhlomisa ngelwati lolufanele kute ukwati kucindzetela kunakwa kwemalungelo akho.

Lamazingancane ehlukene ngetincenye letine.  Incenye 1 isiniketa kafisha sendlalelo ngemalungelo akho iphindze ibeke emabalengwe ekutsi ngubani longatfola lawo malungelo.  Incenye 2 ichaza kafisha tinchubo letiseluhlelweni lwetebulungiswa bebugebengu nekutsi kutawentekani kuwe uma kwenteka ugetjengwa nanobe uyewubika lobugebengu emaphoyiseni.   Incenye 3 icuketse lamazingancane etinsita longatilindzela kubasebenti labehlukene labadlala indzima kutebulungiswa bebugebengu, ngekuya kwelilungelo ngalinye njengobe achaziwe kuShatha yeBahlukubetwa.  Loku nguyona ncenye lebaluleke kakhulu yemazingancane, njengobe entelwe kwenta emalungelo lahlelwe kuShatha abe liciniso leliphatsekako kuwe. Ngukulencenye ?ke lapho khona utawutfola khona imigomosisekelo leminyenti yeBulungiswa loBubuyisa Similo (Restorative Justice) lamumetfwe luhlakamsebenti loluchazwe kuShatha yeBahlukubetwa kanye neMazingancane. Incenye 4 ibeka emabalengwe macondzana netinchubo tekubika bugebengu. Nobe nje basebenti bebulungiswa bebugebengu bacondza kucinisekisa kutsi imiphumela lemibi lebangwe bugebengu ayentiwa ibe mibi kakhulu nguloko lokutawenteka kamuva, futsi batakuphatsa kahle nangesizotsa bakunikete netinsita letikahle, kuyenteka kutsi tintfo tingahambi kabi ngalesinye sikhatsi. Kungenteka uvele sengatsi tinsita lewutitfolile atikefiki ecophelweni lelikwenetisako lebewulindzele. Lencenye-ke iyakuchazela kutsi usifaka njani sikhalo sakho, iphindze futsi ibe neluhla lwemakheli labalulekile ekuchumana nalabo labangakusita.

Lamazingancane entelwe kutsi kwelusa kuniketwa kwetinsita kube melula njengobe aniketa emazingancane lekutawuhlolwa ngawo kuniketwa kwetinsita. Tikhungo letifanele, ema-ejensi ekusebenta nematiko atawelusa kusetjentiswa kwemalungelo nemacophelo etinsita labekiwe kuMazingancane, njengencenye yekwelusa kwawo futsi,  lama-ejensi angatsintsana nawe. Leminye yalemiphumela yekwelusa nekutsintsana ingashicilelwa.

                                               INCENYE I
EMALUNGELO AKHO NJENGEMHLUKUBETWA WEBUGEBENGU
Uma ngabe uke wahlukubetwa bugebengu, ungalindzela kutsi basebenti betebulungiswa bebugebengu batawucinisekisa kutsi emalungelo akho, njengobe ahleliwe kuShatha yeBahlukubetwa, ayentiwa ngencindzetelo nemazingancane labekiwe kulomculu ayaphunyeleliswa.  

Njengenjongo yalomculu, nangekuhambisana nenchazelo lebekwe phambilini kuSimemetelosincumo saMhlab?uhlangene semGomosisekelo weBulungiswa beBahlukubetwa beBugebengu nekuHlukubetwa kweMandla (GA/Res/40/30), lelapho-khona iNingizimu Afrika ingulomunye walabasayina, umhlukubetwa webugebengu uchazwa njengemuntfu lolimele, love buhlungu, kufaka ekhatsi kulimala kwemtimba nobe kwengcondvo, kulimala kwemiva; kulahlekelwa ngumnotfo nobe konakalelwa kabuhlungu ngemalungelo akhe lasisekelo, ngenca yetento letilwisana nemtsetfo lophatselene nebugebengu. Leligama lelitsi ?Umhlukubetwa? liphindze lifake ekhatsi, lapho kufanele khona, bemndeni nobe labo labancike kuye umhlukubetwa.  Umuntfu angatsatfwa njengemhlukubetwa ngaphandle kwekutsi leso sigebengu sibonwe, sibanjwe, sibekwe licala nobe silahlwe licala,  nangaphandle kwekunaka buhlobo emkhatsini waso nemhlukubetwa.
	
Imibandzela lekuMazingancane yabo bonkhe bahlukubetwa ngaphandle kwekubandlulula kwanobe nguluphi luhlobo, ngekwebuhlanga, bulili, kukhulelwa, umshado, lusendvo, nobe nguyiphi imvelaphi yetenhlalo, libala, budzala ngemnyaka, kukhubateka, inkholo, nembeza, kukholwa, emasiko, lulwimi nekutalwa, njengobe kubekiwe kuSigaba 9 seMtsetfosisekelo weNingizimu Afrika( Umtsetfo 108 wanga-1996).

Ngesikhatsi uchumana nebasebenti betebulungiswa bebugebengu lamalungelo lalandzelako atawusetjentiswa, njengobe ahleliwe kuShatha yeBalungiswa nangekuhambisana neMtsetfosisekelo nesishayamtsetfo lesifanele:
* Lilungelo lekuphatfwa ngebucotfo nekuhlonishwa kwesitfunti nelingasese lakho
* lilungelo lekuniketwa lwati
* lilungelo lekutfola lwati
* lilungelo lekuvikeleka  
* lilungelo lekusitwa 
* lilungelo lesincephetelo  
* lilungelo lekubuyiselwa esimeni lesifanele 
* 
INCENYE II
TINCHUBO NETIBOPHO TEBASEBENTI BEMATIKO LAFANELE        
TEBULUNGISWA BEBUGEBENGU 

Yini letawenteka?
Uma kwentiwe bugebengu:
1 Uma kwentiwe bugebengu, kubika lobo bugebengu kubeLuphiko lwemiSebenti aseNingizimu Afrika kutawenta luhlelo lwebulungiswa bebugebengu lungene egiyeni, lucale lusebente. Luphiko lwemiSebenti yemaPhoyisa aseNingizimu Afrika lunesibopho sekuphenyisisa ngebugebengu afake tephulamtsetfo endleleni.  Uma bugebengu sebubikiwe emaphoyisa atawuvula idokhethi  aphenye ngalobo bugebengu. Uma ngabe emaphoyisa ete siciniseko sekutsi kushushisa kungalandzela, kubekwa kwelicala angeke kulandzele masinyane. Nobe kunjalo emaphoyisa atawuchubeka aphenye ngelicala lelinjalo anikete umshushisi wesive idokhethi kute atsatse sincumo.  

2 Kusukela ngesikhatsi kwenteka bugebengu futsi bubikwa, kubalulekile kutsi kugcogcwe bonkhe bufakazi lobukhona futsi bugcinwe kahle ngendlela yekwekutsi bube lusito uma kusaphenywa ngalelo cala nekutsetfwa kwalo lokungalandzela kamuva.  Kulimala nemonakalo longenteka kuwe kungacinisa bufakazi lobumelane nembekwacala.  Umbiko wadokotela ufanele upheleliswe uyiswe lapho kufanele khona.
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                             
3 Uma umuntfu asabekwe licala, lindluliselwa enkantolo lapho umshushisi atsatsa tibopho letifanele lelicala. 

Uma licala lendluliselwa kumshushisi:
4 Umshushisi utawucabangisisa kahle abukete lokungemaciniso ngawo onkhe emacala. Umshushisi ?ke angenta kunye kwaletintfo letintsatfu letilandzelako:
Kuncuma kutsi bukhona bufakazi lobenele bekutsi angachubeka abeke licala, achubeke nemininingwane.
	Kuncuma kutsi kusadzingeka bufakazi lobutsite kute akhone kutsatsa sincumo lesibhadlile bese utjela liphoyisa leliphenya ngalelicala lichubeke liphenye.
	Ngetizatfu letehlukene, njengesifiso sesive, angancuma kulihocisa licala.

Umshushisi utawubuketa tifiso  takho uma atsatsa letincumo futsi kungenteka agucule lelicala, ngekuya kwemaciniso lalifanele.

5 Ungalindzela tinchubo letiphutfumako naleticeceshekile, letitawucinisekisa kutsi lelicala lingena enkantolo ngekushesha lokungalindzeleka.

6 Ungalindzela kutsi umshushisi utawucela lonkhe lwati loluphatselene nebheyili ephoyiseni lebeliphenya ngelicala bese ulwetfula enkantolo, kucinisekisa sincumo sekuniketa nobe kwala kuniketa umbekwacala ibheyili kutsatfwa ngekuya tifiso nekuvikeleka kwakho.    

7 Ngembikwekumukela sikhalo sekuba nelicala umshushisi utawucabangela tifiso takho netemndeni wakho.




Uma ngabe ubitiwe njengafakazi uma kushushiswa:
8 Liphoyisa litakwatisa uma kufanele uvele enkantolo njengafakazi.  Emacala lamanyenti atekwa enkantolo yamantji bese kutsi lawo lamabi kakhulu ayiswa enkatolo yesifundza nobe enkantolo lephakeme. 

9 Kuyisa licala liyewutekwa enkantolo kungaba mankimbonkimbo, ikakhulu uma ngabe lelo cala litsintsa bantfu labanyenti.  Labo labachuba lelo cala batawenta konkhe lokusemandleni abo kutsi lingene enkantolo ngekushesha. 

10 Liphoyisa leliphenya ngalelicala, umshushisi wesive lophakeme nobe lomelele liHhovisi leMcondzisi weBashushisi utawucinisekisa kutsi ngemuva kweluhlolo lwekucala lolwentisisiwe nalapho kuhlangabetwane netimfuno letitsite, utawufakwa eluhlelweni lwekuvikelwa kwabofakazi uma ngabe kukhona labekwesabisako nobe labakusongelako. 

Uma ngabe kufanele ube ngufakazi enkantolo:
11 Kuniketa bufakazi enkantolo kungaba yintfo lematima lecinanisako/ bandzetelanako.  Labo lababandzekanyekako?emaphoyisa, umshushisi nebasebenti benkantolo - batakweseka, bakulungiselele, bakunike lonkhe lwati lodzinga kuba nalo macondzana nalokutawenteka.  

12 Utawunikwa lisamane, likwatise kutsi licala litawutekwa nini, kuphi futsi. Ngaletinye tikhatsi emacaleni latsite, lisamane litawuhambisana nencwajana letawuchaza kutsi kutawube kwentekani enkatolo.   Uma ngabe uya enkantolo yamantji kantsi futsi unemibuto macondzana nemininingwane  yakhona enkantolo, ufanele utsintsane neliphoyisa leliphenya ngalelo cala nobe liphoyisa lelisita liphindze lilungiselele umhlukubetwa uma likhona, lonake litawukulayela lowo muntfu lofanele uye litawuphindze futsi likuchumanise nenkantolo.
13 Uma ufika enkantolo, ungatfola timphawu leticacile letikukhombisa indlela.  Uma ngabe kute timphawu leticacile futsi awati nekutsi inkantolo ingakuphi, ungabuta ehhovisi lekwatisa nekusita uma likhona, ubute kutsi ingakuphi inkalo lapho utawetfula bufakazi bakho khona. Ungatsintsana futsi nebasebenti bekushushisa, labatawuphendvula nobe ngumuphi umbuto lonawo macondzana netinchubo. Umshushisi lonikwe licala lakho utawukhona kukutjela silinganiso sekutsi kutsi utawulindza sikhatsi lesingakanani ngaphambi kwekutsi unikete bufakazi. 

14 Umshushisi utawenta konkhe lokusemandleni akhe kutsi ubitwe utewetfula bufakazi ngekushesha lokungalindzelaka. Umshushisi lophetse lelicala lakho, lapho kufaneleke khona, utawutsintsana nawe ngaphambi kwekutsi ubitwe utewetfula bufakazi.  Nobe kunjalo, ngaletinye tikhatsi kubakhona kubambeleleka. Ufanele wente siciniseko sekutsi ufika ngesikhatsi lesifanele enkantolo.  Ufanele umatise umshushisi uma utawufika ngemuva kwesikhatsi enkantolo nanobe ungeke ukhone kuta enkantolo ngalelo langa.

Ekutekweni kwelicala:
15 Uma kufanele wetfule bufakazi, ngaletinye tikhatsi, ungacela umngani nobe umseki akuphekeletele uye enkantolo.  Ngemuva kwekuniketa bufakazi utawutjelwa kutsi ungahamba. Uma utsandza ungahlala ulalele imininingwane lechubekako.
16  Umtsetfo uyativumela letibonelelo letilandzelako uma wetfula bufakazi:  
 
* ngaphasi kwetimo letitsite, ungabetfula bufakazi ngendlela yabomabonakudze, uhleti egumbini lakho. (Loku kusho kutsi usuke ungekho enkantolo embikwembekwacala, usuke ukulelinye ligumbi).
* Ungaphindze futsi, usitwe nguloyo longumlamuleli/umseki wakho uma uniketa bufakazi kumabonakudze losegumbini lohleti kulo uma ngabe ungaphasi kweminyaka lengu-18, nanobe imantji nobe lijaji libona kutsi kuma enkantolo wetfule bufakazi kungakubangela kubandzeteleka kwengcondvo nobe buhlungu lobungakafaneli. 
* Uma ufanele wetfule bufakazi enkantolo, ngaphasi kwetimo letitsitsite, imininingwane yekutekwa kwelicala ingentiwa ngemshini wekutsebula titfombe ( egumbini lelivaliwe)

17 Kudzingeka bufakazi lobucinile ngaphambi kwekutsi umuntfu abekwe licala. Ekutekweni kwelicala-ke kufanele kube nebufakazi lobumsulwa, lobungasoleki nakancane kutsi umsolwa akanacala. Loku kungasho kutsi umuntfu bewukadze ukholelwa kutsi unelicala, utfolalakala angenacala.  Loku?ke akusiko kwehlulelwa kwakho, kodvwa kumiselwe esimeni lesicinile sekutekwa kwelicala ngalokuphelele. 

18 Umshushisi utawubita bofakazi betfule bufakazi babo bemacala lafanele.  Kutawubitwa nemtoliki uma adzingeka. Umbekwacala utawunikwa litfuba lekukujikijela ngemibuto, anike bufakazi, abite nabofakazi.  Ngemuva kwekutsi inkantolo seyive bonkhe bufakazi nekutivikela, bonkhe labatsintsekako batawuvunyelwa betfule inkhulumo enkantolo ngaphambi kwekutsi kukhishwe sigwebo.

   Ngemuva kwekulahlwa licala:
19 Uma umsolwa atfolakala anelicala, kushushisa nekutivikela kungahola bufakazi kuphindze kwatise inkantolo ngesigwebo lesitawukhishwa.  Loku kwentiwa ngekuphikisana ekwenteni sigwebo lesimatima nobe sincishiwe.  Uma ngabe loko kuphikisana ekunciphiseni sigwebo kufaka ekhatsi lwati lolungemanga, inkantolo ifanele yatiswe ngaloku.  Ezingeni lekugwetjwa, ungacela kubuketwa kwemonakalo nobe sincephetelo sekonakalelwa.  Uma ngabe inkantolo ikhipha sincephetelo, asitsatfwa njengesigwebo, ngako-ke leso sincephetelo singentiwa sibe ngunobe nguluphi luhlobo lwesijeziso. Inkantolo ingaphindze isilahle ngelifasitelo sigwebo etimeni letitsite, loku kufaka ekhatsi simo lapho khona umbekwacala afanele akuncephetele. Umshushisi angafaka sitatimende semhlukubetwa nobe ahole bufakazi lobuchubekako lobeseka sigwebo uma bukhona futsi bufanele. 

20 Ngembikwekukhipha sigwebo, sikhulu lesiphetse, umshushisi nobe umvikeli angacela kutsi sikhulu lesivivinyako nobe-ke nguyiphi lenye ingcweti ingahlela umbiko ngawe nobe umbekwacala.  Lombiko ungafaka ekhatsi luhlolo lwebubanti bemonakalo lobentiwe bugebengu kuwe.  Lolwati lungatsatfwa esitatimendeni lowasenta emaphoyiseni, nobe sikhulu lesivivinyako singabamba ingcocoluhlolo nawe matfupha nobe ungabitwa utewetfula bufakazi ngesikhatsi sekukhishwa kwesigwebo. 

21 Uma ngabe ukholelwa ekutseni lesigwebo sinebubele kakhulu, ungacocisana ngaloko neMshushisi lomkhulu, longancuma kukubeka etandleni teMcondzisi weSive weTekushushisa lofanele. Umcondzisi weSive weTekushushisa angafaka sikhalo sekubuketwa kabusha kwelicala enkantolo lengalalela lesikhalo. Lesikhalo sifanele sinakwe ngesikhatsi lesitsite lesimisiwe. 

22 Umbekwacala angafaka sikhalo ngekulahlwa licala nekugwebo lasinikwe yinkantolo.  Uma sikhalo sesifakiwe, ungacela umshushisi welicala lekucala, nobe ummeleli wesive welicala losebentana nalesikhalo, ahlale atiswa ngetingucuko letichubekako kulelicala, sibonelo, lusuku lolukhetsiwe lekuyewulalela sikhalo, nobe ngabe umbekwacala unikiwe ibheyili, nemiphumela yesikhalo. 

23 Uma kunesidzingo nelunako ngekuphepha kwakho nobe kwafakazi, liphoyisa, umshushisi nobe umeleli weLuphiko lwekuVikela Bofakazi utawukhona kukwecwayisa ngalokumele ukwente kute uphephe.  Batawukusita bagcine lapho bangefika khona.

Uma kukhishwa sigwebo:  	
24 LiTiko leTekucondzisa Similo litawucisekisa kutsi sigwebo sekuboshwa sikhishwa ngekuya kwemtsetfo.  Uma kucatjangelwa kukhululwa kwembekwacala, liTiko leTekucondzisa kweSimilo litawunakisisa kweluswa kwembekwacala lokhishwe ngemvume yekwetsembisa kutsi angeke abaleke (ngepharoli). 

25 Ungacela kungenela tingcoco teLuphiko lweTekwelusa neLibhodi lePharoli.  Uma ufisa kungenela letingcoco utawatiswa ngelusuku lwato neliBhodi litawunaka licabangele tifiso takho uma licabanga kukhulula umbekwacala ngepharoli.

26 Kuwo onkhe emacala lapho khona umbekwacala akhululwa ngepharoli, liBhodi lePharoli litawubeka timo letitsite macondzana nekukhululwa kwembekwacala, uma libona kutsi loko kutawuba lusito kuwe. 

27 Uma ngabe, ngemuva kwekukhululwa ngepharoli, umekwacala utiphatsa ngendlela lekhombisa kutsi angaba nebungoti ekuphepheni kwesive, nobe ephula nobe ngusiphi simo labekelwe sona ngekukhululwa kwakhe, angaboshwa kute acedzele sigwebo sakhe lesisele ejele. 

Uma udzinga lusito:
28 Ematiko lamanyenti ahulumende atawukuniketa lusito.  Emaphoyisa atawukusita, angene uma kuvela simo lesiyingoti; akukhombe lapho ungatfola lusito lekwelwashwa nobe kwelashwa kwengcondvo; ngekuchaza tinchubo temaphoyisa; ngekukuniketa lwati ngemalungelo akho; ngekukukhomba tinhlangano letingekho ngaphasi kwahulumende naletisebentela imimango (NGOs nema CBOs) nobe basebenti bemmango labaseka bahlukubetwa; kucinisekisa kuphepha kwakho lapho kwenteke bugebengu khona; uma kuniketwa bufakazi; nangekukweluleka ngekuvikela bugebengu.

29 Uma kukhona kusongelwa lokuchubekako ngemuva kwekukhishwa kwesigwebo, wena, umseshi nobe umshushisi ufanele uphutfume utsintsane nelihhovisi lweLuphikko lwekuVikela Bofakazi.

30 LiTiko leBasebenti beteNhlalakahle nalabanye labasebenta ngetenhlalakahle batawuniketa, uma kukhona lusito lwetemiva nalolu, lungafaka ekhatsi emalungiselelo etinhlelo tekuya enkantolo.

31 Basebenti betetemphilo batawucinisekisa kutsi emalungelo akho, njengobe abekiwe kuShata yeMalungelo eSigulane ayaphakanyiswa asetjentiswe.

32 LiTiko leTemfundvo litawucinisekisa kutsi tinhlelo tekusita njengekweluleka, kukwendlulisela netinchubo tekweseka, tisesimeni lesifanele kuletinhlelo tekufundzisa.

INCENYE III
EMAZINGANCANE ETINSITA TEBAHLUKUBETWA BEBUGEBENGU

1 LILUNGELO LEKUPHATFWA NGEBUCOTFO NEKUHLONISHWA KWESITFUNTI NELINGASESE LAKHO 

1.1	Ungalindzela kutsi bonkhe labadlala indzima eluhlelweni lwetebulungiswa batakuphatsa ngebucotfo nekuhlonipha kwesitfunti nelingasese lakho, nangebuvelomiva.

     Uma bugebengu bubikiwe emaphoyiseni, ungalindzela kutsi ?   
1.2 kuphenywe ngalobugebengu;

1.3 uma ubike bugebengu emaphoyiseni, batawusukumela etulu, basebente ngekushesha;

1.4 kutawentiwa lokutsite kute kuncishiswe kukhinyabeteka longahlangabetana nako; 

1.5 liphoyisa litawutsatsa sitatimende sakho, ligcwalise emafomu lafanele ekubhalisa lobugebengu;

1.6 wendluliselwe ekunakekelweni ngekwelashwa nobe welulekwe uma kunesidzingo;

1.7 uma uhlukubetwe ngekwelicansi, utawubutwa imibuto ngasese liphoyisa;

1.8 tingcocokuhlola letitawubanjwa nawe titawentiwa ngelulwimi lwakho loluvisisako, uma ngabe lomuntfu lokhuluma nawe akakhulumi lulwimi loluvisisako, ungacela umtoliki, futsi

1.9 ungacela kucociswa liphoyisa lelibulili bunye nawe, uma likhona, sicelo sakho sitawemukelwa.

     Uma ngabe lelicala liyiswa enkantolo, ungalindzela kutsi: 
         Sikhulu lesichuba licala-
1.10 sitawucinisekisa kutsi kutekwa kwelicala kuchutjwa ngendlela yekwekutsi ayicekeli phasi emalungelo akho ekuphatfwa ngesizotsa nekuhlonishwa kwesitfunti nelingasese lakho.

umshushisi ? 
1.11 utawutsatsa tinyatselo, ikakhulu emacaleni ekuhlukubetwa ngekwelicansi neweludlame lwasekhaya, kute aciniseke kutsi, nobe ngukuphi lapho kukhoneka khona, lelicala liphatfwa ngumshushisi munye lite lifike ekugcineni;

1.12 utawukubita utewetfula bufakazi ngekushesha lokungalindzeleka; uma kunekubambeleleka , umshushisi lonikwe licala lakho utakwatisa kutsi kungani kunekubambeleleka nekutsi kungenteka ulindze sikhatsi lesigakanani;

1.13 utawukunika litfuba lekutsi utikhumbute, ufundze titatimende, atsintsane nawe, uma kufanele bese kutsi
1.14 lilunga lebasebenti benkantolo litakwatisa kutsi ufanele ukhokhelwe tindleko tekuhamba naletinye tesikhatsi lowusicitse enkantolo wetfula bufakazi, litawuphindze futsi likunikete lwati likusite macondzana nekufaka sicelo saletindleko.

Basebenti benkantolo ?	
1.15 batawenta konkhe lokusemandleni abo kutsi uvikeleke ekuhlukubetweni nobe ekudlakatisweni kwengcondvo ngalokwenteka enkantolo;

1.16 batawukhipha, lapho kufanele khona, basebenti nemavolontiya laceceshiwe eLuphiko lekweSeka Bahlukubetwa kutsi bakusite kanye nemndeni wakho enkantolo, ngaphambi kwekutsetfwa kwelicala, lisachubeka nangemuva kwekutsetfwa kwalo;

1.17 ngekwesicelo nanobe kukhoneka, batawukuvumela kutsi ubone inkantolo utetayete netintfo tasenkantolo yakhona, kute lekumele ukulindzele uma wetfula bufakazi; 

1.18 batawuvumela umuntfu lotakweseka (sihlobo nobe umngani) kutsi akuphekeletele uye enkantolo; bese; baphindze

1.19 bakuvumele, ngekwesicelo futsi uma ngabe tinsita tikhona, ungalindza endzaweni lehlukene nembekwacala nobe bofakazi bakhe.

	Longakulindzela kubasebenti betenhlalakahle kanye nemavolontiya ?
1.20 Uma kwentiwa ingcocoluhlolo nawe, itawentelwa ngasese, inkhulumo yenu itawuba yimfihlo futsi utawucociswa ngelulwimi loluvisisako;

1.21 Angeke uyekelelwe utibonele kutsi wenta njani ngalelicala wena ngekwakho.  Uma ngabe bewusengakalibiki lelicala emaphoyiseni, basebenti betenhlalakahle batawukusita kutsi ulibike; futsi

1.22 Uma ngabe uhlukubetwe ngekwelicansi, emaphoyisa atawudzinga kutsatsa njengebufakazi letembatfo bewutigcokile ngesikhatsi uhlukubetwa, uma kunjalo-ke ungacela basenti betenhlalakahle bakusite ngekukutfolela tembatfo longatigcoka uma emaphoyisa asatitsetse leti letinye. 

Longakulindzela kubasebenti betemphilo ?
1.23 kwentiwa kweluhlolo loluphelele lwesimo semtimba, imiva kanye nesengcondvo yakho;
1.24 utawukhulunyiswa endzaweni yangasese lengenta kulalelwa kwelicala lenu kube yimfihlo futsi uhlonipheke kanye nekutsi  kulalelwa kwelicala kuchutjwe ngelulwimi loluvisisako;
1.25 kucelwa ube nelivi macondzana nekuhlolwa nobe kwelashwa bodokotela, kepha utawatiswa kutsi ungala kuhlolwa bodokotela nobe wesekwe ngekwengcondvo, ngalokunjalo-ke utawuchazelwa ngemiphumela yaloko;
1.26 uma uhlukubetwe ngekwelicansi, uma ucelile futsi kukhoneka, utawuhlolwa nobe welashwe  ngudokotela lotisebentako webulili bunye nawe.
1.27 batawucinisekisa kutsi lonkhe lwati ngekwelashwa kwakho lutawufakwa kumarekhodi elicala lakho;
1.28 utawelashwa ngekushesha lokungalindzeleka kube kucatjangelwa emalungelo akho njengobe abekiwe kuShatha yeMalungelo eTigulane.

Longakulindzela etikhulwini teLuphiko lweTekucondziswa kweSimilo kutsi ?
1.29 uma ngabe ucele kubakhona etingcogcweni tekukhishwa ngepharoli, Sihlalo wekweLusa kuCondziswa kweSimilo kanye neLibhodi lePharoli, ngembikwetingcoco, utakwatisa ngelulwimi loluvisisako ngetinchubo tetingcoco nekutsi yini lelindzeleke kuwe;
1.30 Uma ungenela tingcoco teLibhodi lePharoli bese ufanela kujika litje esivivaneni, ungacela nobe ngubani lotikhetsele yena kutsi akuphekeletele kute akweseke ; futsi
1.31 Uma ungenela tingcoco teLibhodi lePharoli, kutawentiwa yonkhe imitamo kutsi ukuvikeleke kute ungahlushwa  nobe udlakatiswe ngekwengcondvo uma kulalelwa kwelicala kusachubeka

2. LILUNGELO LEKUNIKETWA LWATI 
  
longakulindzela uma kusaphenywa licala kutsi ?

2.1 a. liphoyisa litawubhalisa sitatimende sakho bese liyakucela kutsi usifundze bese uyasayina ucinisekisa lokubhaliwe;
b. uma ngabe akwati kufundza kufanele ulatise leliphoyisa, ngalokunjalo-ke leliphoyisa litawukufundzela bese likucela ucinisekise lelikufundzile ngekutsi usayine nobe ungcivite ngesitfupha; bese 
c. uma ngabe umtoliki akhona kantsi futsi ufisa kutsi sitatimende sakho sifundvwe ngelulwimi loluvisisako ngaphambi kwekutsi usicinisekise ngekusayina nobe ngekugcivita ngesitfupha, umtoliki utawubese uyabitwa kutsi ente lomsebenti.

2.2 uma ngabe utfola kwekutsi sitatimende sakho asikapheleli nobe sinemaphutsa, utawuvunyelwa kutsi wengete nobe usichibele nobe wente lesinye sitatimende;
2.3 utawunikwa litfuba lekuchaza esitatimendeni sakho kutsi lelicala likutsitse kanjani, lapho kufanele khona tifiso takho titawunakekelwa;
2.4 utawatiswa kutsi ungacela ikhophi yesitatimende sakho;
2.5 liphoyisa litawukubuta ngemininingwane yekulahlekelwa kwakho, kulinyalelwa futsi loku kutawurekhodwa;
2.6 uma ungacelwa kutsi watise umphenyicala ngelikheli lakho, imininingwane yetindlela tekuchumana nawe nekutsi utawube ukuphi kute kuphenya nekutekwa kwelicala kuphele; futsi 
2.7 utawucelwa watise umphenyicala uma ngabe umbikwacala wetama kufaka lunyawo lwengulube ekuphenyweni kwelicala, uma ngabe angeke ete ecaleni nobe ngabe uyakwesabisa.

Uma ngabe licala liyiswa enkantolo ungalindzela kutsi:
Umshushisi  ?
2.8 etintfweni tonkhe, utawunakanela tifiso uma bacabanga  ngekwekutsi bafanele yini bashushise nobe cha;
2.9 utawukucela ubeke sobala lonkhe lwati lolufanelekile loluhambisana nekukhulula umbekwacala ngebheyili, sibonelo, njengekutsi nje umbekwacla ukhinyabeta bufakazi nobe bufakazi, nobe uyakwesabisa nobe uyakusongela wena nobe umndeni wakho, nobe kutsi umbekwacala angeke ete ecaleni; nanobe,  kufaneleka, umshushisi utawubita utewetfula bufakazi macondzana naloku ngesikhatsi setingcoco tebheyili;
2.10 utawukunika litfuba lekushayisa ingcondvo yakho ngemoya, uyente ikhumbule, ngekutsi atsintsane nawe nobe akuvumele ufundze sitatimende ngaphambi kwekutsi wetfule bufakazi;
2.11 utawutsintsana nawe ngaphambi kwekutsi wemukele sikhalo   lesimelula aphindze akucele uchaze kutsi lelicala likutsintse kanjani wena nemndeni wakho.  Kulokuchumana-ke utawutfola litfuba lekuveta imininingwane yekulahlekelwa nobe yekulima lokukuvelele njengemiphumela yalobugebengu.  Umshushisi utawucabanga ngaloku ngaphambi kwekutsi  atsatse sincumo macondzana nesikhalo sekwetfweswa licala lesimelula.  Umphumela lelibe nawo kuwe nemndeni wakho lelicala utawubekwa embikwenkantolo nobe utawunikwa litfuba lekwetfula bufakazi enkantolo, nobe umbiko lohlelwe tingcweti utawetfulwa enkantolo uma sekufike sikhatsi sekukhipha sigwebo; futsi
2.12 utawutsi ngesikhatsi kusatsintfwana nawe, akucele uvete leminye imininingwane lesengeto lebeyingakafakwa esitatimendeni sakho.  Uma kuhambisana, umshushisi  utawuveta leminingwane angatsikanyetwa ngaphambi kwekutsi kutekwe licala


     lokutawentiwa basebenti betemphilo ? 
2. 13 uma ngabe kunesidzingo, batawungenela nawe ingcocoluhlolo futsi uma batfola bufakazi bekutsi bugebengu lobentiwe kuwe budzinga kutsi ubonane nadokotela, batawukuhlelela kutsi utfole kucilongwa ngudokotela; futsi

2. 14 bacinisekise kutsi nobe ngabe kwentekani, uchubeke usebentisane nalowo losebentela tetenhlalakahle nobe loyo lolivolontiya lewucale kusebentisana naye kusukela ngesikhatsi kubikwa licala lebugebengu kute kufike ekuphetfweni kwelicala.

	basebenti betemphilo ? 
	2.15 uma ngabe inkantolo (umshushisi nobe imantji) ibacela kutsi bente njalo, batawuniketa inkantolo emarekhodi akho adokotela naleminye imininingwane lobanike yona lephatselene nalelicala.

	Tikhulu teLuphiko leTekucondziswa kwesimilo ? 
2.16 atawukuvumela ubhalele Sihlalo weLuphiko lekweLuswa kuCondziswa kweSimilo neliBhodi lePharoli, ucele ungenela tingcoco tekukhishwa ngepharoli, Sihlalo utawubese ukwatisa ngesikhatsi, lusuku nendzawo lapho kulalelwa kwelicala kutawubanjelwa; futsi
 
2.17 uma ngabe ungenele tingcongco teLuphiko lekweLuswa kuCondziswa kweSimilo neliBhodi nePharoli  batawukuvumela kutsi nawe uphose litje esivivaneni ngekutsi ukhulume ngemlomo nobe  ubhale phasi.


3. LILUNGELO  LEKUNIKETWA  LWATI

     Umba ngabe bugebengu sebubikiwe, ungalindzela kutsi liphoyisa litakwatisa nge  ? 
3.1 simo nenhloso yesitatimende sakho;

3.2 ligama netinombolo telucingo teliphoyisa lelinikwe umsebenti wekuphenya ngelicala kanye nembolo yelicala (iCAS nobe inombolo yeLicala);

3.3 ngekwenteka kutsi kushushiswe ngasese, utikhiphele tindleko uma ngabe uMcondzisi weSive wetekuShushisa  ala kushushisa kulelicala; kanye

3.4 nangekwesicelo, semininingwane lehambisana naloku lokulandzelako: 
a. Kuboshwa kwemsolwa
b. Nobe uma kufanele ute utewukhomba umsolwa kanye nelusuku lekwenta loko
c. Inombolo yelicala lenkantolo
d. Lusuku lekuyewulalela tingcoco tebheyili
e. Umphumela wetingcoco tebheyili (nobe kufanele umsolwa akhululwe ngebheyili)
f. Tinchubo tekuphenywa nekushushiswa kwelicala lakho
g. Sincumo simbe sekuhocisa nobe kugucula licala kabanti
h. Nobe ufanele ubekhona makuchutjwa licala enkantolo, kanye nelusuku nobe tinsuku taleto tinchubo  
i. Lusuku lwekutsetfwa kwelicala nemiphumela yekugcina
j. Lusuku lwekukhipha sigwebo nemphumela
k. Nobe umsolwa ufake sikhalo ngesigwebo lanikwe sona nemphumela wesikhalo sakhe  
l. Imphahla letsetfwe ingabuyiswa kanjani nobe nini
m. Ngutiphi tinsita letikhona letingahlangabetana netidzingo takho nekutsi ungatisebentisa kanjani letinsita  
Uma licala liya enkantolo ungalindzela kutsi: 
Basebenti benkantolo?  
3.5 bakuvumele, lapho kufaneleke khona nangekwesicelo sakho, ubone ligumbi lenkantolo ngaphambi kwekutsi licala lingene, kute kutsi ukwati lekumele ukulindzele,  kanye  
3.6 batawucinisekisa kutsi timphawu netinkhombandlela letiniketiwe enkantolo tiyacaca futsi titawukukhomba indlela leya egumbini lenkantolo.  Lapho kukhona khona Lihhovisi Lekusita/ Kwatisa/Kweluleka utawatiswa ngekutsi nguliphi ligumbi lenkantolo lapho utawetfula khona bufakazi.  

 Umshushisi lotawusebentana nelicala lakho ? 
3.7 utawatisa umcashi wakho nganobe ngutiphi tinchubo letitakwenta ulove emsebentini  
3.8 utakwatisa uma ngabe uMcondzisi weSive wetekuShushisa uncume kungashushisi kulelicala, ungacele lishushiswe ngansese netingcubo letitawulandzela macondzana naloku; 

3.9 utakwati kuphendvula imibuto yakho macondzana netinchubo tasenkantolo, uma kunekubambeleleka, utakwati kutsi kungenteka ulindze sikhatsi lesingakananai ngaphambi kwekutsi wetfule bufakazi;  
3.10 utawuniketwa litfuba lekutsintsana ngalokwenele ngaphambi kwekutsatfwa kwetincumo telicala, uma afanele
3.11 utakwatiswa ngemiphumela yetinchubo tekuniketwa kwebheyili, timo letisipesheli letihambisana nebheyili, nekucaciswa kwenshokutsi yaleto timo tebheyili; 

3.12 kuvikela ebudloveni, ekujikejelweni ngemibuto ngendlela lenebudlova, bungoti naleyehlisana sitfunti;  kanye

3.13 nekukwatisa ngemphumela wekutekwa kwelicala nekutsi kumbe kukhona kufaka sikhalo ngesigwebo lesikhishiwe.  
     
     kusekwa kwemhlukubetwa nobe labaniketa tinsita tetenhlalakahle ?
3.14 batakuchazela ngemalungelo akho netinchubo letitawulandzela;

3.15 ngekwesicelo, batawusita kufuna licala eluhlelweni; 

3.16 uma kukhoneka, batawukuphekeletela uye enkantolo ngaphambi kwekutsi kungene licala kute kutsi utetayete ngeligumbi lenkantolo nako konkhe lokukhona; baphindze futsi

3.17 bakweseke futsi bakweluleke nobe bakwendlulisele kubomphetsa bekweluleka netinsita tekweseka.  

     uma sisebenti lesinakekela ngetemphilo sitsintseka kulelicala ungalindzela kutsi tita?
3.18 kwatisa ngetinchubo lekumele tentiwe kuwe tekucilongwa nobe welashwe bodokotela;
 
3.19 kunika ikhophi yemarekhodi abodokotela, uma uwacelile; siphindze

3.20 kwatisita ngetinsita letikhona tekwesekwa temmango netinombolo tetincingo talapho ungatfola khona lusito.

	Tikhulu letivela kutemfundvo ?  
3.21 uma ucelile titakwatisa ngetinsita tebahlukubetwa letikhona etikolweni tendzawo.

Uma umbekwacala aboshiwe, liTiko  leTekucondziswa kweSimilo: 
3.22 ngekucelwa, litakwatisa kutsi umbekwacala ucatjengelwa kutsi angakhululwa nini ngepharoli;

3.23 ngekucelwa nobe uma kufanele, litakwatisa etingcogcweni teLibhodi lePharoli ngetinsita letikhona  tekweseka nekwelulekwa;

3.24 litakwatisa ngekukubhalela phasi macondzana netingucuko telusuku lwekungena kwelicala nobe kuhociswa kwesikhashana, kwemiphula yetingcoco teLibhodi lePharoli kanye netimo letiphocelekile;

3.25 uma ngabe ucele kubakhona etingcogcweni teliBhodi lePharoli, Sihlalo utakwatisa ngelulwimi loluvisisako  ngetinchubi taletingcoco nekutsi yini lelindzeleke kuwe futsi  
3.26 ngekwesicelo nangemvume yembekwacala, utawatiswa ngetinhlelo tekutfutfukisa lesetingenelwe ngumbekwacala kute atiphatse kancono.


4. LILUNGELO LEKUVIKELEKA

     Uma bugebengu sebubikiwe emaphoyiseni ? 
4.1 futsi ungufakazi, futsi wena nobe umndeni wakho nisongelwa nobe imphilo yakho isengotini, ufanele ukubike loku emaphoyiseni ngekushesha nobe kumshushisi wetekushushisa wesive enkantolo uphindze ufake sicelo sekuvikelwa kwafakazi, uma kunjalo-ke ungalindzela kutsi -

4.1.1 Emaphoyisa atawuphenya ngekusongelwa kwakho;

4.1.2 Uma kusongelwa kwakho sekucinisekisiwe, utawudzingeka wente sivumelwano neLuphiko lwekuVikelwa kwaBofakazi ngaphambi kwekutsi ufakwe eluHlelweni lekuVikelwa kwaBofakazi;  
4.1.3 Uma ungeniswa kuloluHlelo, ufanele uhambe ngayo yonkhe imitsetfo yakhona njengobe ibekiwe esivumelwaneni. Lokucuketfwe ngulesivumelwano kutawuba yimfihlo; 

4.1.4 Uma ungahambi ngekuya kwalesivumelano utibeka engotini futsi ungasuswa kuloluHlelo lwekuVikelwa kwaBofakazi;

4.1.5 Kungentiwa imibandzela tekukhokhelwa kwemali yesibonelelo uma useseluHlelweni njengobe kuncunywe nguMtsetfo wekuVikela nekuLungisa;  
4.1.6 Ufanele unike beluHlelo lwekuVikela Bofakazi yonkhe imininingwane yetimali takho, kute kutsi uncunyelwe imali yesibonelelo lefanele;   
4.1.7 Uma sewemukelwe kuloluHlelo, utawugcinwa endlini lephephile futsi nobe kungaphasi kwasiphi simo kute umuntfu lotawatiswa ngelikheli nobe indzawo lapho uhlala khona, kute ngisho lilunga lemndeni wakho lelitawatiswa ngalemininingwane;

4.1.8 Ngemuva sewetfule bufakazi bakho, utawatiswa kusenesikhatsi lesanele kutsi sewutawususwa eluhlelweni; futsi  
4.1.9 Ungatsintsana neliphoyisa lebeliphenya ngelicala lakho nobe umshushisi lomkhulu wesive macondzana nalolunye lwati ngeluHlelo lwekuVikelwa kwaBofakazi. 
4.2 Uma ngabe awufuni umbekwacala ati ngemininingwane yakho, ungatsintsana neliphoyisa leliphenyako nobe umshushisi umcele kutsi lolo lwati bangaluniketi umbekwacala
4.3 Sikhulu lesinesibopho, ngaso sonkhe sikhatsi sitawucinisekisa kutsi yonkhe imphahla yakho naleyo lebanjwe njengebufakazi, igcinwa kahle ibuyiselwe kuwe masinyane uma umsebenti wayo sewuphelile; nanobe futsi 

4.4 ungummangali welicala lebudlova basekhaya, futsi kubonakala emaphoyiseni kutsi kunematfuba ekutsi ungalimala kabi ngenca yemiphumela yekutsi umebekwacala ephule imigomo yesivumelwano sekuvikelwa   ?

4.4.1 ungayisa i-afidavithi emaphoyiseni uchaze timo tesivumelwano letephulwe ngumbekwacala; futsi            

4.4.2 emaphoyisa atawuphutfuma abophe lombekwacala lowephule imitsetfo lagidlibetwe yona yinkantolo ngaphasi kweSigaba 7 semTsetfo weBudlova basemaKhaya,  Nombolo. 116 wanga-1998.   

     Uma ngabe licala liya enkantolo ungalindzela loku:  

Kutsi umshushisi?  
4.5 akwatise kutsi, uma ngabe umbekwacala ungaphasi kweminyaka lelishumi nesiphihlongo, kungenteka ungabitwa ekutekweni kwelicala ngaphandle kwanangabe udzingeka kutsi ube khona nobe ubitwe yinkantolo, nanobe fakazi angaphasi kweminyaka le-18, ungacela kungabitwa uma etfula bufakazi;

4.6 utakwatisa kutsi ngaphasi kwetimo letitsite inkantolo itakwala kutsi kushicilelwe lwati loluphatselene nekutekwa kwalelicala nobe nguluphi lwati lolugcinwe luyimfihlo (lokufaka ekhatsi lokungatisa ngemmangaleli nobe fakazi); 
4.7 lapho kufanele khona, utakwatisa ngemuntfu loshicilela ngalokungekho emtsetfweni lwati , aveta lokungatisa ngafakazi ngendlela lengekho emtsetfweni, unelicala futsi angatekiswa lelo cala.
       
     Labaniketa tinsita tetenhlalakahle batawu ? 
4.8 tsatsa tinyatselo tekucinisekisa kutsi wena nemndeni wakho anikho yini engotini.  	
4.9 bika nobe bendlulisele emaphoyiseni uma kunekusoleka kwebugebengu.

     Tinsita tekucondziswa kwesimilo 
4.10 uma ngabe bewucele kutsi uhlale watiswa ngekuchutjwa kwesigwebo, betekuCondiswa kweSimilo batakwatisa uma ngabe umbekwacala afohlile ejele nekuyiswa kwakhe kulenye indzawo kanye naleminye imininingwane kusukela lapho; kanye nekutsi 
4.11 ikakhulu emacaleni ekudlwengula nekuhlubeta ngekwelicansi, LiBhodi lePharoli linganamatsisela tibonelelo kupharoli yembekwacala uma kubonakala kutsi kudzingeke avinjelwe kutsi achumane nawe ngalokungafaneli
5. LILUNGELO LEKUSITWA

     Ungalindzela kutsi emaphoyisa akusite ? 

5.1 Ngekukulayela kulabanye labaniketa tinsita tekwesekwa lokufanele nangekusitwa khona lapho endzaweni lekwenteke kuyo bugebengu, sibonelo, kunikwa lusito lwekucala;

5.2 Ngekuchaza tinchubo temaphoyisa;

5.3 Ngekwatisa ngemalungelo akho;

5.4 Ngekubeka embili kuvikeleka kwakho;

5.5 Ngekugcina bufakazi;

5.6 Ngekukweluleka ngekuvikela bugebengu; kanye

5.7 Ngekumisa ludlame lapho kwenteka khona bugebengu.

     Uma ngabe licala liya enkantolo ungalindzela kutsi ? 

5.8 Umshushisi utawetfulela hulumende licala aphindze acabangele timfuno takho;

5.9 Ucocisane nemmeli lotikhetsele yena, ikakhulu uma ngabe ufuna kufaka sicelo sekuncephetelwa ngekulimala emtimbeni nobe ngengcondvo;

5.10 Kwentiwe sikhala sekutsi kubekhona batoliki, futsi, lapho kufanele khona, kutawentiwa kutsi lwati lufinyelele kubantfu labakhubatekile;

5.11 Uma kunebantfu labakhubatekile, batawesekwa ngalokufanele; 
5.12 Emacla ekuhlukubetwa ngekwelicansi atawutekelwa etinkantolo letisipheshali, lapho khona tikhona tinkantolo letinjalo;

5.13 Umshushisi nemaphoyisa atakwatisa kutsi, uma ngabe ungaphasi kweminyaka lelishumi nesiphuhlongo kantsi futsi wetfula bufakazi kutakubangela buhlungu nekubandzateleka kwengcondvo ngalokungafaneli, inkantolo-ke ngekuya kwesicelo semshushisi, ingakhetsa umuntfu longumlamuli (lotawuba semkhatsini wakho nenkantolo) akwente ukhone kuniketa bufakazi ngeluhlelo lwabomabonakudze egumbini lotawube uvalelwe kulo.  
5.14 Uma ngabe umlamuleli abekiwe, sikhulu lesiphetse sitawucinisekisa kutsi yonkhe imibuto lebhekiswe kuwe utawuyiphendvula ngelusito lwalomlamuleli;

5.15 Sikhulu lesiphetse sitakwatisa kutsi umlamuleli utakwendlulisela inshomvama yemibuto lebhekiswe kuwe, ngaphandle nangabe inkantolo icabanga ngalenye indlela, 
5.16 Uma ngabe ukhona umlamuleli lobekiwe, sikhulu lesiphetse singenta kwekutsi wetfule bufakazi nobe ngukuyiphi indzawo  le ? 
a. Hleleke kahle letawukwenta ukhululeke;
b. Hlelwe ngendlela yekwekutsi ungaboni futsi ungeva umuntfu lokhona, lebukhona bakhe  bungakuphatsa kabi;   
c. Kanye nekwenta kutsi inkantolo nanobe ngumuphi umuntfu lofanele abekhona uma kutekwa licala akubone futsi akhone kukuva ? angakuva nobe akubone ngco nobe ngatindlela tsite letisebentisa bogezi ? wena kanye nemlamuleli wakho uma kwetfulwa bufakazi. 
5.17 Emacala lafaka ekhatsi bahlukubetwa labanekulimala batawusitwa ngekushesha; futsi

5.18 uma ngabe kufanele kusetjentiswe bomabonakudze labatiwa ngekutsi ngema-CCTV bachunyaniswe nenkantolo uma kusachutjekwa nelicala, umshushisi 	utawuchaza kutsi usebenta kanjani lomabonakudze, nobe lapho kukhoneka khona utawukuvumela wena nebatali bakho nobe labo labeme endzaweni yebatali kutsi nibone kutsi usebenta kanjani lomshini ngaphambi kwekutsi kungene licala.  
     
     
Basebenti betenhlalakahle, lapho kukhoneka futsi bakhona-

5.19 batawukweluleka baphindze bakweseke ngekwenta lokubonakalako;

5.20 bakusite ngekwenta kubekhona basebenti betetenhlalakahle nobe kubekhona tikhulu tephrobheshini 

5.21 bakunikete ?
a. lusito ekutseni uchumane nemndeni nobe bangani bakho
b. lusito uma unetinkhomba tekubandzeteleka kwemtimba lokubangwe kuhhadlateka kwengcondvo lokwendlulile
c. inchazelo ngetinchubo letitawulandzelwa
d. lusito ekuchumaneni nebeLuphiko lwemiSebenti yemaPhoyisa aseNingizimu Afrika nemshushisi
e. bakwendlulisele kutingcweti tekweluleka uma kuhhadlateka kwengcondvo kuchubeka 
f. bakwente ufinyelele ekutfoleni lwati netinsita, ikakhulu etindzaweni lapho khona tinsita letikhona tenabela ?ekweSekweni yiNkantolo?, lokufaka ekhatsi ?
i. kukusita uvisise tinchubo tasenkantolo;
ii. kukuchazela kutsi kutawentekani enkantolo uma ubitwe njengafakazi;
iii. kukuchazela kutsi ngubani lotawube asenkantolo nekutsi batawube badlala yiphi indzima, kanye nekukusita utfole kutsi inkantolo ingakuphi; kanye 
iv. nekukulungiselela kwetfula bufakazi enkantolo nekutfutfukisa kuchumana nemshushisi.

Kubasebenti bekuCondziswa kweSimilo ungalindzela loku ? 
5.22 ngekuya kwesicelo, utawatiswa ngetichibelo temacala nobe tingucuko tetigwebo tekweluswa kucondziswa kwesimilo; imisebenti yeliBhodi lePharoli; indzima ledlalwa nguwe etingcocweni teliBhodi lePharoli; nekutsi yini lekumele uyilindzele kuleto tingcoco;
5.23 uma kunesidzingo, kutawentiwa tibukelelo tekutsi kubekhona umtoliki ngesikhatsi kuchubeka tingcoco teliBhodi lePharoli;
5.24 kutawutsi ngekuya kwesicelo, batawenta kutsi kubekhona umlamuleli emkhatsini wakho nembekwacala uma kuvela sidzingo; nafutsi 
5.25 ngekuya kwesicelo, nobe kunesidzingo, sibonelo, uma ngabe ungumhlukubetwa kantsi futsi ukukhastodi nanobe kwenteka kuvela etingcocweni teliBhodi lePharoli kutsi udzinga kwesekwa, utawendluliselwa kubaniketi betinsita labafanele bakweluleke nobe tinsita tekwesekwa

ungalindzela kutsi basebenti betekunakekela ngetemphilo batawucinisekisa kutsi- 
5.26 lapho kufaneleke khona, utawuniketwa incwadzi yabodokotela yekulova esikolweni nobe emsebentini.

6.	LILUNGELO LEKUNCEPHETELWA
  ? sincephetelo? sisho imali lekhishwa yinkantolo lebukene netebugebengu, ikukhalele ngekulahlekelwa nobe konakalelwa yimphahla ( kufaka ekhatsi imali) ngenca yemiphumela webugebengu nekweciwa kwembekwacala logwetjiwe.  Lesincephetelo sihlose kubuyisela simo salomoshakalelwe esimeni lebesingiso phambilini kwenteke umonakalo.

Uma licala liyiswa enkantolo ungalindzela loku ?
6.1 kutawutsi, emacaleni lafanele, umshushisi nemaphoyisa bakwatise kutsi ufanele ube khona enkantolo ngelusuku lekukhishwa kwesigwebo nekutsi ungacela umshushisi afake sicelo enkantolo sekucela sincephetelo;
6.2 emacaleni lafanele, inkantolo ingalengisa sigwebo uma ngabe umbekwacala utakuncephetela ngekulahlekelwa nobe konakalelwa yimphahla yakho ngenca yebugebengu lobentiwe kuwe;
6.3 umshushisi utakwatisa, namabhalane wenkantolo utawucindzetela kutsi unikwe lomvuzo;
6.4 emacaleni lafanele, mabhalane wenkantolo nemshushisi, batakwatisa kutsi lapho kutsetfwe khona imali yembekwacala ngesikhatsi aboshwa, inkantolo ingancuma kutsi ukhokhelwe ngaleyo mali ngekushesha;
6.5 umshushisi utakwatisa kutsi, uma ngabe akukakhishwa sincumo lesikubonelelako uma kukhishwa sigwebo, ungatsatsela umbekacala tinyatselo letitsite,
6.6 umshushisi nobe sikhulu lesiphetse luhlelo ( imantji nobe lijaji) sitakwatisa kutsi umvuzo lowentiwe yinkantolo unemtselela wekwahlulela ngekungalwi  nekwekutsi ungasicindzetela lesincumo.   
6.7 Sikhulu lesiphetse luhlelo sitakwatisa kutsi, uma umvuzo lokhishiwe uhambisana netimfuno takho, unemalanga langu-60 ekwala lomvuzo ngekubhala phasi, uma wenta njalo ufanele ubuyisele kumabhalane wenkantolo yonkhe imali besewukhokhelwe yona;
6.8 Sikhulu lesiphetse luhlelo sitakwatisa kutsi, uma ngabe uyehluleka kwala lemali angakapheli emalanga langu-60, angeke utsatsele kumbekwacala tinyatselo 
6.9	Uma ngabe ufaka sicelo enkantolo kutsi uncephetelwe ngetindleko tabodokotela ngekulimala lokutfole emtimbeni ngenca yebugebengu, sisebenti sekunakekela ngekwetemphilo lesikupopolile sitawukhona kweseka sicelo sakho ngekutsi sinikete bufakazi enkantolo nangekuniketa inkantolo lwati lolungilo
     
     



7.	LILUNGELO LEKUBUYISELELWA

?Kubuyiselelwa? kushiwo emacaleni lapho khona inkantolo, ngemuva kwekukhishwa kwesigwebo, itjela umbekwacala akubuyiselele imphahla nobe timphahla lotsatselwe tona ngalokungekho emtsetfweni nobe letoniwe ngalokungekho emtsetfweni, kute kutsi ubuyele esimeni bewukuso ekucaleni ungakagetjengwa.
     
     Uma lelicala liyiswa enkantolo ungalindzela kutsi umshushisi ?  
7.1 akwatise, emacaleni lafanele, acele umbekwacala akubuyiselele ngendlela lenconotekako kuwe, emndenini wakho nobe kulabo labancike kuwe;
7.2 akwatise kutsi kubuyiselwa kwaloluhlobo kutawufaka ekhatsi kubuyiswa kwemphahla nobe kulungiswa kwemphahla leyonakele; aphindze
7.3 akwatiuse kutsi sicelo sakho ngaloku singacindzetelwa yinkantolo futsi emacaleni lafanele utawuvunyelwa kufaka enkantolo sicelo sakho saloluhlobo.

INCENYE IV
Tikhalo

Onkhe ematiko, tikhungo nema-ejensi tekusebenta latsintsekako kulelicala ahlosa kusebenta ngelizinga lelisetulu, kepha ngalesinye sikhatsi tintfo tivele tihambe kabi.  Uma kwenteka njalo, lamatiko, tikhungo, ema-ejensi tekusebenta afuna kwati kutsi kwentekeni.  Lencenye lena --ke yalomculu icondze kukwatisa kutsi ufanele wenteni uma ungakanetiseki ?  
a.	ngendlela bewuphetfwe ngayo;
b.	ngelwati lolunikiwe; nobe
c.	ngetincumo letitsetfwe.

   LuPhiko lwemiSebenti yemaPhoyisa aseNingizimu Afrika:    
1 ungafaka sikhalo sakho ngekubhalela Khomishani waleso siKhungo semaphoyisa lewunenkinga naso macondzana neliphoyisa, kusebenta kwenchubomgomo yemaphoyisa, kwentiwa nobe tinchubo.    
2 Uma ngabe sikhalo sakho simacondzana nekulahleka nobe konakala kwemphahla yakho ngesikhatsi isetandleni temaphoyisa, ungafanela kuncephetelwa.  Konkhe lewufuna kukwati nemibuto longaba nayo ungayicondzisa kuKhomishani wesiKhungo; nobe, uma ngabe awukenetiseki, ungaphindze ubonane naKhomishani weNdzawo yesikhungo semaphoyisa lesitsintsekako, uye nemininingwane yesikhalo sakho sekuncephetelwa. Uma ngabe sikhalo sakho solo mane asisetjentwa ngendlela lekwenetisako, ungasiyisa eHhovisi  leMvikeli weSive.

3 Uma ngabe sikhalo sakho futsi nguloku asisetjentwa ngendlela lekwenetisakho, ungendlulela kuMcondzisi weLuphiko lweTikhalo Lolutimele, kepha caphela kutsi ungeta kulelihhovisi kuphela uma ngabe uta ngesikhalo lesiphatselene nebugebengu nobe kungatiphatsi kahle kwelilunga leLuphiko lweMisebenti yeMaphoyisa eMetro kanye nemalunga eLuPhiko lwemiSebenti yemaPhoyisa aseNingizimu Afrika, lelehluleke kwenta umsebenti walo ngalokufanele. 

   bashushisi:   
4 Inkantolo lapho bekutekwa licala khona ingasombulula tonkhe tikhalo.  Uma ngabe unesikhalo, ungabhalela nobe ufake sicelo sekubonana neMvikeli weSive Lomkhulu enkantolo lebeyiteka licala.  Nobe kunjalo, uma ngabe liHhovisi lemShushisi wendzawo alisebentani nesikhalo sakho ngendlela lekwenetisako ungavakalisa kukhonona kwakho esiKhulwini sekuVikela sendzawo.  Uma solo mane sikhalo sakho singasetjentwa ngendlela lekwenetisako, ungakhonona kuMcondzisi weBashushisi wendzawo. Utawubese wenta lubuketo lolutimele.  Uma ngabe futsi sikhalo sakho nguloku asisetjentwa ngendlela lekwenetisako, ungaya ubonane neMcondzisi weBashushisi waVelonkhe.  

5 Uma ngabe futsi nguloku sikhalo sakho asisetjentwa ngendlela lekwenetisako, ungabonana neliHhovisi lemVikeli weSive. Uyacelwa kutsi ucaphele kutsi leliHhovisi leli kuyiwa kulo kuphela ngetinkinga letiphatselene nemsebenti wekuphatsa.  Ngekwemtsetfo, liHhovisi lemVikeli weSive angeke liphenye ngetincumo tenkantolo.

   Tinkantolo:
6 Uma ngabe sikhalo sakho siphatselene nekungatiphatsi kahle kwesikhulu lesiphetse luhlelo, ungabhalela nobe ufake sicelo sekubonana neNhloko yeteBulungiswa yesifundza. Ungatfola likheli netinombolo telucingo enkantolo yamantji.

7 Uma ngabe awenetiseki ngemphendvulo yeNhloko yeSifundza, ungabhalela nobe ufake sicelo sekubonana neNhloko yesiGungu seBulungiswa yesifundza lesitsintsekako.


8 Uma ngabe sikhalo sakho sitsintsa inkantolo yesifundza, ungabhalela nobe ufake sicelo sekubonana neMengameli weNkantolo yeSifundza letsintsekako.  Ungatfola likheli netinombolo telucingo enkantolo yamantji wendzawo.

9 Uma ngabe sikhalo sakho singeliJaji lenkantolo lephakeme, ungabhalela nobe ufake sicelo sekubonana naMengameli weMajaji weLuphiko lolutsintsekako.  Ungatfola likheli netinombolo telucingo kumantji yenkantolo yendzawo nobe inkantolo lephakeme.

10 Uma ungenetiseki ngemphendvulo loyitfolako, ungabhalela iKhomishani yaMantji uma ngabe sikhalo sakho sitsintsa inkantolo yamantji nobe iKhomishani yeteBulungiswa, uma ngabe sikhalo sakho sitsintsa  inkantolo lephakeme. Uma ngabe solomane sikhalo sakho asisetjentwa ngendlela lwekwenetisako, ungabonana neliHhovisi lemVikeli weSive.

11 Uma ngabe sikhalo sakho sitsintsa basebenti labatsite basenkantolo, sibonelo, bomabhalane nobe batoliki, ungabhalela nobe ufake sicelo sekubonana nemphatsi wenkantolo.  Uma ungenetiseki ngemphendvulo yemphatsi wenkantolo, ungabhalela umcondzisi lophetse basebenti benkantolo nobe umcondzisi jikelele.

Basebenti betenhlalakahle: 
12 Uma ngabe sikhalo sakho sitsintsa Sisebenti seliTiko leTekutfutfukiswa kweTenhlalakahle, ungabhalela inhloko yelihhovisi lelitsintsekako.  Uma unganetiseki ngemphendvulo, ungatsintsa Inhloko yeSifundza nobe liHhovisi leSiFundza, neliHhovisi laVelonkhe.  

13 Uma ngabe solo awenetiseki ngemphendvulo loyitfole esisebentini sahulumende, ungatsintsa uMkhandlu wemiSebenti yeTenhlakahle nobe liHhovisi leMvikeli weSive.

   Basebenti bekunakekela betemphilo: 
14 Uma ngabe awenetiseki ngekusebenta kwebasebenti betemphilo esiveni, ufanele ukhonone kucala kulomuntfu bekakusita.  Nobe kunjalo, uma ngabe sikhalo sakho asikasetjentwa ngendlela lekwenetiseko, ungasendlulisela kunhloko nobe umphatsi wetemphilo tesive lapho bowucilongwa nobe welashwa khona.

15 Uma ngabe awutfoli imphendvulo nobe awenetiseki ngendlela umphatsi wetemphilo tesive lasebente ngayo sikhalo sakho, ungasendlulisela eTikweni leTemphilo lesiFundza. Uma ngabe awenetiseki ngendlela liTiko leTemphilo lesiFundza lisebente ngayo sikhalo sakho, ungacela Umkhandlu wemiSebenti yeTemphilo eNIngizimu Afrika kutsi uphenye ngaloludzaba.

   Basebenti beteMfundvo: 
16 Uma ngabe sikhalo sakho sitsintsa umfundzisi nobe nguliphi lelinye lilunga lebafundzisi lesikolwa lesitsite nobe sikhungo setemfundvo lephakeme, ungatsintsana nathishelanhloko waleso sikolwa nobe leso sikhungo setemfundvo lephakeme.  Uma ngabe sikhalo sitsintsa thishelanhloko, ungatsintsana neMphatsi weTemfundvo wesiGodzi nobe wesiFundza.  

17 Uma ungenetiseki ngendlela lekusetjentwa ngayo sikhalo sakho, ungatsintsana neNhloko yeliTiko leTemfundvo kuleso siFundza.

18 Uma ngabe sikhalo sakho solo asisetjentwa ngendlela lekwenetisako, ungatsintsana naMEC weTemfundvo nobe liTiko leTemfundvo laVelonkhe.

   Basebenti betekuCondziswa kweSimilo:  
19 Uma angabe sikhalo sakho sitsintsa sisebenti setekucondziswa kwesimilo, ungabhalela Khomishani wetekuCondziswa kweSimilo nobe liJaji lelinguMhloli. Uma asemukele incwadzi yesikhalo sakho, Khomishani utayendlulisela ehhovisi lelifale lapho sitawusetjentwa khona.

   Letinye tiNdlela tekuFaka Sikhalo: -
20 Uma ngabe usala ungakenetiseki ngekusetjentwa kwesikhalo sakho ngubo bonkhe labadlala indzima nobe basebenti beluhlelo lwetebulungiswa, ungasebentisa tinsita letiniketwa tinhlangano njengaleti:
a. Likhovisi leMvikeli weSive 
b. IKhomishini yemaLungelo eLuntfu eNingizimu Afrika
c. Luphiko loluTimele lwetiKhalo
d. Ikhomishini yekuLingana ngeBulili
e. Umkhandlu wemiSebenti teTemphilo eNingizimu Afrika
f. Ummeli lotikhetsele yena futsi lotawukhokhelwa nguwe

LOLUNYE LWATI
Uma ngabe udzinga nobe nguluphi lusito lolukulomculu, ungatsintsana neliBandla letiPhatsimandla tekuTfutfukiswa kweMtsetfosisekelo ngekweBulili kuletinombolo nelikheli lelilandzelako:
Lucingo:	(012)	315 1670
Ifeksi:	(012)	315 1960
Incwadzigezi: 	VictimCharter@justice.gov.za

Emazingancane ekuSitwa kweBahlukubetwa beBugebengu ahlelwa atfutfukiswa liBandla leTiphatsimandla teBulili eTikweni leTebulungiswa nelekuTfutfukiswa kweMtsetfosisekelo, babambisene neliTiko lekuTfutfukiswa kweTenhlalakahle, Tekucondziswa kweSimilo, Temfundvo, Temphilo, kanye neLigunya lekuShushisa kwaVelonkhe eNingizimu Afrika, Luphiko lweMisebenti yeMaphoyisa aseNingizimu Afrika, iKhomishini yekuLungiswa kweMtsetfo weNingizimu Afrika, iKhomishini yemaLungelo eLuntfu eNingizimu Afrika, liHhovisi leMvikeli weMphakatsi, luPhiko lwetiKhalo loluTimele, eMalunga aMantji neKhomishini yemSebenti weBulungiswa kanye nemalunga emaPhoyisa eMetro aseTshwane.

LiTiko leTebulungiswa nekuTfutfukiswa kweMtsetfosisekelo liyalitfokotela kakhulu ligalelo lelifakwe tinhlangano letitimele letehlukene ekuhleleni nasekutfutfukiseni lomculu.



EMAKHELI  LALUSITO
* Umcondzisi Jikelele
   LiTiko leTebulungiswa nekuTfutfukiswa kweMtsetfosisekelo 
   Private Bag X 81 
   PRETORIA
   0001
Inombolo yelucingo :  (012) 315 1111
Inombolo yefeksi:   (012) 326 0991
Iwebhusayithi: http://www.doj.gov.za
* Umcondzisi Jikelele
LiTiko leTemfundvo
Private Bag X 895
PRETORIA
0001			
Inombolo yelucingo:   (012) 312 5911
Inombolo yefeksi:   (012) 321 6770
Iwebhusayithi: http://education.pwv.gov.za
* Umcondzisi Jikelele
LiTiko lekuTfutfukisa teTenhlalakahle 
Private Bag X 901
PRETORIA
0001
Inombolo yelucingo:  (012) 312 7601
Inombolo yefeksi:   (012) 312 7782
Iwebhusayithi: http://www..welfare.gov.za
* Khomishini
LiTiko leTekucondziswa kweSimilo
Private Bag X 136
PRETORIA	
0001			
Inombolo yelucingo:   (012) 307 2000
Inombolo yefeksi:   (012) 325 8080
Iwebhusayithi: http://www.dcs.gov.za
* Khomishini waVelonkhe
   Luphiko lwemiSebenti yemaPhoyisa aseNingizimu Afrika
Private Bag X 94
PRETORIA
0001
Inombolo yelucingo:   (012) 339 1000
Inombolo yefeksi:   (012) 339 1530
Iwebhusayithi: http://www.saps.org.za
* Umcondzi Jikelele
LiTiko leTemphilo
Private Bag X 828
PRETORIA
0001			
Inombolo yelucingo:   (012) 312 0000
Inombolo yefeksi:   (012) 325 5706
Iwebhusayithi: http://www.doh.gov.za
* Umtimba wekuShushisa waVelonkhe
Private Bag X 752
Silverton
PRETORIA 
0001 
Inombolo yelucingo:  (012) 845 6000
Inombolo yefeksi:  (012) 845 7311
Iwebhusayithi: http://www.npa.gov.za
* Mabhalane
   Ikhomishina yaboMantji
PO Box 9096
PRETORIA 
0001
Inombolo yelucingo:   (012) 325 3951
Inombolo yefeksi:   (012) 325 3957

* Umcondzisi waVelonkhe weluHlelo lwekuVikela boFakazi
Umtimba wekuShushisa waVelonkhe
Private Bag X 655
PTA
0001
Inombolo yelucingo :  (012) 315 1732/33
Inombolo yefeksi :  (012) 323 5434
Iwebhusayithi: www.npa.gov.za
* Lihhovisi leMvikeli weMphakatsi
Private Bag X  677
PRETORIA 
0001
Inombolo yelucingo:    (012) 322 2916
Inombolo yefeksi:    (012) 322 5093
   Iwebhusayithi: http://www.polity.org.za/govt/pubprot

* Bameli bemaLungelo eLuntfu
Luphiko lwaVelonkhe
Sikhungo seDimokrasi
357 Visagie Street, cnr Prinsloo Street
PRETORIA 
0002
Inombolo yelucingo:    (012) 320 2943/8
Inombolo yefeksi:    012) 320 2949
Iwebhusayithi: http://www.lhr.org.za
* Umkhandlu wemiSebenti yeteNhlalakahle
The Registrar
Private Bag X 2
Hatfield
0028
Inombolo yelucingo:   (012) 342 5437
Inombolo yefeksi:   (012) 342 3025


* Luphiko lwetiKhalo loluTimele
Private Bag X 941
PRETORIA 
0001
Inombolo yelucingo:   (012) 320 0431
Inombolo yefeksi:   (012) 320 3116
Iwebhusayithi: http://www.icd.gov.za
* Ikhomishini yemaLungelo eLuntfu yaseNingizimu Afrika
Private Bag X  2700
HOUGHTON
2047
Inombolo yelucingo:  (011) 484 8300
Inombolo yefeksi  (011) 484 1360
Iwebhusayithi: http://www.sahrc.org.za
* Inhlangano yaVelonkhe yebaMeli beNtsandvo yelinyenti (NADEL)
PO Box 15803 
Vlaeberg
CAPE TOWN
8018
Inombolo yelucingo:   (021) 421 0577 
Inombolo yefeksi:   (021) 421 0633 
Iwebhusayithi: http://sunsite.wits.ac.za/nadelproject/
* Ikhomishini yekuLingana ngeBulili
PO Box 32175
BRAAMFONTEIN
2017
Inombolo yelucingo:    (011) 403 7182
Inombolo yefeksi:    (011) 403 7188
Iwebhusayithi: http://www.cge.org.za

* Umkhandlu wemiSebenti yeteMphilo yaseNingizimu Afrika
PO Box 205
PRETORIA
0001
Inombolo yelucingo:   (012) 338 9300/01
Inombolo yefeksi:   (012) 328 5120


* Ikhomisini yemiSebenti yemaJaji
Mabhalane
PO Box x 258
BLOEMFONTEIN
9300
Inombolo yelucingo:    (051) 447 2769
Inombolo yefeksi:    (051) 447 0836







i
Emazingancane etiNsita teBahlukubetwa beBugebengu

Embargoed


PART I





PART II


PART II

