UMtsetfosisekelo weRiphabhulikhi yaseNingizimu Afrika, 1996
ISBN ??????
SISWATI
Njengoba wemukelwe ngamhlaka 8 Inkhwekhweti 1996 nanjengobe uchitjiyelwe ngamhlaka 11 Imphala 1996 Ngumkhandlu weteMtsetfosisekelo
UMTSETFOSISEKELO WERIPHABHULIKHI YENINGIZIMU
AFRIKA
[LUSUKU LEWAMUKELWE NGALO 18 INGONGONI 1996]
LUSUKU LWEKUCALA KUSEBENTA 4 INDLOVANA 1997]
(Ngaphandle kwekutsi kubekwe ngalenye indlela)
( Umbhalo wesingisi ushicilelwe nguMengameli)
njengobe uchitjiyelwe ngu-
Mtsetfo wesiChibiyelo sekuCala seMtsetfosisekelo wanga-1997
Mtsetfo wesiChibiyelo sesiBili seMtsetfosisekelo wanga-1998
Mtsetfo wesiChibiyelo sesiTsatfu seMtsetfosisekelo wanga-1998
Mtsetfo wesiChibiyelo seSine seMtsetfosisekelo wanga-1999
Mtsetfo wesiChibiyelo sesiHlanu seMtsetfosisekelo wanga-1999
Mtsetfo wesiChibiyelo sesiTfupha seMtsetfosisekelo wanga-2001
Mtsetfo wesiChibiyelo sesiKhombisa seMtsetfosisekelo wanga-2001
Mtsetfo wesiChibiyelo sesiPhohlongo seMtsetfosisekelo wanga-2002
Mtsetfo wesiChibiyelo seMfica seMtsetfosisekelo wanga-2002
Mtsetfo wesiChibiyelo seLishumi seMtsetfosisekelo wanga-2003
Mtsetfo wesiChibiyelo seLishumi nanye seMtsetfosisekelo wanga-2003
Mtsetfo wesiChibiyelo seLishumi nakubili seMtsetfosisekelo wanga-2005
Mtsetfo wesiChibiyelo seLishumi nakutsatfu seMtsetfosisekelo wanga-2007
Umtsetfo wesiChibiyelo selishumi nakune seMtsetfosisekelo wanga-2008
Umtsetfo wesiChibiyelo selishumi nesihlanu seMtsetfosisekelo wanga-2008
Umtsetfo wesiChibiyelo selishumi nesitfupha seMtsetfosisekelo wanga-2009
Ngekwesimemetelo nombolo 26 wanga 26 Mabasa 2001, kuphatfwa kwalomtsetfo kuniketwe Indvuna yeBulungiswa neKutfutfikiswa kweMtsetfosisekelo.
UMTSETFO
Kwetfula uMtsetfosisekelo lomusha weRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika kanye
nekuniketela ngetindzaba leteyamana naloko.
LOKUCUKETFWE
Sendlalelo 1
SEHLUKO 1
Timiso letisiSekelo
3
SEHLUKO 2
LuCwebu lwemaLungelo eLuntfu
6
SEHLUKO 3
Hulumende weluBambiswano
28
SEHLUKO 4
IPhalamende
30
SEHLUKO 5
UMengameli nesigungu savelonkhe lesengamele
61
SEHLUKO 6
Tifundza
70
SEHLUKO 7
Hulumende waseKhaya
97
SEHLUKO 8
Tinkantolo nekuPhatfwa kweBulungiswa
107
SEHLUKO 9
Tikhungo teMbuso leteSekela iNtsandvo yeliNyenti
ngekweMtsetfosisekelo
119
SEHLUKO 10
Kuphatfwa kweMbuso
128
SEHLUKO 11
Tekuvikeleka
133
SEHLUKO 12
Buholi beNdzabuko
141
SEHLUKO 13
Tetimali
142
SEHLUKO 14
Timiso Jikelele
155
IShejuli 1 Umtjeka waVelonkhe 160
IShejuli 2 Tifungo nekuVuma ngekutibopha 161
IShejuli 3 Tinchubo teluKhetfo 166
IShejuli 4 Tinhlangotsi teKwabelana ngeMandla
ekushaya umtsetfo emkhatsini kwaHulumende
waVelonkhe nebetiFundza
170
IShejuli 5 Tinhlangotsi teMandla ekushaya umtsetfo
ngekungabelani kwaboHulumende betiFundza
173
IShejuli 6 Timiselo tesikhashana 175
IShejuli
6A
Ishejuli 6A ifakwe ngekwesigaba 6 weTsetfo weSichibiyelo selishumi seMtsetfosisekelo wanga 2003 wabuya wacitfwa ngekwesigaba 6 semtsetfo weSichibiyelo selishumi nakune wang 2008. 
IShejuli
6B
Ishejuli 6B lebekuyishejuli 6A ngaphambilini, ifakwe ngekwesigaba 2 seMtsetfo weSichibiyelo sesiphohlongo seMtsetfosisekelo wanga 2002, yaniketwa inimbolo lensha ngekwesigaba 2 seMtsetfo weSichibiyelo selishumi seMtsatfosisekelo wanga 2003 nekucitfwa ngekwesigaba  5 semtsetfo weSichibiyelo selishumi nesihlanu semtsetfosisekelo wanga 2008. 
220
IShejuli 7 Imitsetfo lecitfwako 227
1
Sendlalelo
Tsine, bantfu baseNingizimu Afrika,
Siyakubona kungaba khona kwebulungiswa esikhatsini lesengcile;
Setfulela sigcoko labo labahlushwa kuze sitfole bulungiswa nenkhululeko eveni
lakitsi;
Sihlonipha labo labaye basebentela kwacha nekutfutfukisa live lakitsi; futsi
Sikholelwa ekutseni iNingizimu Afrika yabo bonkhe labahlala kuyo, sihlangene
ngekwehlukahlukana kwetfu.
Ngaloko-ke, ngekumelelwa titfunywa tetfu letikhetfwe ngekukhululeka,
siyawemukela loMtsetfosisekelo njengemtsetfo lophakeme kunayo yonkhe
eRiphabhulikhi ngenjongo -
Yekwelapha kwehlukahlukana kwesikhatsi lesengcile kanye nekusungula
umphakatsi losekelwe kumagugu entsandvo yelinyenti, bulungiswa
betenhlalakahle kanye nemalungelo lasisekelo eluntfu;
Yekumiswa kwesisekelo semphakatsi wentsandvo yelinyenti
nalongenamfihlo lapho hulumende abekwe ngetifiso tebantfu futsi
nalapho tonkhe takhamuti tivikelwe ngalokulinganako ngumtsetfo;
Yekunconota lizinga lemphilo lato tonkhe takhamuti futsi kukhululwe
emakhono emuntfu ngamunye; kanye
Neyekwakha iNingizimu Afrika lebumbene neyentsandvo yelinyenti
futsi lekwati kutsatsa indzawo yayo lafanelekile njengelive lelitibusako
emindenini yemave latibusako.
Sengatsi Somandla angavikela bantfu bakitsi.
Nkosi Sikelel’ iAfrika. Morena boloka setjhaba sa heso.
God seën Suid-Afrika. God bless South Africa.
Mudzimu fhatutshedza Afurika. Hosi katekisa Afrika.
2
3
SEHLUKO 1
TIMISO LETISISEKELO (tigaba 1 - 6)
1 IRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika
IRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika ilive linye, lelitibusa ngekwentsandvo
yelinyenti futsi lelesekelwe kulamagugu lalandzelako:
(a) Sitfunti sebuntfu, kuzuzwa kwekulingana kanye nekutfutfukiswa
kwemalungelo eluntfu nenkhululeko.
(b) Kungabi khona kwelubandlululo ngekwebuhlanga
nangekwebulili.
(c) Kuphakama kwemtsetfosisekelo kunayo yonkhe imitsetfo kanye
nekulawula kwemtsetfo.
(d) Kuvumeleka kwalabadzala kutsi bavote, luhlu lolwetayelekile
lwabavoti bavelonkhe, lukhetfo loluba khona njalo kanye
neluhlelo lwahulumende wentsandvoyelinyenti lowakhiwe
ngemacembu lamanyenti, kuze kucinisekiswe kutiphendvulela,
kugcinwa kwetetsembiso kanye nekuba selubala.
2 Kuphakama kweMtsetfosisekelo kunayo yonkhe imitsetfo
LoMtsetfosisekelo ungumtsetfo lophakeme kunayo yonkhe imitsetfo
yeRiphabhulikhi; nobe ngumuphi umtsetfo nobe sento lokungcubutana
naloMtsetfosisekelo akunamandla ekusebenta, kantsi netibopho
letiphocelelwa nguloMtsetfosisekelo kumele tiphunyeleliswe.
3 Buve
(1) Kunebuve lobufanako eNingizimu Afrika.
(2) Tonkhe takhamuti -
(a) ngalokulinganako tineligunya lemalungelo, emalungelomvume
kanye netinzuzo tebuve; futsi
(b) ngalokulinganako tinekutiphendvulela netibopho temtfwalo
webuve.
SEHLUKO 1: TIMISO LETISISEKELO
4
(3) Umtsetfo wavelonkhe kumele uniketele ngekutfolwa, kulahlekelwa
kanye nekubuyiselwa kwebuve.
4 Liculo lesive
Liculo lesive leRiphabhulikhi litawuncunywa nguMengameli
ngesimemetelo semtsetfo.
5 Umtjeka wavelonkhe
Umtjeka wavelonkhe weRiphabhulikhi unembala lomnyama, losaligolide,
loluhlata satjani, lomhlophe, lobovu naloluhlata sasibhakabhaka,
njengobe kuchazwe kwaphindze kwadvwetjwa kuShejuli 1.
6 Tilwimi
(1) Tilwimi letisetsetfweni taseRiphabhulikhi siSutfu saseNyakatfo,
siSutfu, siTswana, siSwati, siVenda, siTsonga, siBhunu, siNgisi,
siNdebele, siChosa kanye nesiZulu.
(2) Ngekubona kuncishiswa ngekwemlandvo kwekusetjentiswa
nebumcoka betilwimi tendzabuko tebantfu bakitsi, uMbuso kumele
utsatse tinyatselo letibonakalako naleticinile tekuphakamisa
bumcoka nekutfutfukisa kusetjentiswa kwaletilwimi.
(3)
(a) Hulumende wavelonkhe nabohulumende betifundza
bangasebentisa nobe ngutiphi tilwimi letisemtsetfweni
emisebentini yahulumende, ngekubuketa kusetjentiswa,
kuphumeleleka, tindleko, timo tesigodzi kanye nekulinganisa
tidzingo nekutikhetsela kwebantfu bonkhana nobe esifundzeni
lesitsintsekako; kepha hulumende wavelonkhe nalowo nalowo
hulumende wesifundza kumele basebentise lokungenani tilwimi
letimbili letisemtsetfweni.
(b) Bomasipala kumele babukete kusetjentiswa kwetilwimi kanye
nekutikhetsela kwebahlali betindzawo tabo.
(4) Hulumende wavelonkhe nabohulumende betifundza, ngetinyatselo
temtsetfo nangaletinye tindlela, kumele bacondzise futsi
SEHLUKO 1: TIMISO LETISISEKELO
5
balandzelele kusebentisa kwabo tilwimi letisemtsetfweni.
Ngephandle kwekwehluka etimisweni tesigatjana (2), tonkhe tilwimi
letisemtsetweni kumele tiniketwe kuhlonishwa futsi kumele tiphatfwe
ngalokunebulungiswa.
(5) LiBhodi letiLwimi Tonkhe taseNingizimu Afrika lelisungulwe
ngekulandzela umtsetfo wavelonkhe kumele -
(a) linconote, futsi lisukumise timo letilungele kutfutfukiswa
nekusetjentiswa -
(i) kwato tonkhe tilwimi letisemtsetfweni;
(ii) kwetilwimi temaKhoyi, emaNama nemaSan; kanye
(iii) nelulwimi lwetimphawu; liphindze
(b) linconote futsi licinisekise kuhlonishwa -
(i) kwato tonkhe tilwimi letivamise kusetjentiswa yimiphakatsi
yeNingizimu Afrika, lokufaka ekhatsi siJalimane, siGreki,
siGujarati, siHindi, siPutukezi, siTamili, siTelegu nesi-Urdu;
kanye
(ii) Nesi-Arabhu, siHebheru, siSanskriti naletinye tilwimi
letisetjentiswa kutenkholo eNingizimu Afrika.
SEHLUKO 1: TIMISO LETISISEKELO
6
SEHLUKO 2
LUCWEBU LWEMALUNGELO ELUNTFU
(tigaba 7 - 39)
7 EmaLungelo
(1) LoluCwebu lwemaLungelo eLuntfu lusisekelo sentsandvo yelinyenti
eNingizimu Afrika. Luvikela emalungelo abo bonke bantfu
eveni lakitsi luphinde lucinise emagugu entsandvo yelinyenti
ekuhlonishwa kwebuntfu, kulingana kanye nenkhululeko.
(2) Umbuso kumele uhloniphe, uvikele, ukhutsate futsi ufeze
lamalungelo lacuketfwe kuloluCwebu lwemaLungelo eLuntfu.
(3) Lamalungelo lakuloluCwebu lwemaLungelo eLuntfu anemkhawulo
lobekwe nobe lochazwe esigabeni 36, nobe lokuletinye tindzawo
kuloluCwebu.
8 Kusetjentiswa
(1) LuCwebu lwemaLungelo eLuntfu lusebenta kuyo yonkhe imitsetfo
fusi lubopha sishayamtsetfo, sigungu lesengamele, tinkantolo kanye
natotonke tikhungo tembuso.
(2) Simiso saloluCwebu lwemaLungelo eLuntfu sibopha umuntfu
ngekwemvelo kanye nemuntfu-mtsetfweni, uma sisetjentiswa, nobe
kuye ngekutsi ngabe singasetjentiswa na, ngekubukwa kwenhlobo
yalelo lungelo kanye nenhlobo yemtfwalo leliwetfwesako lelo
lungelo.
(3) Uma kusetjentiswa timiso teluCwebu lwemaLungelo eLuntfu
kumuntfu ngekwemvelo kanye nemuntfu-mtsetfweni ngekulandzela
sigatjana (2), inkantolo -
(a) kuze iphumelelise lelo lungelo lelikuloluCwebu lwemaLungelo
eLuntfu, kumele isebentise, uma kudzingekile iphindze
itfutfukise, umtsetfo lowetayelekile kuze kufike ezingeni lapho
umtsetfo lobekiwe ungaliphumelelisi lelo lilungelo; futsi
(b) ingatfutfukisa imisimeto yemtsetfo lowetayelekile kunciphisa
SEHLUKO 2: LUCWEBU LWEMALUNGELO ELUNTFU
7
emandla alelo lungelo, uma ngabe lokuncishiswa kwemandla
kuyahambisana nesigaba 36 (1).
(4) Umuntfu-mtsetfweni unemalungelo latfolakala kuloluCwebu
lwemaLungelo eLuntfu kuye ngelizinga lenhlobo yemalungelo kanye
nesimo salowo muntfu-mtsetfweni.
9 Kulingana
(1) Wonkhewonkhe uyalingana ngembi kwemtsetfo futsi
ngalokulinganako unelilungelo lekuvikeleka nekuzuza emtsetfweni.
(2) Kulingana kufaka ekhatsi kutfokotela emalungelo nekukhululeka
ngalokuphelele nangalokulinganako. Kuze kutawukhutsatwa
kutfolakala kwekulingana, kungahle kutsatfwe tinyatselo temtsetfo
kanye netalolunye luhlobo letimiselwe kuvikela nobe kutfutfukisa
bantfu, nobe tinhlobo letitsite tebantfu lebetincishwe ematfuba
ngenca yelubandlululo lolungenabulungiswa.
(3) Umbuso akumelanga ubandlulule umuntfu ngalokungenabulungiswa
ngalokucondzile nobe ngekugegisa ngesizatfu sinye nobe letinyenti,
letifaka ekhatsi buhlanga, inkhuliso, bulili, kwemitsa, kutsi umuntfu
ushadile nobe akakashadi, kwehlukana kwebantfu ngebuve nobe
indzawo yekudzabuka, libala, inkholelo yekutsandzana, budzala,
kukhubateka, inkholo, nembeza, intfo umuntfu lakholelwa kuyo,
emasiko, lulwimi kanye nekutalwa.
(4) Kute namunye umuntfu longabandlula ngalokungakalungi lomunye
ngalokucondzile nobe ngekugegisa ngesizatfu sinye nobe letinyeti
tizatfu letibekwe esigabeni (3). Umtsetfo wavelonkhe kumele ubekwe
kuvimbela nekwencabela lubandlululo lolungakalungi.
(5) Lubandlululo lolwentiwe ngasinye nobe letinyeti taletizatfu letibekwe
esigatjaneni (3) alukalungi ngaphandle uma ngabe kutfolakala
bafakazi bekutsi lolo lubandlululo lulungile.
10 Sitfunti sebuntfu
Wonkhewonkhe unesitfunti semvelo kanye nelilungelo lekutsi sitfunti
sakhe sihlonishwe futsi sivikelwe.
SEHLUKO 2: LUCWEBU LWEMALUNGELO ELUNTFU
8
11 Imphilo
Wonkhewonkhe unelilungelo lekutsi aphile.
12 Inkhululeko nekuvikeleka kwebuntfu
(1) Wonkhewonkhe unelilungelo lenkhululeko nekuvikeleka kwemuntfu,
lokufaka ekhatsi lilungelo -
(a) lekungamani emukwe inkhululeko nje ngalokungakafaneli nobe
ngaphandle kwesizatfu lesifanele;
(b) lekungavalelwa ejele ngaphandle kwekushushiswa;
(c) lekukhululeka kuto tonke tinhlobo tekuhlunyetwa letiphuma
emitfonjeni yembuso nobe yangasese;
(d) lekungaviswa buhlungu emtimbeni nganobe nguyiphi indlela;
kanye
(e) nelekungaphatfwa nobe lekungajeziswa ngendlela lenelunya
nalengenabuntfu nobe leyehlisa sitfunti.
(2) Wonkhewonkhe unelilungelo ekuvikelekeni kwemtimba
nekwasengcondvweni, lokufaka ekhatsi lilungelo -
(a) lekwenta tincumo mayelana nekutala;
(b) lekuvikeleka kwemitimba nekutiphatsela imitimba yabo; kanye
(c) Nelekungentiswa imisebenti yekulinga kutekwelashwa nobe
tesayensi ngephandle kwemvume lecebisekile yalowo muntfu.
13 Bugcili, kusebenta matima njengemtfunjwa kanye
nekusentjentiswa ngenkhani
Kute umuntfu lokumele afakwe ebugcilini, emsebentini lomatima
njengemtfunjwa nobe ekusetjentisweni ngenkhani.
14 Lingasense
Wonkhe umuntfu unelilungelo lelingasense, lelifaka ekhatsi lilungelo -
(a) lekutsi umuntfu nobe likhaya lakhe lingaseshwa;
(b) lekutsi imphahla yakhe ingaseshwa;
(c) lekutsi tintfo lekanato tingabanjwa; nobe
SEHLUKO 2: LUCWEBU LWEMALUNGELO ELUNTFU
9
SEHLUKO 2: LUCWEBU LWEMALUNGELO ELUNTFU
(d) lekutsi lingasense lekuchumana kwakhe lingatsikanyetwa.
15 Inkhululeko kutenkholo, inkholelo kanye nembono
(1) Wonkhewonkhe unelilungelo lenkhululeko yanembeza, kutenkholo,
kumcabango, kunkholelo kanye nakumbono.
(2) Imigidvo yetenkholo ingabanjelwa etikhungweni tembuso nobe
etikhungweni letisitwa ngemali ngumbuso, ngaphasi kwembandzela
wekutsi -
(a) leyo migidvo yetenkholo ilandzela imitsetfo yenchubo lebekwe
baphatsi bembuso labafanele;
(b) yentiwa ngendlela lenebulungiswa; futsi
(c) kuyingenela akukhokhiswa mali futsi kuya ngentsandvo
yemuntfu.
(3)
(a) Lesigaba asivimbeli umtsetfo lohlonipha –
(i) imishado lephetfwe ngendlela yanobe nguwaphi emasiko,
nobe luhlelo lwemtsetfo wetenkholo, umtsetfo webantfu
nobe lophatseleni netemndeni; nobe
(ii) tinhlelo temtsetfo webantfu nobe lophatselene netemndeni
ngaphasi kwanobe nguwaphi emasiko, letilandzelwa bantfu
labachuba inkholo letsite.
(b) Kuhlonishwa ngekulandzela indzima(a) kumele kuhambisane
nalesigaba kanye naletinye timiso teMtsetfosisekelo.
16 Inkhululeko yekubeka luvo
(1) Wonkhewonkhe unelilungelo lenkhululeko yekubeka luvo lwakhe,
lelifaka ekhatsi -
(a) inkhululeko yebetindzaba naletinye tinhlobo tekusakata tindzaba;
(b) inkhululeko yekwemukela nobe kuniketa imininingwane nobe
emasu;
(c) inkhululeko yekusebentisa emakhono ekusungula; kanye
10
(d) nenkhululeko kutemfundvo lececeshekile kanye neyekwenta
lucwaningo ngetesayensi.
(2) Lelilungelo lelisesigatjaneni (1) alenabeli kuloku lokulandzelako -
(a) imfundzisolite legcugcutela imphi;
(b) kubhebhetselisa umoya weludlame lolungase lucubuke nobe
nini; nobe
(c) kushumayela intondvo ngenca yebuhlanga, buve, bulili, nobe
inkholo, futsi lokukhomba kubhebhetselisa umoya wekubanga
kulimata.
17 Umbutsano umshuco, kuphatsa tincwembe letibhalwe
tikhalo kanye nekubeka ticelo ngekutibhala phasi
Wonkhewonkhe unelilungelo, ngekuthula futsi angakahlomi,
lekubutsana, lekushuca, lekuphatsa tincwembe letibhalwe tikhalo
nekwetfula ticelo letibhalwe phasi.
18 Inkhululelo yekuhlanganyela
Wonkhewonkhe unelilungelo lenkhululeko yekuhlanganyela.
19 Emalungelo etembusave
(1) Sonkhe sakhamuti sikhululekile ekwenteni tincumo mayelana
netembusave, lokufaka ekhatsi lilungelo -
(a) lekubumba licembu letembusave;
(b) lekufaka sandla emisebentini yelicembu letembusave, nobe
lekusomela lelicembu letembusave emalunga; kanye
(c) nelekukhankhasela licembu letembusave nobe inhloso
yetembusave.
(2) Sonkhe sakhamuti sinelilungelo lelukhetfo lolukhululekile,
lolunebulungiswa, futsi loluba khona njalo lwekuvotela nobe
muphi umtimba losemtsetfweni losungulwe ngekulandzela
uMtsetfosisekelo.
(3) Sonkhe sakhamuti lesidzala sinelilungelo -
(a) lekuvota elukhetfweni lwanobe ngumuphi umtimba
SEHLUKO 2: LUCWEBU LWEMALUNGELO ELUNTFU
11
losemtsetfweni losungulwe ngekulandzela uMtsetfosisekelo, futsi
sivote ngasense; kanye
(b) nelekungenela lukhetfo lwesikhundla selihhovisi lemphakatsi
nekutsi, uma sikhetsiwe, sibambe leso sikhundla.
20 Buve
Kute sakhamuti lesingemukwa lilungelo lekuba sakhamuti.
21 Inkhululeko yekuhamba nekuhlala nobe kuphi
(1) Wonkhewonkhe unelilungelo lenkhululeko yekuhamba nobe kuphi.
(2) Wonkhewonkhe unelilungelo lekuhamba ashiye iRiphabhulikhi.
(3) Sonkhe sakhamuti sinelilungelo lekungena, nekutsi sihlale, nekutsi
sakhe nobe kuphi eRiphabhulikhi.
(4) Sonkhe sakhamuti sinelilungelo lekutfola iphasipoti.
22 Inkhululeko yetekuhweba, umsebenti kanye nemsebenti
loceceshelwe
Sonkhe sakhamuti sinelilungelo lekutikhetsela luhwebo, umsebenti
kanye nemsebenti loceceshelwe ngekukhululeka. Kuchuba lolo luhwebo,
lowo msebenti nobe lowo msebenti loceceshelwe kungalawulwa
ngumtsetfo.
23 Budlelwano emkhatsini kwebacashi nebasebenti
(1) Wonkhewonkhe unelilungelo lekuphatfwa ngalokunebulungiswa
emsebentini.
(2) Wonkhe umcashwa unelilungelo –
(a) lekubumba nekujoyina inyunyana yebasebenti;
(b) lekufaka sandla emishikashikeni nasetinhlelweni tetinyunyana
tebasebenti; kanye
(c) nelekuteleka.
(3) Wonkhe umcashi unelilungelo -
(a) lekubumba nekujoyina inhlangano yebacashi; kanye
SEHLUKO 2: LUCWEBU LWEMALUNGELO ELUNTFU
12
(b) nelekufaka sandla emishikashikeni nasetinhlelweni tenhlangano
yebacashi.
(4) Tonkhe tinyunyana tebasebenti nato tonkhe tinhlangano tebacashi
tinelilungelo -
(a) lekutincumela kuphatfwa kwato, tinhlelo kanye nemishikashika
yato;
(b) lebukatsana; kanye
(c) nelekubumba nelekujoyina licoco letinhlangano nobe tinyunyana.
(5) Tonkhe tinyunyana, tinhlangano tebacashi kanye nebacashi
banelilungelo lekucocisana ngekuhlanganyela mayelana
netinzuzo temacala onkhe. Umtsetfo wavelonkhe ungashaywa
kutsi utawucondzisa kucocisana ngekuhlanganyela kwebacashi
nabasebenti. Ngekufinyelela ezingeni lowo mtsetfo longahle
unciphise lilungelo lelikuleSehluko, lokuncishiswa kumele
kuhambelane nesigaba 36 (1).
(6) Umtsetfo wavelonkhe ungemukela tinhlelo tekuphepha tetinyunyana
leticuketfwe etivumelwaneni tekucocisana ngekuhlanganyela
kwebacashi nebasebenti. Ngekufinyelela ezingeni lowo mtsetfo
longahle unciphise lilungelo lelikuleSehluko, lokuncishiswa kumele
kuhambelane nesigaba 36 (1).
24 Simondzawo
Wonkhewonkhe unelilungelo –
(a) lesimondzawo lesingesiyo ingoti emphilweni yakhe nobe
ekuphileni kahle kwakhe; kanye
(b) nelekutsi simondzawo sivikeleke, kuze kuzuze netitukulwane
letikhona naletitako, ngekusebentisa tinyatselo temitsetfo
naletinye tindlela letifanele letentelwe-
(i) kuvimbela kungcola nekuvimbela kwehla kwelizinga
lendzawomvelo;
(ii) kukhutsata kulondvolotwa kwemvelo; kanye
(iii) nekucinisekisa kutfutfukiswa kwendzawomvelo lesimeme
nekusetjentiswa kwemitfombolusito yemvelo kubuye
kutfutfukiswe ngendlela lengiyo temnotfo netenhlalakahle.
SEHLUKO 2: LUCWEBU LWEMALUNGELO ELUNTFU
13
SEHLUKO 2: LUCWEBU LWEMALUNGELO ELUNTFU
25 Imphahla
(1) Kute umuntfu longemukwa imphahla ngaphandle uma kwentiwa
ngekwemtsetfo losebenta ngalokwetayeyelekile, futsi kute umtsetfo
longavumela kutsatselwa imphahla ngalokungekho emtsetfweni.
(2) Imphahla ingatsatfwa kumnikati ngumbuso kuphela ngekulandzela
umtsetfo losetjentiswa ngalokwatayelekile-
(a) kuze isetjentiselwe injongo yemphakatsi nobe ngekwetimfuno
temphakatsi; futsi
(b) ngekubhadalwa kwesincephetelo, linani laso, nesikhatsi kanye
nendlela lekubhadalwa ngayo lokumele kube ngulokuvunyelenwe
ngako ngulabo labatsintsekako nobe loncunywe nobe
lokwemukelwe yinkantolo.
(3) Linani lesincephetelo nesikhatsi, kanye nendlela lokufanele
kubhadalwe ngayo sincephetelo kufanele kube ngulokunebulungiswa
nalokufanele, kukhombise kulinganiseka lokunebulungiswa
lokukhona emkhatsini kwetimfuno temphakatsi mayelana
nalemphanhla kanye nalabo labatsintsekako ngalemphahla,
ngemuva kwekubuketa tonkhe timo letifanele letifaka ekhatsi -
(a) kusetjentiswa kwalemphahla ngaleso sikhatsi;
(b) umlandvo wekutfolakala kwalemphahla nekusentjentiswa kwayo;
(c) linani lekutsengiswa kwalemphahla emakethe;
(d) lizinga kanye nebubanti bekutalisa nekwelekelela ngetimali
kwembuso ekutfolakaleni nekwenteni ncono leyo mphahla; kanye
(e) nenhloso yekutsatsa lemphahla kumnikati.
(4) Ngekwenhloso yalesigaba -
(a) timfuno temphakatsi tifaka ekhatsi kutibophelela kwesive
kungucuko kutemhlaba, netingucuko letiletsa kufinyeleleka
ngekwebulungiswa kwayo yonkhe imitfombolusito yemvelo
yeNingizimu Afrika; futsi
(b) imphahla ayisiwo umhlaba kuphela.
(5) Umbuso kumele utsatse tinyatselo temitsetfo kanye naletinye
tindlela, ngekuya kwemitfombolusito yawo lekhona, kuze
kutenconotwa simo lesitawenta kutsi takhamuti titfole umhlaba
ngendlela lenebulungiswa.
14
(6) Umuntfu nobe umphakatsi buniyo bawo kumhlaba
bungenakucinisekiswa kwemtsetfo ngesizatfu semitsetfo nobe
tinchubo tangaphambilini telubandlululo ngekwebuhlanga,
unelilungelo lebuniyo lobucinisekisiwe nobe lekunceshetelwa
ngalokucatsanisekako, ngekuya ngekwetimiso teMtsetfo
wePhalamende.
(7) Umuntfu nobe umphakatsi lowephucwa imphahla ngemuva
kwamhlaka 19 Juni 1913 ngesizatfu semitsetfo nobe tinchubo
tangaphambilini telubandlululo ngekwebuhlanga unelilungelo,
ngekuya ngekwetimiso teMtsetfo wePhalamende, lekutsi abuyiselwe
imphahla yakhe nobe anceshetelwe ngalokunebulungiswa.
(8) Kute simiso kulesigaba lesingavimbela hulumende kutsi atsatse
tinyatselo tetemtsetfo nobe talolunye luhlobo kuze kufinyelelwe
ingucuko kutemhlaba, kutemanti nalokunye lokuhambisanako,
ngesizatfu sekulungiswa kwemiphumela yelubandlululo
yangaphambilini ngekwebuhlanga, ngaphasi kwembandzela wekutsi
loko kuchezuka kuletimiso letikulesigaba kuyavumelana netimiso
tesigaba 36 (1).
(9) Iphalamende kumele iphasise lomtsetfo lophawulwe esigatjaneni (6).
26 Tindlu tekuhlala
(1) Wonkhewonkhe unelilungelo lekutsi afinyelele ekutfoleni indlu
yekuhlala lefanele.
(2) Umbuso kumele utsatse tinyatselo temitsetfo kanye naletinye
tindlela, ngekuya kwemitfombolusito yawo lekhona, kuze lelilungelo
liphunyeleliswe ngekwetigaba tenchubekelembili.
(3) Kute umuntfu lotawususwa ekhaya lakhe, nobe likhaya lakhe
libhidlitwe, ngaphandle kwemyalelo wenkantolo lotsetfwe
ngemuva kwekubuketa tonkhe timo letitsintsekako. Kute
umtsetfo longagunyata kususwa kwemuntfu ekhaya lakhe
ngalokungenabulungiswa.
SEHLUKO 2: LUCWEBU LWEMALUNGELO ELUNTFU
15
SEHLUKO 2: LUCWEBU LWEMALUNGELO ELUNTFU
27 Lunakekelo lwetemphilo, kudla, emanti kanye nekuvikela
kwetenhlalakahle
(1) Wonkhewonkhe unelilungelo lekufinyelela –
(a) tinsita telunakekelo lwetemphilo, lokufaka ekhatsi lunakekela
lwetekutfola bantfwana;
(b) kudla lokwenele kanye nemanti lekanele; kanye
(c) nekuvikeleka kwetenhlalakahle, lokufaka ekhatsi, uma ngabe
akakwati kutondla yena nelusendvo lwakhe, kwelekelelwa
kwetenhlalakahle.
(2) Umbuso kumele utsatse tinyatselo temitsetfo kanye naletinye
tindlela, ngekuya kwemitfombolusito yawo lekhona, kuze lelo nalelo
lungelo liphunyeleliswe ngekwetigaba tenchubekelembili.
(3) Kute umuntfu lotawuncishwa kwelashwa etimeni letibucayi.
28 Bantfwana
(1) Wonkhe umntfwana unelilungelo –
(a) lekuba neligama kanye nebuve kusukela atalwa;
(b) lekunakekelwa ngumndeni nobe kunakekelwa batali, nobe
lokunye kunakekelwa lokufanelekile uma ngabe asuswe
kusimondzawo semndeni wakhe;
(c) lekunikwa kudla lokusisekelo lokunemsoco, indzawo yekufihla
inhloko, lusitosisekelo lwelunakekelo lwetemphilo, kanye
nelusito kutenhlalakahle;
(d) lekuvikeleka ekuphatfweni kabi, ekunganakekelweni,
ekuhlukunyetweni nobe ekunyembenyweni;
(e) lekuvikeleka ekuphatfweni kabi ngekwasemsebentini;
(f) lekungentiswa nobe lekungavunyelwa kutsi ente imisebenti -
(i) lengakamlungeli umntfwana waleyo minyaka; nobe
(ii) lebeka imphilo yalowo mntfwana, imfundvo yakhe, umtimba
wakhe nobe ingcondvo yakhe nobe kutfutfuka kwakhe
ngekwemoya, ngekwesimilo nobe ngekwenhlalakahle
engotini;
16
(g) lekungavalelwa ejele, ngaphandle uma ngabe sekute lenye
indlela, kantsi uma ngabe kudzingekile, ngetulu kulamalungelo
umntfwana lanawo ngaphasi kwetigaba 12 na-35, lowo
mntfwana angavalelwa kuphela sikhatsi lesifanele lesincane futsi
unelilungelo -
(i) lekugcinwa ngekwehlukaniswa nalabanye bantfu
labavalelwe ejele labaneminyaka lengetulu kwa-18; kanye
(ii) nelekuphatfwa ngendlela, futsi agcinwe esimeni, lebonelela
iminyaka yakhe;
(h) lekuniketwa ummeli ngumbuso, lokhokhelwa ngetimali tembuso,
emacaleni langafaki bugebengu latsintsa lowo mntfwana, uma
ngabe bulungiswa bungacekeleka phasi uma loku kungentiwa
loku; kanye
(i) nelekungasetjentiswa-ngco uma kunekungcubutana ngetikhali,
kanye nekuvikeleka ngetikhatsi tekungcubutana ngetikhali.
(2) Inhlalakahle yalomntfwana iyintfo lebaluleke kakhulu kuto tonkhe
tintfo letiphatselene nalomntfwana.
(3) Kulesigaba, ligama “umntfwana” lisho umuntfu loneminyaka
lengaphasi kwa-18.
29 Temfundvo
(1) Wonkhewonkhe unelilungelo -
(a) lemfundvo lesisekelo, lokufaka ekhatsi imfundvo lesisekelo
yalabadzala; kanye
(b) lemfundvo lephakeme, ngekwetinyatselo temitsetfo kanye
naletinye tindlela letifanalekile, lokumele umbuso uyente
itfolakale futsi ifinyeleleke ngekwetigaba tenchubekelembili.
(2) Wonkhewonkhe unelilungelo lekutfola imfundvo ngelulwimi nobe
ngetilwimi letisemtsetfweni latikhetsile etikhungweni temfundvo
temphakatsi uma ngabe loko kungephumeleleka ngalokufanelekile.
Kuze kucinisekiswe kufinyeleleka ngalokunemphumelelo kanye
nekusetjentiswa kwalelilungelo, umbuso kumele ubukete tonkhe
letinye tindlela tekufundzisa letingentiwa, lokufaka ekhatsi kusungula
tikhungo temfundvo letisebentisa lulwimi lunye ekufundziseni,
kubukwe loku -
SEHLUKO 2: LUCWEBU LWEMALUNGELO ELUNTFU
17
(a) bulungiswa;
(b) kuphumeleleka; kanye
(c) nesidzingo sekulinganisa imiphumela leyabangwa mitsetfo
netinchubo tangaphambilini telubandlululo ngekwebuhlanga.
(3) Wonkhewonkhe unelilungelo lekusungula nekugcina,
ngekusebentisa timali takhe, tikhungo letitimele temfundvo -
(a) letingabandlululi ngekwebuhlanga;
(b) letibhalisiwe nembuso; futsi
(c) letigcina emazinga langekho ngaphasi kwemazinga etikhungo
tetemfundvo tembuso leticatsanisekako.
(4) Sigatjiana (3) asencabeli kwelekelelwa kwetikhungo temfundvo
letitimele ngumbuso ngetimali.
30 Lulwimi nemasiko
Wonkhewonkhe unelilungelo lekusebentisa lulwimi nekutimbandzakanya
emishikashikeni yelisiko latikhetsele kona, kepha kute umuntfu
lotawutsakasela lawa malungelo ngendlela lengahambisani nanobe
ngusiphi simiso seluCwebu lwemaLungelo eLuntfu.
31 Imiphakatsi yemasiko, yetenkholo neyelulwimi
(1) Bantfu labangemalunga emiphakatsi yemasiko, yetenkholo nobe
yelulwimi angeke bencatjelwe lilungelo, nalamanye emalunga aleyo
miphakatsi -
(a) lekutsakasela emasiko abo, lekuchuba inkholo yabo kanye
nekusebentisa lulwimi lwabo; kanye
(b) nelekubumba, lekujoyina nelekugcina tinhlangano naleminye
imitimba yemphakatsi lokwesekeleke kumasiko, tenkholo
nelulwimi.
(2) Lamalungelo lasesegatjaneni (1) angeke atsakaselwa ngendlela
lengahambisani nanobe ngusiphi simiso seluCwebu lwemaLungelo
eLuntfu.
SEHLUKO 2: LUCWEBU LWEMALUNGELO ELUNTFU
18
32 Kufinyeleleka kwemininingwane
(1) Wonkhewonkhe unelilungelo lekufinyelela -
(a) nobe nguyiphi imininingwane legcinwe ngumbuso; kanye
(b) nanobe nguyiphi imininingwane legcinwe ngulomunye
umuntfu ledzingelwa kutsakasela nobe kuvikela nobe nguwaphi
emalungelo.
(2) Kumele kuphasiswe umtsetfo wavelonkhe kuze kutewuniketwa
kusebenta kwalelilungelo, kantsi lomtsetfo ungabeka tindlela
letifanelekako tekuphungula umtfwalo wekwengamela netetimali
kuhulumende.
33 Sinyatselo setekuphatsa lesinebulungiswa
(1) Wonkhewonkhe unelilungelo lesinyatselo setekuphatsa
lesisemtsetfweni, lesifanale futsi lesilandzela inchubo
lenebulungiswa.
(2) Wonkhewonkhe emalungelo akhe latsikanyetwe sinyatselo
setekuphatsa unelilungelo lekuniketwa tizatfu letibhalwe phasi.
(3) Kumele kuphasiswe umtsetfo wavelonkhe kuze kutewuniketwa
kusebenta kwalamalungelo futsi lomtsetfo kumele -
(a) uniketele ngekubuyeketwa kwetinyatselo tetekuphatsa
yinkatolo nobe, lapho kufanele khona, yinkhundla lelitimele
nalelingakhetsi;
(b) wetfwese umbuso ngemtfwalo wekuphumelelisa kusebenta
kwalamalungelo lasetigatjaneni (1) na –(2); uphindze
(c) utfutfukise kuphatsa kwembuso ngendlela lefanele.
34 Kufinyeleleka kwenkantolo
Wonkhewonkhe unelilungelo lekutsi nobe ngabe nguluphi ludzaba
lwembango lanalo lucatululwe ngekusetjentiswa kwemtsetfo lendlela
lenebulungiswa ngembi kwenkantolo nobe, uma kufanelekile, ngulenye
inkhundla nobe ngumtimba lotimele nalongakhetsi.
SEHLUKO 2: LUCWEBU LWEMALUNGELO ELUNTFU
19
35 Bantfu lababoshiwe, labavalelwe kanye nalabatfweswe
emacala
(1) Wonkhewonkhe loboshwe ngenca yekusolwa kutsi wente licala
lelitsite unelilungelo –
(a) lekubindza angasho lutfo;
(b) lekwatiswa ngekusheshisa
(i) ngelilungelo lakhe lekubindza angasho lutfo; kanye
(ii) nangemphumela longaba khona uma ngabe angabindzi;
(c) lekungaphocelelwa kuvuma nobe kwemukela sifungo
lesingasetjentiswa njengebufakazi macondzana nalowo muntfu;
(d) lekuletfwa ngembi kwenkatolo ngekusheshisa, kepha hhayi
ngemuva -
(i) kwema-awa langu-48 ngemuva kwekuboshwa; nobe
(ii) kwekuphela kwelusuku lwekutsetfwa kwemacala lwekucala
ngemuva kwekuphela kwalama-awa langu-48, uma
lesikhatsi lesingema-awa langu-48 siphela ema-aweni
langesiwo ekutsetsa emacala nobe siphela ngelilanga
lelingesilo lekutsetsa emacala;
(e) ekuveleni kwekucala enkantolo ngemuva kwekuvalelwa,
lekwetfweswa licala nobe lekwatiswa ngesizathu sekuchubeka
nekuvalelwa, nobe akhululwe; kanye
(f) nelekukhululwa ekuvalelweni uma ngabe timo tebulungiswa
tivuma, ngephasi kwemibandzela lefanele.
(2) Wonkhewonkhe lovalelwe, lokufaka ekhatsi leso naleso siboshwa
lesigwetjiwe, unelilungelo-
(a) lekwatiswa ngekusheshisa ngesizatfu sekuvalelwa;
(b) lekukhetsa kanye nelekutsintsana nemmeli, kanye nekwatiswa
ngalelilungelo ngekusheshisa;
(c) lekuba nemmeli lowo loboshiwe lekanikwe yena ngumbuso,
ngetindleko tembuso, uma ngabe kungahle kube nekucekelwa
phasi kwebulungiswa uma kwentiwa ngalolunye luhlobo, kanye
nekwatiswa ngalelilungelo ngekusheshisa;
SEHLUKO 2: LUCWEBU LWEMALUNGELO ELUNTFU
20
(d) lekubeka incabhayi matfupha mayelana nekuba semtsetfweni
kwekuvalelwa kwakhe enkantolo kanye nekutsi, uma ngabe loko
kuvalelwa kungekho emtsetfweni, akhululwe;
(e) lekuvalelwa ngaphasi kwetimo letihambisana nekuhlonishwa
kwebuntfu, lokufaka ekhatsi lokungenani simiso sekutsi
atfole indzawo leyenele yekuhlala, kudla lokunemsoco, tintfo
tekufundza kanye nekwelashwa ngetindlelo letikhokhelwa
ngumbuso; kanye
(f) lekuchumana, nelekuvakashelwa, kwalowo muntfu -
(i) nguwakakhe/nobe singani sakhe;
(ii) tihlobo takhe tengati;
(iii) ngumeluleki wetenkholo lokhetsiwe; kanye
(iv) nangudokotela lokhetsiwe.
(3) Wonkhewonkhe lotfweswe licala unelilungelo lekushushiswa
ngalokunebulungiswa, lokufaka ekhatsi lilungelo -
(a) lekwatiswa mayelana nelicala latfweswe lona ngekuniketwa
nemininingwane leyenele kutsi akwati kutiphendvulalela
macondzana nalelicala;
(b) lekuniketwa sikhatsi lesenele netinsita tekulungiselela kutivikela
kwakhe;
(c) lekushushiswa embi kwemphakatsi enkantolo leyetayelekile;
(d) lekutsi lelicala litsetfwe lize liyewuphela ngaphandle
kwekubanjelelwa ngalokungenatizatfu;
(e) lekuba khona enkantolo ngesikhatsi ashushiswa;
(f) lekukhetsa, nelekumelwa, ngummeli, kanye nelekwatiswa
mayelana nalelilungelo ngekusheshisa;
(g) lekuba nemmeli lowo lowetfweswe licala lekanikwe yena
ngumbuso, ngetindleko tembuso, uma ngabe kungahle kube
nekucekelwa phasi kwebulungiswa uma kwentiwa ngalolunye
luhlobo, kanye nekwatiswa ngalelilungelo ngekusheshisa;
(h) lekutsatfwa njengemuntfu longenacala, lekubindza angasho lutfo,
futsi lekunganiki bufakazi ngesikhatsi sekutsetfwa kwelicala;
SEHLUKO 2: LUCWEBU LWEMALUNGELO ELUNTFU
21
SEHLUKO 2: LUCWEBU LWEMALUNGELO ELUNTFU
(i) lekwetfula kanye nelekuphikisa bufakazi;
(j) lekungaphocelelwa kutsi anikete bufakazi lobungambophisa;
(k) lekugwetjwa ngelulwimi lowo lowetfweswe licala lekaluvisisako
nobe, uma ngabe loko kungakhonakali, lekutsi konkhe
lokuchubekako kuhunyushelwe kulolo lwimi;
(l) lekungagwetjelwa kwephula nobe kwephutsa ngesento
lebesingesilo licala ngaphasi kwemtsetfo wavelonkhe nobe
kumhlabawonkhe ngalesikhatsi sephulwa nobe sephutsa.
(m) lekungashushiselwa nobe ngusiphi sephulomtsetfo macondzana
nekwephula nobe kwephutsa lowo muntfu lake wakhululwa nobe
wagwetjwa yinkantolo mayelana naso;
(n) lekutfola sigwebo lesilula kunaleti letinye letibekiwe uma
ngabe sigwebo lesibekwelwe lelo cala sintjintjiwe emkhatsini
kwesikhatsi sekwephulwa kwemtsetfo naleso sekwetfulwa
kwesigwebo; kanye
(o) nelekwendlulisela, nobe lekubuyeketwa, kwalelo cala yinkantolo
lenkhulu.
(4) Njalo-nje uma ngabe lesigaba sidzinga imininingwane kutsi iniketwe
umuntfu, leyo mininingwane kumele iniketwe ngelulwimi lowo
muntfu laluvisisako;
(5) Bufakazi lobutfolakele ngendlela leyephula nobe nguliphi lilungelo
kuloluCwebu lwemaLungelo eLuntfu kumele bulahlelwe ngephandle
uma ngabe kwemukelwa kwalobo bufakazi kutawenta kutsetfwa
kwalelicala kube ngulokungenabulungiswa nobe kutawucekela phasi
kuchutjwa kwebulungiswa.
36 Kuncishiswa kwemalungelo
(1) Emalungelo lakuloluCwebu lwemaLungelo eLuntfu angancishiswa
kuphela ngekulandzela umtsetfo losentjentiswa ngalokwetayelekile
kuphela ngekuya ngekwelizinga lekutsi loko kuncishiswa kunetizatfu
letibonakalako futsi kuyemukeleka emphakatsini loselubala
newentsandvo yelinyenti lowesekelwe esitfuntini seluntfu, kulingana
kanye nekukhulukeka, ngekubuketa konkhe lokumcoka, lokufaka
ekhatsi -
22
(a) inhlobo yelilungelo;
(b) kubaluleka kwenhloso yalokuncishiswa;
(c) inhlobo nelizinga lekunchishiswa;
(d) budlelwano emkhatsini kwekuncishiswa nenhloso yako; kanye
(e) nendlela lengakhinyameti kakhulu yekuzuza leyo nhloso.
(2) Ngaphandle uma kuya njengobe kwendlalwe esigatjaneni (1)
nobe kusiphi lesinye simiso seMtsetfosisekelo, akukho umtsetfo
longanciphisa nanobe nguliphi lilungelo lelishicilelwe kuloluCwebu
lwemaLungelo eLuntfu.
37 Timo letibucayi
(1) Simo lesibucayi singamenyetelwa kuphela ngekulandzela uMtsetfo
wePhalamende, futsi singamenyetelwa kuphela -
(a) uma ngabe imphilo yesive yetfuswa ngekuba khona kwemphi,
kuhlaselwa, kuvukela umbuso lokwetayelekile, kungalandzelwa
kwemtsetfo, inhlekelele yemvelo nobe letinye tintfo letibucayi
emphakatsini; futsi
(b) uma lesimemetelo sidzingekile kutewuletsa kuthula
nelulandzelwa kwemtsetfo.
(2) Simemetelo sesimo lesibucayi, kanye nanobe ngumuphi umtsetfo
loshaywe nobe lesinye sinyatselo lesitsetfwe ngekulandzela leso
simemetelo, singasebenta kuphela -
(a) ngemuva kwelilanga lesimenyetelwe ngalo; futsi
(b) emalanga langendluli ku-21 ngemuva kwekumenyetelwa,
ngaphandle uma ngabe siGungu saVelonkhe sincuma kwelula
lesimemetelo. SiGungu singelula kusebenta kwalesimemetelo
ngesikhatsi lesingendluli etinyangeni letintsatfu ngesikhatsi
sinye sekwelula. Kwelulwa kwekucala kwesimo lesibucayi
kumele kwentiwe ngesincumo lesitsetfwe sesekelwa linyenti
lemalunga alesiGungu. Nobe ngukuphi kwelulwa lokulandzelako
kumele kwentiwe ngesincumo lesitsetfwe sesekelwa ngemalunga
lengekho ngaphasi kwemaphesenti langu-60 alesiGungu.
Sincumo lesitsetfwe ngekulandzela lesigaba kumele sitsatfwe
kuphela ngemuva kwenkhulumomphikiswano yalesiGungu
levulekele umphakatsi.
SEHLUKO 2: LUCWEBU LWEMALUNGELO ELUNTFU
23
SEHLUKO 2: LUCWEBU LWEMALUNGELO ELUNTFU
(3) Nanobe nguyiphi inkantolo leneligunya ingancuma ngekuba
semtsetfweni -
(a) kwekumenyetelwa kwesimo lesibucayi;
(b) kwanobe ngukuphi kwelulwa kwekumenyetelwa kwesimo
lesibucayi; nobe
(c) kwanobe ngumuphi umtsetfo loshayiwe, nobe lesinye sinyatselo
lesitsetfwe, ngekulandzela kumenyetelwa kwesimo lesibucayi.
(4) Nanobe ngumuphi umtsetfo loshaywe ngesizatfu sekumenyetelwa
kwesimo lesibucayi ungehluka eluCwebini lwemaLungelo eLuntfu
kufika ezingeni kuphela -
(a) lekutsi lokwehluka kudzingwa nguleso simo lesibucayi; futsi
(b) lekutsi lowo mtsetfo –
(i) uhambelana netibopho teRiphabhulikhi ngaphasi
kwemtsetfo wemave emhlaba losebentako macondzana
netimo letibucayi;
(ii) uyavumelana nesigatjana (5); futsi
(iii) ushicilelwa kuGazethi yaHulumende yavelonkhe
ngekusheshisa lokwemukelekako ngemuva kwekutsi
ushaywe.
(5) Kute uMtsetfo wePhalamende loniketa ligunya lekumenyetelwa
kwesimo lesibucayi, futsi kute umtsetfo loshayiwe nobe lesinye
sinyatselo lesitsetwe ngenca yaleso simemetelo, lokungavumela
nobe kunikete lingunya -
(a) lekuvikela umbuso nobe lomunye umuntfu, macondzana netento
letingekho emtsetfweni;
(b) nobe ngukuphi kwehluka kulesigaba; nobe
(c) nobe ngukuphi kwehluka esigabeni lesiphawulwe eluhlwini 1
kuleliThebula lemaLungelo langenakuNcishiswa kuze kufike
ezingeni lelikhonjiswe ngekucatsanisa lesigaba eluhlwini 3
lwaleliThebula.
24
LiThebula lemaLungelo langenakuNcishiswa
1
Inombolo
yesigaba
2
Sihloko
Sesigaba
3
Lizinga lekunganciphiseki
kwelilungelo
9
Kulingana Uma kuphatselene nekubandlulula
ngekwebuhlanga, libala, buve nobe
kutalwa, bubili, inkholo nobe lulwimi
10 Sitfunti sebuntfu Lonkhe
11 Imphilo Lonkhe
12 INkhululeko
nekuVikeleka
kwemuntfu
Uma kuphatselene netigatjana (1)(d) na(e)
kanye na (2)(c)
13 Bugcili,
kusebenta matima
njengemtfunjwa
kanye
nekusentjentiswa
ngenkhani
Uma kuphatselene nebugcili nekusebenta
matima njengemtfunjwa
28
Bantfwana Uma kuphatselene:
- nesigatjana (1)(d) na(e)
- nemalungelo lasetindzimeni(i) na(ii)
tesigatjana (1) (g); kanye
- nesigatjana (1)(i) uma kuphatselene
nebantfwana labaneminyaka lengu –15
nangaphasi
SEHLUKO 2: LUCWEBU LWEMALUNGELO ELUNTFU
25
SEHLUKO 2: LUCWEBU LWEMALUNGELO ELUNTFU
35
Bantfu
lababoshiwe,
labavalelwe kanye
nalabatfweswe
emacala
Uma kuphatselene:
- netigatjana (1)(a),(b) na-(c) kanye
na-(2)(d);
- nemalungelo lasetindzimeni(a)
–(o) tesigatjana (3) ngaphandle
kwendzima(d);
- nesigatjana (4); kanye
- nesigatjana (5) uma kuphatselene
nekungemukelwa kwebufakazi uma
kutsatfwa kwabo kutawenta kutsetfwa
kwelicala kungabi nebulungiswa
(6) Nobe nini lapho umuntfu avelelwe ngaphandle kwekushushiswa
ngenca yesizatfu sekuncishiswa kwemalungelo akhe lesibangelwe
kubekwa kwemtsetfo wesimo lesibucayi kute kulandzelwe
lemibandzela lelandzelako:
(a) Umuntfu lomdzala lolilungu lemndeni nobe umngani
walowo muntfu lovalelwe kufanele atsintfwe ngekungephuti
lokungakadzingeki, futsi atjelwe kutsi lowo muntfu uvalelwe
(b) Satiso kuGazethi yaHulumende wavelonkhe kufutse setfulwe
kungakapheli emalanga lasihlanu avalelwe lowo muntfu, leso
satiso sisho ligama laloyo lovalelwe kanye nendzawo lavalelwe
kuyo kanye nemtsetfo wesimo lesibucayi lavalelwe ngaphasi
kwaso lowo muntfu.
(c) Lovalelwe kumele avunyelwe kutsi akhetse nekutsi avakashelwe
ngudokotela ngesikhatsi lesifanele
(d) Lovalelwe kumele avunyelwe kutsi akhetse nekutsi avakashelwe
ngummeli ngesikhatsi lesifanele
(e) Inkantolo kumele ibuke kabusha lokuvalelwa kwalomuntfu
ngekusheshisa, kepha kungakapheli emalanga lalishumi
ngemuva kwekuvalelwa kwalowo muntfu kantsi inkantolo
kumele ikhulile lomuntfu ngaphandle uma ngabe lokuchubeka
nekuvalelwa kudzingekile futsi kuletsa kuthula nekulandzelwa
kwemtsetfo
26
(f) Lovalelwe kepha angakakhululwa ngekulandzela kubuyeketwa
kabusha kwesigatjana(e), nobe longakakhululwa ngekwesibuketo
ngaphasi kwalesigatjana angenta sicelo enkantolo kutsi iphindze
ibukete kuvalelwa kwakhe esikhatsini lesingemalanga langu-10
ngemuva kwekubuyeketwa lokwendlulile, futsi inkantolo kumele
ikhulile lowo muntfu ngaphandle uma ngabe lokuvalelwa solo
kudzingekile kuletsa kuthula nekulandzelwa kwemtsetfo
(g) Lovalelwe kumele avunyelwe kuta matfupha enkantolo
lebuketa indzaba yakhe yekuvalelwa, amelwe ngummeli
ekutekweni kwelicala, kanye nekubeka tikhalo tekutsi kuvalelwa
kungachubeki
(h) Umbuso kumele unikele inkantolo tizatfu letibhalwe phasi
letivuma kuchubekisa kuvalelwa kwaloyo muntfu uphindze
unikele lowo muntfu lovalelwe umbhalo waletizatfu kungakapheli
lokungenani emalanga lamabili inkantolo isengakakubeki
lokuvalelwa
(7) Uma ngabe inkantolo ikhulula lovalelwe lowo muntfu angeke
aphindza avalelwe ngetizatfu letifana naleto lebekavalelelwe tona
ngaphandle uma ngabe umbuso uniketa inkantolo sizatfu lesicinile
sekumvalela futsi
(8) Tigatjana (6) na-(7) atisebenti kabantfu labangenabo buve
beNingizimu Afrika futsi lababoshwe ngesizatfu sekulwa ngetikhali
ngaphasi kwemtsetfo wemave emhlaba. Esikhundleni saloko
umbuso kumele ulandzele emazinga laphocelela iRiphabhulikhi
ngaphasi kwemtsetfo wemave emhlaba mayelana nekuvalela bantfu
baloluhlobo.
38 Kuphunyeleliswa kwemalungelo
Nobe ngubani lobalwe kulesigaba unelilungelo lekuya enkantolo
lefanele, asho kutsi lilungelo lelikuluCwebu lwemaLungelo eLuntfu
lephuliwe nobe lesatjisiwe, kantsi inkantolo inganiketa sincesitelo
lesifanele, lokufaka ekhatsi kucinisekiswa kwemalungelo. Bantfu
labangaya enkantolo ngulaba labalandzelako:
(a) nobe ngubani lotiletsela sicelo egameni lakhe;
(b) nobe ngubani loletsa sicelo esikhundleni salomunye umuntfu
SEHLUKO 2: LUCWEBU LWEMALUNGELO ELUNTFU
27
SEHLUKO 2: LUCWEBU LWEMALUNGELO ELUNTFU
longakwati kutentela loko egameni lakhe;
(c) nobe ngubani loletsa sicelo njengelilunga lelicembu, nobe
ngekwemfuno yelicembu nobe licoco lebantfu;
(d) nobe ngubani loletsa sicelo ngekwemfuno yemphakatsi; kanye
(e) nenhlangano leletsa sicelo ngekwemfuno yemalunga ayo.
39 Kuhunyushwa kweluCwebu lwemaLungelo eLuntfu
(1) Uma kuhunyushwa luCwebu lwemaLungelo eLuntfu inkantolo,
libandla nobe inkhundla -
(a) kumele ikhutsate emagugu lasisekelo semphakatsi loselubala
newentsandvo yelinyenti lowesekelwe esitfuntini seluntfu,
kulingana kanye nekukhululeka;
(b) kumele ibuke umtsetfo wemave emhlaba; futsi
(c) ingabuka umtsetfo wemave angaphandle.
(2) Uma kuhunyushwa nobe ngumuphi umtsetfo, futsi uma
kutfutfukiswa umtsetfo lowetayelekile nobe umtsetfo wesintfu leyo
naleyo nkantolo, emabandla nobe tinkhundla kumele tikhutsate
umoya, tinhloso kanye netinjongo teluCwebu lwemaLungelo
eLuntfu.
(3) LuCwebu lwemaLungelo eLuntfu alukuphikisi kuba khona
kwalamanye emalungelo nobe inkhululeko lokwemukelwa nobe
kuniketwa ngumtsetfo lowetayelekile, ngumtsetfo wesintfu nobe
kushaywa kwemtsetfo, kuyawufika ezingeni lapho kuhambisana
khona neluCwebu lwemaLungelo eLuntfu.
28
SEHLUKO 3
HULUMENDE WELUBAMBISWANO
(tigaba 40 - 41)
40 Hulumende weRiphabhulikhi
(1) ERiphabhulikhi, hulumende ubunjwe ngekwemikhakha wavelonkhe,
wetifundza newahulumende wasekhaya, lokumikhakha leyehlukene,
lencikelene nalesebentelanako.
(2) Yonkhe imikhakha yahulumende kumele ibuke iphindze ilandzele
timisomgomo letikuleSehluko futsi kumele ichube imisebenti yayo
ngephasi kwetakhiwo leSehluko lesitibekako.
41 Timisomgomo tahulumende welubambiswano nebudlelwano
emkhatsini wabohulumende
(1) Yonkhe imikhakha yahulumende nato tonkhe tikhungo tembuso
kulowo nalowo mkhakha kumele -
(a) tigcine kuthula, lubumbano lwavelonkhe kanye nekungachekeki
kweRiphabhulikhi;
(b) tilondvolote inhlalakahle yebantfu beRiphabhulikhi;
(c) tinikete hulumende lonemiphumela, longenamfihlo,
lonekutiphendvulela nalosebentela inchubekelembili
yeRiphabhulikhi yonkhana;
(d) tetsembeke kuMtsetfosisekelo, kuRiphabhulikhi nakubantfu bayo;
(e) tihloniphe emagunya ngekwemtsetfosisekelo, tikhungo, emandla
nemisebenti yahulumende kuleminye imikhakha;
(f) tingatsatsi emandla nobe imisebenti ngaphandle kwaleyo
letiniketwe yona nguMtsetfosisekelo;
(g) tisebentise emandla nobe tente imisebenti yato ngendlela
lengagcumukeli eminyeleni ekusebenteni nasekutimeleni
kwahulumende kulomunye umkhakha; futsi
(h) tisebentisane ngekwetsembana nangemoya lomuhle -
(i) ngekwakha budlelwano lobunebungani;
SEHLUKO 3: HULUMENDE WELUBAMBISWANO
29
SEHLUKO 3: HULUMENDE WELUBAMBISWANO
(ii) ngekwesekelana nekusitana;
(iii) ngekwatisana, nekubonisana, ngetintfo letitsintsa timfuno
tayo yonkhe imikhakha;
(iv) ngekumatanisa tento tato nemitsetfo yato;
(v) ngekulandzela tinchubo lokuvunyelenwe ngato; kanye
(vi) nekugwema kumangalelana etinkantolo.
(2) UMtsetfo wePhalamende kumele -
(a) usungule nobe wente kube khona takhiwo tekukhutsata tiphindze
tente budlelwano emkhatsini wabohulumende; futsi
(b) uniketele ngetakhiwo netinchubo letifanele tekucatulula
kungcubutana emkhatsini wabohulumende.
(3) Sikhungo sembuso lesitsintsekako ekungcubutaneni lokufaka
bohulumende kumele sente tonkhe taba letingaphumeleleka
tekucatulula lokungcubutana ngekusebentisa letakhiwo netinchubo
letibekelwe loko, futsi kumele sitsatse onkhe lamanye emakhambi
lafanele ngembi kwekuya enkantolo kutsi icatulule lokungcubutana.
(4) Uma ngabe inkantolo ingeneliswa kutsi tidzingo tesigatjana (3) tiye
talandzelwa, ingabuyisela loludzaba lwekungcubutana emuva kuleto
tikhungo tembuso letitsintsekako.
30
SEHLUKO 4
IPHALAMENDE (tigaba 42 - 82)
42 Kubunjwa kwePhalamende
(1) IPhalamende ibunjwe -
(a) SiGungu saVelonkhe; kanye
(b) neMkhandlu waVelonkhe wetiFundza.
(2) SiGungu saVelonkhe neMkhandlu waVelonkhe wetiFundza sifaka
sandla eluhlelweni lwekushaya umtsetfo ngendlela lebekwe
kuMtsetfosisekelo
(3) SiGungu saVelonkhe sikhetselwe kumela bantfu nekucinisekisa
hulumende webantfu ngephasi kweMtsetfosisekelo. Sikwenta loku
ngekukhetsa uMengameli, ngekuniketa sive sonkhe inkhundla
kutsi sicubungule tindzaba, ngekubeka imitsetfo nangekubukisisa
nekwelusa tento tesigungu lesengamele.
(4) UMkhandlu waVelonkhe wetiFundza umela tifundza kuze ucinisekise
kutsi timfuno tetifundza tiyanakekelwa emkhakheni wahulumende
wavelonkhe. Kwenta loku ikakhulukati ngekufaka sandla ekushayeni
kwemtsetfo kuvelonkhe nangekuniketa sive sonkhe inkhundla kutsi
sicubungule tindzaba letitsintsa tifundza.
(5) UMengameli angabita iPhalamende kutsi ite emhlanganweni
longaketayeleki nganobe ngusiphi sikhatsi kutewuchuba umsebenti
welikhetselo.
(6) Indzawo yekuhlanganela kwePhalamende kuseKhiphithawini, kepha
uMtsetfo wePhalamende lobekwe ngekulandzela tigaba 76(1) na-(5),
ungabeka lenye indzawo kutsi kube yekuhlanganela iPhalamende.
43 Ligunya lekushaya umtsetfo weRiphabhulikhi
(1) ERiphabhulikhi, ligunya lekushaya umtsetfo –
(a) wemkhakha wahulumende wavelonkhe liniketwe iPhalamende
njengobe kumiswe esigabeni 44
(b) wemkhakha wahulumende wesifundza liniketwe tishayamtsetfo
SEHLUKO 4: IPHALAMENDE
31
SEHLUKO 4: IPHALAMENDE
tesifundza, njengobe kumiswe esigabeni 104; kantsi
(c) wemkhakha wahulumende wasekhaya liniketwe imikhandlu
yaboMasipala, njengobe kumiswe esigabeni 156.
44 Ligunya lekushaya umtsetfo wavelonkhe
(1) Ligunya lekushaya umtsetfo wavelonkhe njengobe liniketwe
iPhalamende -
(a) linika siGungu saVelonkhe emandla -
(i) ekuchibiyela uMtsetfosisekelo;
(ii) ekushaya umtsetfo lophatselene nanobe yini, lokufaka
neludzaba loluwela kuleyo migudvu yemisebenti lehleliswe
kuShejuli 4, kepha lokungefaki ekhatsi, ngaphasi
kwembandzela wesigatjana (2), ludzaba loluwela kuleyo
migudvu yemisebenti lehleliswe kuShejuli 5; kanye
(iii) nekuniketa nganobe nguwaphi emandla awo ekushaya
umtsetfo, ngaphandle kwemandla ekuchibiyela
uMtsetfosisekelo, kunobe ngumuphi umtimba wekushaya
umtsetfo kulomunye umkhakha wahulumende; futsi
(b) linika uMkhandlu waVelonkhe wetiFundza emandla -
(i) ekufaka sandla ekuchitjeyelweni kweMtsetfosisekelo
ngekulandzela sigaba 74;
(ii) ekushaya umtsetfo, ngekulandzela sigaba 76, lophatselene
nanobe nguluphi ludzaba loluwela kuleyo migudvu
yemisebenti lehleliswe kuShejuli 4, kanye nanobe nguluphi
lolunye ludzaba ngekuyalela kweMtsetfosisekelo lokumele
ushaywe ngekulandzela sigaba 76; kanye
(iii) nekucubungula, ngekulandzela sigaba 75, nanobe
ngumuphi lomunye umtsetfo loshaywe siGungu
saVelonkhe.
(2) IPhalamende ingangenela, ngekushaya umtsetfo ngekulandzela
sigaba 76(1), eludzabeni loluwela kuleyo migudvu yemisebenti
lehleliswe kuShejuli 5, uma ngabe kudzingekile -
32
(a) kutewugcina kuphepha eveni lonkhe;
(b) kutewugcina lubumbano kutemnotfo;
(c) kutewugcina emazinga lafanelekile eveni lonkhe;
(d) kutewusungula emazingancanti lafunekako uma kwetfulwa
imisebenti; nobe
(e) kutewuvimbela tento letingakalungi letitsetfwe sifundza
letikhinyabeta lesinye sifundza nobe live lonkhana.
(3) Umtsetfo lophatselene neludzaba lolubonakala lusidzingo, nobe
lolusondzelene ngandlela-tsite, ekusetjentisweni kwemandla
ngalokusezingeni leliphakeme lokuphatselene neludzaba
loluhleliswe kuShejuli 4, ngato tonkhe tinhloso, ngumtsetfo
lophatselene nako konkhe lokuhleliswe kuShejuli 4.
(4) Uma isebentisa ligunya layo lekushaya umtsetfo, iPhalamende
iboshwa kuphela nguMtsetfosisekelo, futsi kumele yente umsebenti
wayo ngekulandzela tilinganiso teMtsetfosisekelo.
45 Imitsetfomgomo lehlanganyelwe netibopho kanye
nemakomiti lahlanganyelwe
(1) SiGungu saVelonkhe neMkhandlu waVelonkhe wetiFundza kumele
ubeke likomiti lelihlanganyelwe lelingabeka imitsetfomgomo
netibopho letiphatselene nemisebenti yayo lehlanganyelwe, lokufaka
imitsetfomgomo netibopho -
(a) tekusungula tinchubo tekuhlelembisa kushaywa kwemtsetfo,
lokufaka ekhatsi kubekwa kwesikhatsi lekufanele kutsi sinyatselo
nobe siphi sicedvwe ngaso kuleyo nchubo;
(b) tekusungula emakomiti lahlanganyelwe labunjwe ngemalunga
lavela esiGungwini saVelonkhe naseMkhandlwini waVelonkhe
wetiFundza ekubuka nekubika ngeMitsetfosivivinyo lebukelelwe
ngekwetigaba 74 na-75 lemukiswe kulawo makomiti;
(c) tekusungula likomiti lelihlanganyelwe lekubuyeketa
uMtsetfosisekelo lokungenani kanye ngemnyaka; kanye
(d) netekulawula inchubo nemisebenti -
(i) yelikomiti lelihlanganyelwe lemitsetfomgomo netibopho;
SEHLUKO 4: IPHALAMENDE
33
SEHLUKO 4: IPHALAMENDE
(ii) yeliKomiti lekuLamula;
(iii) likomiti lekubuyeketa umtsetfosisekelo; kanye
(iv) nanobe nguwaphi emakomiti lahlanganyelwe lasukunyiswe
ngekulandzela indzima(b).
(2) Emalungu eKhabhinethi, emalunga esiGungu saVelonkhe
netitfunywa teMkhandlu waVelonkhe wetiFundza
banemalungelomvume nekuvikeleka lokufanako embi kwekomiti
lenhlanganyelwe yesiGungu saVelonkhe neMkhandlu waVelonkhe
wetiFundza.
Sigungu saVelonkhe
(tigaba 46 – 59)
46 Kubunjwa nekukhetfwa
(1) siGungu saVelonkhe sakhiwe
ngemalunga langekho ngephasi kwa-350 futsi angabi ngetulu
kwa-400 langulabasikati nalabadvuna labakhetfwe njengemalunga
ngekulandzela luhlelo lwelukhetfo -
(a) lolumiswe ngumtsetfo wavelonkhe;
(b) lolwesekelwe eluhlwini lolwetayelekile lwavelonkhe lwebavoti;
(c) lolubeka buncane beminyaka yekuvota lobungu-18; futsi
(d) loluholela, jikelele, kumiphumela yekumelwa ngelinani
lekuvotelwa kwelicembu letembusave.
[Sigatjana (1) sichitjiyelwe sigaba 1 seMtsetfo 2 wanga-2003.]
(2) Umtsetfo wePhalamende kumele umise indlela yekubeka linani
lemalunga esiGungu saVelonkhe.
Ngekwesigatjana (1)  seMtsetfo wesichibiyelo selishumi seMtsetfosisekelo wanga 2003 nangekwesigabaseMtsetfo weSichibiyelo selishumi nesihlanu semtsetfosisekelo wang 2008
47 Bulunga
(1) Sonkhe sakhamuti lesivumelekile kutsi sivotele siGungu saVelonkhe
semukelekile kutsi sibe lilunga lesiGungu, ngaphandle -
(a) kwanobe ngubani locashwe esikhundleni, nobe losebentela,
34
ngaphasi kwembuso futsi abe aholelwa ngaloko kucashwa,
ngaphandle –
(i) kweMengameli, liSekela leMengameli, tiNdvuna teMbuso
nemaSekela etiNdvuna teMbuso;
(ii) kwanobe ngutiphi tiphatsimandla lapho imisebenti
yato ihambelana neyemalunga esiGungu, futsi lemiswe
njengalehambelanako ngekulandzela umtsetfo wavelonkhe;
(b) kwetitfunywa letingesuswa teMkhandlu waVelonkhe wetiFundza
nobe emalunga esishayamtsetfo sesifundza nobe eMkhandlu
waMasipala;
(c) kwebantfu labangakabuyiselwa emalungelomvume abo
ngekwemtsetfo ngesizatfu sekutsi banetikweleti;
(d) kwanobe ngumuphi umuntfu lotfolwe yinkantolo yeRiphabhulikhi
kutsi akakaphili kahle engcondvweni; nobe
(e) kwanobe ngubani lokutse, ngemuva kwekucala kwekusebenta
kwalesigaba, watfolwa anelicala waniketwa sigwebo setinyanga
letingetulu kwa-12 ejele ngaphandle kwekunikwa lilungelo lekutsi
akhiphe inhlawulo, nobe eRiphabhulikhi, nobe ngaphandle
kweRiphabhulikhi uma ngabe lesento lesakha lelicala
besingatsatfwa njengelicala eRiphabhulikhi, kepha kute umuntfu
lokungatsiwa ugwetjiwe uma kusengakancunywa kwendluliselwa
kwelicala yinkantolo lephakeme nobe sigwebo sisengakancunywa
ngulenkantolo, nobe kusengakaniketwa sigwebo, nobe sikhatsi
sekwendlulisela licala enkantolo lephakeme sesiphelile,
kwemukwa lemvume ngekulandzela lendzima kuphela ngemuva
kweminyaka lesihlanu kuphele lesigwebo.
(2) Umuntfu longakemukeleki kuba lilunga lesiGungu saVelonkhe
ngekwetigatjana (1)(a) nobe(b) angamela lukhetfo lwesiGungu,
ngaphasi kwemibandzela yetilinganiso obe imikhawulo lemiswe
ngekulandzela umtsetfo wavelonkhe.
(3) Umuntfu ulahlekelwa bulunga besiGungu saVelonkhe uma ngabe
lowo muntfu –
(a) angasemukeleki kuba lilunga;
(b) angekho esiGungwini ngaphandle kwemvume ngaphasi kwetimo
SEHLUKO 4: IPHALAMENDE
35
SEHLUKO 4: IPHALAMENDE
lapho khona imitsetfomgomo netibopho yesiGungu imisa kutsi
umuntfu longekho utawulahlekelwa bulunga; nobe
(c) ayekela kuba lilunga lelicembu lelimkhetsile lowo muntfu
njengelilunga lesiGungu..
[Sigatjana (3) sivalwe ngesigaba 2 seMtsetfo weLishumi wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo wanga-2003.nangesigaba 2 seMtsetfo weSichibiyelo welishumi nesihlanu weMtsetfosisekelo wanga 2008.]nangekwesigaba 1 seMtsetfo welishumi nesihlanu wekuchitjiyelwa lwemtsetfosisekelo wanga 2008
(4) Tikhala esiGungwini saVelonkhe kumele tigcwaliswe ngekulandzela
umtsetfo wavelonkhe.
48 Kufunga nobe kuvuma ngekutibopha
Ngembi kwekutsi emalunga esiGungu saVelonkhe acale kwenta
imisebenti yawo esiGungwini kumele afunge nobe avume ngekutibopha
kutsi atawetsembeka kuRiphabhulikhi nekutsi atawutfobela
uMtsetfosisekelo, ngekulandzela iShejuli 2.
49 Budze besikhatsi sekusebenta kwesiGungu saVelonkhe
(1) SiGungu saVelonkhe sikhetfwa kutsi sisebente iminyaka lesihlanu.
(2) Uma ngabe siGungu saVelonkhe sihlakatwa ngekulandzela sigaba
50, nobe uma kuphela sikhatsi sawo sekusebenta, uMengameli,
ngekwesimemetelo semtsetfo, kumele abite futsi amise emalanga
elukhetfo, lokumele lubanjwe kungakapheli emalanga langu–90
ngemuva kwekuhlakateka kwesiGungu nobe ngemuva kwekuphela
kwesikhatsi sekusebenta. Simemetelo semtsetfo sekubita nekumisa
emalanga elukhetfo singakhishwa ngembi nobe ngemuva
kwekuphela kwesikhatsi sekusebenta kwesiGungu saVelonkhe.
[Sigatjana (2) sivalwe ngesigaba 1 seMtsetfo weSihlanu wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo wanga-1999.]
(3) Uma ngabe imiphumela yelukhetfo lwesiGungu saVelonkhe
ayikaniketwa ngesikhatsi lesibekwe esigabeni 190, nobe uma ngabe
lukhetfo lubekwe eceleni yinkantolo, uMengameli ngesimemetelo
semtsetfo, kumele abite futsi amise emalanga elukhetfo lolunye,
lokumele lubanjwe kungakapheli emalanga langu-90 ngemuva
kwekuphela kwaleso sikhatsi nobe ngemuva kwelilanga lekwabekwa
ngalo eceleni lolukhetfo.
36
(4) SiGungu saVelonkhe sitawuchubeka kuba nemandla ekusebenta
kusukukela ngesikhatsi sihlakateka nobe ngesikhatsi siphelelwa
sikhatsi sekusebenta kuze kube lilanga ngembi kwelilanga lekucala
lekuvotela lukhetfo lwesiGungu lesilandzelako.
50 Kuhlakateka kwesiGungu saVelonkhe kungakapheli sikhatsi
saso sekusebenta
(1) UMengameli kumele ahlakate siGungu saVelonkhe uma ngabe –
(a) siGungu sitsatse sincumo sekuhlakateka ngelivoti lelesekelwa
linyenti lemalunga aso; futsi
(b) iminyaka lemitsatfu seyendlulile kusukela siGungu sakhetfwa
(2) LiBamba leMengameli kumele lihlakate siGungu saVelonkhe uma
ngabe -
(a) kunesikhala esikhundleni sekuba nguMengameli; futsi
(b) siGungu sehluleka kukhetsa uMengameli lomusha kungakapheli
emalanga langu-30 ngemuva kwekuvela kwesikhala
seMengameli.
51 Tikhatsi tekuhlangana nekuphumula
(1) Ngemuva kwelukhetfo, kuhlangana kwekucala kwesiGungu
saVelonkhe kumele kwenteke ngesikhatsi nangelilanga lelincunywe
nguSomajaji kepha kungakapheli emalanga langu-14 ngemuva
kwekuniketwa kwemiphumela yelukhetfo. SiGungu singancuma
ngetikhatsi nebudze baletinye tikhatsi tekuhlangana kanye netikhatsi
tekuphumula kwayo.
[Sigatjana (1) sivalwe ngesigaba 1 seMtsetfo weSitfupha wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo wanga-2001.]
(2) UMengameli angabita siGungu saVelonkhe kutsi site
emhlanganweni longaketayeleki nganobe ngusiphi sikhatsi
kutewuchuba umsebenti welikhetselo.
(3) Kuhlangana kwesiGungu saVelonkhe kuvumelekile kuletinye
tindzawo ngaphandle kwendzawo yePhalamende kuphela ngetizatfu
tetimfuno temphakatsi, tekuphepha nobe kufaneleka, futsi uma
ngabe loko kumisiwe kumitsetfomgomo nasenchubeni yalesiGungu.
SEHLUKO 4: IPHALAMENDE
37
52 Somlomo kanye neliSekela laSomlomo
(1) Emhlanganweni waso wekucala ngemuva kwelukhetfo lwaso, nobe
uma kunesidzingo sekugcwalisa sikhala, siGungu saVelonkhe
kumele sikhetse Somlomo kanye neliSekela laSomlomo emalungeni
aso.
(2) Somajaji kumele engamele lukhetfo lwaSomlomo, nobe amise
lelinye lijaji lelitakwenta loko. Somlomo wengamela lukhetfo
lweliSekela laSomlomo.
[Sigatjana (2) sivalwe ngesigaba 2 seMtsetfo weSitfupha wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo wanga-2001.]
(3) Inchubo lemiswe eNcenyeni A kuShejuli 3 isebenta elukhetfweni
lwaSomlomo kanye neliSekela laSomlomo.
(4) SiGungu saVelonkhe singakhipha Somlomo nobe liSekela
laSomlomo esikhundleni ngesincumo. Linyenti lemalunga esiGungu
kumele libe khona ngesikhatsi kutsatfwa lesincumo.
(5) Ngekulandzela imitsetfomgomo netibopho yaso, siGungu
saVelonkhe singakhetsa letinye tiphatsimandla tekwengamela
emalungeni aso kutewulekelela Somlomo neliSekela laSomlomo.
53 Tincumo
(1) Ngaphandle uma ngabe uMtsetfosisekelo usho lokunye –
(a) linyenti lemalunga esiGungu saVelonkhe kufanele libe khona
ngembi kwekutsi kuvotelwe uMtsetfosivivinyo nobe sichibiyelo
seMtsetfosivivinyo;
(b) lokungenani linyenti lakunye kulokutsatfu lemalunga kumele
libe khona ngembi kwekutsi kuvotelwe nobe nguluphi lolunye
ludzaba lolusembi kwesiGungu; futsi
(c) yonkhe imibuto lesembi kweSiGungu saVelonkhe incunywa
ngebunyeti bemalunga lavotile.
(2) Lilunga lesiGungu saVelonkhe lelingusihlalo emhlanganweni
wesiGungu alinalo livoti letinkhulumiswano kepha -
(a) kumele livotele kwenta sincumo uma kunelinani lemavoti
lelilinganako kulelo nalelo cala lembuto; futsi
(b) lingafaka livoti letinkhulumiswano uma ngabe umbuto kumele
SEHLUKO 4: IPHALAMENDE
38
uncunywe ngekwesekelwa linani lemalunga lokungenani
langulokubili kulokutsatfu kwelinani lemalunga esiGungu.
54 Emalungelo emalunga latsite eKhabhinethi nemaSekela
etiNdvuna teMbuso esiGungwini saVelonkhe
UMengameli kanye nanobe nguliphi lilunga leKhabhinethi kanye nanobe
nguliphi liSekela leNdvuna yeMbuso lelingesilo lilunga lesiGungu
saVelonkhe, ngaphasi kwemibandzela yemitsetfomgomo netibopho
tesiGungu, lingaba khona liphindze likhulume esiGungwini, kepha
lingete lavota.
[Sigaba 54 sivalwe ngesigaba 3 seMtsetfo 34 wanga-2001.]
55 Emandla esiGungu saVelonkhe
(1) Ekusebentiseni emandla aso ekushaya umtsetfo, siGungu
saVelonkhe -
(a) singacubungula, sishaye, sichibiyele nobe sicitse nobe
ngumuphi umtsetfo losembi kwesiGungu; futsi
(b) singasukumisa nobe silungise umtsetfo ngaphandle
kweMitsetfosivivinyo yetetimali.
(2) SiGungu saVelonkhe kumele sente tindlela –
(a) tekucinisekisa kutsi tonkhe tikhungo tembuso letengamele
emkhakheni wahulumende wavelonkhe tinekutiphendvulela kuso;
futsi
(b) tekubeka liso -
(i) ekusentjentisweni kwemandla avelonkhe ekwengamela,
lokufaka kuphunyeleliswa kwemitsetfo; kanye
(ii) nakunobe ngusiphi sikhungo sembuso.
56 Bufakazi nobe imininingwane lesembi kwesiGungu
saVelonkhe
SiGungu saVelonkhe nobe nguwaphi emakomiti aso –
(a) singabita nobe ngumuphi umuntfu kutsi atewuvela embi kwaso
kutewuniketa bufakazi ngekubufungela nobe ngekuvuma, nobe
kutsi aletse imiculu;
SEHLUKO 4: IPHALAMENDE
39
SEHLUKO 4: IPHALAMENDE
(b) singafuna nobe ngumuphi umuntfu nobe sikhungo kutsi
sitewubika kuso;
(c) singaphocelela, ngekulandzela umtsetfo wavelonkhe nobe
imitsetfomgomo netibopho, nobe ngumuphi umuntfu nobe
sikhungo kutsi sihloniphe lokubitwa nobe lesidzingo ngaphasi
kwetigatjana(a) nobe(b); futsi
(d) singemukela tikhalo, kubekwa kweluvo nobe tetfulo lokuvela
kunobe ngumuphi umuntfu nobe sikhungo lesinenshisekelo.
57 Kuhlelembisa kwangekhatsi, tinchubeko netinchubo
tesiGungu saVelonkhe
(1) SiGungu saVelonkhe -
(a) singancuma siphindze silawule kuhlelembisa kwangekhatsi,
tinchubeko netinchubo taso; futsi
(b) singenta imitsetfomgomo netibopho macondzana nemisebenti
yaso, ngekubukisisa intsandvo yelinyenti macondzana
nekumelela nekubamba indzima, kutiphendvulela, kuba selubala
kanye nekumbandzakanyeka kwemphakatsi.
(2) Imitsetfomgomo netibopho tesiGungu saVelonkhe kumele tiniketele-
(a) ngekusungulwa, kubunjwa, emandla, imisebenti, tinchubo kanye
nebudze besikhatsi semakomiti aso;
(b) ngekufaka sandla kwemacembu lamancane lekamelwe
kulesiGungu emisebentini yesiGungu saVelonkhe nemakomiti
aso, ngendlela lehambisana nentsandvo yelinyenti;
(c) lusito lwetetimali nelwekusebenta kulelo nalelo cembu lelimelwe
kulesiGungu ngekulandzela linani lemalunga alo, kuze kutewusita
lelicembu nemholi walo kutsi akhone kwenta imisebenti yakhe
esiGungwini ngalokunemphumelelo; kanye
(d) nekwemukelwa kwemholi welicembu lelikhulu leliphikisako
kulesiGungu njengeMholi weliCembu leliPhikisako.
58 Lilungelomvume
(1) Emalunga eKhabhinethi, emaSekela etiNdvuna teMbuso kanye
nemalunga esiGungu saVelonkhe -
(a) anenkhululeko yekukhuluma esiGungwini kanye nasemakomitini
40
aso, ngaphasi kwemibandzela yemitsetfomgomo netibopho taso;
futsi
(b) akukafaneli abekwe licala lembango nobe lebugebengu,
aboshwe, avalelwe ejele nobe ahlawuliswe -
(i) mayelana nanobe yini lekayisho, lekayetfule nobe
lekayendlale kulesiGungu nobe kunobe nguliphi likomiti
laso; nobe
(ii) mayelana nanobe yini levetwe ebaleni ngesizatfu
sanobe yini lekayishilo, lekayetfulise nobe lekayendlale
kulesiGungu nobe kunobe nguliphi likomiti laso.
[Sigatjana (1) sichitjiyelwe sigaba 4 seMtsetfo weSitfupha wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo wanga-2001.]
(2) Lamanye emalungelomvume nekuvikekela kwemalunga esiGungu
saVelonkhe, emalunga eKhabhinethi kanye nemalunga esiGungu
saVelonkhe angamiswa ngumtsetfo wavelonkhe.
(3) Imiholo, tibonelelo netinzuzo letikhokhelwa emalunga esiGungu
saVelonkhe ayincitfo-ngco lecondzene nesiKhwama saVelonkhe
saMalingena.
Sigaba 58 sichibiyelwe ngekwesigaba 4 seMtsetfo wekuchitjilelwa kweMtsetfosisekelo  wanga 2001
59 Kuvumeleka kwemphakatsi nekufaka sandla esiGungwini
saVelonkhe
(1) SiGungu saVelonkhe kumele -
(a) sicinisekise kufaka sandla kwemphakatsi etinhlelweni tekushaya
umtsetfo kanye naletinye tesiGungu kanye nemakomiti aso; futsi
(b) sichube umsebenti waso ngendlela leselubala, futsi sibambe
imihlangano yaso, kanye naleyo yemakomiti aso, elubala, kepha
kunetinyatselo letifanelekile letingatsatfwa -
(i) kulawula kuvumeleka kwemphakatsi, lokufaka ekhatsi
kuvumeleka kwebemitfombo yetindzaba, kulesiGungu
nemakomiti aso; kanye
(ii) nekuniketela ngekuseshwa kwanobe ngumuphi umuntfu
kanye, uma kufanelekile, nekwencatjelwa kwekungena, nobe
kukhishwa, kwanobe ngumuphi umuntfu.
(2) SiGungu saVelonkhe akumelanga sencabele umphakatsi, kufaka
SEHLUKO 4: IPHALAMENDE
41
ekhatsi bemitfombo yetindzaba, kunobe ngumuphi umhlangano
wekomiti ngaphandle uma kufanelekile futsi kunebulungiswa kwenta
njalo emphakatsini loselubala wentsandvo yelinyenti.
UMkhandlu waVelonkhe wetiFundza
(tigaba 60 - 72)
60 Kubunjwa weMkhandlu waVelonkhe
(1) UMkhandlu waVelonkhe wetiFundza ubunjwe ngelitsimba
lelinetitfunywa letilishumi letivela kuleso naleso sifundza.
(2) Letitfunywa letilishumi -
(a) tingemalunga lamane elikhetselo lafaka ekhatsi -
(i) Ndvunankhulu wesifundza nobe, uma Ndvunankhulu
angekho, nobe nguliphi lilunga lesishayamtsetfo sesifundza
lelikhetfwe nguNdvunankhulu jikelele nobe macondzana
neludzaba lolutsite lolusembi kweMkhandlu waVelonkhe
wetiFundza; kanye
(ii) naletinye titfunywa letintsatfu; kanye
(b) netitfunywa letisitfupha letingesuswa letikhetfwe ngekulandzela
sigaba 61 (2).
(3) Ndvunankhulu wesifundza, nobe uma ngabe Ndvunankhulu
angekho, lilunga lelitsimba lesifundza lelikhetfwe nguNdvunankhulu,
uhola lelitsimba.
61 Kubekwa kwetitfunywa
(1) Emacembu lekemelwe kusishayamtsetfo sesifundza anelilungelo
lekuba netifunywa kulelitsimba lesifundza ngekulandzela lendlela
lebekwe eNcenyeni B yeShejuli 3.
(2)
Kungakapheli emalanga langu–30 ngemuva kwekumenyetelwa
kwemphumela welukhetfo lwesishayamtsetfo sesifundza,
sishayamtsetfo kumele -
SEHLUKO 4: IPHALAMENDE
42
(i) sincume, ngekulandzela umtsetfo wavelonkhe, ngekutsi
tingaki titfunywa talinye ngalinye licembu letitawuba
titfunywa letingesuswa nekutsi tingaki letitawuba titfunywa
letitawuba telikhetselo; futsi
(ii) sikhetse titfunywa letingesuswa ngekulandzela
kuphakanyiswa kwemagama ngemacembu.
b)Sigaba (b) lesishiywe ngekwesigaba2 seMtsetfo welishumi nakune wekuchitjilelwa kweMtsetfosisekelo wanga 2008
[Sigatjana (2) sivalwe ngesigaba 1 seMtsetfo weMfica wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo wanga-2002.] nangesigaba1  seMtsetfo welishumi nakune wekuchitjilelwa kweMtsetfosisekelo wanga 2008.
(3) Lomtsetfo wavelonkhe lohlongotwe esigatjaneni (2)(a) kumele
ucinisekise kumbandzakanyeka kwemacembu lamancane kuto
totimbili letinhlobo tetitfunywa letingesuswa netitfuywa telikhetselo
ngendlela lehambisana nentsandvo yelinyenti.
(4) Sishayamtsetfo, ngekuvumelana kwaNdvunankhulu kanye nebaholi
bemacembu lanelilungelo lekuba netifunywa telikhetselo elitsimbeni
lesifundza, kumele simise titfunywa telikhetselo, njengobe
kudzingeka njalo ngesikhatsi, kulamalunga esishayamtsetfo.
62 Titfunywa letingesuswa
(1) Umuntfu lokhetfwe njengesitfunywa lesingesuswa kumele abe
ngulovumelekile kuba lilunga lesishayamtsetfo sesifundza.
(2) Uma ngabe umuntfu lolilunga lesishayamtsetfo akhetfwa
njengesitfunywa lesingesuswa, lowo muntfu akabe asaba lilunga
lesishayamtsetfo.
SEHLUKO 4: IPHALAMENDE
43
SEHLUKO 4: IPHALAMENDE
(3) Titfunywa letingesuswa tikhetselwa sikhatsi lesiphela -
 ngembili nje kwekuhlangana kwekucala kwesishayamtshetfo
sesifundza ngemuva kwelukhetfo lwaso lolulandzelako; nobe
[Sigatjana (3) sivalwe ngesigaba 2 seMtsetfo weMfica wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo wanga-2002.nangekwesigaba 4 seMtsetfo welishumi nakune wekuchitjilelwa kweMtsetfosisekelo wanga 2008]
(4) Umuntfu akabe asaba sitfunywa lesingesuswa uma ngabe lowo
muntfu -
(a) angasavumeleki kuba lilunga lesishayamtsetfo sesifundza
ngesizatfu lesinye ngaphandle kwaleso sekukhetfwa abe lilunga
lelingesuswa;
(b) aba lilunga leKhabhinethi;
(c) asalahlekelwe kwetsenjwa sishayamtshetfo sesifundza futsi
ahociswe licembu lelimkhetsile;
(d) angasabi lilunga lalelicembu lelamkhetsa lowo muntfu futsi
ahociswe ngulelo cembu; nobe
(e) angabi khona eMkhandlwini waVelonkhe wetiFundza ngaphandle
kwemvume etimeni lapho imitsetfomgomo netibopho tibeka
kulahlekelwa sikhundla sekuba sitfunywa lesingesuswa.
(5) Tikhala ecenjini letifunywa letingesuswa kumele tivalwe
ngekulandzela umtsetfo wavelonkhe.
(6) Ngembi kwekucala kwenta umsebenti wato eMkhandlwini
waVelonkhe weTifundza, titfunywa letingesuswa kumele tifunge nobe
tivume ngekutibophela kwetsembeka kuRiphabhulikhi nekutfobela
uMtsetfosisekelo, ngekulandzela iShejuli 2.
63 Kuhlangana kweMkhandlu waVelonkhe wetiFundza
(1) UMkhandlu waVelonkhe wetiFundza ungancuma tikhatsi nebudze
bekuhlangana kwawo kanye netikhatsi tekuphumula.
(2) UMengameli angabita uMkhandlu waVelonkhe wetiFundza kutsi
ute emhlanganweni longaketayeleki nganobe ngusiphi sikhatsi
kutewuchuba umsebenti welikhetselo.
(3) Kuhlangana kweMkhandlu waVelonkhe wetiFundza kuvumelekile
44
SEHLUKO 4: IPHALAMENDE
kuletinye tindzawo ngaphandle kwendzawo yePhalamende kuphela
ngetizatfu tetimfuno temphakatsi, tekuphepha nobe kufaneleka,
futsi uma ngabe loko kumisiwe kumitsetfomgomo nasenchubeni
yaloMkhandlu.
64 Sihlalo nemaSekela aSihlalo
(1) UMkhandlu waVelonkhe weTifundza kumele ukhetse Sihlalo
nemaSekela aSihlalo lamabili etitfunyweni.
(2) Sihlalo nalinye liSekela bakhetfwa etitfunyweni letingesuswa kutsi
baphatse letikhundla iminyaka lesihlanu ngaphandle uma ngabe
sikhatsi sabo sekuba titfunywa siphela kungakapheli leminyaka
lesihlanu.
(3) Leli lesibili liSekela laSihlalo likhetselwa kuphatsa lesikhundla
umnyaka munye, kantsi kumele lilandzelwe sitfunywa lesibuya
kulesinye sifundza, kuze kutsi tonkhe timelwe ngekulandzelana.
(4) Somajaji kumele engamele lukhetfo lwaSihlalo, nobe amise lelinye
lijaji lelitakwenta loko. Sihlalo wengamela lukhetfo lwemaSekela
aSihlalo.
[Sigatjana (4) sivalwe ngesigaba 5 seMtsetfo weSitfupha wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo wanga-2001.]
(5) Inchubo lemiswe eNcenyeni A kuShejuli 3 isebenta elukhetfweni
lwaSihlalo kanye nemaSekela aSihlalo.
(6) UMkhandlu waVelonkhe wetiFundza ungakhipha Sihlalo nobe
liSekela laSihlalo esikhundleni ngesincumo.
(7) Ngekulandzela imitsetfomgomo netibopho yaso, uMkhandlu
waVelonkhe wetiFundza ungakhetsa letinye tiphatsimandla
tekwengamela emalungeni aso kutewulekelela Sihlalo nemaSekela
aSihlalo.
65 Tincumo
(1) Ngaphandle lapho uMtsetfosisekelo usho ngalenye indlela -
(a) sifundza ngasinye sinelivoti linye, lelifakwa egameni lesifundza
yinhloko yetitfunywa taso; futsi
(b) yonkhe imibono lesembi kweMkhandlu waVelonkhe wetiFundza
45
SEHLUKO 4: IPHALAMENDE
kusuke kuvunyelenwe ngayo uma ngabe lokungenani tifundza
letisihlanu tiwemukela lowo mbono.
(2) Umtsetfo wePhalamende, loshaywe ngekulandzela inchubo lebekwe
ngekulandzela nobe tigatjana (1) nobe (2) tesigaba 76, kumele ubeke
indlela lefanako lekumele tifundza tinikete ngayo liguya etitfunyweni
tato tekufaka emavoti egameni letifundza.
66 Kufaka sandla kwemalunga esigungu savelonkhe
lesengamele
(1) Emalunga eKhabhinethi kanye nanobe nguliphi liSekela leNdvuna
yeMbuso lingaba khona, liphindze likhulume eMkhandlwini
waVelonkhe wetiFundza, kepha lingete lavota.
(2) UMkhandlu waVelonkhe wetiFundza ungabita lilunga leKhabhinethi,
liSekela leNdvuna yeMbuso nobe siphatsimandla sesigungu
lesengamele kuvelonkhe nobe lesigungu sesifundza lesengamele
kutsi sibe khona emhlanganweni weMkhandlu nobe welikomiti
laloMkhandlu.
67 Kufaka sandla kwalabemele hulumende wasekhaya
Emalunga ngalokungakagcwali langengci kulalishumi lakhetfwe
bohulumende labahlelekile basekhaya ngekulandzela sigaba 163
kutewumela tigaba letehlukene tabomasipala angafaka sandla uma
kudzingekile enchubekeni yeMkhandlu waVelonkhe wetiFundza kodvwa
angete avote.
68 Emandla eMkhandlu waVelonkhe wetiFundza
(1) Ekusebentiseni emandla awo ekushaya umtsetfo, uMkhandlu
waVelonkhe wetiFundza -
(a) ungacubungula, ushaye, uchibiyele nobe ucitse nobe ngumuphi
umtsetfo losembi kweMkhandlu, ngekulandzela leSehluko; futsi
(b) ungasukumisa nobe ulungise umtsetfo lowela kuleyo migudvu
yemisebenti lehleliswe kuShejuli 4 nobe lomunye umtsetfo
lophawulwe esigabeni 76 (3), kepha angeke usukumise nobe
ulungise iMitsetfosivivinyo yetetimali.
46
69 Bufakazi nobe imininingwane lesembi kweMkhandlu
waVelonkhe
UMkhandlu waVelonkhe wetiFundza nobe nguwaphi emakomiti awo –
(a) ungabita nobe ngumuphi umuntfu kutsi atewuvela embi kwawo
kutewuniketa bufakazi ngekubufungela nobe ngekuvuma, nobe
kutsi aletse imiculu;
(b) ungafuna nobe ngumuphi umuntfu nobe sikhungo kutsi
sitewubika kuwo;
(c) ungaphocelela, ngekulandzela umtsetfo wavelonkhe nobe
imitsetfomgomo netibopho, nobe ngumuphi umuntfu nobe
sikhungo kutsi sihloniphe lokubitwa nobe lesidzingo ngaphasi
kwetigatjana(a) nobe(b); futsi
(d) ungemukela tikhalo, kubekwa kweluvo nobe tetfulo lokuvela
kunobe ngumuphi umuntfu nobe sikhungo lesinenshisekelo.
70 Kuhlelembisa kwangekhatsi, tinchubeko netinchubo
teMkhandlu waVelonkhe
(1) UMkhandlu waVelonkhe wetiFundza -
(a) ungancuma uphindze ulawule kuhlelembisa kwangekhatsi,
tinchubeko netinchubo tawo; futsi
(b) ungenta imitsetfomgomo netibopho macondzana nemisebenti
yawo, ngekubukisisa intsandvo yelinyenti macondzana
nekumelela nekubamba indzima, kutiphendvulela, kuba selubala
kanye nekumbandzakanyeka kwemphakatsi.
(2) Imitsetfomgomo netibopho teMkhandlu waVelonkhe wetiFundza
kumele tiniketele -
(a) ngekusungulwa, kubunjwa, emandla, imisebenti, tinchubo kanye
nebudze besikhatsi semakomiti awo;
(b) ngekufaka sandla kwato tonkhe tifundza emisebentini
yeMkhandlu waVelonkhe wetiFundza ngendlela lehambisana
nentsandvo yelinyenti; kanye
(c) nangekufaka sandla kwemacembu lamancane lekamelwe
eMkhandlwini emisebentini yeMkhandlu waVelonkhe wetiFundza
nemakomiti awo, ngendlela lehambisana nentsandvo yelinyenti,
uma ludzaba lutawuncunywa ngekulandzela sigaba 75.
SEHLUKO 4: IPHALAMENDE
47
SEHLUKO 4: IPHALAMENDE
71 Lilungelomvume
(1) Titfunywa teMkhandlu waVelonkhe wetiFundza kanye nebantfu
labaphawulwe etigabeni 66 na-67 -
(a) tinenkhululeko yekukhuluma eMkhandlwini kanye
nasemakomitini awo, ngaphasi kwemibandzela yemitsetfomgomo
netibopho tawo; futsi
(b) akukafaneli tibekwe licala lembango nobe lebugebengu,
tiboshwe, tivalelwe ejele nobe tihlawuliswe -
(i) mayelana nanobe yini letiyisho, letiyetfule nobe letiyendlale
kuloMkhandlu nobe kunobe nguliphi likomiti lawo; nobe
(ii) mayelana nanobe yini levetwe ebaleni ngesizatfu sanobe
yini letiyishilo, letiyetfulise nobe letiyendlale kuloMkhandlu
nobe kunobe nguliphi likomiti lawo.
(2) Lamanye emalungelomvume nekuvikekela kwemalunga eMkhandlu
waVelonkhe wetiFundza, titfunywa teMkhandlu kanye nebantfu
labaphawulwe ngaphasi kwetigaba 66 na-67 angamiswa ngumtsetfo
wavelonkhe.
(3) Imiholo, tibonelelo netinzuzo letikhokhelwa emalunga langesuswa
eMkhandlu waVelonkhe wetiFundza ayincitfo-ngco lecondzene
nesiKhwama saVelonkhe saMalingena.
72 Kuvumeleka kwemphakatsi nekufaka sandla eMkhandlwini
waVelonkhe
(1) UMkhandlu waVelonkhe wetiFundza kumele -
(a) ucinisekise kufaka sandla kwemphakatsi etinhlelweni tekushaya
umtsetfo kanye naletinye teMkhandlu kanye nemakomiti awo;
futsi
(b) uchube umsebenti wawo ngendlela leselubala, futsi ubambe
imihlangano yawo, kanye naleyo yemakomiti awo, elubala, kepha
kunetinyatselo letifanelekile letingatsatfwa -
(i) kulawula kuvumeleka kwemphakatsi, lokufaka ekhatsi
kuvumeleka kwebemitfombo yetindzaba, kuloMkhandlu
nemakomiti awo; kanye
48
(ii) nekuniketela ngekuseshwa kwanobe ngumuphi umuntfu
kanye, uma kufanelekile, nekwencatjelwa kwekungena, nobe
kukhishwa, kwanobe ngumuphi umuntfu.
(2) UMkhandlu waVelonkhe wetiFundza akumelanga wencabele
umphakatsi, kufaka ekhatsi bemitfombo yetindzaba, kunobe
ngumuphi umhlangano wekomiti ngaphandle uma kufanelekile futsi
kunebulungiswa kwenta njalo emphakatsini loselubala wentsandvo
yelinyenti.
Inchubo yekushaya umtsetfo waVelonkhe
(tigaba 73 – 82)
73 IMitsetfosivivinyo Yonkhe
(1) Nobe ngumuphi uMtsetfosivivinyo ungetfulwa ngembi kwesiGungu
saVelonkhe.
(2) Lilunga leKhabhinethi kuphela nobe liSekela leNdvuna yeMbuso,
nobe lilunga nobe ikomiti yesiGungu saVelonkhe lelingetfula
uMtsetfosivivinyo embi kwesiGungu, kepha lilunga leKhabhinethi
lelibukene netindzaba tetimali kuvelonkhe kuphela lelingetfula
leMitsetfosivivinyo lelandzelako embi kwesiGungu:
(a) uMtsetfosivivinyo wetetimali; nobe
(b) uMtsetfosivivinyo loniketela ngemtsetfo lohlongotwa esigabeni
214.
[Sigatjana (2) sivalwe ngesigaba 1(a) seMtsetfo weSikhombisa wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo wanga-2001.]
(3) UMtsetfosivivinyo lophawulwe esigabeni 76 (3), ngaphandle
kweMtsetfosivivinyo lophawulwe esigatjaneni (2)(a) nobe(b)
walesigaba, ungetfulwa embi kweMkhandlu waVelonkhe wetiFundza.
[Sigatjana (3) sivalwe ngesigaba 1(b) seMtsetfo weSikhombisa wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo wanga-2001.]
(4) Lilunga nobe ikomiti yeMkhandlu waVelonkhe wetiFundza kuphela
lelingetfula uMtsetfosivivinyo embi kweMkhandlu.
(5) UMtsetfosivivinyo lophasiwe siGungu saVelonkhe kumele
SEHLUKO 4: IPHALAMENDE
49
SEHLUKO 4: IPHALAMENDE
utfunyelwe kuMkhandlu waVelonkhe wetiFundza uma ngabe kumele
ucutjungulwe nguloMkhandlu. UMtsetfosivivinyo lophasiswe
nguMkhandlu waVelonkhe wetiFundza kumele utfunyelwe
esiGungwini saVelonkhe.
74 IMitsetfosivivinyo lechibiyela uMtsetfosisekelo
(1) Sigaba 1 kanye nalesigatjana tingachitjiyelwa nguMtsetfosivivinyo
lophasiswe -
(a) siGungu saVelonkhe, ngekwesekelwa kwemavoti lokungenani
langemaphesenti langu–75 emalunga aso; kanye
(b) nanguMkhandlu waVelonkhe wetiFundza ngekwesekelwa
ngemavoti lokungenani etifundza letisitfupha.
(2) Sehluko 2 singachitjiyelwa nguMtsetfosivivinyo lophasiswe –
(a) siGungu saVelonkhe ngekwesekelwa ngemavoti lokungenani
langulokubili kulokutsatfu kwemalunga aso; kanye
(b) nanguMkhandlu waVelonkhe wetiFundza ngekwesekelwa
ngemavoti lekungenani etifundza letisitfupha.
(3) Letinye tiphakamiso teMtsetfosisekelo tingachitjiyelwa
nguMtsetfosivivinyo lophasiswe -
(a) siGungu saVelonkhe ngekwesekelwa ngemavoti lokungenani
langulokubili kulokutsatfu kwemalunga awo; kanye
(b) nanguMkhandlu waVelonkhe wetiFundza ngekwesekelwa
ngemavoti lokungenani etifundza letisitfupha, uma ngabe
lokuchitjiyelwa –
(i) kuphatselene neludzaba lolutsintsa uMkhandlu waVelonkhe
wetiFundza;
(ii) kugucula iminyele, emandla, imisebenti nobe tikhungo
tetifundza; nobe
(iii) kuchibiyela siphakamiso lesicondzene-ngco neludzaba
lwesifundza.
(4) UMtsetfosivivinyo lochibiyela uMtsetfosisekelo akumelanga
ufake ekhatsi letinye tiphakamiso ngaphandle kwetichibiyelo
temtsetfosisekelo nalokunye lokuphatselene naletichibiyelo.
50
SEHLUKO 4: IPHALAMENDE
(5) Lokungenani emalanga langu–30 ngembi kwekutsi
uMtsetfosivivinyo lochibiyela uMtsetfosisekelo wetfulwe
ngekulandzela sigaba 73 (2), lomuntfu nobe ikomiti lefuna kwetfula
loMtsetfosivivinyo kumele -
(a) ashicilele kuGazethi yaHulumende, futsi ngekuvumelana
nemitsetfomgomo netibopho tesiGungu saVelonkhe
imininingwane yalesichibiyelo lesihlongotwako kuze sive
sitawuphawula;
(b) etfule ngekuvumelana nemitsetfomgomo netibopho tesiGungu
leyo mininingwane kutishayamtsetfo tetifundza kuze tibeke
imibono yato;
(c) etfule ngekuvumelana nemitsetfomgomo netibopho teMkhandlu
waVelonkhe wetiFundza, leyo mininingwane eMkhandlwini
kuze sive sikwati kucocisana ngawo, uma ngabe lesichibiyelo
lesihlongotiwe akusiso sichibiyelo lesidzinga kuphasiswa
nguMkhandlu.
(6) Uma uMtsetfosivivinyo lochibiyela uMtsetfosisekelo wetfulwa
umuntfu nobe ikomiti leyetfula lowo Mtsetfosivivinyo kumele
etfule nobe ngukuphi kuphawula lokubhaliwe lokutfolakale esiveni
nakutishayamtsetfo tetifundza -
(a) kuSihlalo lotawendlala embi kwesiGungu saVelonkhe; kanye
(b) uma kutichibiyelo letiphawulwe etigatjaneni (1), (2) nobe (3)(b)
kuSihlalo weMkhandlu waVelonkhe wetiFundza lotawendlala
embi kweMkhandlu.
(7) UMtsetfosivivinyo lochibiyela uMtsetfosisekelo ungete wavotelwa
esiGungwini savelonkhe emalangeni langu-30 -
(a) wetfuliwe uma siGungu sihlangene ngalesikhatsi
loMtsetfosivivinyo wetfulwa; nobe
(b) wendlaliwe embi kwesiGungu, uma siGungu wephumulile
ngalesikhatsi loMtsetfosivivinyo wetfulwa.
(8) Uma uMtsetfosivivinyo lophawulwe esigatjaneni (3)(b), nobe
ngabe nguyiphi incenye yalowo Mtsetfosivivinyo, uphatselenengco
nesifundza nobe tifundza letitsite, uMkhandlu waVelonkhe
wetiFundza ungete wawuphasisa loMtsetfosivivinyo nobe
51
SEHLUKO 4: IPHALAMENDE
lencenye yawo letsintsekako ngaphandle uma ngabe wemukelwe
sishayamtsetfo sesifundza nobe tishayamtsetfo tetifundza
letitsintsekako.
(9) UMtsetfosivivinyo lochibiyela uMtsetfosisekelo losewuphasiswe
siGungu saVelonkhe futsi, lapho kufanele khona nguMkhandlu
waVelonkhe wetiFundza, kumele utfunyelwe kuMengameli kutsi
awubusise.
75 IMitsetfosivivinyo leyeTayelekile lengatsintsani netifundza
(1) Uma ngabe siGungu saVelonkhe siphasisa uMtsetfosivivinyo
ngaphandle kweMtsetfosivivinyo lapho lenchubo lemiswe esigabeni
74 nobe 76 isebenta khona, lowo Mtsetfosivivinyo kumele
utfunyelwe eMkhandlwini waVelonkhe wetiFundza kutsi usetjentwe
ngekuvumelana nalenchubo lelandzelako:
(a) Umkhandlu kumele -
(i) uphasise loMtsetfosivivinyo;
(ii) uphasise loMtsetfosivivinyo lochitjiyelwe; nobe
(iii) ucitse loMtsetfosivivinyo.
(b) Uma ngabe uMkhandlu uphasisa uMtsetfosivivinyo ngaphandle
kwetichibiyelo, loMtsetfosivivinyo kumele umikiswe
kuMengameli kutsi awubusise.
(c) Uma ngabe uMkhandlu uwucitsa lomtsetfosivivinyo nobe
uwuphasisa ngembandzela wekuchitjiyelwa, uMkhandlu kumele
uphindze uwucubungule lowo Mtsetfosivivinyo, unake nobe
ngutiphi tichibiyelo letiphakanyiswe nguMkhandlu, bese -
(i) uwuphasisa lowo Mtsetfosivivivnyo futsi, nobe
netichibiyelo nobe ngaphandle kwato; nobe
(ii) ungancuma kungachubeki nalowo Mtsetfosivivinyo.
(d) UMtsetfosivivinyo lophasisiwe nguMkhandlu waVelonkhe
ngekulandzela sigatjana(c) kumele umikiswe kuMengameli kutsi
awubusise.
(2) Uma ngabe uMkhandlu waVelonkhe wetiFundza uvota mayelana
neliphuzu lelitsite ngaphasi kwalesigaba, sigaba 65 asisebenti;
kepha
52
(a) ngasinye sitfunywa selitsimba letitfunywa tesifundza sinelivoti
linye;
(b) linyenti lemalunga etitfunywa langukunye kulokutsatfu kumele
libe khona kungakatsatfwa livoti ngaleliphuzu; futsi
(c) leliphuzu lemukelwe ngekutfola emavoti lamanyenti, kepha
uma kunelinani lelilinganako alabalemukelako nalabalicitsako,
sitfunywa lesisesihlalweni sifaka livoti lesincumo.
76 IMitsetfosivivinyo leyetayelekile letsintsa tifundza
(1) Uma ngabe uMkhandlu waVelonkhe uphasisa uMtsetfosivivinyo
lophawulwe esigatjaneni (3), (4) nobe (5), lowo Mtsetfosivivinyo
kumele wemukelwe eMkhandlwini waVelonkhe wetiFundza futsi
usetjentwe ngalendlela lelandzelako:
(a) UMkhandlu kumele -
(i) uphasise loMtsetfosivivinyo;
(ii) uphasise loMtsetfosivivinyo lochitjiyelwe; nobe
(iii) ucitse loMtsetfosivivinyo.
(b) Uma ngabe uMkhandlu uphasisa uMtsetfosivivinyo ngaphandle
kwetichibiyelo, loMtsetfosivivinyo kumele umikiswe
kuMengameli kutsi awubusise.
(c) Uma ngabe uMkhandlu uphasisa uMtsetfosivivinyo lochitjiyelwe,
lowo Mtsetfosivivinyo lochitjiyelwe kumele umikiswe
eMkhandlwini, kantsi uma ngabe loMkhandlu uyawuphasisa
loMtsetfosivivinyo lochitjiyelwe, kumele umikiswe kuMengameli
awubusise.
(d) Uma ngabe uMkhandlu uwucitsa lowo Mtsetfosivivinyo nobe
uma ngabe uMkhandlu wala kuphasisa uMtsetfosivivinyo
lophawulwe esigabeni(c), lowo Mtsetfosivivinyo nobe, lapho
kufanele khona, loMtsetfosivivinyo lochitjiyelwe, kumele uyiswe
eKomitini lekuLamula, lelingavumelana -
(i) naloMtsetfosivivinyo njengobe uphasiswe nguMkhandlu
waVelonkhe;
(ii) nekuchitjiyelwa kwaloMtsetfosivivinyo njengobe uphasiswe
SEHLUKO 4: IPHALAMENDE
53
SEHLUKO 4: IPHALAMENDE
nguMkhandlu waVelonkhe wetiFundza; nobe
(iii) nalomunye umbhalo waloMtsetfosivivinyo.
(e) Uma ngabe liKomiti lekuLamula lehluleka kuvumelana
kungakapheli emalanga langu-30 ngeMtsetfosivivinyo
lotfunyelwe kulo, lowo Mtsetfosivivinyo kumele ulahlwe
ngaphandle uma ngabe uMkhandlu waVelonkhe uwuphasisa
futsi loMtsetfosivivinyo, kepha kufanele wesekelwe ngelinani
lokungenani lemalunga langulokubili kulokutsatfu wemalunga
awo.
(f) Uma ngabe leliKomiti lekuLamula liwemukela lowo
Mtsetfosivivinyo njengobe uphasiswe nguMkhandlu waVelonkhe,
loMtsetfosivivinyo kumele utfunyelwe eMkhandlwini waVelonkhe
wetiFundza, futsi uma ngabe loMkhandlu waVelonkhe
wetiFundza uyawuphasisa loMtsetfosivivinyo, kumele uyiswe
kuMengameli kutsi awubusise.
(g) Uma ngabe liKomiti lekuLamula livumelana ngeMtsetfosivivinyo
lochitjiyelwe waphasiswa nguMkhandlu waVelonkhe wetiFundza,
lowo Mtsetfosivivinyo kumele utfunyelwe eMkhandlwini
waVelonkhe, futsi uma uphasiswe nguloMkhandlu waVelonkhe,
kumele umukiswe kuMengameli kutsi awubusise.
(h) Uma ngabe liKomiti lekuLawula livumelana ngeMtsetfosivivinyo
lowehlukile kunalowo lovunyiwe, lolo luhlobo
lweMtsetfosivivinyo kumele lutfunyelwe kuyo yomibili
uMkhandlu waVelonkhe kanye nemKhandlu waVelonkhe
wetiFundza kutsi iwemukele, uma ngabe uphasiswe
nguMkhandlu waVelonkhe nobe wetiFundza kumele utfunyelwe
kuMengameli kutsi awubusise.
(i) Uma ngabe uMtsetfosivivinyo lotfunyelwe eMkhandlwini
waVelonkhe wetiFundza ngekulandzela sigatjana (f) nobe (h)
ungaphasiswa nguloMkhandlu, lowo Mtsetfosivivinyo uphelelwa
sikhatsi ngaphandle uma ngabe uMkhandlu waVelonkhe
uwuphasisa ngekwesekelwa livoti lokungenani lalokubili
kulokutsatfu lemalunga awo.
(j) Uma ngabe uMtsetfosivivinyo lotfunyelwe eMkhandlwini
waVelonkhe wetiFundza ngekulandzela sigatjana (g) nobe (h)
54
ungaphasiswa nguloMkhandlu, lowo Mtsetfosivivinyo uphelelwa
sikhatsi kepha lowo Mtsetfosivivinyo njengobe waphasiswa
nguloMkhandlu ekucaleni ungaphindze futsi uphasiswe
nguloMkhandlu, kepha ngekwesekelwa livoti lemalunga
langulokubili kulokutsatfu emalunga awo.
(k) UMtsetfosivivinyo lophasiswe nguMkhandlu waVelonkhe
ngekulandzela sigatjana(e),(i) nobe (j) kumele utfunyelwe
kuMengameli awubusise.
(2) Uma uMkhandlu waVelonkhe wetiFundza uphasisa
uMtsetfosivivinyo lophawulwe esigatjaneni (3) lowo
Mtsetfosivivinyo kumele utfunyelwe eMkhandlwini waVelonkhe futsi
esetjentwe ngekulandzela lenchubo lelandzelako:
(a) UMkhandlu waVelonkhe kumele -
(i) uphasise loMtsetfosivivinyo;
(ii) uphasise loMtsetfosivivinyo lochitjiyelwe; nobe
(iii) ucitse loMtsetfosivivinyo.
(b) UMtsetfosivivinyo lophasiswe nguMkhandlu waVelonkhe
ngekulandzela sigatjana(a)(i) kumele umikiswe kuMengameli
kutsi awubusise.
(c) Uma ngabe uMkhandlu uphasisa uMtsetfosivivinyo lochitjiyelwe,
lowo Mtsetfosivivinyo lochitjiyelwe kumele umikiswe
eMkhandlwini waVelonkhe wetiFundza, kantsi uma ngabe
loMkhandlu uyawuphasisa loMtsetfosivivinyo lochitjiyelwe,
kumele umikiswe kuMengameli awubusise.
(d) Uma ngabe uMkhandlu uwucitsa lowo Mtsetfosivivinyo nobe
uma ngabe uMkhandlu waVelonkhe wetiFundza wala kuphasisa
uMtsetfosivivinyo lochitjiyelwe lophawulwe esigabeni(c), lowo
Mtsetfosivivinyo nobe, lapho kufanele khona, loMtsetfosivivinyo
lochitjiyelwe, kumele uyiswe eKomitini lekuLamula,
lelingavumelana -
(i) naloMtsetfosivivinyo njengobe uphasiswe nguMkhandlu
waVelonkhe wetiFundza;
SEHLUKO 4: IPHALAMENDE
55
(ii) nekuchitjiyelwa kwaloMtsetfosivivinyo njengobe uphasiswe
nguMkhandlu waVelonkhe; nobe
(iii) nalomunye umbhalo waloMtsetfosivivinyo.
(e) Uma ngabe liKomiti lekuLamula lehluleka kuvumelana
kungakapheli emalanga langu-30 ngeMtsetfosivivinyo
lotfunyelwe kulo, lowo Mtsetfosivivinyo uphelelwa sikhatsi.
(f) Uma ngabe eliKomiti lekuLamula liwemukela lowo
Mtsetfosivivinyo njengobe uphasiswe nguMkhandlu waVelonkhe,
loMtsetfosivivinyo kumele utfunyelwe eMkhandlwini waVelonkhe
wetiFundza, futsi uma ngabe loMkhandlu waVelonkhe
wetiFundza uyawuphasisa loMtsetfosivivinyo, kumele uyiswe
kuMengameli kutsi awubusise.
(g) Uma ngabe liKomiti lekuLamula livumelana ngeMtsetfosivivinyo
lochitjiyelwe waphasiswa nguMkhandlu waVelonkhe wetiFundza,
lowo Mtsetfosivivinyo kumele utfunyelwe eMkhandlwini
waVelonkhe, futsi uma uphasiswe nguloMkhandlu waVelonkhe,
kumele umukiswe kuMengameli kutsi awubusise.
(h) Uma ngabe liKomiti lekuLawula livumelana ngeMtsetfosivivinyo
lowehlukile kunalowo lovunyiwe, lolo luhlobo
lweMtsetfosivivinyo kumele lutfunyelwe kuyo yomibili
uMkhandlu waVelonkhe kanye neMKhandlu waVelonkhe
wetiFundza kutsi iwemukele, uma ngabe uphasiswe
nguMkhandlu waVelonkhe nobe wetiFundza kumele utfunyelwe
kuMengameli kutsi awubusise.
(i) Uma ngabe uMtsetfosivivinyo lotfunyelwe eMkhandlwini
waVelonkhe wetiFundza ngekulandzela sigatjana (f) nobe (h)
ungaphasiswa nguloMkhandlu, lowo Mtsetfosivivinyo uphelelwa
sikhatsi.
(3) UMtsetfosivivinyo kumele usetjentwe ngekulandzela inchubo
lephawulwe esigatjaneni (1) nobe esigatjaneni (2) uma ngabe uwela
ngaphasi kwemandla ekusebenta labekwe kuShejuli 4 nobe uma
ngabe wenta kube khona kushaywa kwemtsetfo lokubekwe nobe
ngusiphi sigaba saleti letilandzelako:
(a) sigaba 65(2);
(b) sigaba 163;
SEHLUKO 4: IPHALAMENDE
56
(c) sigaba 182;
(d) sigaba195(3) na-(4);
(e) sigaba sigaba 196; kanye
(f) nesigaba 197.
(4) UMtsetfosivivinyo kumele usetjentwe ngekulandzela inchubo
lephawulwe esigatjaneni (1) uma ngabe wenta kube khona kushaywa
kwemtsetfo -
(a) lobekwe esigabeni 44 (2) nobe 220 (3); nobe
(b) lobekwe eSehlukweni 13, futsi lofaka ekhatsi nobe ngusiphi
simiso lesiphatselene netindzaba tetimali temkhakha
wahulumende wetifundza.
[Indzima(b) ivalwe ngesigaba 1 seMtsetfo weLishumi nakunye wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo wanga-2003.]
(5) UMtsetfosivivinyo lophawulwe esigabeni 42 (6) kumele usetjentwe
ngekulandzela inchubo lephawulwe esigatjaneni (2), ngaphandlenje-
(a) uma uMkhandlu waVelonkhe uvota ngaloMtsetfosivivinyo,
timiso tesigaba 53 (1) atisebenti, esikhundleni saloko,
loMtsetfosivivinyo ungaphasiswa kuphela-nje uma ngabe
linyenti lemalunga eMkhandlu waVelonkhe livito ngekwesekela;
futsi
(b) uma ngabe loMtsetfosivivinyo wendluliselwa eKomitini
lekuLamula, kusetjentiswa lemitsetfomgomo lelandzelako:
(i) uma ngabe uMkhandlu waVelonkhe ubuka
uMtsetfosivivinyo lophawulwe esigatjaneni (1) (g) nobe
(h), lowo Mtsetfosivivinyo ungaphasiswa kuphela-nje
uma ngabe linyenti lemalunga eMkhandlu waVelonkhe
liwesekela.
(ii) Uma ngabe uMkhandlu waVelonkhe ubuka nobe ubuketa
uMtsetfosivivinyo lophawulwe esigatjaneni (1)(e),(i)
nobe (j), lowo Mtsetfosivivinyo ungaphasisiwa kuphela-nje
uma ngabe emalunga langulokubili kulokutsatfu eMkhandlu
waVelonkhe awesekela.
SEHLUKO 4: IPHALAMENDE
57
(6) Lesigaba asisebenti eMitsetfwenisivivinyo yetetimali.
77 IMitsetfosivivinyo yetetiMali
(1) UMtsetfosivivinyo nguMtsetfosivivinyo wetetimali uma -
(a) waba imali;
(b) ubeka tintsela, tinhlawulo netimali letibhadalwako;
(c) ucitsa nobe wehlisa, nobe uniketela ngekucolelwa macondzana,
nanobe ngutiphi tintsela, tinhlawulo, netimali letibhadalwako;
nobe
(d) ugunyata tindleko-ngco esiKhwameni saVelonkhe saMalingena,
ngaphandle uma uMtsetfosivivinyo lohlongotwe esigabeni 214
sigunyata tindleko-ngco.
(2) UMtsetfosivivinyo wetetimali akumelanga utsintsane nalolunye
ludzaba ngaphandle -
(a) kweludzaba lolweyamile loluhambisana nekwabiwa kwemali;
(b) kwekubekwa kucitfwa nobe kukhishwa kwetintsela tavelonkhe,
tinhlawulo nobe timali letibhadalwako;
(c) kuniketwa kwekucolelwa macondzana, nanobe ngutiphi tintsela,
tinhlawulo, netimali letibhadalwako; nobe
(d) kugunyatwa kwetindleko-ngco esiKhwameni saVelonkhe
saMalingena.
(3) Yonkhe iMitsetfosivivinyo yetetimali kumele ibekwe ngekulandzela
inchubo lephawulwe esigabeni 75. UMtsetfo wePhalamende kumele
wente kube khona inchubo yekuchitjiyelwa kweMitsetfosivivinyo
yetetimali ePhalamende.
[Sigaba 77 sivalwe ngesigaba 2 seMtsetfo weSikhombisa wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo wanga-2001.]
78 LiKomiti lekuLamula
(1) LiKomiti lekuLamula libunjwe -
(a) ngemalunga layimfica eMkhandlu waVelonkhe lekakhetfwe
nguloMkhandlu ngekulandzela inchubo yemitseshwana
netibopho yaloMkhandlu futsi leyenta kube nemphumela
wekumelwa kwemacembu etembusave ngendlela lefana naleyo
SEHLUKO 4: IPHALAMENDE
58
lekamelwe ngayo eMkhandlwini waVelonkhe; futsi
(b) ngesitfunywa sinye lesiphuma kulelo nalelo cembu letitfunywa
tetifundza lesikhetfwe ngemalunga esifundza eMkhandlwini
waVelonkhe wetiFundza.
(2) LiKomiti lekuLamula lisuke livumelene ngembhalo lotsite
weMtsetfosivivinyo nobe lincumile ngembuto lotsite uma lowo
mbhalo lomusha nobe lelinye licala lalowo mbuto, lesekelwe –
(a) lokungenani ngemalunga lasihlanu lamele uMkhandlu
waVelonkhe; futsi
(b) lokungenani ngemalunga lasihlanu lekamele uMkhandlu
waVelonkhe wetiFundza.
79 Kubusiswa kweMtsetfosivivinyo
(1) UMengameli kumele abusise aphindze futsi asayine
uMtsetfosivivinyo lophasiswe ngekwaleSehluko nobe, uma
ngabe uMengameli anekungabata ngebumtsetfosisekelo balowo
Mtsetfosivivinyo, awubuyisele eMkhandlwini waVelonkhe
uyewubuketwa kabusha.
(2) Lemitsetfomgomo netibopho letihlanganyelwe kumele tibeke
inchubo yekubuyeketwa kabusha kweMtsetfosivivinyo nguMkhandlu
waVelonkhe kanye neyekubambisana neMkhandlu waVelonkhe
wetiFundza kulenchubeko.
(3) UMkhandlu waVelonkhe wetiFundza kumele ufake sandla
ekubuyeketweni kabusha kwaloMtsetfosivivinyo lobuyiselwe
nguMengameli emuva eMkhandlwini waVelonkhe uma ngabe -
(a) kungabata kweMengameli ngebumtsetfosisekelo
baloMtsetfosivivinyo kuphatselene nenchubo letsintsa
uMkhandlu waVelonkhe wetiFundza; nobe
(b) sigaba 74 (1), (2) nobe (3)(b) nobe 76 sasebenta uma
kuphasiswa lowo Mtsetfosivivinyo.
(4) Uma ngabe, ngemuva kwekubuyeketwa kabusha, loMtsetfosivivinyo
uyatenetisa ngalokugcwele timfuno teMengameli, uMengameli
kumele awubusise aphindze futsi awusayine lowo Mtsetfosivivinyo,
uma ngabe kungesinjalo, uMengameli kumele -
SEHLUKO 4: IPHALAMENDE
59
(a) awubusise aphindze futsi awusayine lowo Mtsetfosivivinyo; nobe
(b) awutfumele eNkantolo yeMtsetfosisekelo kutsi ikhiphe sincumo
sayo ngekuhambisana kwawo nemtsetfosisekelo.
(5) Uma ngabe iNkantolo yeMtsetfosisekelo incuma kutsi
luMtsetfosivivinyo uyahambisana neMtsetfosisekelo uMengameli
kumele awubusise aphindze futsi awusayine.
80 Sicelo semaLunga eMkhandlu waVelonkhe eNkantolo
yeMtsetfosisekelo
(1) Emalunga eMkhandlu waVelonkhe angasenta sicelo eNkantolo
yeMtsetfosisekelo sekutfola sincumo lesibeka kutsi wonkhe nobe
incenye leMtsetfo wePhalamende ayihambisane nemtsetfosisekelo.
(2) Lesicelo kumele -
(a) sesekelwe lokungenani ngemalunga langukunye kulokutsatfu
eMkhandlu; futsi
(b) sentiwe kungakapheli emalanga langu-30 kusukela ngalelo langa
uMengameli labusisa waphindza futsi wawusayina ngalo lowo
Mtsetfo.
(3) INkantolo yeMtsetfosisekelo ingancuma kutsi lowo Mtsetfo nobe
incenye yawo lekunesicelo ngawo nobe ngayo ngekwesigatjana (1)
awunawo emandla kuze kufike lapho iNkantolo incuma mayelana
nesicelo kutsi -
(a) tinjongo tebulungiswa tiyakudzinga loku; futsi
(b) lesicelo sibonakala sengatsi sitawuphumelela.
(4) Uma ngabe lesicelo singaphumeleli, futsi sibe besingenato
timphawu tekuphumelela, iNkantolo yeMtsetfosisekelo
ingaphocelela labafake lesicelo kutsi betfwale tindleko.
81 Kushicilelewa kweMitsetfo
UMtsetfosisekelo lobusiswe waphindze futsi wasayinwa
nguMengameli uba nguMtsetfo wePhalamende, kumele ushicilelwe
masinyane, futsi ucala kusebenta uma sewushicilelwe nobe
ngemalanga lalandzelako ngekubeka kwalowo Mtsetfo.
SEHLUKO 4: IPHALAMENDE
60
82 Kulondvolotwa kweMitsetfo yePhalamende
Lencwajana lesayiniwe yeMtsetfo wePhalamende ibufakazi lobuphelele
betimiso talowo Mtsetfo, futsi kumele ngemuva kwekushicilelwa
uniketwe iNkantolo yeMtsetfosisekelo kutsi iwulondvolote.
SEHLUKO 4: IPHALAMENDE
61
SEHLUKO 5: UMENGAMELI KANYE NESIGUNGU LESENGAMELE
SEHLUKO 5
UMENGAMELI KANYE NESIGUNGU
LESENGAMELE (tigaba 83 – 102)
83 UMengameli
UMengameli -
(a) uyiNhloko yeMbuso futsi uyinhloko yesigungu savelonkhe
lesengamele;
(b) kumele esekele, avikele futsi ahloniphe uMtsetfosisekelo
njengemtsetfo lophakeme kunayo yonkhe imitsetfo
yeRiphabhulikhi; futsi
(c) ukhutsata lubumbano lwesive kanye naloko lokutawuchubekisela
iRiphabhulikhi embili.
84 Emandla kanye nemisebenti yeMengameli
(1) UMengameli unemandla laniketwe wona nguMtsetfosisekelo
nemtsetfo, lokufaka ekhatsi nalawo ladzingeka kutsi akwati kwenta
imisebenti yeNhloko yeMbuso nehloko yesigungu savelonkhe
lesengamele.
(2) UMengameli wetfweswe umtfwalo -
(a) wekubusisa aphindze futsi asayine iMitsetfosivivinyo;
(b) wekubuyisela emuva uMtsetfosivivinyo esiGungwini saVelonkhe
kutsi ubuyeketwe kabusha mayelana kuhambisana kwawo
neMtsetfosisekelo.
(c) wekwendlulisela uMtsetfosivivinyo eNkantolo yeMtsetfosisekelo
kutsi yente sincumo kutsi lowo Mtsetfosivivinyo ngabe
uyahambisana yini neMtsetfosisekelo;
(d) wekubita siGungu saVelonkhe, uMkhandlu waVelonkhe
wetiFundza nobe iPhalamende kutsi ite emhlanganweni
longaketayeleki kutewuchuba umsebenti welikhetselo;
(e) wekubeka bantfu etikhundleni lapho uMtsetfosisekelo nobe
umtsetfo udzinga kutsi uMengameli akwente loko, ngaphandle
kwekutsi angusihlalo wesigungu savelonkhe lesengamele;
62
(f) wekubeka emaKhomishani eluphenyo;
(g) wekubita kutsi sive sibeke luvo lwaso sonkhe ngekweMtsetfo
wePhalamende;
(h) wekuhlonipha nekwemukela bosomachinga lababuya emaveni
angaphandle nemancusa lakatawumela emave awo kuleli;
(i) wekukhetsa emancusa, titfunywa letinemandla ekutitsatsela
tincumo, bosomachinga nemancusa layawumela lelive
ngaphandle kwaleli;
(j) wekucolela tiboshwa nobe wekwehlisa tigwebo futsi wekwehlisa
tinhlawulo, kujeziswa nobe kulahlekelwa tinhlawulo; kanye
(k) newekuniketa buhlonishwa.
Emavi ekuhlonipha akhishwe kuMtsetfo loshicilelwe kuGazethi yaHulumende 24155 yango Disemba 6 2002 nakuGazethi yaHulumende 25213 yango Julayi 2003 
85 Ligunya lekwengamela eRiphabhulikhi
(1) Ligunya lekwengamela eRiphabhulikhi libekwe emahlombe
eMengameli.
(2) UMengameli usebentisa leligunya lekwengamela, kanye nalamanye
emalunga eKhabhinethi -
(a) ngekuphumelelisa umtsetfo wavelonkhe ngaphandle lapho
uMtsetfosisekelo nobe uMtsetfo wePhalamende usho lokunye;
(b) ngekutfutfukisa nekusebentisa inchubomgomo yavelonkhe;
(c) ngekumatanisa imisebenti yeminyango yembuso neyekuphatsa;
(d) ngekulungisa nekusungula imitsetfo; kanye
(e) nangekwenta leminye imisebenti yalesikhundla lebekwe
nguMtsetfosisekelo nobe ngumtsetfo wavelonkhe.
86 Kukhetfwa kweMengameli
(1) Emhlanganweni wekucala ngemuva kwelukhetfo lwaso, kanye
nanobe nini uma kudzingekile kutsi kugcwaliswe sikhala, siGungu
saVelonkhe kumele sikhetse umuntfu lomsikati nobe lomdvuna
emalungeni aso kutsi abe nguMengameli.
(2) Somajaji kumele engamele lukhetfo lweMengameli, nobe amise
lelinye lijaji lelitakwenta loko. Inchubo lemiswe eNcenyeni A
kuShejuli 3 isebenta elukhetfweni lweMengameli.
SEHLUKO 5: UMENGAMELI KANYE NESIGUNGU LESENGAMELE
63
SEHLUKO 5: UMENGAMELI KANYE NESIGUNGU LESENGAMELE
[Sigatjana (2) sivalwe ngesigaba 6 seMtsetfo weSitfupha wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo wanga-2001.]
(3) Lukhetfo lwekuvala sikhala sesikhundla seMengameli kumele
lwentiwe ngesikhatsi nangelilanga lelincunywe nguSomajaji, kepha
loku kumele kwentiwe kungakapheli emalanga langu-30 ngemuva
kwekuvela kwalesikhala.
[Sigatjana (3) sivalwe ngesigaba 6 seMtsetfo weSitfupha wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo wanga-2001.]
87 Kucala kusebenta kwaMengameli
Ngesikhatsi sekakhetsiwe kutsi abe nguMengameli, umuntfu akabi
asaba lilunga lesiGungu saVelonkhe futsi, kungakapheli emalanga
lasihlanu, kumele acale kusebenta esikhundleni sakhe ngekufunga nobe
avume ngekucinisekisa kutsi utawetsembeka kuRiphabhulikhi futsi
utawuhlonipha uMtsetfosisekelo, ngekulandzela iShejuli 2.
88 Sikhatsi sekuba sesikhundleni kweMengameli
(1) Sikhatsi sekuba sesikhundleni kweMengameli sicala ngalesikhatsi
angena esikhundleni futsi siphela ngalesikhatsi kuvela sikhala nobe
ngalesikhatsi lowo lokhetfwe kutsi abe nguMengameli lolandzelako
angena esikhundleni.
(2) Kute umuntfu longabamba sikhundla sekuba nguMengameli
kwendlula tikhatsi letimbili tekuba sesikhundleni, kepha, uma
umuntfu akhetfwe kutsi avale sikhundla seMengameli, lesikhatsi
lesisemkhatsini walolo lukhetfo nelukhetfo lolulandzelako
lweMengameli asitsatfwa njengesikhatsi sekuba sesikhundleni.
89 Kususwa kweMengameli esikhundleni
(1) SiGungu saVelonkhe, ngesincumo lesitsatfwe ngekwesekelwa linani
lemalunga aso lelingulokubili kulokutsatfu, singamsusa uMengameli
esikhundleni ngaletizatfu letilandzelako kuphela -
(a) kwephulwa lokukhulu kweMtsetfosisekelo nobe umtsetfo;
(b) kutiphatsa kabi kakhulu; nobe
(c) kwehluleka kwenta imisebenti lebekelwe leso sikhundla.
(2) Nobe ngubani losekakhishwe esikhundleni sekuba nguMengameli
ngekulandzela sigatjana (1)(a) nobe(b), akumelanga atfole umvuzo
64
wekuba kuleso sikhundla, kantsi futsi akumelnga atfole litfuba
lekubekwa kunobe ngusiphi sikhundla sembuso.
90 Libambela leMengameli
(1) Uma ngabe uMengameli angekho eRiphabhulikhi nobe
angakwati kwenta imisebenti yeMengameli, nobe uma
kunesikhala esikhundleni seMengameli, lowo lobambe sikhundla
njengalokulandzelako uba liBambela leMengameli -
(a) liSekela leMengameli;
(b) iNdvuna yeMbuso lekhetfwe nguMengameli;
(c) iNdvuna yeMbuso lekhetfwe ngulamanye emalunga
eKhabhinethi;
(d) Somlomo, kuze emalunga esiGungu saVelonkhe akhetse munye
wawo.
(2) LiBambela leMengameli linemitfwalo, emandla kanye nemisebenti
yeMengameli.
(3) Ngembi kwekucala kwetfwala, kusebentisa emandla nekwenta
imisebenti yeMegameli, liBambela leMengameli kumele lifunge
nobe livume ngekutibophela kwetsembeka kuRiphabhulikhi
nekutfobela uMtsetfosisekelo, ngekulandzela iShejuli 2.
(4) Umuntfu lowake wafunga nobe wavuma ngekutibophela
njengeliBambela laMengameli kwetsembeka kuRiphabhulikhi
akukadzingeki kutsi aphindze inchubo yekufunga nobe yekuvuma
esikhatsini lesilandzelako njengeliBambela leMengameli ngesikhatsi
lesiphela uma umuntfu lolandzelako lokhetfwa njengeMengameli
atsatsa sikhundla.
[Sigatjana (4) sengetwe ngesigaba 1 seMtsetfo weKucala wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo wanga-1997.]
91 IKhabhinethi
(1) IKhabhinethi ibunjwe nguMengameli, njengenhloko yeKhabhinethi,
liSekela leMengameli kanye netiNdvuna teMbuso.
(2) UMengameli ukhetsa liSekela leMengameli kanye netiNdvuna
teMbuso, atinikete imisebenti yato, kantsi futsi uMengameli
angabasusa etikhundleni labantfu labakhetsile.
SEHLUKO 5: UMENGAMELI KANYE NESIGUNGU LESENGAMELE
65
SEHLUKO 5: UMENGAMELI KANYE NESIGUNGU LESENGAMELE
(3) UMengameli –
(a) kumele akhetse liSekela leMengameli emalungeni esiGungu
saVelonkhe;
(b) angakhetsa linani nobe lelingakanani letiNdvuna teMbuso
emalungeni esiGungu saVelonkhe; futsi
(c) angakhetsa bantfu labangengci kulababili labangaphandle
kwesiGungu saVelonkhe kutsi babe tiNdvuna teMbuso.
(4) UMengameli kumele abeke lilunga leKhabhinethi kutsi libe
ngumholi wemisebenti yahulumende esiGungwini saVelonkhe.
(5) LiSekela leMengameli kumele lisite uMengameli ekwenteni
imisebenti yeMbuso.
92 Kutiphendvulela kanye nemitfwalo
(1) Lisekela leMengameli netiNdvuna teMbuso betfwele umtfwalo
wemandla kanye newemisebenti yeligunya lebaniketwe
nguMengameli.
(2) Emalunga eKhabhinethi onkhe eluswa yiPhalamende ekusebentiseni
emandla awo nasekwenteni imisebenti yawo.
(3) Emalunga eKhabhinethi kumele –
(a) asebente ngekulandzela uMtsetfosisekelo; futsi
(b) anikete iPhalamende imibiko legcwele futsi leyetfulwa njalo nje
macondzana netindzaba letingaphasi kwawo.
93 EmaSekela etiNdvuna teMbuso
(1) UMengameli angabeka etikhundleni -
(a) nobe linani lelingakanani lemaSekela etiNdvuna teMbuso
emalungeni esiGungu saVelonkhe; kanye
(b) nebantfu labangengci kulababili labangaphandle kwesiGungu
saVelonkhe kutsi babe ngemaSekela etiNdvuna teMbuso,
kutewusita emalunga eKhabhinethi, kantsi futsi angawasusa
kuletikhundla.
(2) EmaSekela etiNdvuna teMbuso lakhetfwe ngekulandzela sigatjana
(1) b) anekutiphendvulela ePhalamende ngekuchutjwa kwemandla
awo nekwentiwa kwemisebenti yawo.
66
[Sigaba 93 sivalwe ngesigaba 7 seMtsetfo weSitfupha wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo wanga-2001.]
94 Kuchubeka kweKhabhinethi ngemuva kwelukhetfo
Uma lukhetfo lwesiGungu saVelonkhe lubanjwa, iKhabhinethi, liSekela
leMengameli, tiNdvuna teMbuso kanye nemaSekela etiNdvuna teMbuso
bayachubeka basebente adzimate lowo muntfu lokhetfwe siGungu
lesilandzelako kutsi abe nguMengameli acale esikhundleni sakhe.
95 Sifungo nobe sivumo sekwemukela sikhundla
Ngembili kwekube liSekela leMengameli, tiNdvuna teMbuso kanye
nemaSekela etiNdvuna teMbuso bacale kwenta imisebenti yabo, kumele
bafunge nobe bavume ngekucinisekisa kwetsembeka kuRiphabhulikhi
kanye nekutfobela uMtsetfosisekelo ngekweShejuli 2.
96 Kutiphatsa kwemalunga eKhabhinethi kanye nemaSekela
etiNdvuna teMbuso
(1) Emalunga eKhabhinethi nemaSekela etiNdvuna teMbuso kumele
asebente ngekulandzela lucwebu lwekutiphatsa lolumiswe
ngumtsetfo wavelonkhe.
(2) Emalunga eKhabhinethi kanye nemaSekela etiNdvuna teMbuso
angete akwati –
(a) kwenta nobe ngumuphi lomunye umsebenti lokhokhelako;
(b) kwenta lutfo nganobe abe sesimeni lesifaka ekhatsi ingoti
yekungcubutana emkhatsini kwemisebenti yawo kanye
netimphilo tawo tangasese; nobe
(c) kusebentisa tikhundla tawo, nobe nguluphi lwati lekaniketwe
lona, alusebentisele kutizuzela wona nobe asite lomunye umuntfu
ngendlela lengakafaneli.
97 Kususwa kwemisebenti
UMengameli ngesimemetelo semtsetfo angesusa aphindze anikete
lilunga leKhabhinethi –
(a) kuphatfwa kwanobe ngumuphi umtsetfo lobewuniketwe lelinye
lilunga; nobe
(b) emandla nobe umsebenti loniketwe lelinye lilunga ngumtsetfo.
SEHLUKO 5: UMENGAMELI KANYE NESIGUNGU LESENGAMELE
67
98 Kuniketwa kwemisebenti kwesikhashana
UMengameli anganiketa lilunga leKhabhinethi nobe nguwaphi emandla
kanye nemisebenti yalelinye lilunga lelingekho emsebentini nobe
lelingakhoni kusebentisa lawo mandla nobe kwenta leyo misebenti.
99 Kuniketwa kwemisebenti
Lilunga leKhabhinethi linganiketa nobe waphi emandla nobe umsebenti
lofanele uchutjwe nobe wentiwe ngekulandzela uMtsetfo wePhalamende
elungeni leMkhandlu loweNgamele wesifundza nobe kuMkhandlu
waMasipala. Lokuniketwa –
(a) kumele kwentiwe ngekulandzela sivumelwano emkhatsini walelo
lunga leKhabhinethi nalelo lunga leMkhandlu loweNgamele nobe
leMkhandlu waMasipala;
(b) kumele kuhambisane neMtsetfo wePhalamende kuchutjwa
nobe kusebentisa lawo mandla nobe kwenta lowo msebenti
lotsintsekako; futsi
(c) kucala kusebenta ngemuva kwekugunyatwa nguMengameli
ngekwesimemetelo semtsetfo.
100 Kungenelela kwavelonkhe ekuphatfweni kwetifundza
Sihloko sichitjiyelwe ngekwesigaba 2(a) weMtsetfo welishumi wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo wanga 2003
(1) Uma ngabe sifundza sehluleka nobe singatifezi tidzingo temsebenti
wekuphatsa lobekwe nguMtsetfosisekelo nobe ngulomunye
umtsetfo, sigungu savelonkhe lesengamele singangenelela ngekutsi
sitsatse tinyatselo letifanele kucinisekisa kufezekiswa kwaleyo
mitfwalo, lokufaka ekhatsi –
(a) kukhipha umyalelo uye esigungwini sesifundza lesengamele,
uchaza lizinga lalokwehluleka kwenta imisebenti yaso uphindze
ubeke tinyatselo lekumele titsatfwe kuze sihlangabetane
nalemisebenti yaso; kanye
(b) nekutsatsa umtfwalo wekufezekisa lesidzingo kuleso sifundza
kuze kufike ezingeni lelifanele –
(i) kutewugcina lizinga lelidzingekile lavelonkhe, nobe
kutfolakale lizinga lelemukelekile nalelidzingekako
ekwentiweni kwemisebenti;
(ii) kutewugcina lubumbano kutemnotfo;
SEHLUKO 5: UMENGAMELI KANYE NESIGUNGU LESENGAMELE
68
(iii) kutewugcina kuvikeleka kwesive; nobe
(iv) kutewuvimbela tento letingakalungi letitsetfwe sifundza
letikhinyabeta lesinye sifundza nobe live lonkhana.
[Sigatjana (1) sichitjiyelwe sigaba 2(b) seMtsetfo weLishumi nakunye wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo wanga-2003.]
(2) Uma ngabe siGungu saVelonkhe singenela esifundzeni
ngekwesigatjana (1)(b) –
(a) satiso sekungenela kumele setfulwe embi kweMkhandlu
waVelonkhe wetiFundza kungakapheli emalanga langu-14
ekuhlanganeni kwawo kwekucala kucalile lokungenela;
(b) lokungenela kumele kuphele ngaphandle uma ngabe uMkhandlu
ungakwemukeli lokungenelela kungakapheli emalanga langu-180
kucalile lokungenelela nobe uma ekupheleni kwaleso sikhatsi
ungazange ukwemukela lokungenelela; futsi
(c) uMkhandlu, ngalesikhatsi lokungenelela kusachubeka,
kumele ukubukete kabusha lokungenela njalo nje bese wenta
tiphakamiso letifanele esigungwini savelonkhe lesengamele.
[Sigatjana (2) sivalwe ngesigaba 2(c) seMtsetfo weLishumi nakunye wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo  wanga-2003.]
(3) UMtsetfo wavelonkhe ungacondzisa lenchubo lesukunyiswe
ngulesigaba.
[Sigaba 100 sichitjiyelwe sigaba 2(a) seMtsetfo weLishumi nakunye wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo wanga-2003.]
101 Tincumo tesigungu lesengamele
(1) Sincumo seMengameli kumele kube ngulesibhalwe phasi uma
ngabe -
(a) sitsatfwe ngekulandzela umtsetfo; nobe
(b) sinemiphumela yekwemtsetfo.
(2) Sincumo seMengameli lesibhalwe phasi kumele siphindze
sisayinwe ngulelinye lilunga leKhabhinethi uma ngabe leso sincumo
siphatselane neliphakelo lalelo lunga leKhabhinethi.
(3) Tatiso, imitsetfo kanye naleminye imitsetfomgomo lephatselene
nekushaywa kwemtsetfo kumele umphakatsi ukwati kuyitfola.
(4) Umtsetfo wavelonkhe ungachaza lizinga, nendlela, lekumele
SEHLUKO 5: UMENGAMELI KANYE NESIGUNGU LESENGAMELE
69
lemitsetfomgomo lephawulwe esigatjaneni (3) –
(a) yetfulwe ngayo ePhalamende; futsi
(b) ivunywe yiPhalamende.
102 Tishukumiso tekungetsembakali
(1) Uma ngabe siGungu saVelonkhe, ngelinyenti lemalunga aso,
semukela sishukumiso sekungetsembakali kweKhabhinethi
lokungafaki ekhatsi uMengameli, uMengameli kumele abumbe
iKhabhinethi kabusha.
(2) Uma ngabe siGungu saVelonkhe, ngelinyenti lemalunga aso,
semukela sishukumiso sekungetsembakali kweMengameli,
uMengameli kanye nalawa lamanye emalunga eKhabhinethi kanye
nemaSekela etiNdvuna teMbuso kumele bashiye etikhundleni.
SEHLUKO 5: UMENGAMELI KANYE NESIGUNGU LESENGAMELE
70
SEHLUKO 6
TIFUNDZA (tigaba 103 - 150)
103 Tifundza
(1) IRiphabhulikhi inaletifundza letilandzelako:
(a) iMphumalanga Kapa;
(b) iFuleyistata;
(c) iGauteng;
(d) iKaZulu-Natali;
(e) iMpumalanga;
(f) iNyakatfo Kapa;
(g) iLimpopo;
[Indzima (g) ivalwe ngesigaba 3 seMtsetfo weLishumi nakunye wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo wanga-2003.]
(h) Nyakatfo-Nshonalanga;
(i) Nshonalanga Kapa.
(2) Iminyele yaletifundza nguleyo lebeyikhona ngesikhatsi
loMtsetfosisekelo ucala kusebenta.
Tishayamtsetfo teTifundza
(tigaba 104 - 124)
104 Ligunya lekushaya imitsetfo kwetifundza
(1) Ligunya lekushaya umtsetfo kwesifundza lisetandleni
tesishayamtsetfo sesifundza, futsi loko kunika sishayamtsetfo
sesifundza, emandla –
(a) ekuphasisa umtsetfosisekelo wesifundza nobe kuchibiyela
nanobe ngumuphi umtsetfosisekelo lophasisiwe ngiso
sishayamtsetfo ngekwetigaba 142 na-143;
(b) ekuphasisa umtsetfo waleso sifundza mayelana –
SEHLUKO 6: TIFUNDZA
71
(i) nanobe nguluphi ludzaba loluwela kuleyo migudvu
yemisebenti lehleliswe kuShejuli 4;
(ii) nanobe nguluphi ludzaba loluwela kuleyo migudvu
yemisebenti lehleliswe kuShejuli 5; kanye
(iii) nobe nguluphi ludzaba lolungekho kuleto letiseluhlwini
kepha sishayamtsetfo lesijutjelwe lona ngumtsetfo
wavelonkhe; kanye
(iv) nanobe nguluphi ludzaba siphakamiso seMtsetfosisekelo
lesihlongote kubekwa kwalo kusishayamtsetfo sesifundza.
(c) Kwehlisela emandla aso ekushaya umtsetfo eMkhandlwini
waMasipala kuleso sifundza.
(2) Sishayamtsetfo sesifundza ngesincumo lesitsatfwe ngekwesekelwa
linani lemalunga aso lokungenani lelingulokubili kulokutsatfu,
singacela iPhalamende intjintje ligama laleso sifundza.
(3) Sishayamtsetfo sesifundza siboshwa nguMtsetfosisekelo kuphela
futsi, uma ngabe siphasise umtsetfosisekelo wesifundza waso,
nangulowo mtsetfosisekelo wesifundza, futsi kumele sisebente
ngendlela lehambisana naloko lokubekwe nguMtsetfosisekelo futsi
silandzele iminyele yeMtsetfosisekelo kanye nalomtsetfosisekelo
wesifundza.
(4) UMtsetfo lophasiswe sifundza lekunesidzingo lesifanele, nobe
lohambelana ngengoti nje, kuze sifundza sikwati kuchuba
tinjongo nemisebenti yaso letiseluhlwini lolukuShejuli 4, utsatfwa
njengemtsetfo lowela ngaphasi kwalawo mandla etifundza.
(5) Sishayamtsetfo sesifundza singenta siphakamiso esiGungwini
saVelonkhe ngemtsetfo lophatselene nanobe nguluphi ludzaba
lolungaphandle kwemandla aleso sishayamtsetfo, nobe
loluphatselene neMtsetfo wePhalamende losebenta ngetulu
kwemtsetfo wesifundza.
105 Kubunjwa nekukhetfwa kwetishayamtsetfo tetifundza
(1) Sishayamtsetfo sesifundza sibunjwe ngulabasikati nalabadvuna
labakhetfwe kutsi babe ngemalunga ngekulandzela indlela
yekukhetsa –
SEHLUKO 6: TIFUNDZA
72
(a) lebekwe ngumtsetfo wavelonkhe;
(b) lesukela eluhlwini lwebavoti balesifundza eluhlwini labavoti
lwavelonkhe;
(c) lebeka kutsi iminyaka yekuvota isukela ku-18; futsi
(d) lenemphumela, ngalokwetayelekile, wekumelwa
kulesishayamtsetfo ngendlela yebungako bebavoti belicembu.
[Sigatjana (1) sichitjiyelwe ngesigaba 3 seMtsetfo weLishumi wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo wanga-2003.] nangekwesigatjana (3) lesingetwe ngekwesigaba 4 seMtsetfo welishumi nesihlanu wekuchitjilelwa kweMtsetfosisekelo wanga 2008
(2) Sishayamtsetfo sesifundza sinemalunga lasemkhatsini kwa-30
na-80. Linani lemalunga, lelingehlukahlukana etifundzeni ngasinye,
kumele libekwe ngekwendlela lebekwe ngumtsetfo wavelonkhe.
106 Bulunga
(1) Tonkhe takhamuti letivumelekile kutsi tivotele siGungu saVelonkhe
tivumelekile kuba ngemalunga esishayamtsetfo sesifundza
ngaphandle –
(a) nobe ngubani lobekwe esikhundleni ngumbuso nobe losebentela
umbuso futsi aholelwa ngiwo kulomsebenti lekawentako
ngaphandle kwalaba labalandzelako –
(i) Ndvunankhulu wesifundza nalamanye emalunga eSigungu
seMkhandlu lowengamele esifundzeni; kanye
(ii) nanobe ngubaphi labanye lababambe tikhundla
letinemisebenti lehambelana nemisebenti yelilunga
lesishayamtsetfo sesifundza, futsi lokuhambelana
kugunyatwe ngumtsetfo wavelonkhe;
(b) emalunga esiGungu saVelonkhe, titfunywa letingesuswa
teMkhandlu waVelonkhe wetiFundza nobe emalunga eMkhandlu
waMasipala;
(c) bantfu labalahlekelwe ngemalungelo abo ngesizatfu sekutsi
behluleke kukhokhela tikweleti tabo;
(d) nobe ngubani umuntfu inkantolo yaseRiphabhulikhi lencume
kutsi akakaphili engcondweni; kanye
(e) nanobe ngubani, ngemuva kwekucala kwekusebenta
kwalesigaba, lotfolakale anelicala waniketwa sigwebo setinyanga
SEHLUKO 6: TIFUNDZA
73
SEHLUKO 6: TIFUNDZA
letendlula ku-12 ejele ngaphandle kwekuniketwa ligunya lekutsi
angakhetsa kubhadala inhlawulo, nobe eRiphabhulikhi, nobe
ngaphandle kweRiphabhulikhi uma ngabe lesento lesakha
lelicala besingatsatfwa njengelicala eRiphabhulikhi, kepha kute
umuntfu longatsatfwa ngekutsi ugwetjiwe kuze kuncunywe
mayelana nekwendluliselwa kwelicala nobe sigwebo sakhe
enkantolo lephakeme, nobe kuze kuphele sikhatsi sekwedlulisa
licala nobe sigwebo enkantolo lephakeme. Kungavunyelwa
ngephasi kwalesigatjana kuphela ngemuva kweminyaka lesihlanu
sigwebo sesiphelile.
(2) Umuntfu longakavumeleki kuba lilunga lesishayamtsetfo sesifundza
ngekwetigatjana (1)(a) nobe(b) angamela lukhetfo lwesifundza,
ngephasi kwemikhawulo nobe imibandzela lebekwe ngumtsetfo
wavelonkhe.
(3) Umuntfu ulahlekelwa bulunga besishayamtsetfo sesifundza uma
ngabe lowo muntfu –
(a) angasavumeleki kutsi angakhetfwa; nobe
(b) akekho ekuhlanganeni kwesishayamtsetfo ngaphandle
kwemvume esimeni lapho imitsetfomgomo netibopho
tetishayamtsetfo tibeka kulahlekelwa bulunga.
(c) ayekela kuba lilunga lelicembu lelimkhets
ile lowo muntfu
njengelilunga lesishayamtsetfo,.
[Sigatjana (3) sivalwe ngesigaba 4 seMtsetfo weLishumi wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo wanga-2003.]nangekwesigaba 4 seMtsetfo wesiChibiyelo selishumi nakune seMtsetfosisekelo wanga-2008
(4) Tikhala tesishayamtsetfo sesifundza kumele tigcwaliswe
ngekulandzela umtsetfo wavelonkhe.
107 Kufunga nobe kuvuma kwemukela sikhundla kwemalunga
Ngembili kwekutsi emalunga esishayamtsetfo sesifundza acale
kwenta imisebenti yawo yesishayamtsetfo, kumele afunge nobe
avume ngekutibopha kutsi atawetsembeka kuRiphabhulikhi
futsi atawutfobela uMtsetfosisekelo, loku akwenta ngekutibopha
ngekulandzela iShejuli 2.
74
108 Sikhatsi sekusebenta kwesishayamtsetfo sesifundza
(1) Sishayamtsetfo sesifundza sikhetfwa kutsi sisebente iminyaka
lesihlanu.
(2) Uma ngabe sishayamtsetfo sesifundza sihlakatwa ngekulandzela
sigaba 109, nobe uma ngabe kuphela sikhatsi sekusebenta kwaso,
Ndvunankhulu wesifundza, ngesimemetelo semtsetfo, kumele abite
futsi abeke tinsuku telukhetfo, lolumele lubanjwe kungakapheli
emalanga langu-90 kusukela ngelilanga sishayamtsetfo sihlakatiwe,
nobe lilanga lekuphelelwa sikhatsi kwaso. Simemetelo semtsetfo
sekubita nekumisa emalanga elukhetfo singakhishwa ngembi nobe
ngemuva kwekuphela kwesikhatsi sekusebenta kwesishayamtsetfo.
[Sigatjana (2) sivalwe ngesigaba 1 seMtsetfo weSine wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo wanga-1999.]
(3) Uma ngabe imiphumela yelukhetfo lwesishayamtsetfo sesifundza
ayikacinisekiswa ngalesikhatsi lesibekwe esigabeni 109 nobe
uma ngabe lukhetfo lubekwe eceleni yinkantolo, uMengameli
ngesimemetelo semtsetfo, kumele abite futsi abeke tinsuku
telukhetfo lolunye, lokumele lubanjwe kungakapheli emalanga
langu-90 ngemuva kwekuphela kwaleso sikhatsi nobe ngemuva
kwelilanga lukhetfo lolwabekwa eceleni ngalo.
(4) Sishayamtsetfo sesifundza siyakwati kusebenta kusukela ngesikhatsi
sihlakateka nobe ngesikhatsi kuphela sikhatsi sekusebenta kwaso,
kuze kube lilanga lelisembili kwelilanga lekucala lelukhetfo
lwesishayamtsetfo lesisha sesifundza.
109 Kuhlakatwa kwesishayamtsetfo sesifundza kungakapheli
sikhatsi saso sekusebenta
(1) Ndvunankhulu wesifundza kumele ahlakate sishayamtsetfo
sesifundza uma ngabe sishayamtsetfo –
(a) sitsatsa sincumo lesisekela lokuhlakatwa lesesekelwe linyenti
lemalunga aso; futsi
(b) iminyaka lemitsatfu seyiphelile sishayamtsetfo sakhetfwa.
(2) Lowo loliBambela laNdvunankhulu kumele ahlakate sishayamtsetfo
uma ngabe –
(a) kunesikhala kulesikhundla saNdvunankhulu; futsi
SEHLUKO 6: TIFUNDZA
75
(b) sishayamtsetfo sehluleka kukhetsa Ndvunankhulu lomusha
kungakapheli emalanga langu-30 ngemuva kwekuvela
kwalesikhala.
110 Tikhatsi tekuhlangana netekuphumula
(1) Emuva kwelukhetfo, umhlangano wekucala wesishayamtsetfo
sesifundza kumele ubanjwe ngesikhatsi nangelusuku loluncunywe
lijaji lelibekwe nguSomajaji, kepha loku kwenteke kungakapheli
emalanga langu-14 ngemuva kwekumenyetelwa kwemiphumela
yelukhetfo. Sishayamtsetfo sesifundza singancuma tikhatsi nebudze
baleminye imihlangano yaso kanye netikhatsi tekuphumula.
[Sigatjana 1 sivalwe ngesigaba 9 seMtsetfo weSitfupha wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo wanga-2001.]
(2) Ndvunankhulu wesifundza angabita sishayamtsetfo sesifundza
kutsi site emhlanganweni lophutfumako nganobe ngusiphi sikhatsi
kutewudzingidza ludzaba loluphutfumako.
(3) Sishayamtsetfo sesifundza singancuma indzawo lesitawuvama
kuhlanganela kuyo.
111 BoSomlomo nemaSekela aboSomlomo
(1) Emhlanganweni wekucala ngemuva kwelukhetfo, nobe uma ngabe
kunesidzingo sekugcwalisa sikhala, sishayamtsetfo sesifundza
kumele sikhetse Somlomo kanye neliSekela laSomlomo emalungeni
aso.
(2) LiJaji lelimiswe nguSomajaji kumele lengamele lukhetfo
lwaSomlomo. Somlomo wengamela lukhetfo lweliSekela
laSomlomo.
[Sigatjana (2) sivalwe ngesigaba 9 seMtsetfo weSitfupha wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo wanga-2001.]
(3) Inchubo lemiswe eNcenyeni A kuShejuli 3 isebenta elukhetfweni
lwaSomlomo kanye neliSekela laSomlomo.
(4) Sishayamtsetfo sesifundza singakhipha Somlomo nobe liSekela
laSomlomo esikhundleni ngesincumo lesisentile. Linyenti
lemalunga esishayamtsetfo kumele libe khona ngesikhatsi
kwemukelwa lesincumo.
(5) Ngekwemitsetfomgomo netibopho taso, sishayamtsetfo sesifundza
singakhetsa emalungeni aso labanye labangaba bosihlalo
kutewulekelela Somlomo neliSekela laSomlomo.
SEHLUKO 6: TIFUNDZA
76
SEHLUKO 6: TIFUNDZA
112 Tincumo
(1) Ngaphandle uma ngabe uMtsetfosisekelo ubeka ngalokunye –
(a) linyenti lemalunga esishayamtsetfo sesifundza kumele libe khona
ngembi kwekutsi kungatsatfwa livoti leMtsetfosivivinyo nobe
sichibiyelo seMtsetfosivivinyo.
(b) lokungenani linyenti lemalunga langulokunye kulokutsatfu
kumele libe khona ngembi kwekutsi kungatsatfwa livoti lanobe
nguluphi lolunye ludzaba embi kwesishayamtsetfo; futsi
(c) tonkhe tindzaba letisembili kwesishayamtsetfo sesifundza kumele
tincunywe ngelinyenti lemavoti lafakiwe.
(2) Lilunga lesishayamtsetfo sesifundza lelihola umhlangano alinawo
emandla ekuvota lokusincumo, kepha –
(a) kumele lente livoti lesincumo uma ngabe kunelinani lemavoti
lalinganako etinhlangotsini totimbili; futsi
(b) lingenta livoti lelisincumo uma ngabe ludzaba kumele luncunywe
ngekusekelwa ngemavoti lokungenani emalunga langulokubili
kokutsatfu esishayamtsetfo.
113 Emalungelo etitfunywa letingesuswa kutishayamtsetfo
tetifundza
Titfunywa tesifundza letingesuswa eMkhandlwini waVelonkhe wetiFundza
tingaba khona, futsi tingakhuluma, kutishayamtsetfo tetifundza,
emakomitini ato, kepha tingete tavota. Sishayamtsetfo singadzinga kutsi
sitfunywa lesingesuswa sibe khona kusishayamtsetfo nobe emakomitini
aso.
114 Emandla etishayamtsetfo tetifundza
(1) Ekusebentiseni emandla aso sishayamtsetfo sesifundza –
(a) singabuketa, siphasise, sichibele nobe sicitse uMtsetfosivivinyo
losembi kwesishayamtsetfo sesifundza; nobe
(b) singabumba nobe sakhe umtsetfo, ngaphandle
kweMtsetfosivivinyo wetetimali.
(2) Sishayamtsetfo sesifundza kumele sibeke tindlela –
77
SEHLUKO 6: TIFUNDZA
(a) tekugcizelela kutsi yonkhe imitimba yembuso lephetse
kulesifundza iyakwati kusebentela sona; kanye
(b) nekubeka liso –
(i) ekusetjentisweni kwemagunya ngumkhandlu wesifundza
lowengamele, lokufaka kusetjentiswa kwemtsetfo; kanye
(ii) nakunobe ngusiphi sikhungo sembuso wesifundza.
115 Bufakazi nobe imininingwane embi kwetishayamtsetfo
tetifundza
Sishayamtsetfo sesifundza nobe nawaphi emakomiti aso –
(a) singabita nobe ngubani umuntfu ete embi kwaso kutewetfula
bufakazi lobucinisekisiwe nobe akhiphe emabhuku;
(b) singafuna nobe siphi sikhungo nobe umuntfu ete kuso;
(c) singaphocelela, ngekulandzela umtsetfo wavelonkhe nobe
imitsetfomgomo nobe tibopho, nobe muphi umuntfu kutsi alalele
nobe ente lokufuneka etigatjaneni(a) nobe(b); futsi
(d) singemukela ticelo, tinkhulumo kanye nalokuletfwe ngunobe
ngubaphi bantfu nobe tikhungo letitsintsekako.
116 Kutilawula, tincubeko netinchubo tetishayamtsetfo tetifundza
(1) Sishayamtsetfo sesifundza nemakomiti aso –
(a) singabeka siphindze siphatse emalungiselelo aso angekhatsi,
tinchubeko netinchubo; futsi
(b) singenta imitsetfomgomo netibopho mayelana nemisebenti
yaso, sinakekele kumelwa nekufaka sandla ngekwentsandvo
yelinyenti, kusebentela bavoti, kungabi namfihlo nekufaka sandla
kwemphakatsi etinchubekweni tembuso.
(2) Lemitsetfomgomo netibopho tesishayamtsetfo sesifundza kumele
tente kube khona –
(a) kusungulwa, kubunjwa, emandla, imisebenti, tinchubo kanye
nebudze bekusebenta kwemakomiti;
(b) kufaka sandla etinchubekweni tawo kumacembu lamancane
lokuhambisana nentsandvo yelinyenti;
78
(c) lusito lwetimali nelwekuphatsa kulinye ngalinye licembu
letembusave lelimelwe kusishayamtsetfo, lokulingana nekumelwa
kwalo, kuze licembu ngalinye nemholi walo likwati kwenta
imisebenti yalo kusishayamtsetfo; futsi
(d) kuhlonishwa kwemholi welicembu lelikhulu kunawo onkhe
lamacembu etembusave laphikisako kusishayamtsetfo,
njengeMholi welicembu leliPhikisako.
117 Emalungelomvume
(1) Emalunga esishayamtsetfo sesifundza netitfunywa teMkhandlu
waVelonkhe wetiFundza –
(a) anelilungelomvume lekukhuluma kusishayamtsetfo
nasemakomitini awo, ngekulandzela imitsetfomgomo netibopho
tawo; futsi
(b) akanawubekwa licala nobe amangalelwe, aboshwe, advonse
sigwebo nobe ahlawule –
(i) nganobe yini lekayisho, ayikhipha, nobe ayiletsa
kusishayamtsetfo nobe nguliphi likomiti lawo; nobe
(ii) nganobe yini ngesizatfu sentfo lekayishilo, ayikhipha nobe
ayiniketa sishayemtsetfo nobe likomiti laso.
(2) Lamanye emalungelomvume kanye nekuvikeleka kwesishayamtsetfo
sesifundza kanye nemalunga aso kungabekwa ngumtsetfo
wavelonkhe.
(3) Imiholo, tibonelelo netinzuzo letikhokhelwa emalunga
esishayamtsetfo sesifundza ayincitfo-ngco lecondzene nesiKhwama
sesiFundza saMalingena.
118 Kungenela kwemphakatsi nekufaka sandla kwawo
kutishayamtsetfo tetifundza
(1) Sishayamtsetfo sesifundza kumele –
(a) sicinisekise kufaka sandla kwesive etinchubeni tekushaya
umtsetfo naletinye tinchubo tetishayamtsetfo nemakomiti; futsi
(b) siphatse umsebenti waso ngendlela leselubala, sibambe
SEHLUKO 6: TIFUNDZA
79
SEHLUKO 6: TIFUNDZA
imihlangano yaso newemakomiti aso, ebaleni, kepha tinyatselo
letidzingekile tingatsatfwa –
(i) kutewucondziswa kungeniswa kwesive, lokufaka
nekungeniswa kwebemitfombo yetindzaba,
kusishayamtsetfo nasemakomitini aso;
(ii) kwenta kutsi kube khona kuseshwa kwemuntfu, lapho
kufanele khona, kwalela kungena kwanobe ngumuphi
umuntfu nobe kukhishelwa ngaphandle kwanobe ngumuphi
umuntfu.
(2) Sishayamtsetfo sesifundza akumelanga sencabele umphakatsi,
kufaka ekhatsi bemitfombo yetindzaba, kunobe ngumuphi
umhlangano wekomiti ngaphandle uma kufanelekile futsi
kunebulungiswa kwenta njalo emphakatsini loselubala wentsandvo
yelinyenti.
119 Kwetfulwa kweMtsetfosivivinyo
Ngemalunga eMkhandlu loweNgamele sifundza kuphela nobe
likomiti nobe lilunga lesishayamtsetfo sesifundza labangetfulwa
uMtsetfosivivinyo embi kwesishayamtsetfo; kepha lilunga
leMkhandlu loweNgamele leliphetse tetimali kuleso sifundza kuphela
lelingatfula uMtsetfosivivinyo wetetimali embi kwesishayamtsetfo.
120 Imitsetfosivivinyo yetetimali
(1) UMtsetfosivivinyo nguMtsetfosivivinyo wetetimali uma -
(a) waba imali;
(b) ubeka tintsela, tinhlawulo netimali letibhadalwako;
(c) ucitsa nobe wehlisa, nobe uniketela ngekucolelwa macondzana,
nanobe ngutiphi tintsela tesifundza, tinhlawulo, netimali
letibhadalwako; nobe
(d) ugunyata tindleko-ngco esiKhwameni sesiFundza saMalingena.
(2) UMtsetfosivivinyo wetetimali akumelanga utsintsane nalolunye
ludzaba ngaphandle -
(a) kweludzaba lolweyamile loluhambisana nekwabiwa kwemali;
80
(b) kwekubekwa kucitfwa nobe kukhishwa kwetintsela tesifundza,
tinhlawulo nobe timali letibhadalwako;
(c) kuniketwa kwekucolelwa macondzana, nanobe ngutiphi tintsela
tesifundza, tinhlawulo, netimali letibhadalwako; nobe
(d) kugunyatwa kwetindleko-ngco esiKhwameni sesiFundza
saMalingena.
(3) UMtsetfo wesiFundza kumele wente kube khona inchubo
sishayamtsetfo lesichibiyela ngayo uMtsetfosivivinyo wetetimali.
[Sigaba 120 sivalwe ngesigaba 3 seMtsetfo weSikhombisa wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo wanga-2001.]
121 Kubusiswa kweMtsetfosivivinyo
(1) Ndvunankhulu wesifundza kumele abusise aphindze futsi
asayine uMtsetfosivivinyo lophasiswe sishayamtsetfo sesifundza
ngekwaleSehluko nobe, uma anekungabata ngekuhambisana
neMtsetfosisekelo kwaloMtsetfosivivinyo, awubuyisele emuva
kusishayamtsetfo uyewubuyeketwa kabusha.
(2) Uma ngabe ngemuva kwekubuyeketwa kabusha kweMtsetfosivivinyo
uyakwenetisa ngalokugcwele loku Ndvunankhulu bekanekungabata
ngako, Ndvunankhulu kumele awubusise aphindze futsi
awusayine lowoMtsetfosivivinyo, kepha uma ngabe ungakwenetisi
ngalokugcwele loko kungaba kwakhe, Ndvunankhulu kumele –
(a) awubusise aphindze futsi awusayine lowo Mtsetfosivivinyo; nobe
(b) awutfumele eNkantolo yeMtsetfosisekelo kutsi incume
ngekuhambisana kwawo neMtsetfosisekelo.
(3) Uma ngabe iNkantolo yeMtsetfosisekelo incuma kutsi
uMtsetfosivivinyo uyabambisana neMtsetfosisekelo, Ndvunankhulu
kumele awubusise aphindze futsi awusayine.
122 Sicelo semalunga esishayamtsetfo eNkantolo
yeMtsetfosisekelo
(1) Emalunga esishayamtsetfo angacondzisa sicelo eNkantolo
yeMtsetfosisekelo sekutfola sincumo lesibeka kutsi uMtsetfo
wesifundza lowemukelwe nobe lophasisiwe nobe incenye yawo
awuhambisani neMtsetfosisekelo.
SEHLUKO 6: TIFUNDZA
81
SEHLUKO 6: TIFUNDZA
(2) Sicelo –
(a) kumele sesekelwe lokungenani ngemalunga langemaphesenti
langu-20 esishayamtsetfo; futsi
(b) kumele sentiwe kungakapheli emalanga langu-30 ngemuva
kwekutsi uMtsetfo wesifundza ubusiswe waphindze futsi
wasayinwa nguNdvunankhulu.
(3) Inkantolo yeMtsetfosisekelo ingancuma kutsi loMtsetfo wesifundza
nobe incenye yawo lekunesicelo ngawo ngekwesigatjana (1)
awunawo emandla kuze iNkantolo incume mayelana nalesicelo, uma
ngabe –
(a) loku kuyadzingeka kuze tinjongo tebulungiswa tifezeke; futsi
(b) lesicelo sibonakala sengatsi sitawuphumelela.
(4) Uma ngabe lesicelo asiphumeleli iNkantolo yeMtsetfosisekelo
ingaphocelela labo labafake lesicelo kutsi betfwale tindleko
ngaphandle uma ngabe lesicelo besibonakala sengatsi
sitawuphumelela.
123 Kushicelelwa KweMitsetfo yetifundza
Umtsetfosivivinyo lobusiswe waphindze futsi wasayinwa
nguNdvunankhulu uba nguMtsetfo wesifundza, futsi kumele ushicelelwe
masinyane, ucale kusebenta uma sewushicelelwe nobe ngelusuku
lolubekwe ngulowo Mtsetfo.
124 Kulondvolotwa kweMitsetfo yetifundza
Ikhophi leyetfwele lesayiniwe yeMtsetfo wesiFundza ibufakazi
lobuphelele betimiso talowo Mtsetfo, kantsi kumele kutsi uniketwe
iNkantolo yeMtsetfosisekelo kutsi iwulondvolote ngemuva
kwekushicelelwa kwawo.
82
Labangamele Tifundza
(tigaba 125 – 141)
125 Ligunya lekwengamela letifundza
(1) Ligunya lekwengamela esifundzeni lisemahlombe aNdvunankhulu
waleso sifundza.
(2) Ndvunankhulu usebentisa emandla ekwengamela futsi wenta
nemisebenti leniketwe leso sikhundla ngekubonisana nalamanye
emalunga eMkhandlu loweNgamele sifundza –
(a) kuphumelelisa imitsetfo yesifundza esifundzeni;
(b) kuphumelelisa yonkhe imitsetfo yavelonkhe lengephasi kweluhlu
lolukuShejuli 4 nobe 5 ngaphandle uma ngabe uMtsetfosisekelo
nobe uMtsetfo wePhalamende usho lokunye;
(c) kusebentisa kulesifundza, imitsetfo yavelonkhe lengaphandle
kweluhlu lolukuShejuli 4 na-5, kuphatfwa kwayo kwehliselwe
kuso nguMtsetfo wePhalamende; futsi
(d) kutfutfukisa nekusebentisa inchubomgomo yesifundza;
(e) kuhlanganisa imisebenti yeminyango yahulumende wesifundza;
(f) kwakha nekubumba imitsetfo yesifundza; kanye
(g) nekwenta nobe ngimiphi leminye imisebenti leniketwe sigungu
lesengamele semkhandlu wesifundza nguMtsetfosisekelo nobe
nguMtsetfo wePhalamende.
(3) Sifundza sineligunya lekuphatsa ngekwesigatjana (2)(b) kuze
kufike esigabeni kuphela lapho sifundza sinawo emandla ekuphatsa
futsi sesikwati kutsatsa lomtfwalo ngalokungiko. Hulumende
wavelonkhe, ngetinyatselo temtsetfo naletinye, kumele asite tifundza
kutsi titfutfukise kukwati kuphatsa kwato lokudzingekile kuze
tisebentise ngalokungiko lamandla ato nekwenta imisebenti yato
lephawulwe esigatjaneni (2).
(4) Nobe ngukuphi kungcubutana lokusukela emandleni ekuphatsa
esifundza mayelana nanobe ngumuphi umsebenti kumele
kutfunyelwe eMkhandlwini waVelonkhe weTifundza utewutsatsa
SEHLUKO 6: TIFUNDZA
83
SEHLUKO 6: TIFUNDZA
sincumo ngako kungapheli emalanga langu-30 kusukela
ngalolusuku lokwatfunyelwa ngalo.
(5) Ngaphasi kwembandzela wesigaba 100, kuphunyeleliswa
kwemitsetfo yesifundza kungumsebenti wesigungu lesengamele
kuphela sesifundza.
(6) Sigungu sesifundza lesengamele kumele sisebente ngekulandzela –
(a) uMtsetfosisekelo; kanye
(b) nemtsetfosisekelo wesifundza, uma ngabe umtsetfosisekelo
wesifundza uphasisiwe.
126 Kuniketwa kwemisebenti
Lilunga leMkhandlu loweNgamele wesifundza linganiketa nobe
waphi emandla nobe umsebenti lokumele uchutjwe nobe wentiwe
ngekweMtsetfo wePhalamense nobe ngekweMtsetfo wesifundza,
liwanikete uMkhandlu waMasipala lokuniketwa –
(a) kumele kulandzele sivumelwano emkhatsini walelo lunga
leMkhandlu wesifundza lelitsintsekako neleMkhandlu
waMasipala;
(b) kumele kuhambisane naloMtsetfo lokusetjentiswa kwalawo
mandla nobe kwentiwa kwalowo msebenti lokungaphasi kwawo;
futsi
(c) kucala kusebenta ngesimemetelo semtsetfo lesentiwe
nguNdvunankhulu.
127 Emandla nemisebenti yaboNdvunankhulu
(1) Ndvunankhulu wesifundza unemandla nemisebenti leniketwe
lesikhundla nguMtsetfosisekelo nanobe ngumuphi lomunye
umtsetfo.
(2) Ndvunankhulu wesifundza wetfweswe umtfwalo –
(a) wekubusisa nekusayina iMitsetfosivivinyo;
(b) wekubuyisela emuva kusishayamtsetfo uMtsetfosivivinyo kutsi
ubuyeketwe kabusha kungahambisani kwawo neMtsetfosisekelo;
(c) wekutfumela uMtsetfosivivinyo eNkantolo yeMtsetfosisekelo
kutsi itsatse sincumo ngekuhambisana nobe ngekungahambisani
84
kwawo neMtsetfosisekelo;
(d) wekubitela sishayamtsetfo sesifundza emhlanganweni
lophutfumako ngenhloso yekutsi sente umsebenti lophutfumako;
(e) wekubeka emakhomishani eluphenyo; kanye
(f) newekubita luhlololuvo esifundzeni ngekulandzela umtsetfo
wavelonkhe.
128 Kukhetfwa kwaboNdvunankhulu
(1) Emhlanganweni waso wekucala ngemuva kwekukhetfwa kwaso,
nobe uma ngabe kunesidzingo sekugcwalisa sikhala, sishayamtsetfo
sesifundza kumele sikhetse emalungeni aso umuntfu lomsikati nobe
lomdvuna lotawuba nguNdvunankhulu wesifundza.
(2) LiJaji lelimiswe nguSomajaji kumele lengamele lukhetfo
lwaNdvunankhulu. Inchubo lemiswe eNcenyeni A kuShejuli 3
isebenta elukhetfweni lwaNdvunakhulu.
[Sigatjana (2) sivalwe ngesigaba 10 seMtsetfo weSitfupha  wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo wanga-2001.]
(3) Lukhetfo lwekuvala sikhala sesikhundla saNdvunankhulu kumele
lubanjwe ngesikhatsi nangelusuku loluncunyiwe nguSomajaji, kepha
kungakendluli emalanga langu-30 ngemuva kwekuvela kwaleso
sikhala.
[Sigatjana (3) sivalwe ngesigaba 10 seMtsetfo weSitfupha wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo wanga-2001.]
129 Kucala kwaNdvunankhulu esikhundleni
Umuntfu lokhetfwe njengaNdvunankhulu, kumele atsatse sikhundla
sakhe angakapheli emalanga lasihlanu akhetsiwe ngekufunga nobe
ngekuvuma ngekutibophela kutsi utakwetsembeka kuRiphabhulikhi
aphindze atfobele uMtsetfosisekelo ngekulandzela iShejuli 2.
130 Sikhatsi sekuba sesiKhundleni KwaboNdvunankhulu
(1) Sikhatsi sekuba sesikhundleni saNdvunankhulu sicala ekutsatfweni
kwesikhundla sidzimate siphele uma kuvela sikhala nobe uma
umuntfu lokhetfwe kutsi abe nguNdvunankhulu lolandzelako atsatse
sikhundla.
SEHLUKO 6: TIFUNDZA
85
SEHLUKO 6: TIFUNDZA
(2) Kute umuntfu lovumeleke kutsi abambe sikhundla sekuba
nguNdvunankhulu ngetulu kwemahlandla lamabili, kepha uma
umuntfu lokhetselwe kuvala sikhala esikhundleni saNdvunankhulu,
sikhatsi lesisemkhatsini kwekukhetfwa kwakhe, nekukhetfwa
kwaNdvunankhulu lolandelako asitsatfwa njengesikhatsi sekuba
sesikhundleni.
(3) Sishayamtsetfo sesifundza, ngesincumo lesitsatfwe ngelivoti
lelesekelwe ngemalunga aso langulokubili kulokutsatfu, singamsusa
Ndvunankhulu esihlalweni kuphela ngaleti tizatfu –
(a) kwephulwa lokukhulu kweMtsetfosisekelo nobe umtsetfo;
(b) kutiphatsa kabi kakhulu; nobe
(c) kwehluleka kwenta imisebenti lebekelwe leso sikhundla.
(4) Nobe ngubani lokhishwe esikhundleni sekuba nguNdvunankhulu
ngekulandzela sigatjana (3)(a) nobe(b), akumelanga atfole umvuzo
wekuba kuleso sikhundla, kantsi futsi akumelanga atfole litfuba
lekubekwa kunobe ngusiphi sikhundla sembuso.
131 EmaBambela aboNdvunankhulu
(1) Uma Ndvunankhulu angekho, nobe angakwati kwenta umsebenti
wesikhunlda sakhe, nobe uma sikhundla saNdvunankhulu
singenamuntfu, lowo lobambe sikhundla njengalokulandzelako uba
liBambela laNdvunankhulu ngekulandzelana kwato –
(a) Lilunga leMkhandlu loweNgamele lelibekwe nguNdvunankhulu;
(b) Lilunga leMkhandlu loweNgamele lelibekwe ngulamanye
emalunga eMkhandlu;
(c) Somlomo, sidzimate lesishayamtsetfo sikhetse lomunye
wemalunga aso.
(2) LiBambela laNdvunankhulu linemtfwalo, emagunya, nemisebenti
lefanako naleyo yaNdvunankhulu.
(3) Ngembi kwekucala kutsatsa lemitfwalo, emandla nemisebenti
yaNdvunankhulu, liBambela laNdvunankhulu kumele lifunge nobe
livume ngekutibophela kwetsembeka kuRiphabhulikhi nekutfobela
uMtsetfosisekelo ngekulandzela iShejuli 2.
86
132 IMikhandlu leyeNgamele
(1) UMkhandlu loweNgamele wesifundza ubunjwe nguNdvunankhulu,
njengenhloko yeMkhandlu, kanye nangemalunga langekho ngaphasi
kwalasihlanu, futsi langengci eshumini, lakhetfwa nguNdvunankhulu
emalungeni esishayamtsetfo sesifundza.
(2) Ndvunankhulu wesifundza ubeka emalunga eMkhandlu
loweNgamele, awanike emandla nemisebenti, futsi angawasusa
etikhundleni.
133 Kutiphendvulela kanye nemitfwalo
(1) Emalunga eMkhandlu loweNgamele wesifundza anekutiphendvulela
ngemisebenti yekwengamela laniketwe yona nguNdvunankhulu.
(2) Emalunga eMkhandlu loweNgamele anemitfwalo ngekuhlanganyela
kanye nemuntfu ngamunye wekutiphendvulela kusishayamtsetfo
ngekuchuba kwawo emagunya awo kanye nekwenta imisebenti yawo.
(3) Emalunga eMkhandlu loweNgamele kumele –
(a) asebente ngekulandzela uMtsetfosisekelo, futsi
(b) anikete sishayamtsetfo imibiko legcwele ngetikhatsi letivamile
ngetindzaba letingephasi kwawo.
134 Kuchubeka kwemiKhandlu yekweNgamela ngemuva
kwelukhetfo
Uma kubanjwe lukhetfo lwesishayamtsetfo sesifundza, uMkhandlu
loweNgamele nemalunga awo achubeka asebente kuze kube sikhatsi
lapho lowo muntfu lokhetfwe kuba nguNdvunankhulu sishayamtsetfo
lesilandzelako angene esikhundleni.
135 Kufunga nobe kuvuma ngekutibopha
Ngembi kwekutsi emalunga eMkhandlu loweNgamele acale kwenta
imisebenti yawo, kumele afunge nobe avume ngekutibophela
kwetsembeka kwawo kuRiphabhulikhi kanye nekutfobela
uMtsetfosisekelo, lokhu akwenta ngekulandzela Shejuli 2.
SEHLUKO 6: TIFUNDZA
87
SEHLUKO 6: TIFUNDZA
136 Kutiphatsa kwemalunga eMkhandlu loweNgamele
(1) Emalunga eMkhandlu loweNgamele kumele atiphatse
ngekuhambisana nelucwebu lwekutiphatsa lolumiswe ngumtsetfo
wavelonkhe.
(2) Emalunga eMkhandlu loweNgamele akakavunyelwa –
(a) kwenta lomunye umsebenti lowaholelako;
(b) kutiphatsa ngendlela lengahambisani netikhundla tawo, nobe
atfolakale esimeni lesingadala kungcubutana emkhatsini
kwemsebenti wawo kanye netifiso tawo tangasese; nobe
(c) kusebentisa tikhundla tawo nobe nanobe nguluphi lolunye lwati
lolusetandleni tawo ngenhloso yekutizuzela lokutsite, nobe
ngendlela yekusita nobe ngumuphi lomunye umuntfu ngendlela
lengakafaneli.
137 Kuntjintjwa kwemagunya nemisebenti
Ndvunankhulu ngekusebentisa simemetelo semtsetfo angantjintjela
kulelinye lilunga leMkhandlu loweNgamele –
(a) kuphatfwa kwanobe ngumuphi umtsetfo lebewuniketwe lelinye
lilunga; nobe
(b) nanobe ngiluphi ligunya nobe umsebenti loniketwe lelinye
lilunga ngekwemtsetfo.
138 Kunikwa kwesikhashana kwemagunya nemisebenti
Ndvunankhulu anganika lilunga leMkhandlu loweNgamele nobe
nguwaphi emagunya nemisebenti yalelinye lilunga lelingekho
esikhundleni salo, nobe lelingakwati kusebentisa lawo magunya
ekwenteni umsebenti.
139 Kungenelela kwesifundza kuhulumende wasekhaya
(1) Uma ngabe hulumende wasekhaya ehluleka nobe angafezi
umsebenti wekuphatsa lobekwe ngumtsetfo, sigungu sesifundza
lesengamele lesitsintsekako singangenelela ngekutsi sitsatse
tinyatselo letifanele kucinisekisa kufezekisa kwaleso sibopho,
lokufaka –
88
(a) kukhipha umyaleto uye eMkhandlwini waMasipala, uchaza
lizinga lalokwehluleka kufezekisa tibopho taso uphindze ubeke
tinyatselo lekumele titsatfwe kuze uhlangabetane netibopho taso;
futsi
(b) kutsatsa nanobe ngukuphi kuphatfwa kwemtsetfo nobe sente
umsebenti kulowo masipala uma ngabe kunesidzingo kwentela
 –
(i) kugcina lizinga lavelonkhe nobe kutfolakale lizinga
lelemukelekile nalelidzingekeko ekwentiweni kwemisebenti;
(ii) kuvimbela tento letingakalungi letitsetfwe ngumasipala
letikhinyabeta lemunye masipala nobe sifundza sonkhana;
nobe
(iii) kugcina lubumbano kutemnotfo.
(c) kuhlakata uMkhandlu waMasipala bese kukhetfwa umphatsi
kudzimate kumenyetelwa kukhetfwa kweMkhandlu waMasipala
lomusha, uma kunetimo letivelele letidzinga kutsatfwa
kwesinyatselo lesinjalo.
(2) Uma sigungu sesifundza lesengamele singenelela ekuphatfweni
kwamasipala ngekulandzela sigatjana (1)(b) -
(a) kumele sitfumele satiso lesibhaliwe salokungenelela -
(i) kulilunga leKhabhinethi lelinemtfwalo wetindzaba
tabohulumende basekhaya; kanye
(ii) nakusishayamtsetfo lesitsintsekako kanye nakuMkhandlu
waVelonkhe wetiFundza, kungakapheli emalanga langu-14
ngemuva kwekucala kwalokungenelela;
(b) lokungenelela kumele kuphele uma -
(i) lilunga leKhabhinethi lelinemtfwalo wetindzaba
tabohulumende basekhaya lingakwemukeli lokungenelela
kungakapheli emalanga langu-28 ngemuva kwekucala
kwalokungenelela nobe ngasekupheleni kwaleso sikhatsi
lingakakwemukeli lokungenelela; nobe
(ii) uMkhandlu ungakwemukeli lokungenelela kungakapheli
emalanga langu-180 ngemuva kwekucala kwalokungenelela
SEHLUKO 6: TIFUNDZA
89
nobe ngasekupheleni kwaleso sikhatsi ungakwemukeli
lokungenelela; futsi
(c) uMkhandlu kumele, ngalesikhatsi lokungenelela kusachubeka,
ubuyekete lokungenelela njalo kantsi ungaphindze wente
tiphakamiso letifanelekile kusigungu sesifundza lesengamele.
(3) Uma uMkhandlu waMasipala uhlakatwa ngekulandzela sigatjana
(1)(c) -
(a) sigungu sesifundza lesengamele kumele ngekusheshisa setfule
satiso lesibhaliwe ngalokuhlakatwa -
(i) kulilunga leKhabhinethi lelinemtfwalo wetindzaba
tabohulumende basekhaya; kanye
(ii) nakusishayamtsetfo lesitsintsekako kanye nakuMkhandlu
waVelonkhe wetiFundza; kantsi
(b) lokuhlakatwa kucala kusebenta ngemuva kwemalanga langu-14
ngemuva kwelilanga lekwemukelwa kwalesatiso nguMkhandlu
ngaphandle uma sibekelwe eceleni ngulelo lunga leKhabhinethi
nobe nguMkhandlu ngembi kwekuphela kwalawo malanga
langu-14.
(4) Uma masipala angeke akwati nobe ehluleka kufeza tibopho
ngekulandzela uMtsetfosisekelo nobe ngekwemtsetfo tekwemukela
umcombelelotimali nobe letinye tinyatselo tekungenisa imali
letidzingekile kuphumelelisa umcombelelotimali, sishayamtsetfo
sesifundza lesitsintsekako kumele singenelele ngekutsatsa tinyatselo
letifanelekile kuze kutewucinisekiswa kutsi lomcombelelotimali
nobe leto tinyatselo tekungenisa imali tiyemukelwa, lokufaka ekhatsi
kuhlakata uMkhandlu waMasipala kanye -
(a) nekukhetsa umphatsi kudzimate kumenyetelwe kukhetfwa
kweMkhandlu waMasipala lomusha; kanye
(b) nekwemukela umcombelelotimali wesikhashana nobe tinyatselo
tekungenisa imali kuze kubonelelwe kuchubeka nekusebenta
kwalomasipala.
(5) Uma masipala, ngenca yekungahambi kahle kwetintfo mayelana
netetimali, atitfola njalo ehluleka kakhulu kuhlangabetana netibopho
takhe tekwetfula tinsita letisisekelo nobe kuhlangabetana netibopho
SEHLUKO 6: TIFUNDZA
90
takhe kutetimali, nobe avuma kuts akakwati kuhlangabetana
nemitfwalo yakhe nobe netibopho takhe kutetimali, lesigungu
sesifundza lesengamele lesitsintsekako kumele -
(a) sisukumise lisu lekuvuselela lelihlose ekucinisekiseni
kuphumelela kwamasipala kuhlangabetana nemitfwalo yakhe
yekwetfula tinsita letisisekelo nobe kuhlangabetana netibopho
takhe kutetimali, lokumele -
(i) kube lisu lelisukunyiswa ngekulandzela umtsetfo
wavelonkhe; futsi
(ii) libophe masipala ekuchubeni ligunya lekushaya umtsetfo
nelekwengamela, kepha kufikela ezingeni lelidzingekile
kutsi kusonjululwe lokungahambi kahle kwetintfo
kutetimali; siphindze
(b) sihlakate uMkhandlu waMasipala, uma lomasipala angakwati
nobe ehluleka kwemukela tinyatselo temtsetfo, lokufaka ekhatsi
umcombelelotimali nobe letinye tinyatselo tekungenisa imali,
letidzingekile kutsi kuphunyeleliswe lelisu lekuvuselela, bese -
(i) sikhetsa umphatsi kudzimate kumenyetelwe kukhetfwa
kweMkhandlu waMasipala lomusha; kanye
(ii) semukela umcombelelotimali wesikhashana nobe tinyatselo
tekungenisa imali nobe letinye tinyatselo tekuphumelelisa
lelisu lekuvuselela kuze kubonelelwe kuchubeka
nekusebenta kwalomasipala; nobe
(c) uma uMkhandlu waMasipala ungahlakatwa ngekulandzela
indzima(b), sitsatse umtfwalo wekuphumelelisa lelisu
lekuvuselela kuze kufike ezingeni lapho lomasipala angakwati
nobe ehluleka kusebentisa lelisu lekuvuselela.
(6) Uma sigungu sesifundza lesengamele singenelela kumasipala
ngekulandzela sigatjana (4) nobe (5), kumele setfule satiso
lesibhaliwe ngalokungenelela -
(a) kulilunga leKhabhinethi lelinemtfwalo wetindzaba tabohulumende
basekhaya; kanye
(b) nakusishayamtsetfo lesitsintsekako kanye nakuMkhandlu
waVelonkhe wetiFundza, kungakapheli emalanga langu-7
ngemuva kwekucala kwalokungenelela.
SEHLUKO 6: TIFUNDZA
91
(7) Uma sigungu sesifundza lesengamele singakwati nobe sehluleka
nobe singafinyeleli ngalokwenelisako ekuchubeni lamandla nobe
ekwenteni lemisebenti lephawulwe esigatjaneni (4) nobe (5),
sigungu savelonkhe lesengamele kumele singenelele ngekulandzela
sigatjana (4) nobe (5) esikhundleni sesigungu sesifundza
lesengamele lesitsintsekako.
(8) Umtsetfo wavelonkhe ungalawula kusetjentiswa kwalesigaba,
lokufaka ekhatsi netinhlelo letisungulwa ngulesigaba.
[Sigaba 139 sivalwe ngesigaba 4 seMtsetfo weLishumi nakunye wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo wanga-2003.]
140 Tincumo tesigungu lesengamele
(1) Sincumo saNdvunankhulu wesifundza kumele sibhalwe phasi uma
ngabe-
(a) sentiwe ngekulandzela umtsetfo; nobe
(b) sinemiphumela yetemtsetfo.
(2) Sincumo saNdvunankhulu kumele sibhalwe siphindze futsi
sisayinwe lilunga leMkhandlu loweNgamele uma ngabe leso
sincumo siphatselene nemsebenti loniketwe lelo lunga.
(3) Tatiso, imitsetfo kanye naleminye imitsetfomgomo lephatselene
nekushaywa kwemtsetfo kumele umphakatsi ukwati kuyitfola.
(4) Umtsetfo wesifundza ungachaza lizinga, ngendlela lekumele
lemitsetfomgomo lephawulwe esigatjaneni (3)-
(a) yetfulwe ngayo embi kwesishayamtsetfo sesifundza; futsi
(b) ivunywe sishayamtsetfo sesifundza.
141 Tishukumiso tekungetsembakali
(1) Uma ngabe sishayamtsetfo sesifundza, ngelinyenti lemalunga
aso, semukela sishukumiso sekungetsembakali kweMkhandlu
loweNgamele wesifundza lokungafaki ekhatsi Ndvunankhulu,
Ndvunankhulu kumele abumbe loMkhandlu loweNgamele kabusha.
(2) Uma ngabe sishayamtsetfo sesifundza, ngelinyenti lemalunga aso,
semukela sishukumiso sekungetsembakali kwaNdvunankhulu,
Ndvunakhulu kanye nalawa lamanye emalunga eMkhandlu
loweNgamele kumele bashiye etikhundleni.
SEHLUKO 6: TIFUNDZA
92
IMitsetfosisekelo yetiFundza
(142 – 145)
142 Kuvunywa kweMitsetfosisekelo yetiFundza
Sishayamtsetfo sesifundza singaphasisa umtsetfosisekelo wesifundza
nobe, lapho kufanelekile, singachibiyela umtsetfosisekelo waso uma
ngabe emalunga lalinani lelingalokubili kulokutsatfu avotela kwesekela
lowo Mtsetfosivivinyo.
143 Lokucuketfwe ngumtsetfosisekelo wetifundza
(1) Umtsetfosisekelo wesifundza, nobe sichibiyelo sawo, akumelanga
ungcubutane naloMtsetfosisekelo, kepha ungabeka –
(a) tikhungo letishaya umtsetfo nobe tekwengamela netinchubo
letehlukile kuleto letibekwe kuleSehluko; nobe
(b) tikhungo, kusebenta, ligunya nelizinga lenkhosi yekutalwa, lapho
kudzingeke khona.
(2) Tiphakamiso letikumtsetfosisekelo wesifundza nobe sichibiyelo
sawo ngekulandzela tindzima(a) nobe(b) tesigatjana (1) –
(a) kumele tihambisane netimiso letisesigabeni 1 kanye neSehluko
3; futsi
(b) tingeke tinikete sifundza emandla nemisebenti –
(i) lewela ngaphandle kwemandla esifundza ngekweShejuli 4
nobe 5; nobe
(ii) lewela ngaphandle kwalawo mandla nemisebenti leniketwe
sifundza nguletinye tigaba teMtsetfosisekelo.
144 Kucinisekiswa kwemitsetfosisekelo yetifundza
(1) Uma ngabe sishayamtsetfo sesifundza sesiphasise nobe
sesichibiyele umtsetfosisekelo, Somlomo wesishayamtsetfo
sesifundza kumele etfule lombhalo walomtsetfosisekelo nobe
sichibiyelo semtsetfosisekelo eNkantolo yeMtsetfosisekelo
utewucinisekiswa.
SEHLUKO 6: TIFUNDZA
93
SEHLUKO 6: TIFUNDZA
(2) Kute umbhalo wemtsetfosisekelo wesifundza nobe sichibiyelo sawo
lesingaba ngumtsetfo iNkantolo yeMtsetfosisekelo ingakacinisekisi
kutsi -
(a) lombhalo uphasiswe ngekulandzela sigaba 142; nekutsi
(b) wonkhe lombhalo uhambisana nesigaba 143.
145 Kusayinwa, kushicilelwa nekulondvolotwa
kwemitsetfosisekelo yetifundza
(1) Ndvunankhulu wesifundza kumele abusise aphindze asayine
umbhalo wemtsetfosisekelo wesifundza nobe sichibiyelo
salomtsetfosisekelo locinisekiswe yiNkantolo yeMtsetfosisekelo.
(2) Umbhalo lesewubusiswe waphindze wasayinwa nguNdvunankhulu
kumele ushicilelwe kuGazethi yaHulumende yavelonkhe kutsi uma
sewushicilelwe ucale kusebenta ngaleso sikhatsi nobe ngelusuku
lolulandzela kushicilelwa kwalombhalo lolubekwe ngekulandzela
lowo mtsetfosisekelo nobe lesichibiyelo sawo.
(3) Lombhalo wemtsetfosisekelo wesifundza losayiniwe nobe
sichibiyelo sawo ubufakazi lobuphelele betimiso tawo, futsi
ngemuva kwekushicilelwa kwawo kumele kutsi uniketwe iNkantolo
yeMtsetfosisekelo kutsi iwulondvolote.
Imitsetfo lengcubutanako (146 – 150)
146 Kungcubutana emkhatsini kwemtsetfo wavelonkhe
newesifundza
(1) Lesigaba sisebenta esimeni lapho khona kunekungcubutana
emkhatsini kwemtsetfo wavelonkhe kanye nemtsetfo wesifundza
longephasi kwaloluhlu lolukuShejuli 4.
(2) Umtsetfo wavelonkhe losebenta ngekufanana eveni lonkhe uba
ngetulu kwemtsetfo longcubutana nawo wesifundza uma ngabe
letimo letilandzelako tigcwaliseka:
(a) Umtsetfo wavelonkhe uphatselene neludzaba lolungeke
luphatseke kahle ngemtsetfo lobekwe tifundza ngekwehlukana
kwato;
94
(b) Umtsetfo wavelonkhe utsintsa ludzaba, lolumele lusetjentiswe
kahle, ludzinga kufanana eveni lonkhe, futsi lomtsetfo
wavelonkhe wenta kube khona lokufanana ngekubeka –
(i) tinchubo nemazinga;
(ii) luhlakamsebenti; nobe
(iii) tinchubomgomo tavelonkhe.
(c) Lomtsetfo wavelonkhe udzingekela -
(i) kugcinwa kwekuvikeleka kwavelonkhe;
(ii) kugcinwa kwelubumbano lwetemnotfo;
(iii) kuvikelwa kwekuhweba ngekuhlanganyela mayelana
nekusatjalaliswa kwemphahla lokuhwetjwa ngayo, temnotfo,
imisebenti nebasebenti;
(iv) kugcugcutela temnotfo ngephandle kweminyele yetifundza;
(v) kugcugcutela kulingana kanye nematfuba lalinganako
ekufinyelela kubohulumende; nobe
(vi) kuvikeleka kwemvelo.
(3) Umtsetfo wavelonkhe uba ngetulu kwemtsetfo wesifundza uma
ngabe umtsetfo wavelonkhe uhlose kuncandza sento sesifundza
lesingakalungi –
(a) lesingakhinyabeta umnotfo nobe kuphepha kwalesinye sifundza
nobe live lonkhana; nobe
(b) lesivimbela kusetjentiswa kwenchubomgomo yetemnotfo
yavelonkhe.
(4) Uma kunembango mayelana nekutsi ngabe umtsetfo wavelonkhe
uyadzingeka ngekwenjongo leyendlalwe esigatjaneni (2)(c), futsi
lowo mbango uletfwe ngembi kwenkantolo kutsi iwusombulule,
inkantolo kumele inake kwemukelwa nobe kucitfwa kwalowo mtsetfo
nguMkhandlu waVelonkhe wetiFundza.
(6) Umtsetfo loshaywe sifundza ngiwo lophakeme kunemtsetfo
wavelonkhe lapho khona sigatjana (2) nobe (3) singasebenti.
(7) Umtsetfo losukunyiswe ngekulandzela uMtsetfo wePhalamende
SEHLUKO 6: TIFUNDZA
95
SEHLUKO 6: TIFUNDZA
nobe uMtsetfo wesifundza ungasebenta kuphela uma lowo mtsetfo
wemukelwe nguMkhandlu waVelonkhe wetiFundza.
(8) Uma uMkhandlu waVelonkhe wetiFundza ungafiki esincumeni
emalangeni langu-30 ekuhlanganeni kwawo kwekucala ngemuva
kwekundluliselwa kwemtsetfo kuwo, lowo mtsetfo kumele kutsi
utsatfwe ngekutsi wemukelwe nguloMkhandlu.
(9) Uma uMkhandlu waVelonkhe wetiFundza ungawemukeli umtsetfo
lowendluliselwe kuwo ngekwesigatjana (6), kumele, kungakapheli
emalanga langu-30 utsatse lesincumo, wetfule tizatfu tekungemukeli
lomtsetfo esigungwini lesendlulisela lomtsetfo kuwo.
147 Lokunye kungcubutana
(1) Uma ngabe kukhona kungcubutana emkhatsini kwemtsetfo
wavelonkhe netimiso temtsetfosisekelo wesifundza mayelana –
(a) neludzaba lapho uMtsetfosisekelo uncuma nobe ufuna kutsi
kushaywe umtsetfo wavelonkhe, lomtsetfo wavelonkhe ngiwo
lotawusebenta ngetulu kwaleto timiso temtsetfosisekelo
wesifundza letitsintsekako;
(b) nekungenela kwavelonkhe ngekulandzela sigaba 44(2), umtsetfo
wavelonkhe usebenta ngetulu kwaleso simiso semtsetfosisekelo
wesifundza; nobe
(c) neludzaba lolumayelana netintfo letikuloluhlu lolukuShejuli
4, sigaba 146 sisebenta sengatsi lencenye yemtsetfosisekelo
wesifundza letsintsekako bekungumtsetfo wesifundza lophawulwe
kuleso sigaba.
(2) UMtsetfo wavelonkhe lophawulwe esigabeni 44(2) uba ngetulu
kwemtsetfo wesifundza etintfweni letishiwo kuloluhlu lolukuShejuli
(5).
148 Kungcubutana lokungasombululeki
Uma ngabe umbango mayelana nekungcubutana kungete
kwasonjululwa yinkantolo, umtsetfo wavelonkhe utawuba nemandla
ngetulu kwemtsetfo wesifundza nobe ngetulu kwemtsetfosisekelo
wesifundza.
96
149 Lizinga lemtsetfo longenamandla
Sincumo senkantolo kutsi umtsetfo unemandla ngetulu kwalomunye
asiwenti lona lomunye umtsetfo ungasasebenti, kepha lomtsetfo
lomunye awusebenti ngaleso sikhatsi kusenaloko kungcubutana.
150 Kuhunyushwa kwekungcubutana
Uma ngabe kucutjungulwa kungcubutana lokukhona emkhatsini
kwemtsetfo wavelonkhe nemtsetfo wesifundza nobe nemtsetfo
wavelonkhe kanye nemtsetfosisekelo wesifundza, tonkhe tinkantolo
kumele tikhetse kuhunyushwa lokufanele kwalowo mtsetfo nobe
umtsetfosisekelo lokuvikela lokungcubutana, ngetulu kwanobe ngukuphi
lokunye kuhunyushwa lokubanga kungcubutana.
SEHLUKO 6: TIFUNDZA
97
SEHLUKO 7: HULUMENDE WASEKHAYA
SEHLUKO 7
HULUMENDE WASEKHAYA
(tigaba 151 - 164)
151 Lizinga labomasipala
(1) Umkhakha wahulumende wasekhaya ubunjwe bomasipala, lekumele
basungulwe ngumtsetfo eveni lonkhe leRiphabhulikhi.
(2) Ligunya lekwengamela nekushaya umtsetfo lamasipala
lisemahlombe eMkhandlu waMasipala.
(3) Masipala unelilungelo lekubusa, ngekutisungulela yena, yonkhe
imisebenti yahulumende wasekhaya emiphakatsini yakhe, ngaphasi
kwembandzela wekulandzela umtsetfo wavelonkhe newesifundza,
njengobe kubekiwe kuMtsetfosisekelo.
(4) Bohulumende wavelonkhe newesifundza akumelanga batsikamete
nobe bavimbele likhono nobe lilungelo lamasipala lekusebentisa
emandla akhe nobe lekwenta imisebenti yakhe.
152 Tinhloso tahulumende wasekhaya
(1) Tinhloso tahulumende wasekhaya –
(a) kuniketa hulumende wentsandvo yelinyenti nalokwati kusebentela
imiphakatsi;
(b) kuniketa lusito emphakatsini ngendlela lenekusimama;
(c) kunconota kutfutfuka kwetenhlalakahle netemnotfo;
(d) kutfutfukisa indzawo lephephile nalenemphilo;
(e) kugcugcutela kumbandzakanywa kwemphakatsi netinhlangano
temiphakatsi etindzabeni tahulumende wasekhaya.
(2) Masipala kumele atame ngemandla akhe etimali nangekukhona
kwakhe kuphatsa, kuphumelelisa lemigomo lebekwe esigatjaneni
(1).
98
153 Imisebenti yekutfutfukisa yabomasipala
Masipala kumele –
(a) ahlele aphindze alawule kuphatfwa kwawo, kuhlelwa kwetimali
lekabelwe tona, kanye netinchubo tekuhlela kuniketa
tidzingonchanti lizinga leliphakeme, futsi atfutfukise temphilo
nentfutfuko yetemnotfo wemphakatsi; futsi
(b) afake sandla etinhlelweni tekutfutfukisa kuvelonkhe
nasesifundzeni.
154 BoMasipala kuhulumende welubambiswano
(1) Bohulumende wavelonkhe nebetifundza, ngekushaya imitsetfo
naletinye tinyatselo, kumele basite futsi balekelele bomasipala
kucinisa likhono labo lekuphatsa imisebenti yabo, kusebentisa
emandla abo nekwenta imisebenti yabo.
(2) Umtsetfosivivinyo wavelonkhe nobe wesifundza lotsintsa lizinga,
tikhungo, emandla nobe imisebenti yahulumende wasekhaya kumele
ushicilelwe kuze umphakatsi uphefumule ngawo ungakangeniswa
ePhalamende nobe kusishayamtsetfo sesifundza ngendlela levumela
hulumende wasekhaya lohlelekile, bomasipala nalabanye bantfu
labatsintsekako litfuba lekwenta tiphakamiso ngalomtsetfosivivinyo.
155 Kubunjwa kwabomasipala
(1) Kukhona letigaba letilandzelako taboMasipala:
(a) Sigaba A: Masipala lonemandla laphelele amasipala kanye
neligunya lekushaya umtsetfo endzaweni yakhe.
(b) Sigaba B: Masipala lohlanganyela nesigaba C samasipala
lapho indzawo yakhe iphelela khona emandla amasipala kanye
neligunya lekushaya umtsetfo endzaweni yakhe.
(c) Sigaba C: Masipala lonemandla amasipala kanye newekushaya
umtsetfo endzaweni lefaka ekhatsi tindzawo letingetulu kwayinye
tamasipala.
(2) Umtsetfo wavelonkhe kumele uchaze letinhlobo letehlukene
tamasipala letingasungulwa kusinye ngasinye sigaba.
SEHLUKO 7: HULUMENDE WASEKHAYA
99
SEHLUKO 7: HULUMENDE WASEKHAYA
(3) Umtsetfo wavelonkhe kumele –
(a) usungule indlela yekuncuma kutsi indzawo ifanele nini kuba
namasipala munye wesigaba A nobe kunini lapho indzawo
ifanele kuba nabomasipala besigaba B nesigaba C;
(b) usungule indlela netinchubo tekuncuma ngeminyele yamasipala
sigungu lesitimele; futsi
(c) ngekulandzela sigaba 229, wente tiphakamiso tekwabela
bomasipala emandla ngalokufanele kanye nemisebenti uma
ngabe indzawo inabomasipala besigaba B nesigaba C. Kwabiwa
kwemandla nemisebenti emkhatsini wamasipala wesigaba B
namasipala wesigaba C kungehluka ekwabiweni kwemandla
nemisebenti walomunye masipala wesigaba B kanye nalowo
masipala wesigaba C
(4) Umtsetfo lophawulwe esigatjaneni (3) kumele unake sidzingo
sekuniketa lusito lwamasipala ngalokulinganako nangendlela
lenekusimama.
(5) Sishayamtsetfo sesifundza kumele sincume ngetinhlobo letehlukene
tabomasipala lekumele tisungulwe esifundzeni.
(6) Hulumende ngamunye wesifundza kumele asungule bomasipala
esifundzeni sakhe ngendlela levumelana nemtsetfo loshaywe
ngekulandzela tigatjana (2) na-(3) ngekwemtsetfo nobe ngaletinye
tinyatselo, kumele
(a) ente kube khona kwengamela nekuncedza hulumende wasekhaya
esifundzeni; futsi
(b) atfutfukise intfutfuko yemandla ahulumende wasekhaya kwenta
bomasipala kutsi bakhone kwenta imisebenti yabo nekutsi
bakwati kwengamela lokucondzene nabo.
(6A) Uma letimfuneko letihlongotwe esigatjaneni (3)(b) tingeke
taphumelela ngaphandle kwekutsi umnyele wamasipala agabancele
emnyeleni wesifundza -
(a) lowo mnyele wamasipala ungancunywa ekugabanceni kwemnyele
wamasipala, kepha kuphela -
(i) ngekuvumelana nesifundza lesitsintsekako; futsi
(ii) ngemuva kwekutsi letigungu tekwengamela tetifundza tibe
100
tigunyatwe ngumtsetfo wavelonkhe kutsi usungule masipala
ngekhatsi kwalendzawo yamasipala; futsi
(b) umtsetfo wavelonkhe -
(i) ngaphasi kwembandzela wesigatjana (5), unganiketela
ngekusungulwa kuleyo ndzawo yamasipala kweluhlobo
lwamasipala lokuvunyelenwe ngalo emkhatsini
kwaletifundza letitsintsekako;
(ii) unganiketela ngeluhlakamsebenti lwekusetjentiswa
kweligunya lekwengamela lesifundza kuleyo ndzawo
yamasipala kanye namacondzana nalowo masipala; futsi
(iii) unganiketela ngekucutjungulwa kabusha kweminyele
yabomasipala uma sinye setifundza letitsintsekako
sihocisa kwesekela kwaso umnyele lomiswe ngekulandzela
indzima(a).
[Sigatjana (6A) singeniswe ngesigaba 1 seMtsetfo 87 wanga-1998.]
(7) Hulumende wavelonkhe ngephasi kwetimiso letisesigatjaneni 44,
kanye nabohulumende betifundza unemandla ekushaya neligunya
lekuphatsa, kwelusa, kusebenta ngalokufanele kwabomasipala
kwemisebenti yabo mayelana neluhlu lwetintfo letihlelwe kuShejuli
4 na-5, ngekucondzisa kusetjentiswa kwemandla abomasipala
ekuphatsa lashiwo esigabeni 156 (1).
156 Emandla nemisebenti yabomasipala
(1) Masipala uneligunya lekwengamela futsi unelilungelo lekuphatsa –
(a) tindzaba tahulumende wasekhaya letihleliswe eNcenyeni B
yeShejuli 4 neNcenye B yeShejuli 5; kanye
(b) nanobe nguluphi ludzaba loluniketwe masipala ngumtsetfo
wavelonkhe nobe ngumtsetfo wesifundza.
(2) Masipala angabeka aphindze aphatse imitsetfo-sigodzi kuze
kusebenteke ngendlela lekahle kwetindzaba lanelilungelo
lekutiphatsa.
(3) Ngaphasi kwembandzela wesigaba 151 (4), umtsetfo-sigodzi
wamasipala longcubutana nemtsetfo wavelonkhe nobe wesifundza
SEHLUKO 7: HULUMENDE WASEKHAYA
101
SEHLUKO 7: HULUMENDE WASEKHAYA
awusebenti. Uma ngabe kunekungcubutana kwemtsetfo-sigodzi
wamasipala nemtsetfo wavelonkhe wesifundza longasebenti ngenca
yalokungcubutana lokushiwo esigabeni 149, lomtsetfo-sigodzi
wamasipala kumele utsatfwe ngekutsi uyasebenta kuleso sikhatsi
lowo mtsetfo ungasebenti.
(4) Hulumende wavelonkhe nabohulumende betifundza kumele babele
masipala, ngesivumelwano, nanganobe nguyiphi imibandzela,
kuphatfwa kweludzaba lolubekwe eNcenyeni A seShejuli 4 nobe
iNcenye A seShejuli 5 lesiphatselene nahulumende wasekhaya uma
ngabe -
(a) loludzaba lungaphatseka ngendlela lengiyo ekhaya; nobe
(b) masipala unawo emandla ekuluphatsa.
(5) Masipala unelilungelo lekusebentisa emandla laphatselene
neludzaba lolusondzelene naloludzingekako, ekwenteni imisebenti
yakhe.
157 Kubunjwa nekukhetfwa kwemikhandlu yabomasipala
(1), umkhandlu wamasipala
ubunjwe –
(a) ngemalunga lakakhetfwe ngekulandzela tigatjana (2) na-(3); nobe
(b) uma ngabe kubekwe ngumtsetfo wavelonkhe -
(i) emalunga lakhetfwe nguleminye iMikhandlu yaboMasipala
kutsi atewumela leyo Mikhandlu leminye; nobe
(ii) omabili emalunga lakhetfwe ngekulandzela indzima(a)
nemalunga lakhetfwe ngekulandzela indzinyana(i)
yalendzima.
[Sigatjana (1) sivalwe ngesigaba 1(a) seMtsetfo weSiphihlongo wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo wanga-2002.]
(2) Kukhetfwa kwemalunga eMkhandlu waMasipala njengobe kushiwo
esigatjaneni (1)(a) kumele kulandzele umtsetfo wavelonkhe,
lekumele ubeke indlela –
(a) yekumelwa ngalokunekulingana lokumiswe encenyeni
yalomasipala yeluhlu lwebavoti lwavelonkhe futsi lebeka
ngekukhetfwa kwemalunga kuloluhlu lwemagama lowakhiwe
ngekulandzela kukhetsa kwelicembu, nobe
102
(b) yekumelwa ngalokunekulingana njengobe kuchaziwe esigatjaneni(a)
kuhlangene nenchubo yekumelwa ngemawadi lokumiswe encenyeni
yalomasipala yeluhlu lwebavoti lwavelonkhe.
(3) Indlela yelukhetfo ngekulandzela sigatjana (2) kumele iholele,
jikelele, kumiphumela yekumelwa ngelinani lekuvotelwa kwelicembu
letembusave.
[Sigatjana (3) sivalwe ngesigaba 1(b) seMtsetfo weSiphohlongo wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo wanga-2002.]
(4)
(a) Uma ngabe lendlela yelukhetfo ifaka kumelwa kwemawadi,
kubekwa kwemawadi kumele kwentiwe sigungu lesitimele
lesibekwe ngekulandzela, futsi lesisebenta ngekulandzela,
tincumo netimiso letibekwe ngumtsetfo wavelonkhe.
(b) Uma umnyele wamasipala uye wabekwa ngekulandzela
sigaba 155 (6A), liwadi lelibekwe ngekhatsi kwalowo mnyele
wamasipala akumelanga ligabancele emnyeleni wesifundza
lesitsintsekako.
[Sigatjana (4) sivalwe ngesigaba 2 seMtsetfo weSitsatfu 8 wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo wanga-1998.]
[Umugca (b) ucitfwe ngesigaba 3 seMtsetfo weLishumi nakubili  wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo wanga 2005]
(5) Umuntfu angavota endzaweni yamasipala kuphela uma ngabe lowo
muntfu ubhaliswe encenyeni yalomasipala eluhlwini lwebavoti
lwavelonkhe.
(6) Umtsetfo wavelonkhe lophawulwe esigatjaneni (1)(b) kumele
usungule indlela levumela emacembu netimfuno letibonakalako
kuloMkhandlu waMasipala kwenta kubekwa etikhundleni, kube
ngulokulingana kahle kuloMkhandlu waMasipala lapho lokubekwa
etikhundleni kwentelwe khona.
158 Bulunga beMikhandlu yaboMasipala
(1) Sonkhe sakhamuti lesinelilungelo lekuvotela uMkhandlu waMasipala
sinelilungelo lekumela bulunga beMkhandlu, ngaphandle –
(a) kwanobe ngubani locashwe, nobe losebenta, kumasipala futsi
ahola kulokucashwa nobe kusebenta, futsi angakacolelwa
kulokungavumeleki ngekwemtsetfo wavelonkhe;
(b) kwanobe locashiwe, nobe losebentela uMbuso kulelinye
lizinga, futsi lekaholelwako kulokucashwa nobe lowo msebenti,
SEHLUKO 7: HULUMENDE WASEKHAYA
103
SEHLUKO 7: HULUMENDE WASEKHAYA
longakavumeleki kuba lilunga laloMkhandlu ngemtsetfo
wavelonkhe;
(c) kwanobe ngubani longakavumeleki kuvotela siGungu saVelonkhe
nobe longakavumeleki ngekwesigaba 47 (1)(c),(d) nobe(e)
kuba lilunga leSiGungu saVelonkhe;
(d) kwelilunga lesiGungu saVelonkhe, sitfunywa seMkhandlu
waVelonkhe wetiFundza, nobe lilunga lesishayamtsetfo
sesifundza, kepha lokungavumeleki akusebenti elungeni
leMkhandlu waMasipala lelimele hulumende wasekhaya
eMkhandlwini waVelonkhe; nobe
(e) kwelilunga lalomunye uMkhandlu waMasipala; kepha
longakavumeleki akusebenti elungeni leMkhandlu waMasipala
lelimele lowo Mkhandlu kulomunye uMkhandlu waMasipala
esigabeni lesehlukile.
(2) Umuntfu longavumeleki kuba lilunga leMkhandlu waMasipala
ngekwesigatjana (1)(a),(b),(d) nobe(e) angaba lilunga laloMkhandlu
kuphela nje ngephasi kweminyele nemibandzela lebekwe ngumtsetfo
wavelonkhe.
(3) Tikhala temisebenti Emkhandlwini waMasipala kufanele tigcwatjiswe ngekwekushaywa kwemtsetfo kwavelonkhe.
[Sigatjana (3) sengetwe ngesigaba 4 seMtsetfo welishumi nesihlanu wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo wanga 2008 nangeMtsetfo welishumi nesitfupha wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo wanga 2009.
159 Sikhatsi sekusebenta kweMikhandlu yaboMasipala
(1) Sikhatsi sekusebenta kweMkhandlu waMasipala angeke sendlule
iminyaka lesihlanu, njengekuncuma kwemtsetfo wavelonkhe.
(2) Uma uMkhandlu waMasipala uhlakatwa ngekulandzela umtsetfo
wavelonkhe, nobe uma sikhatsi sawo siphela, lukhetfo kumele
lubanjwe kungakapheli emalanga langu-90 ngemuva kwelilanga
lowo Mkhandlu uhlakatwe ngalo ngobe sikhatsi sawo siphelile.
(3) UMkhandlu waMasipala, ngaphandle kweMkhandlu loye wahlakatwa
kulandzela kungenenela ngekulandzela sigaba 139, uyachubeka
nekuba neligunya lekusebenta kusukela ngalesikhatsi uhlakatwe
ngaso nobe sikhatsi sawo siphelile, kudzimate kumenyetelwe
uMkhandlu lomusha lokhetsiwe.
[Sigaba 159 sivalwe ngesigaba 1 seMtsetfo weSibili wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo  wanga-1998.]
104
160 Tichubo tangekhatsi
(1) Umkhandlu waMasipala –
(a) wenta tincumo mayelana nekusetjentiswa kwawo onkhe emandla
kanye nayo yonkhe imisebenti yamasipala;
(b) kumele ukhetse sihlalo wawo;
(c) ungakhetsa likomiti lekwengamela kanye nalamanye emakomiti;
futsi
(d) ungacasha bantfu labadzingekile kutsi utewenta imisebenti yawo
ngelizinga lelifanele.
(2) Lemisebenti lelandzelako uMkhandlu waMasipala ungete wayaba:
(a) kuphasisa imitsetfo-sigodzi;
(b) kwemukela umcombelelotimali;
(c) kubeka tintsela naleminye imitselo, imitsedlwana netimali
letibhadalwako; kanye
(d) kukhulisa imalimboleko.
(3)
(a) linyenti lemalunga eMkhandlu waMasipala kumele libe khona
ngembi kwekutsi kuvotelwe nobe ngabe nguluphi ludzaba.
(b) Yonkhe imibuto lephatselene neludzaba lolushiwo esigatjaneni
(2) incunywa ngesincumo lesitsetfwe nguMkhandlu waMasipala
lesesekelwe livoti lelinyenti lemalunga awo.
(c) Yonkhe leminye imibuto lesembi kweMkhandlu waMasipala
incunywa linyenti lemavoti lafakiwe.
(4) Kute imitsetfomgomo lengaphasiswa nguMkhandlu waMasipala
ngaphandle uma ngabe –
(a) onkhe emalunga aloMkhandlu aniketwe satiso ngesikhatsi
lesenele; futsi
(b) umtsetfo-sigodzi lophakanyisiwe ushicelelwe kuze sive sikwati
kwetfula tincumo ngawo.
SEHLUKO 7: HULUMENDE WASEKHAYA
105
SEHLUKO 7: HULUMENDE WASEKHAYA
(5) Umtsetfo wavelonkhe ungancoma indlela yokuncuma –
(a) bukhulu beMkhandlu waMasipala;
(b) kutsi uMkhandlu waMasipala ungalikhetsa yini likomiti
lekwengamela nobe naliphi likomiti; nobe
(c) bukhulu belikomiti lekwengamela nobe naliphi likomiti
leMkhandlu waMasipala.
(6) Umkhandlu waMasipala ungenta imitsetfomgomo lechaza imitsetfo
netibopho –
(a) tetinchubo tangekhatsi;
(b) temisebenti yawo netinchubo; futsi
(c) tekusungulwa, kubunjwa, tinchubo, emandla, imisebenti
netinchubo temakomiti tawo.
(7) Umkhandlu waMasipala kumele uchube imisebenti yawo ngendlela
lengenamfihlo, futsi ungavala kutsi bantfu bangakungeneli
kuhlangana kwawo nobe kwemakomiti awo, kuphela uma ngabe
kufanelekile kwenta njalo uma kubukwa lenhlobo yemsebenti
lowentiwako.
(8) Emalunga eMkhandlu weMasipala kumele akwati kufaka sandla
enchubeni yawo naleyo yemakomiti awo ngendlela –
(a) levumela emacembu nemibono yawo kutsi ibonakale
kuloMkhandlu futsi imelelwe ngendlela lefanele;
(b) lehambelana nentsandvo yelinyenti; futsi
(c) lengacondziswa ngumtsetfo wavelonkhe.
161 Emalungelomvume
Umtsetfo wesifundza ngekulandzela imibandzela yemtsetfo
wavelonkhe ungabeka emalungelomvume nekukhuseleka
kweMikhandlu yaboMasipala nemalunga ayo.
162 Kushicilelwa kwemitsetfo-sigodzi yamasipala
(1) Umtsetfo-sigodzi wamasipala ungasebenta kuphela ngemuva
kwekushicilelwa kwawo kugazethi yembuso yesifundza
lesitsintsekako.
106
(2) Igazethi yahulumende wesifundza kumele ishicilele imitsetfomgomo
yamasipala uma iceliwe ngulomasipala.
(3) Imitsetfo-sigodzi yamasipala kumele itfolakale esiveni.
163 Hulumende wasekhaya lohlelekile
UMtsetfo wePhalamende lobekwe ngekwenchubo lebekwe esigabeni 76
kumele –
(a) ubuke ngekuhlonishwa kwemitimba yabohulumende bavelonkhe
nebetifundza lemele labomasipala; futsi
(b) uncume ngetinchubo lokutawutsi ngato hulumende wasekhaya
akwati –
(i) kutsintsana nahulumende wavelonkhe nobe wesifundza;
(ii) akhetse titfunywa letitawufaka sandla eMkhandlwini
waVelonkhe wetiFundza; kanye
(iii) kufaka sandla eluhlelweni lolwendlalwe emtsetfweni
wavelonkhe lohlongotwe esigabeni 221 (1)(c).
[Indzima(b) ivalwe ngesigaba 4 seMtsetfo weSikhombisa  wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo wanga-2001.]
164 Letinye tindzaba
Tonkhe tindzaba letiphatselene nahulumende wasekhaya
letingakatsintfwa kuMtsetfosisekelo tingachazwa ngumtsetfo wavelonkhe
nobe umtsetfo wesifundza ngephasi kwetimiso temtsetfo wavelonkhe.
SEHLUKO 7: HULUMENDE WASEKHAYA
107
SEHLUKO 8
TINKANTOLO NEKUPHATFWA KWEBULUNGISWA
(tigaba 165 - 180)
165 Emandla etebulungiswa
(1) Emandla etemtsetfo eRiphabhulikhi asemahlombe etinkantolo.
(2) Tinkantolo titimele kepha tingaphasi kweMtsetfosisekelo
kanye nemtsetfo kuphela, lekufanele tiwusebentise ngaphandle
kwekukhetsa luhlangotsi nangaphandle kwekwesaba, kwekuvuna
labanye nobe kukhinyabeta.
(3) Kute umuntfu nobe sikhungo sembuso lokumele sitsikamete
kusebenta kwetinkantolo.
(4) Tikhungo tembuso, ngetinyatselo temtsetfo naletinye tinyatselo,
kumele telekelele futsi tivikele tinkantolo kuze kucinisekiswe
kutimela, kusebenta ngaphandle kwekukhetsa luhlangotsi, sitfunti,
kufinyeleleka kanye nekusebenta ngemphumelelo kwetinkantolo.
(5) Umyalo nobe sincumo lesikhishwe yinkantolo sibopha
wonkhewonkhe kanye netikhungo tembuso lesisebenta kuto.
166 Luhlelo lwetemtsetfo
Tinkantolo -
(a) yiNkantolo yeMtsetfosisekelo;
(b) yiNkantolo lePhakeme kunato tonkhe yekweNdlulisela emacala;
(c) tiNkantolo letiPhakeme, lokufaka ekhatsi nobe ngutiphi tinkantolo
tekwendlulisela emacala letisungulwe ngekulandzela uMtsetfo
wePhalamende, kutewulalela emacala latfunyelwe tiNkantolo
letiPhakeme;
(d) tiNkantolo taboMantji; kanye
(e) nanobe ngutiphi letinye tinkantolo letisungulwe nobe
letihlonishwa nguMtsetfo wePhalamende, lokufaka ekhatsi
tinkantolo telizinga lelifana neletiNkantolo letiPhakeme nobe
tiNkantolo taboMantji.
SEHLUKO 8: TINKANTOLO NEKUPHATFWA KWEBULUNGISWA
108
167 INkantolo yeMtsetfosisekelo
(1) INkantolo yeMtsetfosisekelo ibunjwe ngaSomajaji, liSekela
laSomajaji kanye nalamanye emajaji layimfica.
[Sigatjana (1) sivalwe ngesigaba 11 seMtsetfo weSitfupha wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo wanga-2001.]
(2) Ludzaba lolusembi kweNkantolo yeMtsetfosisekelo kumele lulalelwe
lokungenani ngemajaji lasiphohlongo.
(3) INkantolo yeMtsetfosisekelo –
(a) yinkantolo lephakeme kunato tonkhe tinkantolo etindzabeni
temtsetfosisekelo;
(b) ingancuma kuphela tindzaba temtsetfosisekelo netintfo
letiphatselene netincumo ngemtsetfosisekelo; futsi
(c) ngiyo letsatsa sincumo sekugcina mayelana nekutsi ngabe
ludzaba luyindzaba yemtsetfosisekelo nobe luyintfo lephatselene
nesincumo ngemtsetfosisekelo.
(4) YiNkantolo yeMtsetfosisekelo kuphela –
(a) lengancuma tindzaba lekuphikiswana ngato emkhatsini
kwetitfunywa tembuso ezingeni lavelonkhe nobe lesifundza
mayelana nelizinga ngekwemtsetfosisekelo, emandla kanye
nemisebenti yanobe ngumuphi umnyango wembuso;
(b) ingancuma ngebumtsetfosisekelo weMtsetfosivivinyo nobe
wephalamende nobe wesifundza, kepha loku ingakwenta esimeni
lesicatjangwe esigabeni 79 nobe 121;
(c) ingancuma ngeticelo letihlongotwe esigabeni 80 nobe 122;
(d) ingancuma ngebumtsetfosisekelo besichibiyelo
seMtsetfosisekelo;
(e) ingancuma kutsi iPhalamende nobe uMengameli wehlulekile
kwenta umsebenti ngekwesibopho semtsetfosisekelo, nobe
(f) ingacinisekisa umtsetfosisekelo wesifundza ngekulandzela
sigaba 144.
(5) INkantolo yeMtsetfosisekelo ngiyo letsatsa sincumo sekugcina kutsi
uMtsetfo wePhalamende, uMtsetfo wesifundza sento seMengameli
siyahambelana yini neMtsetfosisekelo, futsi kumele icinisekise
SEHLUKO 8: TINKANTOLO NEKUPHATFWA KWEBULUNGISWA
109
SEHLUKO 8: TINKANTOLO NEKUPHATFWA KWEBULUNGISWA
nobe ngumuphi umyalo wekumisa lotsetfwe yiNkantolo lePhakeme
kunato tonkhe yekweNdlulisela emacala, yiNkantolo lePhakeme nobe
yinkantolo lenelizinga lelifanana naleti tinkantolo ngembi kwekutsi
lowo myalo ube nemandla.
(6) UMtsetfo wavelonkhe nobe imitsetfomgomo yeNkantolo
yeMtsetfosisekelo kumele ivumele umuntfu uma ngabe kunesidzingo
sebulungiswa futsi nangemvumo yeNkantolo yeMtsetfosisekelo -
(a) kuletsa ludzaba ngco eNkantolo yeMtsetfosisekelo; nobe
(b) kwendlulisela-ngco sikhalo eNkantolo yeMtsetfosisekelo
lesisuka kulenye inkantolo.
(7) Ludzaba loluphatselene nemtsetfosisekelo lufaka nobe yini
lephatselene nekuhunyushwa, kuvikela nekucinisekisa kusebenta
kweMtsetfosisekelo.
168 INkantolo lePhakeme kunato tonkhe yekweNdlulisela
emacala
(1) INkantolo lePhakeme kunato tonkhe yekweNdlulisela emacala
ibunjwe ngeMengameli, liSekela leMengameli kanye nelinani
lemajaji lekwendluliselwa kuwo emacala lelincunywe nguMtsetfo
wePhalamende.
[Sigatjana (1) sivalwe ngesigaba 12 seMtsetfo weSitfupha wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo wanga-2001.]
(2) Ludzaba lolusembi kweNkantolo lePhakeme kunato tonkhe
yekweNdlulisela emacala kumele luncunywe linani lemajaji lelibekwe
nguMtsetfo wePhalamende.
[Sigatjana (2) sivalwe ngesigaba 12 seMtsetfo weSitfupha wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo wanga-2001.]
(3) INkantolo lePhakeme kunato tonkhe yekweNdlulisela emacala
ingancuma emacala lakendluliselwa kuyo kuto tonkhe tintfo.
Iyinkantolo lephakeme kunato tonkhe yekwendlulisela emacala
ngaphandle kwemacala emtsetfosisekelo futsi ingancuma kuphela –
(a) ticelo letendlulisiwe;
(b) tindzaba letiphatselene nekwendluliswa kwemacala; kanye
(c) nanobe nguluphi ludzaba lolungaletfwa kuyo esimeni lesichazwe
nguMtsetfo wePhalamende.
110
169 TiNkantolo letiPhakeme
(1) INkantolo lePhakeme ingancuma –
(a) tonkhe tindzaba temtsetfosisekelo, ngaphandle kwaleto -
(i) letingancunywa yiNkantolo yeMtsetfosisekelo kuphela;
nobe
(ii) letiniketwe nguMtsetfo wePhalamende kulenye inkantolo
lizinga layo lelifanana neleNkantolo lePhakeme; kanye
(iii) nanobe nguluphi ludzaba lolunganiketwa lenye inkantolo
nguMtsetfo wePhalamende.
170 TiNkantolo taboMantji naletinye tinkantolo
Tinkantolo taboMantji nato tonkhe letinye tinkantolo tingancuma
tindzaba letibekwe nguMtsetfo wePhalamende wavelonkhe kepha
inkantolo yelizinga lelingephasi kweNkantolo lePhakeme ingeke ikwati
kubuka nobe incume ngekuhambisana nemtsetfosisekelo kwanobe
ngumuphi umtsetfo nobe sento seMengameli.
171 Tinchubo tetiNkantolo
Tonkhe tinkantolo tisebenta ngekulandzela umtsetfo wavelonkhe,
futsi imitsetfomgomo netibopho tato kumele tibekwe ngekwemtsetfo
wavelonkhe.
172 Emandla etinkantolo etindzabeni temtsetfosisekelo
(1) Uma ngabe sincumo mayelana nekuhambisana nemtsetfosisekelo
kwendzaba lewela ngephasi kwemandla ayo, inkantolo –
(a) kumele ibeke kutsi nobe muphi umtsetfo nobe sento
lesingahambisani neMtsetfosisekelo kasinamandla kuze kufike
ezingeni lekungcubutana kwaso neMtsetfosisekelo; futsi
(b) ingenta nobe muphi umyalo lolungile, nalofanelekile, lokufaka
ekhatsi -
(i) umyalo lokunciphisa kusebenta ngekubuyela emuva
kwalokubekwa kwekungasebenti; kanye
(ii) nemyalo lomisa lokubekwa kwekungasebenti sikhatsi
SEHLUKO 8: TINKANTOLO NEKUPHATFWA KWEBULUNGISWA
111
nobe lesingakanani iphindze ibeke nemibandzela,
kuniketa siphatsimandla lesineligunya kutsi silungise leso
siphosiso.
(2)
(a) INkantolo lePhakeme kunato tonkhe yekweNdlulisela
emacala, iNkantolo lePhakeme nobe inkantolo yelizinga
lelifanako ingenta sincumo ngebumtsetfosisekelo beMtsetfo
wePhalamende, uMtsetfo wesifundza, nanobe ngukuphi
kutiphatsa kweMengameli, kepha sincumo ngekungahambisani
neMtsetfosisekelo asisebenti ngephandle kwekucinisekisa
yiNkantolo yeMtsetfosisekelo.
(b) inkantolo leyenta sincumo sekungasebenti
ngekwemtsetfosisekelo inganiketa sivimbelo sesikhashana,
nobe lolunye lusito lwesikhashana kumuntfu, nobe ingake imise
lelicala kuze kuphume sincumo seNkantolo yeMtsetfosisekelo
ngekusebenta kweMtsetfo nobe sento.
(c) Umtsetfo wavelonkhe kumele ubeke indlela yekwendluliselwa
kwesincumo sekungahambisani nemtsetfosisekelo.
(d) nobe ngumuphi umuntfu nobe sikhungo sembuso
lesinenshisekelo angendlulisela licala, nobe afake sicelo,
lesicondze-ngco eNkantolo yeMtsetfosisekelo kuze inkantolo
icinisekise nobe igucule sincumo senkantolo sekungahambisani
nemtsetfosisekelo ngekulandzela lesigatjana.
173 Emandla endalo
Inkantolo yeMtsetfosisekelo, iNkantolo lePhakeme kunato tonkhe
yekweNdlulisela emacala kanye netiNkantolo letiPhakeme tinemandla
endalo ekuvikela nekucondzisa inchubo letisebenta ngayo, kanye
nekutfutfukisa umtsetfo lowetayelekile, tinake kuphela tinhloso
tebulungiswa.
174 Kukhetfwa kwetiphatsimandla tetemtsetfo
(1) Nobe muphi umuntfu lomsikati nobe lomdvuna lofundzele
lomsebenti ngalokwenele lofanelekile futsi nalokulungele kuba
sesikhundleni, angakhetfwa njengesiphatsimandla setemtsetfo. Nobe
SEHLUKO 8: TINKANTOLO NEKUPHATFWA KWEBULUNGISWA
112
muphi umuntfu longakhetselwa kuba seNkantolo yeMtsetfosisekelo
kumele aphindze abe sakhamuti saseNingizimu Afrika.
(2) Uma kukhetfwa tiphatsimandla tetemtsetfo, kufanele kubukwe
sidzingo sekukhombisa ngalokwenabile kwakheka kwemphakatsi
waseNingizimu Afrika ngekwebunhlanga kanye nebulili.
(3) UMengameli njengenhloko yesigungu savelonkhe lesengamele,
ngemuva kwekubonisana neliKhomishani leMisebenti yeTemtsetfo
nebaholi bemacembu lekamelwe esiGungwini saVelonkhe, ukhetsa
Somajaji kanye neliSekela laSomajaji, futsi ngemuva kwekubonisana
naleliKhomishani leMisebenti yeTemtsetfo, ukhetsa uMengameli
kanye neliSekela leMengameli weNkantolo lePhakeme kunato tonkhe
yekweNdlulisela emacala.
[Sigatjana (3) sivalwe ngesigaba 13 seMtsetfo weSitfupha wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo wanga-2001.]
(4) Lawa lamanye emajaji eNkantolo yeMtsetfosisekelo akhetfwa
nguMengameli njengenhloko yesigungu savelonkhe lesengamele
ngemuva kwekubonisana naSomajaji nebaholi bemacembu
lekamelwe esiGungwini saVelonkhe ngekulandzela lenchubo:
(a) LiKhomishani leMisebenti yeTemtsetfo kufanele lilungise
luhlu lwemagama ebantfu labaphakanyiswa lolunemagama
lamatsatfu ngetulu kwaleso sibalo sebantfu labafanele babekwe
etikhundleni, bese liluyisa kuMengameli.
(b) UMengameli angabeka bantfu labakuloluhlu lwemagama, futsi
kumele achazele leliKhomishani leMisebenti yeTemtsetfo,
anikete netizatfu, uma labanye balabantfu labaphakanyisiwe
bangemukeleki uma kusadzinga kutsi kubekwe labanye.
(c) LiKhomishani leMisebenti yeTemtsetfo kumele lengete kuloluhlu
ngalamanye emagama laphakanyisiwe kantsi futsi uMengameli
kumele abeke labo bebasele abatsatse kuloluhlu lolwengetiwe.
[Sigatjana (4) sivalwe ngesigaba 13 seMtsetfo weSitfupha wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo wanga-2001.]
(5) Ngato tonkhe tikhatsi, kumele lokungenani emalunga lamane
eNkantolo yeMtsetfosisekelo kube bantfu lebebangemajaji
ngesikhatsi bakhetselwa kuba seNkantolo yeMtsetfosisekelo.
(6) UMengameli kumele abeke amajaji ato tonkhe letinye tinkantolo
ngekwelulekwa liKhomishani leMisebenti yeTemtsetfo.
SEHLUKO 8: TINKANTOLO NEKUPHATFWA KWEBULUNGISWA
113
SEHLUKO 8: TINKANTOLO NEKUPHATFWA KWEBULUNGISWA
(7) Letinye tiphatsimandla tetemtsetfo kumele tibekwe ngekulandzela
uMtsetfo wePhalamende lokumele ucinisekise kutsi kubekwa,
kukhushulwa, kuntjintjelwa kulenye indzawo nobe kucoshwa
nobe tinyatselo tekucondziswa kwaletikhulu kwenteka ngaphandle
kwekuvuna nobe kukhetsa.
(8) Tingakacali kusebenta letiphatsimandla tetemtsetfo kumele
tifunge nobe tivume ngekutibopha, ngekulandzela iShejuli 2, kutsi
titawuphakamisa tiphindze tivikele uMtsetfosisekelo.
175 EmaBambela emaJaji
(1) UMengameli angabeka esikhundleni umuntfu lomsikati nobe
lomdvuna eNkantolo yeMtsetfosisekelo kutsi abambe sikhundla
sebujaji uma ngabe kunesikhala nobe uma ngabe lijaji lingekho.
Lokubekwa esikhundleni kumele kwentiwe ngesiphakamiso
selilunga leKhabhinethi leliphetse kuphatfwa kwetebuLungiswa,
ngekutsintsana naSomajaji.
[Sigatjana (1) sivalwe ngesigaba 14 seMtsetfo weSitfupha wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo wanga-2001.]
(2) Lilunga leKhabhinethi leliphetse kuphatfwa kwetebulungiswa kumele
libeke emajaji latawubamba tikhundla tebujaji kuletinye tinkantolo
ngemuva kwekubonisana nelijaji lelikhulu lalenkantolo lapho khona
kutawusebenta lelijaji lelilibambela.
176 Sikhatsi sekusebenta kanye nemiholo
(1) Lijaji leNkantolo yeMtsetfosisekelo libekwa esikhundleni kutsi
lisebente sikhatsi lesingavuseleleki seminyaka lelishumi nakubili,
nobe lidzimati lifike eminyakeni lengu-70, kuye ngaloko lokufika
kucala, ngaphandle uma uMtsetfo wePhalamende welula lesikhatsi
sekusebenta kweliJaji leNkantolo yeMtsetfosisekelo.
[Sigatjana (1) sivalwe ngesigaba 15 seMtsetfo weSitfupha wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo wanga-2001.]
(2) Lamanye emajaji aba sesikhundleni adzimate akhishwe
ngekulandzela uMtsetfo wePhalamende.
(3) Imiholo, tibonelelo netinzuzo temajaji akumelanga tincishiswe.
114
177 Kukhishwa esikhundleni
(1) Lijaji lingakhishwa esikhundleni kuphela nje uma ngabe –
(a) LiKhomishani leMisebenti yeTemtsetfo litfola kutsi lelo jaji
alinawo emandla ekwenta umsebenti, lehluleka ngalokwendlulele
kwenta umsebenti nobe litfolakale linelicala lekutiphatsa kabi
kakhulu; futsi
(b) SiGungu saVelonkhe sitsatsa sincumo sekutsi lelo jaji likhishwe
esikhundleni, ngesincumo lesesekelwe ngemavoti lokungenani
elinyenti lalokubili kulokutsatfu kwemalunga aso.
(2) UMengameli kumele akhiphe lijaji esikhundleni uma ngabe sincumo
sekutsi lelo jaji likhishwe semukelwe.
(3) UMengameli, ngeseluleko seliKhomishani leMisebenti yeTemtsetfo,
angemisa emsebentini lijaji leliphawulwe kulenchubo lebekwe
esigatjaneni (1).
178 LiKhomishani leMisebenti yeTemtsetfo
(1) KuneliKhomishani leMisebenti yeTemtsetfo, lelibunjwe-
(a) nguSomajaji, lowengamela imihlangano yaleliKhomishani;
(b) nguMengameli weNkantolo lePhakeme kunato tonkhe
yekweNdlulisela emacala;
[Indzima(b) ivalwe ngesigaba 16 seMtsetfo weSitfupha wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo wanga-2001.]
(c) ngumunye uMengameli wemaJaji lokhetfwe boMengameli
bemaJaji;
(d) lilunga leKhabhinethi leliphetse tebulungiswa, nobe lomunye
lokhetfwe ngulelo lunga leKhabhinethi;
(e) bameli basemajajini lababili labenta lomsebenti labakhetfwe
kulobungcweti bebumeli kutsi bemele bameli balobungcweti
bonkhana, futsi lababekwe nguMengameli;
(f) bameli lababili labenta lomsebenti labakhetfwe kulobungcweti
bebumeli kutsi bemele bameli balobungcweti bonkhana, futsi
lababekwe nguMengameli;
(g) ngumunye umfundzisi wemtsetfo lokhetfwe bafundzisi bemtsetfo
emaNyuvesi aseNingizimu Afrika;
SEHLUKO 8: TINKANTOLO NEKUPHATFWA KWEBULUNGISWA
115
SEHLUKO 8: TINKANTOLO NEKUPHATFWA KWEBULUNGISWA
(h) bantfu labasitfupha lebakhetfwe siGungu saVelonkhe emalungeni
awo, lokungenani labatsatfu kubo lokungemalunga emacembu
laphikisako lekamelwe kulesiGungu;
(i) titfunywa letine letingesuswa eMkhandlwini waVelonkhe
wetiFundza letibekwe ngekuhlanganyela nguloMkhandlu
ngelivoti lekwesekela lokungenani letifundza letisitfupha;
(j) bantfu labane lababekwe nguMengameli njengenhloko yesigungu
savelonkhe lesengamele, ngemuva kwekubonisana nebaholi
bemacembu onkhe esiGungwini savelonkhe; kanye
(k) uma kubuyeketwa ludzaba loluphatselene-ngco neNkantolo
letsite lePhakeme, nguMengameli wemaJaji waleyo Nkantolo
kanye naNdvunankhulu wesifundza lesitsintsekako, nobe
lomunye lomiswe ngibo.
[Indzima (k) ivalwe ngesigaba 2 seMtsetfo weSibili wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo wanga-1998 nangesigaba 16(b) seMtsetfo weSitfupha wanga-2001.]
(2) Uma ngabe linani lebantfu labaphakanyisiwe kulomtimba webameli
basemajajini nobe bameli jikelele ngekulandzela sigatjana (1)(e)
nobe (f) lilingana tikhala lekumele tigcwaliswe, uMengameli kumele
abeke labo bantfu. Uma ngabe linani lebantfu labaphakanyiswe
lengca letikhundla lokumele tigcwaliswe uMengameli, ngemuva
kwekubonisana nalomtimba webungcweti bebumeli, kumele abeke
linani lelenele kugcwalisa leto tikhala, ngekunaka sidzingo sekutsi
lababekiwe bemele bungcweti bebumeli bonkhana.
(3) Emalunga aleliKhomishani lelakhetfwa nguMkhandlu waVelonkhe
wetiFundza asebenta aze akhishwe kanye-kanye, nobe kuze
kuvele sikhala enanini lawo. Lamanye emalunga lakhetselwa nobe
emagama awo laphakamiselwa kuleliKhomishani asebenta aze
asuswe ngulabo lebawakhetsa nobe labaphakamisa emagama abo.
(4) LiKhomishani leMisebenti yeTemtsetfo linemagunya nemisebenti
leliyabelwe nguMtsetfosisekelo nangumtsetfo wavelonkhe.
(5) LiKhomishani leMisebenti yeTemtsetfo lingeluleka hulumende
wavelonkhe nobe ngatiphi tindzaba letiphatselene netetinkantolo
nobe nekuphatfwa kwetemtsetfo, kepha uma licubungula nobe
luphi ludzaba ngaphandle kwekubekwa kwelijaji, kumele lihlangane
116
ngaphandle kwemalunga lakhetfwe ngekulandzela sigatjana (1)(h)
nobe(i).
(6) LiKhomishani leMisebenti yeTemtsetfo lingatibekela tinchubo talo,
kepha tincumo taleliKhomishani tesekelwa linyenti lemalunga alo.
(7) Uma Somajaji nobe uMengameli weNkantolo lePhakeme kunato
tonkhe yekweNdlulisela emacala angaphumeleli kwesikhashana
kusebenta kuleliKhomishani, liSekela laSomajaji nobe liSekela
leMengameli weNkantolo lePhakeme kunato tonkhe yekweNdlulisela
emacala, kuye ngekutsi ngumuphi lotsintsekako, utawungena
esikhundleni sakhe kuleliKhomishani.
[Sigatjana (7) sifakwe ngesigaba 2(b) seMtsetfo weSibili wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo wanga-1998
saphindze savalwa ngesigaba 16(c) seMtsetfo weSitfupha wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo wanga-2001.]
(8) UMengameli kanye nalabantfu labakhetsa, labaphakamisa nobe
labamisa emalunga eliKhomishani ngekulandzela sigatjana
(1)(c),(e), (f) na-(g), ngendlela lefanako, nabo bangakhetsa,
baphakamise nobe bamise labatawungena etikhundleni tabo
ngamunye njengemalunga, kutsi basebente kuleliKhomishani
uma lelilunga lelitsintsekako lingaphumeleli kwesikhashana kutsi
lisebente ngesizatfu sekungabi neligunya nobe kungabi khona
eRiphabhulikhi nobe ngenca yanobe ngusiphi lesinye sizatfu
lesivakalako.
[Sigatjana (8) sifakwe ngesigaba 2(b) seMtsetfo weSibili wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo wanga-1998.]
179 UMtimba wekuShushisa
(1) Kunemtimba munye wekushushisa wavelonkhe eRiphabhulikhi
lowakhiwe ngekweMtsetfo wePhalamende futsi lobunjwe –
(a) ngumCondzisi waVelonkhe weTekushushisa, loyinhloko
yalomtimba wekushushisa, futsi lobekwe nguMengameli,
njengenhloko yesigungu savelonkhe lesengamele; kanye
(b) nebaCondzisi beTekushushisa nebashushisi njengekubekwa
kweMtsetfo wePhalamende.
(2) uMtimba wekuShushisa unemandla ekusungula tinchubo
tekushushisa emacala, egameni lembuso, newekuchuba yonkhe
imisebenti ledzingekile ekusunguleni tinchubo tekushushisa
bugebengu.
SEHLUKO 8: TINKANTOLO NEKUPHATFWA KWEBULUNGISWA
117
SEHLUKO 8: TINKANTOLO NEKUPHATFWA KWEBULUNGISWA
(3) Umtsetfo wavelonkhe kumele ucinisekise kutsi baCondzisi
beTekushushisa –
(i) bafundzele ngalokwenele; futsi
(ii) banetindzawo letisikiwe lapho bashushisa khona, ngaphasi
kwembandzela wesigatjana 5.
(4) Umtsetfo wavelonkhe kumele ucinisekise kutsi umtimba
wekushushisa wenta imisebenti yawo ngaphandle kweluvalo, kuvuna
nekukhinyabeta.
(5) UmCondzisi waVelonkhe weTekushushisa -
(a) kumele ancume, ngekuvumelana nelilunga leKhabhinethi
leliphetse tebulungiswa, futsi ngemuva kwekubonisana
nebaCondzisi beTekushushisa, tinchubomgomo tekushushisa
lokumele tilandzelwe kuyo yonkhe inchubo yekushushisa;
(b) kumele akhiphe tibopho tenchubomgomo lekumele tilandzelwe
kuyo yonkhe inchubo yekushushisa;
(c) angangenela kulenchubo yekushushisa uma ngabe tibopho
tenchubomgomo tingakalandzelwa; futsi
(d) angabuyeketa kabusha nobe akhiphe imiyaleto yekutsi
kushushiswe emacala latsite, ngemuva kwekubonisana
nemCondzisi weTekushushisa lotsintsekako futsi ngemuva
kwekutsatsa luvo kungakapheli sikhatsi lesincunywe
ngumCondzisi waVelonkhe weTekushushisa, kulaba
labalandzelako:
(i) Ummangalelwa.
(ii) Ummangali.
(iii) Nobe muphi umuntfu nobe licembu umCondzisi
waVelonkhe weTekushushisa ambona afanele.
(6) Lilunga leKhabhinethi leliphetse tebulungiswa kumele kube ngilo
lelinemtfwalo wekubeka liso kulomtimba wekushushisa.
(7) Tonkhe letinye tindzaba letiphatselene nekushushisa kumele
tincunywe ngukwemtsetfo wavelonkhe.
118
180 Letinye tindzaba letitsintsa kuphatfwa kwetebulungiswa
Umtsetfo wavelonkhe ungalungisela nobe nguluphi ludzaba
lolumayelana nanobe ngukuphi kuphatfwa kwetebulungiswa
lokungakatsintfwa kuMtsetfosisekelo, lokufaka ekhatsi –
(a) tinhlelo tekucecesha tiphatsimandla tetemtsetfo;
(b) tindlela tekubukana netikhalo ngetiphatsimandla tetemtsetfo;
kanye
(c) nekufaka sandla kwebantfu ngaphandle kwalabo
labatiphatsimandla tetemtsetfo kutincumo tenkantolo.
SEHLUKO 8: TINKANTOLO NEKUPHATFWA KWEBULUNGISWA
119
SEHLUKO 9: TIKHUNGO TEMBUSO LETESEKELE INTSANDVO YELINYENTI NGEKWEMTSETFOSISEKELO
SEHLUKO 9
TIKHUNGO TEMBUSO LETESEKELE
INTSANDVO YELINYENTI
NGEKWEMTSETFOSISEKELO
(tigaba 181 - 194)
181 Kusungulwa kanye nemigomosisekelo lebusako
(1) Letikhungo tembuso letilandzelako ticinisekisa intsandvo yelinyenti
ngekwemtsetfosisekelo eRiphabhulikhi:
(a) UMvikeli wemPhakatsi
(b) LiKhomishani laseNingizimu Afrika lemaLungelo eLuntfu
[Indzima(b) ichitjiyelwe ngesigaba 4 seMtsetfo 65 wanga-1998.]
(c) LiKhomishani lekuTfutfukiswa nekuVikelwa kwemaLungelo
emiPhakatsi yemaSiko, teNkholo neluLwimi
(d) LiKhomishani lekuLingana ngeBulili
(e) Umcwaningimabhuku-Jikelele
(f) LiKhomishani leluKhetfo.
(2) Letikhungo titimele, futsi tiboshwa kuphela nguMtsetfosisekelo
nemtsetfo, futsi kumele tingakhetsi luhlangotsi futsi kumele
tisebentise emandla ato futsi tente imisebenti yato ngaphandle
kwekwesaba, kwekuvuna nobe kwekukhinyabeta.
(3) Letinye tikhungo tembuso, kumele ngetinyatselo temtsetfo
naletinye, tisite futsi tivikele letikhungo kutewucinisekisa kutimela,
kungakhetsi luhlangotsi, sitfunti kanye nekusebenta ngemphumelelo
kwaletikhungo.
(4) Kute umuntfu nobe sikhungo sembuso lokumele sitsikamete
kusebenta kwaletikhungo.
(5) Letikhungo tinekutiphendvulela esiGungwini saVelonkhe kantsi
kumele tiletse umbiko wekusebenta nekuchutjwa kwemisebenti yato
kulesiGungu lokungenani kanye ngemnyaka.
120
UMvikeli wemPhakatsi
(tigaba 182 - 183)
182 Imisebenti yeMvikeli weMphakatsi
(1) UMvikeli wemPhakatsi unemandla, njengobe kucondziswa
ngumtsetfo wavelonkhe –
(a) ekuphenya nobe ngusiphi sento etindzabeni tembuso,
nobe kulawulwa kwembuso kunobe ngumuphi umkhakha
wahulumende lekutsiwa nobe lekusolakala kutsi asikalungi nobe
sitawuletsa kungalungi nobe lukhinyabeteka;
(b) ekubika mayelana naleso sento; kanye
(c) nekutsatsa sinyatselo lesifanele lesilikhambi laloku.
(2) UMvikeli wemPhakatsi unemandla nemisebenti leyengetiwe
laniketwe yona ngumtsetfo wavelonkhe.
(3) UMvikeli wemPhakatsi akumelanga aphenye tincumo tetinkantolo.
(4) UMvikeli wemPhakatsi kumele afinyeleleke kubo bonkhe bantfu
nakuyo yonkhe imiphakatsi.
(5) Nobe ngumuphi umbiko lokhishwe nguMvikeli wemPhakatsi kumele
umphakatsi ukwati kuwutfola, ngaphandle uma ngabe timo letitsite
letingakavami, letitawuncunywa ngumtsetfo wavelonkhe, tibeka kutsi
umbiko lotsite ugcinwe uyimfihlo.
183 Sikhatsi sekuba sesikhundleni
UMvikeli wemPhakatsi ubekwa esikhundleni kutsi asebente iminyaka
lesikhombisa lengavuselelwa.
LiKhomishani laseNingizimu Afrika lemaLungelo eLuntfu (sigaba 184)
184 Imisebenti yeliKhomishani lemaLungelo eLuntfu
(1) LiKhomishani laseNingizimu Afrika lemaLungelo eLuntfu kumele –
(a) likhutsate kuhlonishwa kwemaLungelo eLuntfu kanye
nekutfutfukiswa kwelisiko lemalungelo eluntfu eRiphabhulikhi;
SEHLUKO 9: TIKHUNGO TEMBUSO LETESEKELE INTSANDVO YELINYENTI NGEKWEMTSETFOSISEKELO
121
(b) likhutsate kutfutfukiswa, kuvikelwa kanye nekutfolakala
kwemaLungelo eLuntfu; futsi
(c) libeke liso liphindze lihlatiye kuhlonishwa kwemalungelo eluntfu
eRiphabhulikhi.
(2) LiKhomishani laseNingizimu Afrika lemaLungelo eLuntfu
linemandla, njengobe kubekwe ngumtsetfo wavelonkhe, ladzingekile
kutsi lente imisebenti yalo, lokufaka ekhatsi emandla –
(a) ekuphenya kanye nekubika mayelana nekuhlonishwa
kwemalungelo eluntfu;
(b) ekutsatsa tinyatselo kucinisekisa sincesitelo lesifanele uma
ngabe emalungelo eluntfu ephuliwe;
(c) ekwenta lucwaningo; kanye
(d) ekufundzisa.
(3) Njalo ngemnyaka liKhomishani lemaLungelo eLuntfu kumele
libophelele tikhungo tembuso kutsi tetfule kuleliKhomishani
imininingwane ngetinyatselo letititsetse leticondze
ekuphunyelelisweni kwemalungelo lakuluCwebu lwemaLungelo
eLuntfu laphatselene netindlu, lunakekelo lwetemphilo, kudla,
emanti, kuvikeleka kutenhlalakahle, imfundvo, kanye nesimondzawo.
(4) LiKhomishani laseNingizimu Afrika lemaLungelo eLuntfu linemandla
nemisebenti leyengetiwe leliniketwe yona ngumtsetfo wavelonkhe.
[Sigaba 184 sichitjiyelwe ngesigaba 4 seMtsetfo 65 wanga-1998.]
LiKhomishani lekuTfutfukiswa
nekuVikelwa kwemaLungelo
emiPhakatsi yemaSiko, teNkholo
neluLwimi (tigaba 185 - 186)
185 Imisebenti yaleliKhomishani
(1) Tinhloso letinkhulu taleliKhomishani lekuTfutfukiswa nekuVikelwa
kwemaLungelo emiPhakatsi yemaSiko, teNkholo neluLwimi -
SEHLUKO 9: TIKHUNGO TEMBUSO LETESEKELE INTSANDVO YELINYENTI NGEKWEMTSETFOSISEKELO
122
(a) kutfutfukisa kuhlonishwa kwemalungelo emiphakatsi lebunjwe
ngemasiko, tenkholo netilwimi;
(b) kunconota nekutfutfukisa kuthula, bungani, buntfu,
kubeketelelana nebunye besive emiphakatsini lebunjwe
ngemasiko, tenkholo netilwimi lokumiswe esisekelweni
sekulingana, kungabandlululi nekuhlangana ngenkhululeko;
kanye
(c) nekwenta tiphakamiso tekusungulwa nobe tekwemukelwa,
ngekulandzela umtsetfo wavelonkhe, kwemkhandlu wetemasiko
nobe lokunye nobe imikhandlu yemphakatsi nobe imiphakatsi
eNingizimu Afrika.
(2) LeliKhomishani linemandla, njengobe kubeka umtsetfo wavelonkhe,
leliwadzingako kufeza tinhlosoncanti talo, lokufaka ekhatsi emandla
ekulandzelela, ekuphenya, ekucwaninga, ekufundzisa, ekusomela
kwesekelwa, ekweluleka nekubika ngetindzaba letiphatselene
nemalungelo emiphakatsi lebunjwe ngetemasiko, ngetenkholo
nangetilwimi.
(3) LeliKhomishani lingetfula imibiko ngeludzaba loluwela ngephasi
kwemandla nemisebenti alo lekuliKhomishani laseNingizimu Afrika
lemaLungelo eLuntfu kutsi luphenywe.
[Sigatjana (3) sichitjiyelwe ngesigaba 4 seMtsetfo 65 wanga-1998.]
(4) LeliKhomishani linemandla nemisebenti leyengetiwe leliniketwe
yona ngumtsetfo wavelonkhe.
186 Kubunjwa kwaleliKhomishani
(1) Linani lemalunga aleliKhomishani lekuTfutfukiswa nekuVikelwa
kwemaLungelo emiPhakatsi yemaSiko, teNkholo neluLwimi kanye
nekubekwa etikhundleni nemibandzela yekucashwa kwawo kumele
kubekwe ngumtsetfo wavelonkhe.
(2) Kubunjwa kwaleliKhomishani –
(a) kumele kukhombise kumelwa ngalokubanti kwemiphakatsi
lemikhulu kutemasiko, tenkholo netilwimi eNingizimu Afrika;
futsi
(b) kukhombise ngalokubanti bunyenti bebulili lobukhona
eNingizimu Afrika.
SEHLUKO 9: TIKHUNGO TEMBUSO LETESEKELE INTSANDVO YELINYENTI NGEKWEMTSETFOSISEKELO
123
LiKhomishani lekuLingana ngeBulili
(sigaba 187)
187 Imisebenti yeliKhomishani lekuLingana ngeBulili
(1) LiKhomishani lekuLingana ngeBulili kumele likhutsate kuhlonishwa
kwekulingana ngekwebulili, kanye nekutfutfukiswa, kuvikelwa kanye
nekuzuzwa kwekulingana ngekwebulili.
(2) LiKhomishani lekuLingana ngeBulili linemandla, njengobe kubekwe
ngumtsetfo wavelonkhe, ladzingekako ekwenteni imisebenti yalo,
lokufaka ekhatsi emandla ekulandzelela, ekuphenya, ekucwaninga,
ekufundzisa, ekusomela kwesekelwa, ekweluleka nekubika
ngetindzaba letiphatselene nekulingana kwebulili.
(3) LiKhomishani lekuLingana ngeBulili linemandla nemisebenti
leyengetiwe leliniketwe yona ngumtsetfo wavelonkhe.
UmCwaningimabhuku-Jikelele
(tigaba 188 -189)
188 Imisebenti yemCwaningimabhuku-Jikelele
(1) UmCwaningimabhuku-Jikelele kumele acwaninge aphindze ente
imibiko ngemabhuku etetimali, netitatimende tetetimali kanye
nekuphatfwa kwetimali –
(a) kuwo onkhe ematiko embuso emkhakheni wavelonkhe
newesifundza kanye nemahhovisi embuso;
(b) kubo bonkhe bomasipala; kanye
(c) nakunobe ngusiphi lesinye sikhungo nobe licadzi
lekutiphendvulela lekufuneka ngekwemtsetfo wavelonkhe nobe
wesifundza kutsi ticwaningwe ngumCwaningimabhuku-Jikelele.
(2) Ngetulu kwalemisebenti lebekwe esigatjaneni (1), futsi
nangekulandzela nobe ngumuphi umtsetfo, umCwaningimabhuku-
SEHLUKO 9: TIKHUNGO TEMBUSO LETESEKELE INTSANDVO YELINYENTI NGEKWEMTSETFOSISEKELO
124
Jikelele angacwaninga aphindze abike ngekugcinwa kwetetimali,
titatimende tetimali nekuphatfwa -
(a) kwanobe ngusiphi sikhungo lesinikwa timali letiphuma
esiKhwameni saVelonkhe saMalingena, esiKhwameni sesiFundza
saMalingena nobe samasipala; nobe
(b) kwanobe ngusiphi sikhungo lesivunyelwe ngunobe ngumuphi
umtsetfo kwemukela imali syekuchuba imisebenti yemphakatsi.
(3) UmCwaningimabhuku-Jikelele kumele etfule imibiko kunobe
ngusiphi sishayamtsetfo lesinenshisekelo-ngco kulolo lucwaningo,
nakunobe ngusiphi lesinye siphatsimandla lesishiwo ngumtsetfo
wavelonkhe. Yonkhe imibiko kumele ingabi yimfihlo.
(4) Umcwaningimabhuku-Jikelele unemandla nemisebenti leyengetiwe
laniketwe yona ngumtsetfo wavelonkhe.
189 Sikhatsi sekuba sesikhundleni
Umcwaningimabhuku-Jikelele kumele abekwe sikhatsi lesimisiwe,
lesingavuselelwa lesisemkhatsini kweminyaka lesihlanu nalesishumi.
LiKhomishani leluKhetfo
(tigaba 190 – 191)
190 Imisebenti yeliKhomishani leluKhetfo
(1) LiKhomishani leluKhetfo kumele –
(a) liphatse lukhetfo lwayo yonkhe imitimba yekushaya umtsetfo
kuvelonkhe, etifundzeni nakubomasipala ngekulandzela umtsetfo
wavelonkhe;
(b) licinisekise kutsi lolo lukhetfo lukhululekile futsi lulnebungiswa;
futsi
(c) likhiphe imiphumela yalolo lukhetfo ngesikhatsi lesitawubekwa
ngumtsetfo wavelonkhe lesifishane ngalokungaphumeleleka.
(2) LiKhomishani leluKhetfo linemandla nemisebenti leyengetiwe
leliniketwe yona ngumtsetfo wavelonkhe.
SEHLUKO 9: TIKHUNGO TEMBUSO LETESEKELE INTSANDVO YELINYENTI NGEKWEMTSETFOSISEKELO
125
191 Kubunjwa kweliKhomishani leluKhetfo
LiKhomishani leluKhetfo kumele libunjwe bantfu lokungenani labatsatfu.
Linani lemalunga nebudze betikhatsi tekusebenta kwawo kumele
kubekwe ngumtsetfo wavelonkhe.
UMtimba lotiMele wekuLawula Teku-
Sakata (sigaba 192)
192 UMtimba weTekuSakata
Umtsetfo wavelonkhe kumele ubeke umtimba lotimele kutewulawula
tekusakata ngekwemfuno yemiphakatsi, kanye nekucinisekisa
bulungiswa nemibono leyehlukahlukene lemele imiphakatsi yeNingizimu
Afrika ngalokubanti.
Timiso Jikelele (tigaba 193 – 194)
193 Kubekwa esikhundleni
(1) UMvikeli wemPhakatsi kanye nemalunga eliKhomishani
lelisungulwe nguleSehluko kufanele babe ngulabasikati nobe
labadvuna -
(a) labatakhamuti taseNingizimu Afrika;
(b) labalungele futsi labafanele kubamba leto tikhundla; futsi
(c) lebenetisa tonkhe letinye tidzingo letibekwe ngumtsetfo
wavelonkhe.
(2) Sidzingo seliKhomishani lesisungulwe nguleSehluko sekukhonbisa
kabanti kwakheka ngebuhlanga nangebulili kweNingizimu Afrika
kumele sinakwe uma kubekwa emalunga.
(3) UmCwaningimabhuku-Jikelele kumele kube ngumuntfu lomsikati
nobe lomdvuna losakhamuti seNingizimu Afrika futsi lofanele
nalolungele kubamba leso sikhundla. Lwati lolujulile, nobe
SEHLUKO 9: TIKHUNGO TEMBUSO LETESEKELE INTSANDVO YELINYENTI NGEKWEMTSETFOSISEKELO
126
sipiliyoni, ekucwaningeni, timali tembuso kanye nekuphatfwa
kwembuso kumele kunakwe uma kucashwa umCwaningimabhuku-
Jikelele.
(4) UMengameli ngetincomo teSiGungu saVelonkhe, kumele akhetse
uMvikeli wemPhakatsi nemCwaningimabhuku-Jikelele nemalunga –
(a) eliKhomishani laseNingizimu Afrika lemaLungelo eLuntfu;
[Indzima(a) ichitjiyelwe ngesigaba 4 seMtsetfo 65 wanga-1998.]
(b) eliKhomishani lekuLingana ngeBulili; kanye
(c) eliKhomishani leluKhetfo.
(5) SiGungu saVelonkhe kumele sincome bantfu –
(a) labaphakanyiswe likomiti lesiGungu saVelonkhe lelinemalunga
lamele onkhe emacembu ngebuncane nangebukhulu bawo
kulesiGungu;
(b) labemukelwe ngulesiGungu ngesincumo lesivunywe livoti
lelesekelwe –
(i) linyenti lemalunga lokungenani langemaphesenti langu-
60 alesiGungu, uma ngabe lesincomo siphatselene
nekubekwa esikhundleni kweMvikeli weMphakatsi nobe
umCwaningimabhuku-Jikelele; nobe
(ii) linyenti lemalunga alesiGungu uma ngabe lesincomo
siphatselene nekubekwa esikhundleni kwelilunga leliKhomishani.
(6) Kufaka sandla kwemphakatsi kulenchubo yetincomo
kungaphunyeleliswa njengobe kushiwo esigabeni 59(1)(a).
194 Kukhishwa esikhundleni
(1) UMvikeli wemPhakatsi, umCwaningimabhuku-Jikelele nobe
lilunga leliKhomishani lelisungulwe nguleSehluko bangakhishwa
esikhundleni kuphela nje -
(a) ngesizatfu sekutiphatsa kabi, kwehluleka kwenta umsebenti nobe
kungabi nelwati lolwenele lwekwenta umsebenti;
(b) kunebufakazi baloko lobutfolwe likomiti lesiGungu saVelonkhe;
kanye
(c) nekutsi siGungu saVelonkhe semukele sincumo sekutsi lowo
muntfu akakhishwe esikhundleni.
SEHLUKO 9: TIKHUNGO TEMBUSO LETESEKELE INTSANDVO YELINYENTI NGEKWEMTSETFOSISEKELO
127
(2) Sincumo lesitsetfwe siGungu saVelonkhe lesiphatselene
nekukhishwa esikhundleni –
(a) kweMvikeli weMphakatsi nobe umCwaningimabhuku-
Jikelele kumele semukelwe ngelivoti lelesekelwe ngemalunga
langulokubili kulokutsatfu alesiGungu; nobe
(b) kwelilunga leliKhomishani kumele semukelwe ngelivoti
lelesekelwe linyenti lemalunga alesiGungu.
(3) UMengameli –
(a) angammisa kwesikhashana umuntfu esikhundleni nobe nini
ngemuva kwekucala kweluphenyo lwekomiti yesiGungu
saVelonkhe mayelana ngekukhishwa kwalowo muntfu
esikhundleni; futsi
(b) kumele amkhiphe umuntfu esikhundleni uma siGungu
saVelonkhe sitsetse sincumo lesitsi lowo muntfu akakhishwe.
SEHLUKO 9: TIKHUNGO TEMBUSO LETESEKELE INTSANDVO YELINYENTI NGEKWEMTSETFOSISEKELO
128
SEHLUKO 10
KUPHATFWA KWEMBUSO
(tigaba 195 - 197)
195 Timiso letimcoka nemigomosisekelo lesingatse kuphatfwa
kwembuso
(1) Kuphatfwa kwembuso kumele kubuswe yimibandzela yentsandvo
yelinyenti nemigomomsekelo letishicilelwe kuMtsetfosisekelo
lokufaka lemigomosisekelo lelandzelako:
(a) Lizinga lesisetulu lebungcweti bekutiphatsa emsebentini kumele
litfutfukiswe liphindze ligcinwe;
(b) Kukhutsatwe kusetjentiswa kwengcebo ngendlela lekhombisa
likhono, konga nemandla;
(c) Umsebenti wekuphatfwa kwembuso kumele uhlose kutfutfukisa
(d) Imisebenti kumele yentiwe ngendlela lengakhetsi, lecotfo,
ngalokulinganako, nangaphandle kwelubandlululo;
(e) Tidzingo tebantfu kumele tinakwe, futsi umphakatsi kumele
ukhutsatwe kutsi ufake sandla ekubekweni kwenchubomgomo
(f) Umbuso kumele ukwati kubikela umphakatsi ngendlela lesebenta
ngayo,
(g) Kusebenta kwembuso kumele kube ngulokungasiyo
imfihlo ngekutsi umphatsi uniketwe lwati ngaleso sikhatsi
kutfolakala malula kwemininingwane yelwati futsi kube lwati
lolungemaciniso;
(h) Kumele kukhutsatwe emakhono ekuphatsa kahle tisebenti kanye
nekutfutfukiswa kwekufundzelwa kwemisebenti ngenhloso
yekutsi bantfu bente imisebenti ngelizinga lelisetulu;
(i) Kuphatfwa kwembuso kumele kumele ngalokubanti bonkhe
bantfu baseNingizimu Afrika, kantsi tento tekucasha kanye
nekuphatsa tisebenti kumele tisinyiswe ekutseni bantfu
banemakhono, baphatsi abakhetsi nekutsi kunesidzingo
sekucedza kungaphatfwa ngalokungalinganako kwebantfu
SEHLUKO 10: KUPHATFWA KWEMBUSO
129
baseNingizimu Afrika kwesikhatsi lesedlulile, kuze tonkhe
tinhlobo tebantfu timelwe kabanti.
(2) Lemigomosisekelo lengenhla isebenta –
(a) ekuphatfweni kwawo onkhe emazinga ahulumende;
(b) ekuphatfweni kwetikhungo tembuso; kanye
(c) nasetikhungweni temphakatsi.
(3) Umtsetfo wavelonkhe kumele ucinisekise kutfutfukiswa
kwalemigosisekelo nemibandzela lebalwe esigatjaneni (1).
(4) Kubekwa etikhundleni kwelinani lebantfu lebatawusebentela
hulumende ngekunaka imigomosisekelo akukashiywa ngaphandle,
kepha umtsetfo wavelonkhe kumele ucondzise lokucashelwa
kwalabantfu emisebentini yembuso.
(5) Umtsetfo lobusa indlela yekuphatsa umbuso ungehlukanisa
emkhatsini kweminyango, kwengamela kanye netikhungo.
(6) Inhlobo nemisebenti yeminyango leyehlukene, kwengamela nobe
tikhungo tekuphatfwa kwembuso tintfo letiphatsekako letimele
tibukwe uma kubekwa lophatsa kuphatfwa kwembuso.
196 LiKhomishani lekuPhatfwa kweMbuso
(1) KuneliKhomishani linye lekuPhatfwa kweMbuso eRiphabhulikhi.
(2) LeliKhomishani litimele futsi kumele lingakhetsi, futsi kumele
lisebentise emandla alo liphindze lente umsebenti walo ngaphandle
kwekwesaba, kwekukhetsa nobe kukhinyabeta ngenhloso yekugcina
kuphatfwa ngendlela lenemandla nalefanele kanye nelizinga
leliphakeme lebungcweti bekutiphatsa emsebentini wembuso
leliKhomishani kumele liphatfwe ngumtsetfo wavelonkhe.
(3) Letinye tembuso, ngemtsetfo nobe ngaletinye tinyatselo kumele tisite
tivikele leliKhomishani kucinisekisa kutimela, kungakhetsi, sitfunti
nemandla aleliKhomishani. Kute umuntfu nobe sikhungo sembuso
lesitsikameta kusebenta kwaleliKhomishani.
(4) Emandla nemisebenti yeliKhomishani –
(a) kukhutsata imibandzela nemigomosisekelo lephawulwe esigabeni
195, kuto tonkhe tisebenti tembuso;
SEHLUKO 10: KUPHATFWA KWEMBUSO
130
(b) kuphenya, kwelusa nekuvivinya inhlangano nekwengamela,
kanye nemikhuba yetisebenti tembuso;
(c) kuncoma tinyatselo letitsite kutewucinisekisa kusebenta
lokunemandla nalokufanele etisebentini tembuso;
(d) kuniketa tindlela lekuhloswe ngato kucinisekisa kutsi tinchubo
tetisebenti letiphatselene nekufunwa, kuntjintjwa, kushushulwa
kanye nekusakatwa tiyavumelana yini nemibandzela kanye
nemigomosisekelo lephawulwe esigabeni 195;
(e) kubika mayelana nalokwentiwa nguleliKhomishani kanye
nekwenta kwalo imisebenti yalo, lekufaka ekhantsi nobe
yini letfolakele lelingayenta netindlela kanye neteluleko
lelingatinikela, nekwenta kubu khona kuhlola lizinga imibandzela
nemigomosisekelo lephawulwe esigabeni 195 lehambelana
ngalo nayo; futsi
(f) nobe ngentsandvo yalo nobe ngekutfola sikhalo –
(i) kuphenya nekuhlola sicelo setisebenti nemkhuba
wekuphatfwa kwetembuso, futsi nekubikela sigungu nobe
sishayamtsetfo lesifanele;
(ii) kuphenya tikhalo tebasebenti bembuso mayelana
nekwentiwa nobe kwentiwa kwetento letisemtsetfweni, futsi
letfule tincomo letifanele tekulungisa lesimo;
(iii) kwelusa nekuphenya kulandzela tinchubo letisebentisekako
etisebentini tembuso; kanye
(iv) nekweluleka tikhungo tembuso wavelonkhe netetifundza
mayelana nemkhubo wetisebenti tembuso, lokufaka ekhatsi
letiphatselene nekufunwa, kucashwa, kuntjintjwa, kusakatwa
kanye nalokunye lokuphatselene nemisebenti yebasebenti
bembuso.
(g) kuchuba emandla nobe kwenta imisebenti leyengetiwe lebekwe
nguMtsetfo wePhalamende.
[Indzima (g) ifakwe ngesigaba 3 seMtsetfo weSibili wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo wanga 1998.]
(5) LeliKhomishani linekutiphendvulela kusiGungu saVelonkhe.
(6) LeliKhomishani kumele litetfule umbiko lokungenani kanye
ngemnyaka ngekwesigatjana (4)(e) –
SEHLUKO 10: KUPHATFWA KWEMBUSO
131
SEHLUKO 10: KUPHATFWA KWEMBUSO
(a) embi kwesiGungu saVelonkhe; kanye
(b) mayelana nemisebenti yalo esifundzeni, nasembi
kwesishayamtsetfo saleso sifundza.
(7) LeliKhomishani lina-14 waboKhomishani labalandzelako lababekwe
nguMengameli:
(a) boKhomishani labasihlanu labemukelwe siGungu saVelonkhe
ngekulandzela sigatjana (8)(a); kanye
(b) naKhomishani munye wesifundza ngesifundza lophakanyiswe
nguNdvunankhulu wesifundza ngekulandzela sigatjana (8)(b).
(8)
(a) Khomishani lobekwe ngekwesigatjana (7)(a)kumele -
(i) anconywe likomiti lesiGungu saVelonkhe lelakhiwe
ngelinani lebungako bemalunga elicembu ngelicembu
lelimelwe kuloMkhandlu; futsi
(ii) emukelwe ngulesishayamtsetfo ngesincumo lesitsetfwe
ngekwesekelwa livoti lelinyenti lemalunga aso.
(9) UMtsetfo wePhalamende kumele ucondzise inchubo yekubekwa
kwaboKhomishani.
(10) Khomishani ubekwa kutsi asebente sikhatsi lesiminyaka lesihlanu
lesivuselelwako kutsi asebente kwesibili kuphela, futsi kumele kube
ngumuntfu lomsikati nobe lomdvuna -
(a) losakhamuti seNingizimu Afrika; futsi
(b) angumuntfu lolungele nalofanelekile nalonelwati, nobe sipiliyoni,
kutekuphatsa, tekwengamela nobe tetimiso tebasebenti bembuso.
(11) Khomishani angehliswa esikhundleni kuphela nje-
(a) ngesizatfu sekutiphatsa kabi, kwehluleka nobe kungabi
namandla;
(b) kuvetwa ebaleni kwaloko likomiti lesiGungu saVelonkhe nobe,
uma ngabe kunguKhomishani lophakanyiswe nguNdvunankhulu
wesifundza, likomiti lesishayamtsetfo saleso sifundza; kanye
(c) ngesincumo lesitstfwe siGungu nobe sishayamtsetfo sesifundza
lesitsintsekako, ngelivoti lelisekelwe linyenti lemalunga awo
nobe aso laphakamisa kutsi Khomishani akhishwe esikhundleni.
132
(12) UMengameli kumele akhiphe lowo Khomishani lotsintsekako
esikhundleni emuva –
(a) kwekutsatfwa ngulesiGungu kwesincumo sekukhishwa
kwaKhomishani esikhundleni; nobe
(b) kwekubhalwa kwesimemetelo nguNdvunankhulu kutsi
sishayamtsetfo sesifundza sesitsatse sincumo sekukhishwa
kwaKhomishani esikhundleni.
(13) BoKhomishani labashiwo esigatjaneni (7)(b) bangasebentisa
emandla futsi bangenta imisebenti yaleliKhomishani etifundzeni tabo
njengobe kuchazwa ngumtsetfo wavelonkhe.
197 Kusebenta kuhulumende
(1) Embusweni kunesikhungo semisebenti yahulumende
weRiphabhulikhi, lokumele sisebente, futsi sihlelwe, ngekulandzela
umtsetfo wavelonkhe, futsi lokumele sigcine ngekwetsembeka
inchubomgomo lesemtsetfweni yahulumende wangaleso sikhatsi.
(2) Imibandzela yekucashwa netimfanelo tetisebenti tahulumende
kumele kuphatfwe ngumtsetfo wavelonkhe. Tisebenti tinelilungelo
lekutfola umhlalaphasi lofanele, njengekusho kwemtsetfo
wavelonkhe.
(3) Kute sisebenti sahulumende lesingavunwa nobe sibandlululwe
ngesizatfu sekutsi lowo muntfu wesekela licembu lelitsite
letembusave nobe ludzaba lolutsite.
(4) Bohulumende betifundza banelilungelo lekufuna, kucasha,
kukhuphula, kuntjintja nekusakata tisebenti tahulumende
letingaphasi kwabo kepha ngaphasi kwesitfungetelo senchubo
nemazinga lafanako lasebenta etisebentini tahulumende jikelele.
SEHLUKO 10: KUPHATFWA KWEMBUSO
133
SEHLUKO 11
TEKUVIKELA (tigaba 198 - 210)
198 Imigomosisekelo lebusako
Lemigomosisekelo lelandzelako ibusa tekuvikelwa kwelive
eRiphabhulikhi:
(a) kuvikelwa kwavelonkhe, kumele kubonakalise kutinikela kwabo
bonkhe bantfu baseNingizimu Afrika, kwemuntfu ngamunye
nesive sonkhe, kutsi baphile ngendlela yekulingana, bahlale
ngekuthula nangekuvana, bangabi neluvalo nekweswela, futsi
bafune imphilo lencono.
(b) Kutimisela kuhlala ngekuthula kuvimbela Sonkhe sakhamuti
seNingizimu Afrika ekungeneleni kuhlonyiwe nobe ngekhatsi
nobe ngephandle kwaleli, ngaphandle njengobe kubeka
uMtsetfosisekelo nobe umtsetfo wavelonkhe.
(c) Kuvikelwa kwavelonkhe kumele kwentiwe ngekulandzela umtsetfo
lokufaka ekhatsi nemtsetfo wemave emhlaba.
(d) Kuvikelwa kwavelonkhe kungaphasi kweligunya lePhalamende
kanye nesigungu savelonkhe lesengamele.
199 Kusungulwa, kuhlelwa kanye nekutiphatsa kwemibutfo
yetekuphepha
(1) Imibutfo yetekuphepha eRiphabhulikhi ibunjwe ngembutfo munye
wetekuvikela, umbutfo munye wetebuphoyisa kanye naleminye
imibutfo yetebunhloli, lesungulwe ngekulandzela uMtsetfosisekelo.
(2) Umbutfo wetekuvikela ngiwo wodvwa umbutfo wetemphi
losemtsetfweni eRiphabhulikhi.
(3) Ngaphandle kwemibutfo yetekuphepha lesungulwe ngekulandzela
uMtsetfosisekelo, tinhlangano letiphatsa tikhali nobe lokunye
lokusebenta loko tingasungulwa ngekulandzela umtsetfo
wavelonkhe.
(4) Imibutfo yetekuphepha kumele ihlelwe futsi iphatfwe ngumtsetfo
wavelonkhe.
SEHLUKO 11: TEKUVIKELA
134
(5) Imibutfo yetekuphepha kumele yente futsi kumele ifundzise
iphindze iphocelele kutsi emalunga ayo ente njengobe kuphocelela
uMtsetfosisekelo kanye nemtsetfo, lokufaka ekhatsi umtsetfo
wendzabuko kumhlabawonkhe kanye netivumelwano temave
emhlaba letibopha iRiphabhulikhi.
(6) Alikho lilunga lanobe ngumuphi umbutfo wetekuphepha lokumele
lilalele umyalo lokucace ngalokuphelele kutsi uphambane nemtsetfo.
(7) Kute umbutfo wetephepha nobe linye lemalunga alombutfo,
ekwenteni imisebenti yabo –
(a) labangakhinyabeta tinhloso telicembu letembusave
lelisemtsetfweni ngekweMtsetfosisekelo; nobe
(b) labangachubela embili, ngendlela yekwesekela, nobe tiphi
tinhloso telicembu linye letembusave.
(8) Kuniketa kuciniseka kwemgomosisekelo wekusebenta
lokungenamfihlo nekusebentela bavoti, emakomiti emacembu
etembusave onkhe lasephalamende kumele abeke liso kuyo yonkhe
imibutfo yetekuphepha ngendlela lebekwe mitsetfomgomo netibopho
tePhalamende.
Tekuvikela (200 – 204)
200 UMbutfo weTekuvikela
(1) Umbutfo weTekuvikela kumele uhlelwe futsi uphatfwe njengembutfo
wetemphi lohloniphako.
(2) Inhloso lenkhulu yembutfo wetekuvikela kulwela nekuvikela
iRiphabhulikhi, kuvikela iminyele yayo, kanye nebantfu bayo
ngekulandzela uMtsetfosisekelo nemigomosisekelo yemtsetfo
wemave emhlaba lecondzisa kusetjentiswa kwekulwa.
201 Kutiphendvulela ngetembusave
(1) Lilunga leKhabhinethi kumele liphatse umbutfo wetekuvikela.
(2) NguMengameli kuphela, njengenhloko yesigungu lesengamele,
longaniketa emandla ekusetjentiswa kwembutfo wetekuvikela -
SEHLUKO 11: TEKUVIKELA
135
(a) ngekubambisana nembutfo wetebuphoyisa;
(b) kuvikela iRiphabhulikhi; nobe
(c) kuphumelelisa sibopho semave emhlaba
(3) Uma ngabe umbutfo wetekuvikela usetjentiselwa nobe ngabe
nguyiphi inhloso lephawulwe esigatjaneni (2), uMengameli kumele
abikele iPhalamende ngekusheshisa futsi nangemininingwane
leyenele -
(a) ngetizatfu tekusebentisa lombutfo;
(b) ngendzawo nobe kuphi lapho lombutfo usetjentiswa khona;
(c) ngelinani lebantfu labatsintsekako; kanye
(d) nebudze besikhatsi lekubhekeke kutsi usicitse kuleyo ndzawo
lombutfo.
(4) Uma ngabe iPhalamende ingahlangani emuva kwemalanga
lasikhombisa lombutfo ubekiwe kutsi usebente ngekwesigatjana
(2), uMengameli kumele anikete ikomiti lefanele imininingwane
ledzingekile esigatjaneni (3).
202 Kukhutwa kwembutfo wetekuvikela
(1) UMengameli njengenhloko yesigungu lesengamele unguMekhuti
loMkhulu wembutfo wetekuvikela, futsi kumele abeke Khomanda
wetemphi walombutfo wetekuvikela.
(2) Kukhutwa kwembutfo wetekuvikela kumele kwentiwe ngekulandzela
indlela lebekwe lilunga leKhabhinethi leliphetse temphi, ngephasi
kweligunya leMengameli.
203 Simo sekuvikelwa kwavelonkhe
(1) UMengameli njengenhloko yesigungu lesengamele angabeka
simo sekuvikelwa kwavelonkhe, futsi kumele abikele iPhalamende
ngekusheshisa anikete nemininingwane leyenele –
(a) ngetizatfu talokubekwa kwalesimo;
(b) ngendzawo nobe kuphi lapho lombutfo usetjentiswa khona;
kanye
(c) nangesibalo sebantfu labatsintsekako.
SEHLUKO 11: TEKUVIKELA
136
(2) Uma ngabe iPhalamende ingahlangani uma kubekwa lesimo
sekuvikelwa kwavelonkhe, uMengameli kumele abite iPhalamende
kutsi ite emhlanganweni lophutfumako kungakapheli emalanga
lasikhombisa sibekiwe lesimo.
(3) Kubekwa kwesimo sekuvikelwa kwavelonkhe kuphelelwa sikhatsi
ngaphandle uma ngabe kuvunywe yiPhalamende kungapheli
emalanga lasikhombisa kubekiwe.
204 Lihhovisi letebubhalane lebantfu labangekho embutfweni
Lihhovisi letebubhalane lebantfu labangekho embutfweni kumele
lisukunyiswe ngekwemtsetfo wavelonkhe ngephasi kwesandla selilunga
leKhabhinethi leliphetse tekuvikela.
Tebuphoyisa (tigaba 205 - 208)
205 Umbutfo wetebuphoyisa
(1) Umbutfo wetebuphoyisa kumele uhlelwe ngendlela yekutsi usebente
emikhakheni yavelonkhe, yetifundza kanye, uma ngabe kufanele,
nakuhulumende wasekhaya.
(2) Umtsetfo wavelonkhe kumele usungule emandla nemisebenti
yembutfo wetebuphoyisa futsi wente kutsi umbutfo wetebuphoyisa
ukwati kuyenta kahle imisebenti yawo, kuye nangetidzingo
tetifundza.
(3) Tinhloso tembutfo wetebuphoyisa kuvimbela, kulwa kanye
nekuphenya ngebugebengu, kugcina kusebenta kwemtsetfo
emphakatsini, kugcina umtsetfo, nekuvikela nekuphephisa bantfu
labahlala eRiphabhulikhi kanye nemphahla yabo nekuhlonipha kanye
nekucindzetela kusebenta kwemtsetfo.
206 Kutiphendvulela ngetembusave
(1) Lilunga leKhabhinethi kumele liphatse umsebenti wetekuvikelwa
ngemaphoyisa futsi libeke inchubomgomo yavelonkhe yetekuvikelwa
ngesiphoyisa ngemuva kwekuhlolisana nabohulumende betifundza
SEHLUKO 11: TEKUVIKELA
137
SEHLUKO 11: TEKUVIKELA
kanye nekutsi kulandzelwe netidzingo tetifundza njengobe tinconywe
tigungu letengamele tetifundza.
(2) Inchubomgomo yetebuphoyisa yavelonkhe ingenta tiphakamiso
ngetinchubomgomo letehlukene ngekwehlukana kwetifundza emuva
kwekubuketa tidzingo tekuvikelwa ngebuphoyisa nalokumcoka
kwaletifundza.
(3) Sifundza ngasinye sineligunya –
(a) lekugadza kutiphatsa kwemaphoyisa;
(b) lekubeka liso ekusebenteni lokunemandla nalokunemphumelelo
kwembutfo wetekuvikela, lokufaka ekhatsi kwemukela imibiko
ngembutfo wetekuvikela;
(c) kutfutfukisa budlelwano lobuhle emkhatsini kwemaphoyisa kanye
nemphakatsi;
(d) kuphenya imphumelelo lebonakalako yekuvikelwa kwemiphakatsi
ngulombutfo; kanye
(e) nekuchumana nelilunga leKhabhinethi leliphetse tekuvikelwa
ngumbutfo wetekuvikela mayelana nebugebengu nekuvikelwa
kwetifundza.
(4) Sigungu sesifundza lesengamele setfwele umtfwalo wemisebenti
yemaphoyisa –
(a) lesetfweswe wona nguleSehluko;
(b) lesabelwe wona ngumtsetfo wavelonkhe; kanye
(c) naloniketwe kuso kunchubomgomo yavelonkhe yetebuphoyisa.
(5) Kuze sikwati kwenta imisebenti lehlelwe esigatjaneni (3), sifundza –
(a) singaphenya, nobe sibeke iKhomishani yeluphenyo, nobe tiphi
tikhalo ngekungakhoni kusebenta kwemaphoyisa nobe kuphela
kwebudlelwano emkhatsini kwemaphoyisa nanobe ngumuphi
umphakatsi; futsi
(b) kumele sente tincumo elungeni leKhabhinethi leliphetse
tebuphoyisa.
(6) Ngemuva kwekutfola sikhalo lesifakwe sigungu sesifundza
lesengamele, ibhodi letimele yetikhalo ngebuphoyisa lesungulwe
138
ngumtsetfo wavelonkhe kumele iphenye nobe kuphi kutiphatsa
kabi, nobe kwephulwa kwemtsetfo lilunga letembutfo webuphoyisa
esifundzeni.
(7) Umtsetfo wavelonkhe kumele wente kube khona sitfungeletelo
sekusungulwa, semandla, semisebenti nesekuphatfwa kwembutfo
wemaphoyisa abomasipala.
(8) Likomiti lelibunjwe ngelilunga leKhabhinethi nemalunga eMkhandlu
waVelonkhe wetiFundza letfweswe umtfwalo wetebuphoyisa kumele
lisungulwe kutewucinisekisa kusebentisana lokunemphumela
ngumbutfo wemaphoyisa nelubambiswano lolunemphumela
emkhatsini kwetikhungo tahulumende.
(9) Sishayamtsetfo sesifundza singacela Khomishani wesifundza kutsi
atfule embi kwaso nobe kukuwaphi emakomiti aso kutewuphendvula
imibuto letsite.
207 Kulawulwa kwembutfo wetebuphoyisa
(1) UMengameli njengenhloko yesigungu lesengamele kumele abeke
umuntfu lomsikati nobe lomdvuna kutsi abe nguKhomishani
wavelonkhe wemaphoyisa, kucondzisa nekuphatsa umbutfo
wetekuvikela.
(2) Khomishani wavelonkhe wemaphoyisa, kumele aphatse futsi
acondzise umbutfo wetekuvikela ngekulandzela inchubomgomo
yavelonkhe yetekuvikela kanye nemiyalo yelilunga leKhabhinethi
lelengamele tekuvikelwa ngumbutfo wetebuphoyisa.
(3) Khomishani wavelonkhe wemaphoyisa, ngekuvumelana nesigungu
sesifundza lesengamele, kumele abeke umuntfu lomsikati nobe
lomdvuna kutsi abe nguKhomishani wesifundza waleso sifundza,
kepha uma ngabe Khomishani wavelonkhe nesigungu sesifundza
lesengamele bangakhoni kuvumelana ngalomuntfu lokumele
abekwe, lilunga leKhabhinethi leliphetse umbutfo wetebuphoyisa
kumele libe ngumlamuli emkhatsini kwalamacembu.
(4) BoKhomishani bemaphoyisa betifundza banemtfwalo wetebuphoyisa
etifundzeni tabo ngasinye –
(a) njengobe kuchaza umtsetfo wavelonkhe; futsi
SEHLUKO 11: TEKUVIKELA
139
SEHLUKO 11: TEKUVIKELA
(b) nangekulandzela emandla aKhomishani wemaPhoyisa
wavelonkhe ekucondzisa nekuphatsa umbutfo wetebuphoyisa
ngekulandzela sigatjana (2).
(5) Khomishani wesifundza kumele abike kusishayamtsetfo sesifundza
njalo nje ngeminyaka ngekuvikela ngembutfo wemaphoyisa
esifundzeni, futsi kumele atfumele ikhophi yalombiko kuKhomishani
wavelonkhe.
(6) Uma Khomishani wesifundza asalahlekelwe kwetsenjwa sigungu
sesifundza lesengamele leso sigungu singenta tinyatselo
letisemtsetfweni tekumkhipha esikhundleni, tekumtjintja nobe
tekumjezisa, lowo Khomishani ngekulandzela umtsetfo wavelonkhe.
208 Lihhovisi letebubhalane lebantfu labangekho ebuphoyiseni
Lihhovisi letebubhalane lebantfu labangekho embutfweni wetebuphoyisa
kumele livulwe ngekulandzela umtsetfo wavelonkhe, futsi lisebente
ngaphantsi kwesandla selilunga leKhabhinethi lelibukene nemsebenti
webuphoyisa.
Bunhloli (tigaba 209 - 210)
209 Kusungulwa nekuphatfwa kwemibutfo yebunhloli
(1) Nobe muphi umbutfo webunhloli, ngaphandle kwemibutfo
yebunhloli lebunebuciko lobusetulu yembutfo wetemphi
nobe wetekuvikela ngebuphoyisa ingasungulwa kuphela
nguMengameli njengenhloko yesigungu lesengamele, futsi kuphela
nangekulandzela umtsetfo wavelonkhe.
(2) UMengameli njengenhloko yesigungu lesengamele kumele abeke
umuntfu lomsikati nobe lomdvuna njengenhloko yalowo nalowo
mbutfo webunhloli lobunebuciko lobusetulu bembutfo wetemphi
nobe wetekuvikela ngebuphoyisa lowakhiwe ngekwesigatjana (1),
futsi kumele nobe atsatse umtfwalo ngekwepolitiki wekucondzisa
nekuphatsa kwanobe ngumuphi walembutfo, nobe akhetse lilunga
leKhabhinethi kutsi litsatse lowo mtfwalo.
140
210 Emandla, imisebenti nekweluswa
Umtsetfo wavelonkhe kumele uphatse tinhloso, emandla kanye
nemisebenti yemibutfo yebunhloli, lokufaka nobe muphi umbutfo
webunhloli lobunebuciko lobusetulu wembutfo wetemphi nobe
wetekuvikela ngebuphoyisa, futsi kumele wente kube khona –
(a) kumataniswa kahle kwayo yonkhe imibutfo yebunhloli; futsi
(b) kweluswa sive kwemisebenti yalemibutfo yebunhloli ngumhloli
lobekwe nguMengameli njengenhloko yesigungu lesengamele,
futsi loko kwemukelwa ngesincumo lesitsetfwe siGungu
saVelonkhe ngekwesekelwa ngemalunga awo langulokubili
kulokutsatfu.
SEHLUKO 11: TEKUVIKELA
141
SEHLUKO 12
BAHOLI BENDZABUKO (ss 211 - 212)
211 Kuhlonishwa
(1) Bukhosi, lizinga, indzima yebaholi bendzabuko ngekwemtsetfo
wesintfu, kuhlonishwa kuphela nje uma kutfobela uMtsetfosisekelo.
(2) Sigungu sebaholi bendzabuko lesilandzela umtsetfo wesintfu
singasebenta ngekulandzela nobe muphi umtsetfo losebentako,
nemasiko lokufaka ekhatsi tichibiyelo, kucitfwa kwalowo mtsetfo
nobe lawo masiko.
(3) Tinkantolo kumele tisebentise umtsetfo wesintfu uma ngabe lowo
mtsetfo usebenta ngaphasi kweMtsetfosisekelo nanobe ngumuphi
lomunye umtsetfo locondzene ngco nemtsetfo wesintfu.
212 Indzima yebaholi bendzabuko
(1) Umtsetfo wavelonkhe ungenta kube khona indzima yebaholi
bendzabuko njengesigungu lesengamele ezingeni lahulumende
wasekhaya etintfweni letitsintsa tindzaba temiphakatsi etindzaweni
tayo.
(2) Kusebenta tindzaba letiphatselene nebaholi bendzabuko indzima
yebaholi bendzabuko, umtsetfo wesintfu nemasiko emiphakatsi
legcina leyo nchubo yemtsetfo wesintfu –
(a) umtsetfo wavelonkhe nobe wetifundza ungenta kube khona
kusungulwa kwetindlu tebaholi bendzabuko; futsi
(b) umtsetfo wavelonkhe ungasungula umkhandlu webaholi
bendzabuko.
SEHLUKO 12: BAHOLI BENDZABUKO
142
SEHLUKO 13
TETIMALI (ss 213-230A)
Tindzaba jikelele teTimali
(tigaba 213 - 219)
213 SiKhwama saVelonkhe saMalingena
(1) Kukhona siKhwama saVelonkhe saMalingena lapho tonkhe timali
letemukelwe nguhulumende wavelonkhe lekumele tibhadalwe kuso
ngaphandle kwetimali letibekwe eceleni ngalokufanele nguMtsetfo
wePhalamende.
(2) Imali ingakhishwa kulesiKhwama saVelonkhe saMalingena kuphela–
(a) ngekulandzela sabelo lesentiwe nguMtsetfo wePhalamende; nobe
(b) njengesikwelete lesikhishwa kuleSikhwama saVelonkhe
saMalingena, uma ngabe kuvunyelwe nguMtsetfosisekelo nobe
nguMtsetfo wePhalamende.
(3) Incenye yesifundza lefanele kuletimali letibutfwe eveni lonkhe
ikhishwa kuleSikhwama saVelonkhe saMalingena.
214 Tabelo letinebulungiswa nekuphakelwa kwemalingena
(1) Umtsetfo wavelonkhe kumele wente kube khona –
(a) kwehlukaniselana ngalokufanele kwemali legcogcwe kuvelonkhe
emkhatsini kwahulumende wavelonkhe nabohulumende
betifundza nebasekhaya;
(b) kuncunywa kwesabelo lesifanele sesifundza ngasinye esabelweni
setifundza; kanye
(c) nekuniketwa kwanobe ngutiphi letinye tabelo tetimali etifundzeni
nakubomasipala letiphuma encenyeni yahulumende wavelonkhe,
kanye nemibandzela loko kuniketwa lokwentiwe ngayo.
SEHLUKO 13: TETIMALI
143
(2) UMtsetfo lophawulwe esigatjaneni (1) ungasetjentiswa
kuphela ngemuva kwekubonisana nabohulumende betifundza,
nabohulumende basekhaya labahlelekile kanye neliKhomishani
lekuPhatfwa kweTetimali nesiLulu seMnotfo waHulumende, futsi
nobe ngutiphi tincumo taleliKhomishani setibuketiwe, futsi kumele
kunakisiswe –
(a) tindzingo tavelonkhe;
(b) nobe ngutiphi timiso lokumele tentiwe mayelana nesikwelete
savelonkhe kanye naletinye tibopho tavelonkhe;
(c) tidzingo kanye netimfuno tahulumende wavelonkhe, letincunywe
ngekusetjentiswa kwetindlela tekubuka letifanele;
(d) sidzingo sekwenta nakanjani kutsi tifundza nabomasipala bakwati
kuniketa imisebenti lesisekelo nekwenta imisebenti lebanikwe
yona;
(e) emandla nelikhono letifundza nabomasipala labanalo lekuphatsa
tetimali;
(f) tidzingo tentfutfuko, naletinye nje tidzingo tetifundza,
tahulumende wasekhaya netabomasipala;
(g) kwehlukana ngetemnotfo esifundzeni nakuletinye tifundza;
(h) tibopho tetifundza nabomasipala ngekwemtsetfo wavelonkhe;
(i) kufuneka kwekwabelwa kwetincenye lokutintile nalokucagelekako;
kanye
(j) nesidzingo sekwetama kulungisa melula timo letibucayi nobe
tidzingo tesikhashana naletinye tintfo letimise ekubukisiseni
ngekufanana.
215 Imicombelelotimali yavelonkhe, yetifundza neyabomasipala
(1) Imicombelelotimali yavelonkhe, yetifundza neyabomasipala
netinchubo temcombelelotimali kumele titfutfukise kusebenta
lokungenamfihlo, kwetsembeka, kanye nekuphatfwa ngendlela
lengiyo kwemnotfo, tikwelete neligumbi lembuso.
(2) Umtsetfo wavelonkhe kumele uchaze –
SEHLUKO 13: TETIMALI
144
(a) simo semicombelelotimali yavelonkhe, yetifundza
neyabomasipala;
(b) sikhatsi lapho imicombelelotimali yavelonkhe neyesifundza
kumele yetfulwe ngaso etafuleni; kanye
(c) nekutsi umcombelelotimali kulowo nalowo mkhakha
wahulumende kumele ukhombe imitfombo yamalingena
nendlela lababona ngayo kutsi lokusetjentiswa kutawuhambisana
nemtsetfo wahulumende wavelonkhe.
(3) Imicombelelotimali kulowo nalowo mkhakha wahulumende kumele
ibe –
(a) nesicombelelo ngetimali nangekusetjentiswa kwato,
lesehlukanisa emkhatsini kwetimali letikhona naletidzingekako
ngaleso sikhatsi;
(b) netiphakamiso tekubhadala kushoda lokungase kwenteke
ngaleso sikhatsi semcombelelotimali; kanye
(c) netinhloso tekwebolekwa kwetimali naletinye tikwelete tembuso
letingakhuphula sikwelete sembuso emnyakeni lolandzelako.
216 Kuphatfwa kwesigcinamafa
(1) Umtsetfo wavelonkhe kumele usungule sigcinamafa savelonkhe futsi
uchaze netindlela tekucinisekisa kungabi namfihlo, nekuvimbela
kusetjentiswa kabe kwetimali kuyo yonkhe imikhakha yahulumende,
ngekwetfula –
(a) inchubo lehlonishwako yekuphatfwa kwetimali;
(b) kwehlukaniswa kwekusebentisa timali lokufanako; kanye
(c) nemigomo nemazinga ekugcina timali lafanako.
(2) Sigcinamafa savelonkhe kumele sicinisekise kulandzelwa
kwetinyatselo letisungulwe ngekulandzela sigatjana (1), futsi
singamisa kwendluliselwa kwetimali kunobe ngusiphi sikhungo
sembuso uma ngabe leso sikhungo sephula nobe sichubeka
nekwephula letinyatselo ngalokunyantisako.
[Sigatjana (2) sivalwe ngesigaba 5(a) seMtsetfo weSikhombisa wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo wanga-2001.]
SEHLUKO 13: TETIMALI
145
(3) Sincumo sekuvimba kwendluliswa kwetimali leticondzene
nesifundza ngekulandzela sigaba 214(1)(b) singatsatfwa kuphela
etimeni letiphawulwe esigatjaneni (2), futsi –
(a) angeke sivimbele kwendluliswa kwetimali emalanga langetulu
kwalangu-120; futsi
(b) singasebenta ngaleso sikhatsi, kepha sitawuphelelwa ngemandla
ngekubuyela emuva kwaso ngaphandle uma ngabe iPhalamende
isemukela ngemuva kwenchubo lefananako ncimishi naleyo
lebekwe esigabeni 76(1) futsi lebekwe mitsetfomgomo netibopho
letihlanganyelwe tePhalamende. Lenchubo kumele iphele
esikhatsini semalanga langu-30 kusukela sacala kusebenta
lesincumo lesitsatfwe sigcinamafa savelonkhe.
[Sigatjana (3) sivalwe ngesigaba 5(b) seMtsetfo 6weSikhombisa wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo wanga-2001.]
(4) IPhalamende ingasivusetela lesincumo sekuvimbela kwendluliswa
kwetimali kungakengci emalanga langu-120 ngekulandzelana kwawo
lokungaphatamiseki, ngekulandzela lenchubo lechazwe esigatjaneni
(3).
(5) Ngembi kwekutsi iPhalamende yemukele nobe ivuselele sincumo
sekuvimbela kwendluliswa kwetimali tiye esifundzeni –
(a) umCwaningimabhuku-Jikelele kumele etfule umbiko
ePhalamende, futsi
(b) sifundza kumele sinikwe litfuba lekutiphendvulela ngaletinsolo
letibhekiswe kuso, futsi sibeke luhlangotsi lwaso ngalendzaba,
ekomitini.
217 Kutfolakala kwemphahla
(1) Uma ngabe sikhungo sembuso emkhakheni wahulumende
wavelonkhe, wesifundza nobe wasekhaya, nobe siphi lesinye
sikhungo lesiphawuliwe emtsetfweni wavelonkhe, sitsatsa
emakontileka etimphahla nobe emisebenti, kumele sikwente loko
ngekulandzela imitsetfo yavelonkhe neyetifundza lechaza indlela
lengiyo, lelungile, lefanelekile, lengenamfihlo, lenekuchudzelana
futsi leyongako.
SEHLUKO 13: TETIMALI
146
(2) Sigatjana (1) asivimbeli tikhungo tembuso nobe tikhungo letishiwo
kuleso sigatjana kusetjentiswa kwenchubomgomo yekutfolakala
kwetimphahla leyenta kube khona –
(a) tigaba tekunconota uma kuniketwa emakontileka; kanye
(b) nekuvikelwa nobe kutfutfukiswa kwebantfu, ticuku tebantfu
labakhinyabetwa lubandlululo lolungakafaneli.
(3) Umtsetfo wavelonkhe kumele usukumise luhlakamsebenti
lenchubomgomo lephawulwe esigatjaneni (2) lengasetjentiswa
ngaphasi kwalo.
[Sigatjana (3) sivalwe ngesigaba 6 seMtsetfo weSikhombisa wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo wanga-2001.]
218 Ticiniseko tahulumende ngetikwelete
(1) Hulumende wavelonkhe, hulumende wesifundza nobe hulumende
wamasipala anganika siciniseko ngemali lebolekwe kuphela nje uma
leso siciniseko sihambisana nemibandzela lebekwe emtsetfweni
wavelonkhe.
(2) Umtsetfo wavelonkhe lophawulwe esigatjaneni (1) ungasebenta
kuphela ngemuva kwekubukisisa nobe tiphi tiphakamiso
teliKhomishani lekuPhatfwa kweTetimali nesiLulu seMnotfo
waHulumende.
(3) Ngalowo nalowo mnyaka wonkhe hulumende kumele etfule umbiko
ngeticinisekiso lakatentile.
219 Kuholelwa kwebantfu labanetikhundla embusweni
(1) Umtsetfo wavelonkhe kumele usungule sikali sekubeka –
(a) imiholo, tibonelelo netinzuzo temalunga esiGungu saVelonkhe,
titfunywa letingesulwa eMkhandlwini waVelonkhe wetiFundza,
emalunga eKhabhinethi, emaSekela etiNdvuna teMbuso, baholi
bendzabuko nemalunga emikhandlu yebaholi bendzabuko; kanye
(b) nemazinga ebukhulu bemiholo, netibonelelo netinzuzo temalunga
etishayamtsetfo tetifundza, emalunga etiGungu leteNgamele
nemalunga eMikhandlu yaboMasipala betinhlobo letehlukile.
SEHLUKO 13: TETIMALI
147
(2) Umtsetfo wavelonkhe kumele usungule liKhomishani letitawenta
tincumo ngemiholo, tibonelelo netinzuzo temalunga letishiwo
esigatjaneni (1).
(3) IPhalamende ingaphasisa umtsetfo lophawulwe esigatjaneni (1)
kuphela nje ngemuva kwekubuketa tincumo taleliKhomishani
lelisungulwe ngekwesigatjana (2).
(4) Sigungu savelonkhe lesengamele, sigungu sesifundza
lesengamele, masipala kanye nanobe muphi umtimba lowengamele
singasebentisa umtsetfo wavelonkhe lophawulwe esigatjaneni
(1) kuphela nje ngemuva kwekubuketa tincumo taleliKhomishani
lelisungulwe ngekwesigatjana (2).
(5) Umtsetfo wavelonkhe kumele usungule iminyele yekuncuma
imiholo, tibonelelo netinzuzo temajaji, uMvikeli wemPhakatsi,
umCwaningimabhuku-Jikelele kanye nemalunga anobe nguliphi
liKhomishani lelibekwe ngekweMtsetfosisekelo lokufaka ekhatsi
nemtimba wetekusakata lophawulwe esigabeni 192.
LiKhomishani lekuPhatfwa
kweTetimali nesiLulu seMnotfo
waHulumende (tigaba 220 – 222)
220 Kusungulwa nemisebenti yalo
(1) KuneliKhomishani lekuPhatfwa kweTetimali nesiLulu seMnotfo
waHulumende eRiphabhulikhi lelenta tincumo letishiwo
kuleSehluko, nobe emtsetfweni wavelonkhe, ePhalamende,
kutishayamtsetfo tetifundza nakuleminye imitimba leyengamele
lencunywe ngumtsetfo wavelonkhe.
(2) LeliKhomishani litimele futsi linekutiphendvulela kuphela
ngekweMtsetfosisekelo nemtsetfo, futsi kumele lingakhetsi
luhlangotsi.
(3) LeliKhomishani kumele lisebente ngekulandzela uMtsetfo
SEHLUKO 13: TETIMALI
148
wePhalamende futsi ekwenteni imisebenti kwalo, kumele libuke
tonkhe tintfo letitsintsekako lokufaka ekhatsi leto letihlelwe esigabeni
214(2).
221 Kubekwa nesikhatsi sekusebenta kwemalunga
(1) LeliKhomishani libunjwe ngalabantfu labasikati nalabadvuna
labalandzelako, labakhetfwe nguMengameli njengenhloko yesigungu
savelonkhe lesengamele –
(a) sihlalo kanye nelisekela lasihlalo;
(b) bantfu labatsatfu labakhetfwe, ngemuva kwekubonisana
naboNdvunankhulu, eluhlwini lolwakhiwe ngekulandzela luhlelo
lolumiswe ngekwemtsetfo wavelonkhe;
(c) bantfu lababili labakhetfwe, ngemuva kwekubonisana
nabohulumende basekhaya labahlelekile, eluhlwini lolwakhiwe
ngekulandzela luhlelo lolumiswe ngekwemtsetfo wavelonkhe;
kanye
(d) nalabanye bantfu lababili.
[Sigatjana (1) sivalwe ngesigaba 7(a) seMtsetfo weSihlanu wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo wanga-1999.] [uvalwe ngesigatjana 7(a) weMtsetfo weSikhombisa wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo wanga 2001]
(1A) Umtsetfo waVelonkhe lophawulwe esigatjaneni (1) kumele uniketele
ngekumbandzakanyeka -
(a) kwaboNdvunakhulu ekwakhiweni kweluhlu loluhlongotwe
esigatjaneni (1)(b); kanye
(b) nabohulumende basekhaya labahlelekile ekwakhiweni kweluhlu
loluhlongotwe esigatjaneni (1)(c).
[Sigatjana (1A) sifakwe ngesigaba 7(b) seMtsetfo weSikhombisa wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo wanga-2001.]
(2) Emalunga aleliKhomishani kumele abe nelwati lolulungele
lomsebenti.
(3) Emalunga aleliKhomishani asebenta sikhatsi lesincunywe
ngekulandzela umtsetfo wavelonkhe. UMengameli angakhokha
lilunga laleliKhomishani kuleKhomishani ngekutiphatsa kabi kwalo,
kungakhoni kusebenta nekungakwati kwenta umsebenti.
SEHLUKO 13: TETIMALI
149
222 Imibiko
LeliKhomishani kumele letfule umbiko walo ePhalamende kanye
nakutishayamtsetfo tetifundza njalo nje.
LiBhange laseNkhabeni
(tigaba 223 – 225)
223 Kusungulwa kwalo
LiBhange laseNkhabeni, liBhange lesiLulu laseNingizimu Afrika (iSouth
African Reserve Bank), ngulona bhange lesive leRiphabhulikhi futsi
liphetfwe ngekulandzela umtsetfo wePhalamende.
224 Inhloso lebalulekile
(1) Inhloso lebalulekile yeliBhange lesiLulu laseNingizimu Afrika
kuvikela emandla emali yeRiphabhulikhi kute kube khona
kutfutfuka lokulingene futsi lokusimeme nalokukhulako kwemnotfo
eRiphabhulikhi.
(2) LiBhange lesiLulu laseNingizimu Afrika, ekulandzeleni inhloso
yalo lebaluleke, kumele lisebente ngekutimela futsi ngaphandle
kwekwesaba, kwekukhetsa luhlangotsi nobe kukhinyabeta, kepha
kumele kube khona kubonisana njalo nje emkhatsini kwaleliBhange
kanye nalelilunga leKhabhinethi lelibukene netindzaba tetimali
kuvelonkhe.
225 Emandla nemisebenti
Emandla kanye nemisebenti yeliBhange lesiLulu laseNingizimu
Afrika, nguleyo levamise kusetjentwa iphindze yentiwe ngemabhange
esive, lokumandla nemisebenti lokumele kuncunywe ngumtsetfo
wePhalamende futsi lokumele kusetjentiswe futsi kwentiwe
ngekulandzela imibandzela lechazwe ngulowo Mtsetfo.
SEHLUKO 13: TETIMALI
150
Tindzaba tetimali tetifundza
netasekhaya (tigaba 226 - 230A)
226 Tikhwama tetiFundza taMalingena
(1) Kukhona siKhwama sesiFundza saMalingena kuleso naleso sifundza
lapho tonkhe timali letemukelwe nguhulumende wesifundza kumele
tifakwe khona, ngaphandle kwetimali letibekwe eceleni ngalokufanele
nguMtsetfo wePhalamende.
(2) Imali lingakhishwa eSikhwameni seTimali teMbuso letingenako
sesifundza kuphela nje –
(a) ngesabelo lesentiwe ngeMtsetfo wesifundza; nobe
(b) njengesikwelete lesikhishwa kulesiKhwama sesiFundza
saMalingena letingenako tesifundza, uma ngabe lokukubekwe
nguMtsetfosisekelo nobe nguMtsetfo wesifundza.
(3) Imali leniketwe hulumende wasekhaya kepha leyendluliswe
kuhulumende wesifundza, ngekulandzela sigaba 214(1), iyindlekongco
esiKhwameni sesiFundza saMalingena.
(4) UMtsetfo wavelonkhe ungancuma luhlakamsebenti lokumele
ngaphasi kwalo -
(a) uMtsetfo wesifundza ngekulandzela sigatjana (2)(b) ugunyate
kukhishwa kwemali njengendleko-ngco esiKhwameni sesiFundza
saMalingena; kanye
(b) nekutsi imalingena lephakelwe hulumende wasekhaya
ngekwengca esifundzeni ngekulandzela sigatjana (3) kumele
ikhokhelwe njani kubomasipala basesifundzeni.
[Sigatjana (4) sifakwe ngesigaba 8 seMtsetfo weSikhombisa wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo wanga-2001.]
227 Imitfombo yavelonkhe yetimali tabohulumende betifundza
nebasekhaya
(1) Hulumende wasekhaya newesifundza ngasinye –
(a) unelilungelo lekutfola inenye lemfanele yetimali letibutfwe eveni
SEHLUKO 13: TETIMALI
151
SEHLUKO 13: TETIMALI
lonkhe kute akwati kuniketa tidzingosisekelo nekwenta imisebenti
lekabelwe yona; futsi
(b) angemukela letinye tabelo letibuya esikhwameni savelonkhe
setimali letingenako, nobe tinemibandzela nobe tite.
(2) Imali lengetako lebutfwe tifundza nobe bomasipala angeke ikhishwe
encenyeni yabo yetimali letibutfwe eveni lonkhe, nobe kuletinye
tabelo tabo lebatinikwa nguhulumende wavelonkhe. Ngalokunjalo,
kute sibopho kuhulumende wavelonkhe sekungetela tifundza
nabomasipala labangabutsi timali ngekulandzela likhono labo
letetimali netintsela.
(3) Incenye yesifundza lefanele lebutfwe eveni lonkhe kumele
yendluliselwe kulesifundza ngekusheshisa futsi ingakahleshulwa
ngaphandle uma ngabe lokwendluliswa kumisiwe ngekwesigaba
216.
(4) Sifundza kumele sitibekele sona ngekwaso imitfombo ledzingekako
ngekwetiphakamiso temtsetfosisekelo wesifundza, leyengetela etulu
kwetidzingo taso letishiwo kuMtsetfosisekelo.
228 Tintsela tesifundza
(1) Sishayamtsetfo sesifundza singabeka –
(a) tintsela, umtsedlwana nemtselo ngaphandle kwemtselo
ngekwekuhola, kwentsela yentsengo yekubita kwemphahla,
intsela yentsengo jikelele kanye nentsela yendzawo nobe
yemphahla lengeniswa kulelive eminyeleni yalo; futsi
(b) tintsela letilinganako ngetulu kwanobe yiphi intsela,
umtsedlwana nobe umtselo lebekwe ngumtsetfo wavelonkhe,
kepha ngaphandle kwentsela yemiholo etinkampanini, intsela
yentsengo yekubita kwemphahla nentsela yendzawo nobe
yemphahla lengeniswa kulelive eminyeleni yalo.
[Indzima(b) ivalwe ngesigaba 9 seMtsetfo weSikhombisa wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo wanga-2001.]
(2) Emandla esishayamtsetfo sesifundza ekutsi sibeke tinsela,
umtsedlwana, timali letibhadalwa uma kungeniswa timphahla
naletinye timali –
152
(a) angeke asetjentiswe ngendlela lebeka inchubomgomo yemnotfo
yavelonkhe esimeni lesibi, budlelwano betifundza kutemnotfo
nobe kuhanjiswa kwetimphahla, kwelusito kwemali nobe
kwebasebenti; futsi
(b) kumele kuphatfwe ngumtsetfo wePhalamende longabekwa
kuphela nje ngemuva kwekutsi nobe tiphi tincumo
teliKhomishani lekuPhatfwa kweTetimali nesiLulu seMnotfo
waHulumende setibuketiwe.
229 Emandla amasipala ekuphatsa timali nemisebenti
(1) Ngekulandzela tigatjana (2), (3) na-(4), Masipala angabeka –
(a) intsela emphahleni futsi engete ngetulu etimalini letikhokhela
lusito lolwentiwe ngumasipala nobe lowentiwe esikhundleni
sakhe; futsi
(b) uma agunyatwe ngumtsetfo wavelonkhe, letinye tintsela,
imitsedlwana naletinye timali letibhadalwako letifanele
hulumende wasekhaya nobe sigaba sahulumende wasekhaya
lapho lomasipala awela khona, kepha masipala angeke abeke
intsela yemiholo, intsela yentsengo lengetiwe, intsela yentsengo
leyetayelekile nobe imali lebhadalwa uma kungeniswa timphahla.
(2) Emandla amasipala ekubeka intsela emphahleni ekwengeta ngetulu
etimalini letibhadalwako ngelusito lolwentiwe nguye nobe lolwentiwe
esikhundleni samasipala, nobe leminye imitselo, imitsedlwana nobe
imali lebhadalwa ngekungeniswa kwemphahla-
(a) angeke asetjentiswe ngendlela lebeka inchubomgomo
yemnotfo yavelonkhe esimeni lesibi, budlelwano babomasipala
kutemnotfo, nobe kuhanjiswa kwetimphahla kwelusito, kwemali
nobe kwebasebenti; futsi
(b) angacondziswa ngumtsetfo wavelonkhe.
(3) Uma ngabe bomasipala lababili banemandla nemisebenti
lefananako yekuphatsa timali mayelana nendzawo yinye,
kwehlukaniswa lokufanele kwalawo mandla nemisebenti kumele
kwentiwe ngekulandzela umtsetfo wavelonkhe. Lokwehlukaniswa
SEHLUKO 13: TETIMALI
153
SEHLUKO 13: TETIMALI
kungentiwa kuphela nje emuva kwekutsatsa lokungenani letindlela
letilandzelako:
(a) Sidzingo sekuhambelana imigomosisekelo yekutselisa lelungile;
(b) Emandla nemisebenti leyentiwa ngumasipala ngamunye;
(c) Emandla ekuphatsa timali amasipala ngamunye;
(d) Emandla nelikhono lekubutsa imitselo, umtsedlwana naletinye
timali letibhadalwako; kanye
(e) Nebulungiswa.
(4) Kute kulesigaba lokuvimbela kwabelana ngemali lebutfwe
ngelandzela lesigaba emkhatsini wabomasipala labanemandla
ekuphatsa timali nemisebenti lefananako endzaweni yinye.
(5) Umtsetfo wavelonkhe lophawulwe kulesigaba ungasebenta kuphela
nje ngemuva hulumende wasekhaya lohlelekile neliKhomishani
lekuPhatfwa kweTetimali nesiLulu seMnotfo waHulumende
kwatisiwe, futsi nobe tiphi tincomo taleliKhomishani setibuketiwe.
230 Timali tekubolekwa tifundza
(1) Sifundza singaboleka timali tekugcina tidzingo letimile nobe tidzingo
tesikhashana ngekulandzela imibandzela lefanele letincunywe
ngumtsetfo wavelonkhe, kepha imali yetidzingo tanyalo ingabolekwa
kuphela uma ngabe kudzingeke kuvalwe tidzingo kwesikhashana
ngalowo mnyakatimali.
(2) Umtsetfo wavelonkhe lophawulwe esigatjaneni (1) ungasebenta
kuphela nje ngemuva nobe tiphi tiphakamiso teliKhomishani
lekuPhatfwa kweTetimali nesiLulu seMnotfo waHulumende
setibukiwe.
[Sigaba 230 sivalwe ngesigaba 10 seMtsetfo weSikhombisa wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo wanga-2001.]
154
230A Timali tekubolekwa bomasipala
(1) UMkhandlu waMasipala, ngekulandzela umtsetfo wavelonkhe –
(a) ungaboleka timali tekugcina tidzingo letimile nobe tidzingo
tesikhashana ngekulandzela imibandzela lefanele letincunywe
ngumtsetfo wavelonkhe, kepha imali yetidzingo tanyalo
ingabolekwa kuphela uma ngabe kudzingeke kuvalwe tidzingo
kwesikhashana ngalowo mnyakatimali; futsi
(b) ungatibophelela wona kanye neMkhandlu wesikhatsi lesitako
ekusetjentisweni kweligunya lawo lekushaya umtsetfo
nelekwengamela ekutfoleni imalimboleko nobe kutjalwa
kwetimali tamasipala.
(2) Umtsetfo wavelonkhe lophawulwe esigatjaneni (1) ungasebenta
kuphela nje ngemuva nobe tiphi tiphakamiso teliKhomishani
lekuPhatfwa kweTetimali nesiLulu seMnotfo waHulumende
setibukiwe.
[Sigaba 230A sifakwe ngesigaba 17 seMtsetfo weSitfupha wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo wanga-2001.]
SEHLUKO 13: TETIMALI
155
SEHLUKO 14
TIMISO JIKELELE (tigaba 231 - 243)
Umtsetfo wemave emhlaba (231 – 233)
231 Tivumelwano nemave emhlaba
(1) Kucocisana nekusayina tivumelwano nemave emhlaba kusibopho
sesigungu savelonkhe lesengamele.
(2) Sivumelwano nemave emhlaba sibopha iRiphabhulikhi kuphela
nje uma ngabe semukelwe ngesincumo kuyo yombili siGungu
saVelonkhe neMkhandlu waVelonkhe wetiFundza ngaphandle uma
ngabe kusivumelwano lesishiwo esigatjaneni (3).
(3) Sivumelwano nemave emhlaba senhlobo yebuchwepheshe,
yekuphatsa nobe yesigungu lesengamele, nobe sivumelwano
lesingadzingi kwemukelwa nobe kucinisekiswa losentiwe sigungu
lesengamele, sibopha iRiphabhulikhi ngaphandle kwekuvunywa
siGungu saVelonkhe neMkhandlu waVelonkhe wetiFundza, kepha
kumele setfulwe embi kwesiGungu saVelonkhe kanye nasembi
kweMkhandlu waVelonkhe wetiFundza kungakapheli sikhatsi lesidze.
(4) Nobe siphi sivumelwano nemave emhlaba siba ngumtsetfo
eRiphabhulikhi nasibekwa saba ngumtsetfo sishayamtsetfo
savelonkhe, kodvwa siba siphakamiso lesinemandla eRiphabhulikhi
ngaphandle uma ngabe singahambisani neMtsetfosisekelo nobe
neMtsetfo wePhalamende.
(5) IRiphabhulikhi iboshwa tivumelwano nemave emhlaba lebetivele
tiyibopha iRiphabhulikhi loMtsetfosisekelo uma ucala kusebenta.
232 Umtsetfo wendzabuko wamhlabawonkhe
Umtsetfo wendzabuko wamhlabawonkhe ungumtsetfo
eRiphabhulikhi ngaphandle uma ngabe ungahambisani
neMtsetfosisekelo nobe uMtsefto wePhalamende.
SEHLUKO 14: TIMISO JIKELELE
156
233 Kusetjentiswa kwemtsefto wemave emhlaba
Uma kuhunyushwa nobe ngumuphi umtsetfo, tonkhe tinkantolo
kumele tikhetse kuhunyushwa lokungiko kwalowo mtsetfo
lokuhambisana nemtsetfo wemave emhlaba ngetulu kwalokunye
kuhunyushwa lokungahambisani nemtsetfo wemave emhlaba.
Letinye Tindzaba (ss 234 - 243)
234 TiVumelwano temaLungelo
Kuze kwandziswe lisiko lentsandvo yelinyenti lelisungulwe
nguMtsetfosisekelo, iPhalamende ingatemukela tiVumelwano
temaLungelo letihambisana netimiso teMtsetfosisekelo.
235 Kutibusa ngekwakho
Lilungelo labo bonkhe bantfu baseNingizimu Afrika lekutibusa
ngekwabo njengobe lichaziwe kuloMtsetfosisekelo, alishiyi
ngaphandle, ngekhatsi kweluhlakamsebenti walelilungelo,
kuhlonishwa kwemcabango ngelilungelo lekutibusa ngekwawo
umphakatsi lobunjwe ngemasiko lafanako nelulwimi lolufanako
ngekwentalelwane, indzawo letsite khona lapha eRiphabhulikhi nobe
futsi ngayiphi lenye indlela, lencunywe ngumtsetfo wavelonkhe.
236 Kwelekelelwa ngetimali kwemacembu etembusave
Kuze kubonakale intsandvo yelinyenti, umtsetfo wavelonkhe
kumele wente kube khona kuniketwa kwetimali emacembu
etembusave lafaka sandla kusishayamtsetfo savelonkhe netetifundza
ngalokufanele nangebunyenti nobe bungako bemavoti licembu
ngelicembu lelawatfola elukhetfweni lwavelonkhe nelwetifundza.
237 Kwentiwa kwemisebenti ngekutimisela
Yonkhe imisebenti lebekwe ngekwemtsetfosisekelo kumele yentiwe
ngekutimisela futsi nangaphandle kwekucitsa sikhatsi.
SEHLUKO 14: TIMISO JIKELELE
157
238 Kuphutfuma netitfunywa
Sigungu lesengamele kunobe ngumuphi umkhakha wahulumende –
(a) singaniketa nobe waphi emandla lokumele asetjentiswe
nobe umsebenti lokumele wentiwe ngekulandzela umtsetfo
wavelonkhe nobe siphi lesinye sitfo tembuso kuphela nje uma
ngabe lokuniketa kuhambisana nalowo mtsetfo lowo mandla
asetjentiswa lowo msebenti wentiwa ngephasi kwawo; nobe
(b) singasebentisa nobe waphi emandla nobe sente nobe muphi
umsebenti siwentela nobe siphi lesinye sikhungo sembuso
lesiphetse ngekuphutfuma nobe ngesizatfu sekutfunywa.
239 Tinchazelo
KuloMtsetfosisekelo, ngaphandle uma ingcikitsi ibonisa ngalenye
indlela–
“umtsetfo wavelonkhe” ufaka ekhatsi –
(a) umtsetfo longaphasi kwemtsetfo lobunjwe ngekulandzela
uMtsetfo wePhalamende; futsi
(b) umtsetfo lebewusebenta ngesikhatsi loMtsetfosisekelo ucala
kusebenta futsi losetjentiswa nguhulumende wavelonkhe;
“sikhungo sembuso” sisho –
(a) nobe muphi umnyango wembuso nobe wekuphatsa ezingeni
hulumende wavelonkhe wesifundza nobe wasekhaya; nobe
(b) nobe siphi siphatsimandla nobe sikhungo –
(i) lesisebentisa emandla nobe senta umsebenti ngekulandzela
uMtsetfosisekelo nobe umtsetfosisekelo wesifundza; nobe
(ii) lesisebentisa emandla emphakatsi nobe lesenta umsebenti
wemphakatsi ngekulandzela nobe muphi umtsetfo, kepha
loko akufaki ekhatsi inkantolo nobe siphatsimandla
setemtsetfo;
“umtsetfo wesifundza” ufaka ekhatsi –
(a) umtsetfo longaphasi kwemtsetfo lobunjwe ngekulandzela
uMtsetfo wesifundza; futsi
SEHLUKO 14: TIMISO JIKELELE
158
(b) umtsetfo lebewusebenta ngesikhatsi loMtsetfosisekelo ucala
kusebenta futsi losetjentiswa nguhulumende wesifundza.
240 Kungahambelani emkhatsini kwemibhalo leyehlukene
Uma kwenteka kuba khona kungahambelani emkhatsini kwemibhalo
leyehlukene yeMtsetfosisekelo, umbhalo wesiNgisi weMtsetfosisekelo
ngiwo longetulu kwato tonkhe tihumusho.
241 Emalungiselelo esikhashana
Ishejuli 6 isebenta kulesikhashana ngalesikhatsi sekwetfulwa
kwenchubo lensha yekulandzelwa kwemtsetfosisekelo lesungulwe
nguloMtsetfosisekelo, kanye nanobe nguluphi lolunye ludzaba
loluhambelana ngandlela-tsite nalesikhashana sengucuko.
242 Kucitfwa kwemitsetfo
Lemitsetfo lephawulwe kuShejuli 7 iyacitfwa, ngaphasi kwemibandzela
yesigaba 243 neShejuli 6.
243 Sihloko lesifinyetiwe nekucala kusebenta
(1) LoMtsetfo utawubitwa ngekutsi nguMtsetfosisekelo weRiphabhulikhi
yeNingizimu Afrika wanga-1996, futsi ucala kusebenta ngelusuku
loluhlelwe nguMengameli ngesimemetelo semtsetfo, kepha lusuku
lolungeke lube semuva kwamhlaka 1 Julayi 1997.
(2) UMengameli angahlela tinsuku letehlukile lungakefiki lusuku lolo
lushiwo esigatjaneni (1) mayelana netiphakamiso letehlukene
taloMtsetfosisekelo.
(3) Ngaphandle uma kushiwo ngalenye indlela, kucashunwa
kwesiphakamiso seMtsetfosisekelo ngesikhatsi uMtsetfosisekelo
ucala kusebenta kumele kutsatfwe lokucashunwa njengesikhatsi
lesiphakamiso sicala kusebenta.
(4) Uma ngabe kuhlelwe lusuku lolwehlukile lwekusebenta
kwesiphakamiso lesitsite seMtsetfosisekelo ngekulandzela sigatjana
(2), nobe siphi siphakamiso lesifana naleso seMtsetfosisekelo
weRiphabhulikhi yeNingizimu, 1993 (uMtsetfo 200 wanga-1993),
lophawulwe kulesimemetelo semtsetfo, uyacitfwa kusukela ngalolo
lusuku.
SEHLUKO 14: TIMISO JIKELELE
159
(5) Tigaba 213, 214, 215, 216, 218, 226, 227, 228, 229 na-230 ticala
kusebenta ngamhlaka 1 Janawari 1998, kepha loko akuvimbeli
kusebenta ngekulandzela loMtsetfosisekelo kwemtsetfo lochazwe
kunobe ngutiphi taletiphakamiso kungakefiki lolo lusuku.
Kuze kufike lolo lusuku nobe siphi siphakamiso lesifana nobe
ngandlela-tsite netiphakamiso taloMtsetfosisekelo weRiphabhulikhi
yeNingizimu Afrika, wanga-1993, sichubeka nekusebenta.
SEHLUKO 14: TIMISO JIKELELE
160
ISHEJULI 1
UMJEKA WELIVE
(1) Umtjeka wavelonkhe ungumdvwebomacalamadze; lonebudze
loluphindvwe kanye nesigamu uma bucatsaniswa nebubanti bawo.
(2) Unemibala lomnyama, losagolide, loluhlata njengetjani, lomhlophe,
lobovu njengapelepele naloluhlata njengesibhakabhaka.
(3) Uneliphaca leliluhlata njengetjani, bubanti balo liyincenye yakunye
kulosihlanu kwebubanti bemtjeka. Imigca lesemkhatsini yaleliphaca
icala emnyeleni losetulu nasemnyeleni lophasi wemakhona alomtjeka
madvutane nje nensika yemaphetselo lekangasekudla salomtjeka uma
uwubuka ulenga esigcotjeni, ichubeke yehle sengatsi iyawuhlangana
emkhatsini walomtjeka, bese iyajika masinyane nje ichubeka ivundle ite
iyewuphelela entsikeni yemaphetselo lekangasesancele salomtjeka.
(4) Leliphaca leliluhlata njengetjani likakwe, ngetulu nangaphasi, ngumushi
lomhlophe, kantsi ngakulensika yemaphetselo lekangasekudla, likakwe
ngumushi losagolode. Lokukakwa ngakunye kungukunye kulokulishumi
nesihlanu uma kucatsaniswa nebubanti bemtjeka.
(5) Lomdvwebomacalamatsatfu losedvute nensika yemaphetselo
lekangasekudla umnyama.
(6) LeNcenye lesivundlile ngenhla kwaleliphaca sibovu njengapelepele, kantsi
leNcenye lesivundlile ngentansi kwaleliphaca siluhlata kwesibhakabhaka.
Sicephu ngasinye siyincenye yakunye kulokutsatfu uma kucatsaniswa
nebubanti bemtjeka.
ISHEJULI 1A
Tindzawo tekwakhiwa kwetifundza
[Ishejuli 1A ifakwe ngeMtsetfo welishumi nesikhombisa wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo wanga 2005 nalovalwe ngesigaba 1 seMtsetfo welishumi nakutsatfu wekuchitjilelwa  kweMtsetfosisekelo wanga 2007 nangeMtsetfo welishumi nesikhombisa wekucitjiyelwa kweMtsetfosisekelo wanga 2009.
Sifundza saseMpumalanga Koloni
Kuhlukaniswa kwesifundza saseMpumalanga Koloni lokuvalwe nguMtsetfo welishumi nakutsatfu wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo wanga 2007.
Libalave nombolo 3 weshejuli 1 kuya kusatiso 1998 sa 2005.
Libalave nombolo 6 weshejuli 2 kuya kusatiso 1998 sa 2005
Libalave nombolo 7 weshejuli 2 kuya kusatiso 1998 sa 2005
Libalave nombolo 8 weshejuli 2 kuya kusatiso 1998 sa 2005
Libalave nombolo 9 weshejuli 2 kuya kusatiso 1998 sa 2005
Libalave nombolo 10 weshejuli 2 kuya kusatiso 1998 sa 2005
Libalave nombolo 11 weshejuli 2 kuya kusatiso 1998 sa 2005
                             Sifundza sase Freystata
Libalave nombolo 12 weshejuli 2 kuya kusatiso 1998 sa 2005
Libalave nombolo 13 weshejuli 2 kuya kusatiso 1998 sa 2005
Libalave nombolo 14 weshejuli 2 kuya kusatiso 1998 sa 2005
Libalave nombolo 15 weshejuli 2 kuya kusatiso 1998 sa 2005
Libalave nombolo 16 weshejuli 2 kuya kusatiso 1998 sa 2005
                                Sifundza seseGauteng
Kuhlukaniswa kwesifundza saseGauteng  lokuvalwe nguMtsetfo welishumi nesitfupha wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo wanga 2009 ngesatiso 1490 wanga 2008
Ngekubuka libalave nombolo 4 lovalwe nggekwesigaba 1(a) seMtsetfo welishumi nesitfupha wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo wanga 2009
Libalave nombolo 17 weshejuli 2 kuya kusatiso 1998 sa 2005
Libalave nombolo 18 weshejuli 2 kuya kusatiso 1998 sa 2005
Libalave nombolo 19 weshejuli 2 kuya kusatiso 1998 sa 2005
Libalave nombolo 20 weshejuli 2 kuya kusatiso 1998 sa 2005
Libalave nombolo 21 weshejuli 2 kuya kusatiso 1998 sa 2005
        Sifundza sa-KwaZulu Natal
Kuhlukaniswa kwesifundza saKwaZulu Natal  lokuvalwe nguMtsetfo welishumi nesitfupha wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo wanga 2007 
Libalave nombolo 22 weshejuli 2 kuya kusatiso 1998 sa 2005
Libalave nombolo 23 weshejuli 2 kuya kusatiso 1998 sa 2005
Libalave nombolo 24 weshejuli 2 kuya kusatiso 1998 sa 2005
Libalave nombolo 25 weshejuli 2 kuya kusatiso 1998 sa 2005
Libalave nombolo 26 weshejuli 2 kuya kusatiso 1998 sa 2005
Libalave nombolo 27 weshejuli 2 kuya kusatiso 1998 sa 2005
Libalave nombolo 28  weshejuli 2 kuya kusatiso 1998 sa 2005
Libalave nombolo 29  weshejuli 2 kuya kusatiso 1998 sa 2005
Libalave nombolo 30 weshejuli 2 kuya kusatiso 1998 sa 2005
Libalave nombolo 31 weshejuli 2 kuya kusatiso 1998 sa 2005
Libalave nombolo 32 weshejuli 2 kuya kusatiso 1998 sa 2005
                               Sifundza saseLimpopo
Libalave nombolo 33 weshejuli 2 kuya kusatiso 1998 sa 2005
Libalave nombolo 34 weshejuli 2 kuya kusatiso 1998 sa 2005
Libalave nombolo 35 weshejuli 2 kuya kusatiso 1998 sa 2005
Libalave nombolo 36 bweshejuli 2 kuya kusatiso 1998 sa 2005
Libalave nombolo 37 weshejuli 2 kuya kusatiso 1998 sa 2005
                                     Sifundza saseMpumalanga
Libalave nombolo 38 weshejuli 2 kuya kusatiso 1998 sa 2005
Libalave nombolo 39 weshejuli 2 kuya kusatiso 1998 sa 2005
Libalave nombolo 40 weshejuli 2 kuya kusatiso 1998 sa 2005
                              Sifundza saseNshonalanga Koloni
Libalave nombolo 41 weshejuli 2 kuya kusatiso 1998 sa 2005
Libalave nombolo 42 weshejuli 2 kuya kusatiso 1998 sa 2005
Libalave nombolo 43 weshejuli 2 kuya kusatiso 1998 sa 2005
Libalave nombolo  44 weshejuli 2 kuya kusatiso 1998 sa 2005
Libalave nombolo 45  weshejuli 2 kuya kusatiso 1998 sa 2005
                            Sifundza sase-North West
Kuhlukaniswa kwesifundza sase-North West  lokuvalwe nguMtsetfo welishumi nesitfupha wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo wanga 2009 ngesatiso 1490 sanga 2008
Ngekubuka libalave nombolo 5  lovalwe nggekwesigaba 1(b) seMtsetfo welishumi nesitfupha wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo wanga 2009 
Libalave nombolo 46  weshejuli 2 kuya kusatiso 1998 sa 2005
Libalave nombolo 47  weshejuli 2 kuya kusatiso 1998 sa 2005
Libalave nombolo 48  weshejuli 2 kuya kusatiso 1998 sa 2005
                                   Sifundza saseNshonalanga Kapa
Libalave nombolo 49  weshejuli 2 kuya kusatiso 1998 sa 2005
Libalave nombolo 50 weshejuli 2 kuya kusatiso 1998 sa 2005
Libalave nombolo 51  weshejuli 2 kuya kusatiso 1998 sa 2005
Libalave nombolo 52  weshejuli 2 kuya kusatiso 1998 sa 2005
Libalave nombolo 53  weshejuli 2 kuya kusatiso 1998 sa 2005
Libalave nombolo 54 weshejuli 2 kuya kusatiso 1998 sa 2005
161
ISHEJULI 2
TIFUNGO TEKUNGENA ESIKHUNDLENI
NEKUVUMA NGEKUTIBOPHA
[IShejuli 2 ichitjiyelwe ngesigaba 2 seMtsetfo 35 wanga-1997 yaphindze
yavalwa ngesigaba 18 seMtsetfo 34 wanga-2001.]
1 Sifungo nobe kuvuma ngekutibopha kweMengameli
neliBambela leMengameli
UMengameli nobe liBambela leMengameli ngembi kwaSomajaji, nobe
lelinye liJaji lelimiswe nguSomajaji, kumele afunge/avume ngekutibopha
ngalendlela lelandzelako:
Embi kwabo bonkhe bantfu lababutsene lapha, nangekubona
bumcoka balomsebenti lomkhulu lengibitelwe kuwo ngiyasitsatsa
sikhundla sekuba nguMengameli/liBambela leMengameli
weRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika, Mine, A.B., ngiyafunga/
ngiyavuma ngekutibopha kutsi ngitawetsembeka kuRiphabhulikhi
yeNingizimu Afrika, futsi ngitawutfobela, ngitawulandzela,
ngitawuhlonipha futsi ngitawugcina uMtsetfosisekelo nayo yonkhe
imitsetfo yeRiphabhulikhi; futsi ngiyacinisekisa futsi ngiyetsembisa
ngekutitfoba kutsi ngaso sonkhe sikhatsi –
• Ngitawugcugcutela loko lokuchubekisa iRiphabhulikhi, ngilwe
nako konkhe lokungayilimata;
• Ngitawuvikela futsi ngigcugcutele emalungelo abo bonkhe bantfu
baseNingizimu Afrika;
• Ngitawukwenta yonkhe imisebenti yami ngemandla ami onkhe
nangetibopho tami nangako konkhe kwati nako konkhe kukhona
kwami futsi ngitawetsembeka etifisweni tanembeza wami;
• Ngitawukwenta bulungiswa kubo bonkhe; futsi
• Ngitawutinikela ekutfutfukiseni inhlalakahle yeRiphabhulikhi
nebantfu bayo bonkhe.
(Uma ngabe kusifungo: Inkhosi ingisite)
ISHEJULI 2
162
2 Sifungo nobe kuvuma ngekutibopha kweliSekela
leMengameli
Lisekela leMengameli, ngembi kwaSomajaji, nobe lelinye liJaji
lelimiswe nguSomajaji, kumele lifunge/livume ngekutibopha ngalendlela
lelandzelako:
Embi kwabo bonkhe bantfu lababutsene lapha, nangekubona
bumcoka balomsebenti ngiyasitsatsa sikhundla sekuba liSekela
leMengameli weRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika, mine, A.B.,
ngiyafunga/ngiyavuma ngekutibopha kutsi ngitawetsembeka
kuRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika, ngitawutfobela,
ngitawulandzela, ngitawuhlonipha futsi ngitawugcina
uMtsetfosisekelo nayo yonkhe imitsetfo yeRiphabhulikhi, futsi
ngiyacinisekisa futsi ngiyetsembisa ngekutitfoba kutsi ngaso sonkhe
sikhatsi –
• Ngitawugcugcutela loko lokuchubekisa iRiphabhulikhi, ngilwe
naloko lokungayilimata;
• Ngitawuba ngumeluleki loneliciniso nalowetsembekile;
• Ngitawukwehta yonkhe imisebenti yami ngemandla ami onkhe
nangetiphiwo tami nangako konkhe kwami nako konkhe kukhona
kwami futsi ngitawetsembeka etifisweni tanembeza wami;
• Ngitawukwenta bulungiswa kubo bonkhe; futsi
• Ngitawutinikela ekutfutfukiseni inhlalakahle yeRiphabhulikhi
nebantfu bayo bonkhe.
(Uma ngabe kusifungo: Inkhosi ingisite.)
3 Sifungo nobe kuvuma ngekutibopha kwetiNdvuna teMbuso
nemaSekela etiNdvuna
Nguleyo naleyo Ndvuna yeMbuso neliSekela leNdvuna yeMbuso,
kwaSomajaji, ngembi kwaSomajaji nobe lelinye liJaji lelimiswe
nguSomajaji, kumele lifunge/livume ngekutibopha ngalendlela
lelandzelako:
Mine, A.B., ngiyafunga/ngiyavuma ngekutibopha kutsi
ngitawetsembeka kuRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika futsi
ngitawutfobela, ngitawuhlonipha futsi ngitawuphakamisa
ISHEJULI 2
163
uMtsetfosisekelo kanye nayo yonkhe imitsetfo yeRiphabhulikhi,
futsi ngetsembisa kuphatsa sikhundla sami njengeNdvuna
yeMbuso/liSekela leNdvuna yeMbuso ngekwetsembeka
nangesizotsa; kuba ngumeluleki loneliciniso nekwetsembeka;
kanye nekungakhiphi-ngco nobe nsombo timfihlo lengetfweswe
tona, nekwenta imisebenti yesikhundla sami ngekwetsembeka
nangekutimisela.
(Uma ngabe kusifungo: Inkhosi ingisite)
4 Sifungo kuvuma ngekutibopha kwemalunga esiGungu
saVelonkhe, emalunga langesuswa eMkhandlu waVelonkhe
wetiFundza nemalunga etishayamtsetfo tetifundza
(1) Emalunga esiGungu saVelonkhe, emalunga latitfunywa langesuswa
eMkhandlu waVelonkhe wetiFundza, ngembi kwaSomajaji nobe
lelinye liJaji lelimiswe nguSomajaji, kumele afunge/avume
ngekutibopha ngalendlela lelandzelako:
Mine, A.B., ngiyafunga/ngiyavuma ngekutibopha kutsi
ngitawetsembeka kuRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika, nekutsi
ngitawutfobela, ngitawuhlonipha futsi ngitawuphakamisa
uMtsetfosisekelo kanye nayo yonkhe imitsetfo yeRiphabhulikhi,
futsi ngetsembisa kwenta imisebenti yami njengelilunga
lesiGungu saVelonkhe/sitfunywa lesingesuswa seMkhandlu
waVelonkhe wetiFundza/lilunga lesishayamtsetfo sesifundza seC.
D ngekutimisela.
(Uma ngabe kusifungo: Inkhosi ingisite)
(2) Bantfu labavala tikhala esiGungwini saVelonkhe, titfunywa
letingesuswa kuMkhandlu waVelonkhe wetiFundza nobe
tishayamtsetfo tetifundza kumele bafunge nobe bavume
ngekutibopha ngekulandzela sigatjana (1) embi kwalowengamele
lowo Mkhandlu, siGungu nobe sishayamtsetfo, nobe ngukuphi
kwaloku.
ISHEJULI 2
164
5 Sifungo nobe kuvuma ngekutibopha kwaNdvunankhulu,
emaBambela aboNdvunankhulu nemalunga etigungu
teMkhandlu loweNgamele
Ndvunankhulu nobe liBambela laNdvunankhulu wesifundza nalinye
ngalinye lilunga lesigungu seMkhandlu loweNgamele sifundza,
ngembi kwaSomajaji nobe lelinye liJaji lelimiswe nguSomajaji,
kumele afunge/avume ngekutibopha ngalendlela lelandzelako:
Mine, A.B., ngiyafunga/ngiyavuma ngekutibopha kutsi
ngitawetsembeka kuRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika, nekutsi
ngitawutfobela, ngitawuhlonipha futsi ngitawuphakamisa
uMtsetfosisekelo kanye nayo yonkhe imitsetfo yeRiphabhulikhi,
futsi ngetsembisa kwenta imisebenti yami njengeNdvunankhulu/
liBambela laNdvunankhulu/lilunga lesigungu seMkhandlu
loweNgamele wesifundza ngekuzotsa nangekwetsembeka; kuba
ngumeluleki loneliciniso nekwetsembeka; kanye nekungakhiphi
timfihlo-ngco nobe nsombo lengetfweswe tona; nekwenta
imisebenti yesikhundla sami ngekwetsembakala nangekutimisela.
(Uma ngabe kusifungo: Inkhosi ingisite)
6 Sifungo sekungena esikhundleni nobe kuvuma
ngekutibopha kwetiphatsimandla tetemtsetfo
(1) Lijaji ngalinye nobe lijaji lelilibambela, embi kwaSomajaji nobe
lelinye lijaji lelimiswe nguSomajaji, kumele lifunge nobe livume
ngalendlela lelandzelako:
Mine, A.B., ngiyafunga/ngiyavuma ngekutibopha kutsi,
njengeliJaji leNkantolo yeMtsetfosisekelo, leNkantolo lephakeme
kunato tonkhe yekwendlulisela emacala/leNkantolo lephakeme/
leNkantolo ye-EF, ngitawetsembeka eRiphabhulikhi yeNingizimu
Afrika, ngitawuphakamisa futsi ngitawuvikela uMtsetfosisekelo
nemalungelo eluntfu labekwe kuwo futsi ngitawusebentisa
umtsetfo kubo bonkhe bantfu ngekufanana ngaphandle
kwekwesaba, nekukhetsa nobe kubandlulula, ngekulandzela
uMtsetfosisekelo kanye nemtsetfo.
(Uma ngabe kusifungo: Inkhosi ingisite)
ISHEJULI 2
165
(2) Umuntfu lobekwe esikhundleni saSomajaji lobekavele angasilo
lijaji ngesikhatsi abekwa kumele afunge nobe avume ngekutibopha
ngembi kweliSekela laSomajaji, nobe uma kwehluleka lelo jaji,
ngembi kwelijaji lelikhulu kunalamanye lelikhona eNkantolo
yeMtsetfosisekelo.
(3) Tiphatsimandla tetemtsetfo, kanye nemabambela ato, lekungesiwo
emajaji kumele tifunge/tivume ngekutibopha ngekulandzela umtsetfo
wavelonkhe.
ISHEJULI 2
166
ISHEJULI 3
TINCHUBO TELUKHETFO
[IShejuli 3 ichitjiyelwe ngesigaba 2 seMtsetfo weSine wanga-1999 nasigaba 19 seMtsetfo weSitfupha Wekuchitjiyelwa kweMtsethosisekelo wanga-2001 kanye nesigaba 3 seMtsetfo wesiShiyagalolunye Wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo wanga  2002 nangekwesigaba 1 seMtsetfo welishumi nakune wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo.] 
INCENYE A - TINCHUBO TELUKHETFO LWEBANTFU
LABANETIKHUNDLA NGEKWEMTSETFOSISEKELO
1 Kusebenta
Lenchubo lehlelwe kuleShejuli isebenta uma ngabe –
(a) SiGungu saVelonkhe sihlanganela kutewukhetsa uMengameli,
nobe Somlomo nobe liSekela laSomlomo wesiGungu;
(b) uMkhandlu waVelonkhe wetiFundza uhlanganela kutewukhetsa
Sihlalo nobe liSekela laSihlalo waloMkhandlu; nobe
(c) Sishayamtsetfo sesifundza sihlanganela kutewukhetsa
Ndvunankhulu nobe Somlomo nobe liSekela laSomlomo
walesishayamtsetfo.
2 Kuphakanyiswa
Umuntfu lowengamele umhlangano lapho leShejuli isebenta khona
kumele abite kuphakanyiswa kwebantfu labangenela lukhetfo kulowo
mhlangano.
3 Tidzingo letibekiwe
(1) Kuphakanyiswa kwebantfu kumele kwentiwe kulelo fomu lelichazwe
yimitsetfomgomo letfolakala ephuzwini 9.
(2) Lelifomu lekubhalwe kulo ligama lemuntfu lophakanyiswako kumele
lisayinwe –
(a) ngemalunga lamabili esiGungu saVelonkhe, uma kutawukhetfwa
uMengameli nobe Somlomo nobe liSekela laSomlomo
wesiGungu;
ISHEJULI 3
167
(b) egameni lematsimba letifundza letimbili, uma kutawukhetfwa
Sihlalo nobe liSekela laSihlalo weMkhandlu waVelonkhe
weTifundza; nobe
(c) ngemalunga lamabili aleso sishayamtsetfo sesifundza
lesitsintsekako, uma kutawukhetfwa Ndvunankhulu wesifundza,
Somlomo nobe liSekela laSomlomo lesishayamtsetfo.
(3) Umuntfu ligama lakhe leliphakanyisiwe kumele abonise kwemukela
lokuphakanyiswa ngekusayina nobe lelifomu lelibhalwe emagama
ebantfu labaphakanyisiwe nobe ngasiphi siboniso lesibhaliwe
lesicinisekisa kwemukela kuphakanyiswa.
4 Kumenyetelwa kwemagama alabaphakanyisiwe
Emhlanganweni lapho leShejuli isebenta khona lomuntfu
lowengamele kumele amemetele emagama alabantfu
labaphakanyiswe kutsi bangenele lukhetfo, kepha akumelanga
avumele inkhulumomphikiswano.
5 Kuphakanyiswa kweligama linye
Uma ngabe linye kuphela ligama leliphakanyisiwe, lomuntfu
lowengamele kumele amemetele kutsi lowo muntfu lophakanyisiwe
sewukhetsiwe.
6 Inchubo yelukhetfo
Uma ngabe kuphakanyisiwe bantfu labendlula kumunye –
(a) kumele kwentiwe livoti emhlanganweni ngekukhetsa ngasese;
(b) lelo nalelo lunga lelikhona, nobe uma kungumhlangano
weMkhandlu waVelonkhe wetiFundza, sifundza ngasinye
lesimelwe kulowo mhlangano, singafaka livoti linye; futsi
(c) umuntfu lowengamele lowo mhlangano kumele amemetele
kubekwa kwalowo muntfu lotfole emavoti lamanyenti.
7 Inchubo yekukhishwa
(1) Uma kute kulabaphakanyisiwe lotfole emavoti lamanyenti,
lophakanyisiwe lotfole emavoti lamancane kunawo onkhe kumele
ISHEJULI 3
168
akhishwe kuphindze kutsatfwe livoti kulabo labasele ngekulandzela
sigatjana 6. Lenchubo kumele iphindvwe kuze kube khona munye
lotfola emavoti lamanyenti.
(2) Uma ngabe kusetjentiswa sigatjana (1), uma babili nobe ngetulu
kwamunye labaphakanyisiwe batfole emavoti lamancane kunabo
bonkhe, livoti leliseceleni kumele litsatfwe kulabo bantfu futsi
liphindvwe kanengi kuze kutfolakale lowo muntfu lokumele
akhishwe.
8 Leminye imihlangano
(1) Uma kuphakanyiswe emagama lamabili kuphela, nobe uma bababili
kuphela labasele ngemuva kwenchubo yekukhishwa, kantsi futsi
labo lababili batfole emavoti lalinganako, lomunye umhlangano
kumele ubanjwe kungakapheli emalanga lasikhombisa, ngesikhatsi
lesincunywe ngulomuntfu lowengamele.
(2) Uma umhlangano lomunye ubanjwa ngekulandzela sigatjana (1),
lenchubo lebekwe kuleShejuli kumele ilandzelwe sengatsi lowo
mhlangano wekucala walolo lukhetfo.
9 Imitsetfomgomo
(1) Somajaji kumele ente imitsetfomgomo lechaza –
(a) inchubo yemihlangano lapho leShejuli isebente khona;
(b) imisebenti yalowo lowengamele umhlangano, kanye nanobe
ngumuphi umuntfu losita lowp lowengamele;
(c) lifomu lekumele kubhalwe kulo emagama alabaphakanyiswako;
kanye
(d) nendlela lekumele kuchutjwe ngayo kuvota.
(2) Lemitsetfomgomo kumele yatiswe bantfu ngendlela Somajaji
layincumile.
[Liphuzu 9 livalwe ngesigaba 19 seMtsetfo 34 wanga-2001.]
ISHEJULI 3
169
INCENYE B - INCHUBO YEKUTFOLA KUNGENELA
KWEMACEMBU ETEMBUSAVE KUMATSIMBA EMKHANDLWINI
WAVELONKHE WETIFUNDZA
1. Linani letitfunywa telicembu letembusave lelinelilungelo lalo
letikulelibandla lelimele sifundza eMkhandlwini waVelonkhe
wetiFundza, kumele litfolakale ngekutsatsa linani letihlalo talelo
cembu kusishayamtsetfo sesifundza liphindvwe ngalokulishumi bese
umphumela wehlukaniswa ngelinani letihlalo kusishayamtsetfo bese
ngekwenta sinye ngetulu.
2. Uma kubala lokwentiwe ngekulandzela liphuzu 1 ngenhla
kukhipha linani lelingetulu lelingeneli lelo leliniketwe lelo cembu
ngekulandzela leliphuzu, lelo nani lelingetulu kumele libangisane
nemanani lafana nalo ngekuba ngetulu kwaleli lelinye licembu nobe
kwalawa lamanye emacembu kulelibandla lelitfunywa emalunga
langakabiwa kumele afakwe ngekwebucembu ngekulandzelana
kucale linani lelikhulu kunawo onkhe kuye ngekuya.
3. Uma lamanani langetulu lachudzelanako lahlongotwa ephuzwini
 alingana, letitfunywa letingakasatjalaliswa kulelitsimba kumele
tabelwe kulelicembu nobe emacembu, ), nalelo nani lelingetulu ngekulandzelana kwemavoti
labhaliwe,larekhodelwe lamacembu 
elukhetfweni lwekugcina lwesishayamtsetfo sesifundza
lesitsintsekako.i.
[Liphuzu 3 lifakwe ngesigaba 2 seMtsetfo 3 wanga-1999 saphindze
savalwa ngesigaba 3 seMtsetfo wemfica wanga-2002. Nangekwesigaba 5(a) seMtsetfo welishumi nakune wekuchutjiyelwa kwemtsetfosisekelo wanga 2008]
4. Uma emacembu langetulu kwalinye lelinilinani lelilinganako lelirekhodiwe lemavoti ngesikhatsi selukhetfo lwekugcina sesishayamtsetfo sesifundza lesifanele, sishyayamtsetfo lesufanele kufanele sifake emalunga langakahlukaniswa etitfunywa kulenhlangano lenelinani lemavoti ngendlela lengagucuki nentsandvoyelinyenti.
ISHEJULI 3
170
ISHEJULI 4
TINDZAWO LAPHO HULUMENDE
WAVELONKHE KANYE NEBETIFUNDZA
BANEMANDLA EKUSHAYA UMTSETFO
NGEKUHLANGANYELA
INCENYE A
• Kuphatfwa kwemahlatsi emvelo
• Tebulimi
• Tikhumulo tetindiza, ngaphandle kwetikhumulo tetindiza letiphumela
emaveni langaphandle netikhumulo tetindiza letisebenta ngekhatsi
kwelive kuphela
• Kuphatfwa kwetilwane netifo
• Emakhasino, imijaho, kugembula, kubheja, lokungafaki
imincintiswano nekubheja kwetemidlalo lokwentiwa ndzawonye
• Tindzaba letiphatselene nemasiko
• Kuvikelwa kwebatsengi
• Kuphatfwa kwetimo temonakalo
• Imfundvo kuwo onkhe emazinga, ngaphandle kwemfundvo
lephakeme
• Simo semvelo
• Temphilo
• Tetindlu
• Umtsetfo wesintfu kanye nalophatselene nemasiko, ngaphasi
kwembandzela weSehluko 12 seMtsetfosisekelo
• Kutfutfukiswa kwetimboni
Inchubomgomo yelulwimi nekulawulwa kwetilwimi letisemtsetfweni
IShejuli 4
171
esifundzeni ngekulandzela tiphakamiso tesigaba 6 seMtsetfosisekelo
lapho lesigaba sivumela sifundza kushaya umtsetfo
• Imitfombo yemphakatsi yetindzaba tesifundza lephetfwe ngco nobe
lebekwe nguhulumende wesifundza ngekulandzela sigaba 192
• Kulondvolotwa kwemvelo, kungafakwa ekhatsi tikhungo tekonga
imvelo tavelonkhe, tindzawo tetingadze tesive kanye nemitfombo
yaselwandle
• Tekuvikelwa ngemaphoyisa uma kufika etiphakanyisweni letibekwe
eSehlukweni 11 seMtsetfosisekelo lesinika emandla sishayamtsetfo
sesifundza
• Tekugadza kungcoliswa kwemoya
• Tekutfutfukisa sibalo sebantfu
• Inkokhelo yekushintjiselana imphahla/umhlaba
• Tikhungo temphakatsi teluhwebo kuleto tindzawo tekusebenta
letibekwe kuleShejuli nakuShejuli 5
• Tekutfutsa umphakatsi
• Imisebenti yesive etidzingweni kuphela tahulumende wesifundza
ngematiko akhe latfweswe umtfwalo wekuphatsa lemisebenti
nguMtsetfosisekelo nobe lomunye umtsetfo
• Kuhlelwa kwesifundza nekutfutfukiswa kwaso
• Kuphatfwa kwekuhamba kwetimoto emgwacweni
• Kulondvolotwa kwemhlabatsi
• Tekuvakasha
• Tetimboni
• Baholi bendzabuko ngekulandzela Sehluko 12 seMtsetfosisekelo
• Kutfutfukiswa kwetindzawo letisemadolobheni naletisemaphandleni
• Kuniketwa kwetimoto imvume
• Tenhlalakahle
IShejuli 4
172
INCENYE B
Letindzaba letilandzelako tahulumende wasekhaya kuyawufika kulelizinga
lelihlelwe esigabeni 155(6)(a) na-(7):
• Kungcoliswa kwemoya
• Imitsetfo yekwakha takhiwo
• Tindzawo/tintfo tekunakekelwa kwebantfwana
• Gezi kanye nekukhishwa kwagesi
• Tikhungo tekulwa nemililo
• Tekuvakasha tasekhaya
• Tikhumulo tetindiza tabomasipala
• Kuhlelwa kwabomasipala
• Imisebenti yabomasipala yetemphilo
• Imisebenti yabomasipala yekutfutfwa kwebantfu
• Temisebenti yesive tabomasipala kufika ezingeni letidzingo
tabomasipala ekufezeni imisebenti yabo yekwengamela imisebenti
lebayinikwe ngco nguMtsetfosisekelo nobe lomunye umtsetfo
• Emabhuloho ngetulu kwemifula, tikebhe/tindizanyana, tindzawo
tekuvikela tikebhe/imikhumbi, tindzawo letima tikebhe/imikhumbi
kanye netikhumulo temikhumbi ngaphandle kwekuphatfwa
kwetekuhamba kwemikhumbi emaveni onkhe nakuleli kanye netintfo
letiphatselene nekuhanjiswa ngemkhumbi
• Kuphatfwa kwemanti etimvula etindzaweni letakhiwe
• Imitsetfomgomo yekutsengisa
• Emanti nekuhlelwa nekwetfwalwa kwetibi ezingeni lemanti
lekatfwalekako nekulahlwa kwemanti lekasebentile nenchubo
yekulahlwa kwemangcoliso
IShejuli 4
173
ISHEJULI 5
TINDZAWO LAPHO HULUMENDE WESIFUNDZA
YEDVWANA ANEMANDLA
EKUSHAYA UMTSETFO
INCENYE A
• Temadzele
• Ema-ambulensi
• Tikhungo temisamo ngaphandle kwemisamo yavelonkhe
• Imitapo yetincwadzi ngaphandle kwemitapo yavelonkhe
• Imvume yekutsengisa tjwala
• Tindzawo tekubeka tintfo letimcoka tesive ngaphandle kwaleto
tavelonkhe
• Kuhlelwa kwesifundza
• Tindzaba temasiko esifundza
• Tindzawo tesifundza tekujabulisa netikhungo
• Temidlalo yesifundza
• Temigwaco nekuhamba kwetimoto kwesifundza
• Tekwelashwa kwetilwane ngaphandle kwekuphatfwa
kwalobuchwepheshe
INCENYE B
Letindzaba tahulumende wasekhaya letilandzelako kufike ezingeni
lelihlelwe esigabeni 155(6)(a) na-(7)
• Tihlabatsi taselwandle netindzawo tekutijabulisa
• Tincwembe tekukhangisa nekubeka kwekukhangisa endzaweni
yemphakatsi
IShejuli 5
174
• Emathuna, timoshali, netindzawo tekushisela tidvumbu
• Kuhlotjiswa ngekwesintfu
• Kwenganyelwa kwetintfo letinyanyisako emphakatsini
• Kwenganyelwa kwetindzawo letitsengisela umphakatsi tjwala
• Tindzawo tekubeka, tekunakekelwa nekungcwatjwa kwetilwane
• Kubiyela ngemafenisi
• Timvume tetinja
• Timvume nekuphatfwa kwetindzawo letitsengisela umphakatsi kudla
• Tikhungo tasekhaya
• Tindzawo temidlalo tasekhaya
• Timakethe
• Emadzele amasipala
• Emapaki amasipala netekutijabulisa
• Imigwaco yamasipala
• Kungcoliswa ngemsindvo
• Tikidi
• Tindzawo temphakatsi
• Kutfutfwa kwetibi/emangcoliso, tindzawo tekulahla tibi/emangcoloso
nekulahlwa kwetibi leticinile
• Kutsengisa emigwacweni
• Kukhanyisa emigwacweni
• Tetimoto nekupaka
IShejuli 5
175
ISHEJULI 6
TIMISELO TESIKHASHANA
[IShejuli 6 ichitjiyelwe ngesigaba 3 seMtsetfo weKucala wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo wanga 1997, sigaba 5 semtsetfo weSibili wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo wanga 1998 kanye nesigaba  20 seMtsetfo weSitfupha wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo wanga-2001.]
1 Tinchazelo
KuleShejuli, ngaphandle kungahambisani nengcikitsi -
“sabelo” sisho indzawo leyincenye yeRiphabhulikhi lapho
ngesikhatsi ungakacali kusebenta uMtsetfosisekelo lowelanywa
ngulona wanyalo, beyiphetfwe nguMtsetfo weNingizimu Afrika
itsatfwa njengelive lelitimele nobe sabelo lesitibusako;
“UMtsetfosisekelo lomusha” usho uMtsetfosisekelo
weRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika, wanga-1996;
“Imitsetfo lemidzala” isho imitsetfo leyabekwa kungakacali
kusebenta kweMtsetfosisekelo lowelanywa ngulona;
“UMtsetfosisekelo lomdzala” usho uMtsetfosisekelo
weRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika, wanga-1993, (uMtsetfo 200
wanga-1993).
2 Kuchubeka kwekusebenta kwemitsetfo lekhona
(1) Yonkhe imitsetfo lebeyikhona isebenta kungakacali kusebenta
kwaloMtsetfosisekelo lomusha, iyachubeka nekusebenta, ngaphasi
kwembandzela -
(a) wanobe kuphi kuchitjiyelwa nobe kucitfwa; kanye
(b) nekuhambisana neMtsetfosisekelo lomusha.
(2) Imitsetfo lemidzala letawuchubeka nekusebenta ngekulandzela
sigatjana (1) -
(a) kayinawusebenta ngalokwengetekile, nobe ngekwendzawo nobe
nangayiphi lenye indlela kwendlula ngesikhatsi uMtsetfosisekelo
lomdzala ucala kusebenta ngaphandle uma ngabe yachitjiyelwa
kuze isebente ngalokwengetekile; futsi
(b) iyachubeka nekusetjentiswa tiphatsimandla lebetivele
IShejuli 6
176
tiyisebentisa kungakacali kusebenta kweMtsetfosisekelo
lomusha, kepha ngaphasi kwembandzela weMtsetfosisekelo
lomusha.
3 Kuhunyushwa kwemitsetfo levele ikhona
(1) Ngaphandle uma ngabe kungahambisani nengcikitsi nobe
kungakafaneli kwasanhlobo, kucashunwa kwemtsetfo lobewuvele
ukhona uma kucala kusebenta loMtsetfosisekelo lomusha uma
ngabe kukhulunywa -
(a) ngeRiphabhulikhi yeNingizimu nobe ngesabelo (ngaphandle
uma kushiwo umhlaba) kumele kutsatfwe ngekutsi
kushiwo iRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika ngaphasi
kwaloMtsetfosisekelo lomusha;
(b) ngePhalamende, ngesiGungu saVelonkhe nobe ngeNdlu
yetiMphunga, kumele kutsatfwe ngekutsi kushiwo iPhalamende,
siGungu saVelonkhe nobe uMkhandlu waVelonkhe wetiFundza
ngaphasi kweMtsetfosisekelo lomusha;
(c) ngeMengameli, ngeliSekela leMengameli, ngeNdvuna yeMbuso,
liSekela leNdvuna yeMbuso nobe iKhabhinethi, kumele kutsatfwe
ngekutsi kushiwo uMengameli, ngeliSekela leMengameli,
ngeNdvuna yeMbuso, liSekela leNdvuna yeMbuso nobe
iKhabhinethi ngaphasi kweMtsetfosisekelo lomusha, kepha
ngekulandzela liphuzu 9 laleShejuli;
(d) ngeMengameli wetiMphunga, kumele kutsatfwe ngekutsi
kushiwo Sihlalo weMkhandlu waVelonkhe wetiFundza;
(e) ngesishayamtsetfo sesifundza, Ndvunankhulu, siGungu
leseNgamele nobe lilunga lesiGungu leseNgamele sesifundza,
kumele kutsatfwe ngekutsi kushiwo sishayamtsetfo sesifundza,
Ndvunankhulu, siGungu leseNgamele nobe lilunga lesiGungu
leseNgamele sesifundza ngaphasi kweMtsetfosisekelo lomusha,
kepha ngekulandzela liphuzu 12 laleShejuli; nobe
(f) ngelulwimi lolusemtsetfweni nobe tilwimi, kumele kutsatfwe
ngekutsi kushiwo nobe ngabe ngutiphi tilwimi letisemtsetfweni
ngaphasi kwaloMtsetfosisekelo lomusha.
IShejuli 6
177
(2) Ngaphandle uma ngabe kungahambisani nengcikitsi nobe
kungafaneli kwasanhlobo, uma encenyeni yemtsetfo lomdzala
kukhulunywa -
(a) ngePhalamende, iNdlu yePhalamende nobe sishayamtsetfo
nobe sigungu seRiphabhulikhi nobe wesabelo, kumele kutsatfwe
ngekutsi kushiwo -
(i) iPhalamende ngaphasi kweMtsetfosisekelo lomusha,
uma kuphatfwa kwalomtsetfo kwehliselwe nobe
kuniketwe ngekulandzela uMtsetfosisekelo lomdzala nobe
nguleShejuli kuhulumende wavelonkhe; nobe
(ii) sishayamtsetfo sesifundza, uma kuphatfwa kwalowo
mtsetfo kuniketwe nobe kwehliselwe ngekulandzela
uMtsetfosisekelo lomdzala nobe ngekulandzela leShejuli
kuhulumende wesifundza;
(b) ngeMengameli weMbuso, Ndvunankhulu, umPhatsi nobe
umPhatsi wesigungu, tiNdvuna teMbuso, iKhabhinethi nobe
uMkhandlu wetiNdvuna teMbuso nobe umkhandlu lowengamele
waseRiphabhulikhi nobe wesabelo, kumele kutsatfwe ngekutsi
kushiwo -
(i) uMengameli ngaphasi kweMtsetfosisekelo lomusha, uma
kuphatfwa kwalowo mtsetfo kwehliselwe nobe kuniketwe
ngekulandzela uMtsetfosisekelo lomdzala nobe leShejuli
kuhulumende wavelonkhe; nobe
(ii) Ndvunankhulu wesifundza ngaphasi kweMtsetfosisekelo
lomusha, uma kuphatfwa kwalowo mtsetfo kwehliselwe
nobe kuniketwe ngekulandzela uMtsetfosisekelo lomdzala
nobe leShejuli kuhulumende wesifundza.
4 SiGungu saVelonkhe
(1) Nobe ngubani lobekalilunga nobe anesikhundla esiGungwini
saVelonkhe ungakacali kusebenta loMtsetfosisekelo lomusha, uba
lilunga nobe abambe sikhundla esiGungwini saVelonkhe ngaphasi
kweMtsetfosisekelo lomusha.
(2) LesiGungu saVelonkhe njengobe sibunjwe ngaphasi kweliphuzwana
IShejuli 6
178
(1) ngetindlela tonkhe sitsatfwa ngekutsi sakhetfwa ngaphasi
kwaloMtsetfosisekelo lomusha kutsi sisebente kuze kuphele sikhatsi
saso ngamhlaka 30 Apreli 1999.
(3) SiGungu saVelonkhe sinemalunga langu-400 kuze kuyewuphela
sikhatsi saso, kuze kufike mhlaka 30 Apreli 1999, ngekulandzela
sigaba 49(4) seMtsetfosisekelo lomusha.
(4) Imitsetfomgomo kanye nenchubo yalesiGungu saVelonkhe
lebeyisebenta kungakangeni loMtsetfosisekelo lomusha itawujinge
ichubeke nekusebenta ngaphandle uma ingachitjiyelwa nobe icitfwe
ngaphasi kwaloMtsetfosisekelo lomusha.
5 Ludzaba lolungakapheli ePhalamende
(1) Nobe nguluphi ludzaba lolungakapheli lolusembi kwesiGungu
saVelonkhe kungakacali kusebenta kwaloMtsetfosisekelo lomusha
kumele kuchutjekwe ngalo ngaphasi kwaloMtsetfosisekelo lomusha.
(2) Nobe ngabe nguluphi ludzaba lolungakapheli lolusembi
kwetiMphunga kungakacali kusebenta kwaloMtsetfosisekelo
lomusha kumele lumikiswe eMkhandlwini waVelonkhe
wetiFundza, futsi loMkhandlu kumele uchubeke nalo ngaphasi
kwaloMtsetfosisekelo.
6 LuKhetfo lwesiGungu saVelonkhe
(1) Kute lukhetfo lwesiGungu saVelonkhe lolungabanjwa kungakefiki
mhlaka 30 Apreli 1999 ngaphandle uma ngabe lesiGungu
sicitfwa ngekulandzela sigaba 50(2) ngemuva kwesishukumiso
sekungetsembeki kwekusebenta kweMengameli ngekulandzela
sigaba 102(2) seMtsetfosisekelo lomusha.
(2) Sigaba 50(1) seMtsetfosisekelo lomusha siyemiswa kuze kube
ngamhlaka 30 Apreli 1999.
(3) Nanobe uMtsetfosisekelo lomdzala ucitsiwe, iShejuli 2 yalowo
Mtsetfosisekelo njengobe uchitjiyelwe siHlomelo A saleShejuli,
iyasebenta -
(a) elukhetfweni lwekucala lwesiGungu saVelonkhe ngaphasi
IShejuli 6
179
kweMtsetfosisekelo lomusha.
(b) ekulahlekelweni bulunga besiGungu saVelonkhe
etimeni ngaphandle kwaleto letichazwe esigabeni 47(3)
seMtsetfosisekelo lomusha; kanye
(c) nasekugcwaliseni tikhala kulesiGungu saVelonkhe, nekwengeta,
kubuketa nekusetjentiswa kweluhlu lwemacembu kugcwaliswa
tikhala eluhlwini lwemacembu, kuze kufike lukhetfo lwesibili
lwalesiGungu ngaphasi kweMtsetfosisekelo lomusha.
(4) Sigaba 47(4) seMtsetfosisekelo lomusha simisiwe kuze
kufike lukhetfo lwesibili lwesiGungu saVelonkhe ngaphasi
kweMtsetfosisekelo lomusha.
7 UMkhandlu waVelonkhe wetiFundza
(1) Kuze kuphele lesikhatsi lesiphela singakahlangani kwekucala
sishayamtsetfo sesifundza lesibunjwe ngemuva kwelikhetfo lwaso
lwekucala ngekwaloMtsetfosisekelo lomusha -
(a) kumelwa kwemacembu nguletitfunywa tesifundza kuloMkhandlu
waVelonkhe wetiFundza kumele kufanane nekumelwa kwesifundza
timphunga letingu-10 njengekubekwa kwato ngaphasi kwesigaba 48
seMtsetfosisekelo lomdzala futsi
(b) kubekwa kwetitfunywa letingesuswa netitfunywa letisiphesheli
emacenjini lamelwe kusishayamtsetfo sesifundza, kume kanje:
Sifundza Titfunywa
Letingesuswa
Titfunywa telikhetselo
1. Eastern Cape ANC5
NP 1
ANC 4
2. Free State
ANC4
VF1
NP 1
ANC 4
IShejuli 6
180
3. Gauteng
ANC3
DP1
VF1
NP 1
ANC3
NP 1
4. KaZulu-Natal ANC3
DP1
VF1
NP 1
ANC2
IVP 2
5. Mpumalanga
ANC4
VF1
NP 1
ANC 4
6. Nothern Cape ANC3
VF1
NP 2
ANC2
NP 2
7. Northern
Province
ANC 6 ANC 4
8. North West ANC4
VF1
NP 1
ANC 4
9. Western Cape ANC2
DP1
NP 3
ANC1
NP 3
(2) Licembu lelimelwe kusishayamtsetfo sesifundza -
(a) kumele likhetse emalunga lengesuswa kulabo bantfu
lebebatimphunga ngesikhatsi kucala kusebenta
kwaloMtsetfosisekelo lomusha njengetitfunywa letingesuswa;
futsi
(b) lingakhetsa labanye bantfu kutsi babe titfunywa letingesuswa
kuphela uma ngabe kute nobe aleneli linani lalabo
labebatimphunga lelidzingekako.
(3) Sishayamtsetfo sesifundza kumele sibeke titfunywa taso
letingesuswa ngekulandzela tiphakamiso temacembu.
(4) Tigatjana (2) na-(3) tisebenta kuphela ekubekeni titfunywa
IShejuli 6
181
IShejuli 6
letingesuswa tekucala kuleSiGungu saVelonkhe weTifundza.
(5) Sigaba 62(1) seMtsetfosisekelo lomusha asisebenti
etiphakanyisweni nekubekwa kwalabo bebatimphunga
njengetitfunywa letingesuswa ngekwaleliphuzu.
(6) Imitsetfomgomo netibopho tetiMphunga lebeyisebenta uma kucala
kusebenta loMtsetfosisekelo lomusha, kumele ichubeke isebente
emisebentini yeMkhandlu waVelonkhe wetiFundza kuze kufike
ezingeni lapho isebenta khona, kepha nje ngaphasi kwetichibiyelo
nobe kwekucitfwa kwayo.
8 LabebatiMphunga
(1) Umuntfu lobekayimphunga longakakhetfwa njengesitfunywa
lesingesuswa seMkhandlu waVelonkhe wetiFundza unelilungelo
kutsi abe lilunga lelivotako ngalokuphelele lesishayamtsetfo
saleso sifundza lesakhetsa lowo muntfu njengelilunga letimphunga
ngekulandzela sigaba 48 ngaphasi kweMtsetfosisekelo lomdzala.
(2) Uma lobekayimphunga akhetsa kungabi lilunga lesishayamtsetfo
lowo muntfu utsatfwa ngekutsi sewuhleli phasi akasesiyo imphunga
ngayitolo ngembili kwekutsi uMtsetfosisekelo ucale kusebenta.
(3) Umholo, tibonelelo nobe tinzuzo temuntfu lobekayimphunga
lokhetfwe njengesitfunywa lesingesuswa nobe njengelilunga
lesishayamtsetfo sesifundza tingete tehliswa ngesizatfu saloko
kukhetfwa.
9 Sigungu savelonkhe lesengamele
(1) Nobe ngubani lobekanguMengameli, liSekela leMengameli, iNdvuna
yeMbuso nobe liSekela leNdvuna yeMbuso weRiphabhulikhi
ngaphasi kweMtsetfosisekelo lomdzala ungakacali kusebenta
loMtsetfosisekelo lomusha, utawuchubeka futsi abambe sikhundla
ngaphasi kwaloMtsetfosisekelo lomusha, kepha ngaphasi
kwembandzela wesigatjana (2).
(2) Kuze kufike April 30 1999, tigaba 84, 89, 90, 91, 93 na-96
teMtsetfosisekelo lomusha titawutsatfwa ngekutsi tifundzeka
njengobe tihleliwe eSihlomelweni B saleShejuli.
182
IShejuli 6
(3) Sigatjana (2) asivimbeli iNdvuna yeMbuso lebeyiyimphunga
ungakacali kusebenta loMtsetfosisekelo lomusha, kutsi ichubeke
njengeNdvuna yeMbuso lephawulwe esigabeni 91(1)(a)
seMtsetfosisekelo lomusha, njengobe leso sigaba sifundzeka
eSihlomelweni B.
10 Tishayamtsetfo tetifundza
(1) Nobe ngubani lobekalilunga nobe abambe sikhundla
kusishayamtsetfo sesifundza ungakacali kusebenta uMtsetfosisekelo
lomusha, uba lilunga nobe abambe sikhundla kusishayamtsetfo
sesifundza ngaphasi kweMtsetfosisekelo lomusha, abambe
sikhundla njengelilunga nobe umuntfu lonesikhundla ngaphasi
kwaloMtsetfosisekelo nangaphasi kwanobe ngumuphi
umtsetfosisekelo wesifundza longabekwa.
(2) Sishayamtsetfo sesifundza njengobe sibunjwe ngekulandzela
sigatjana (1) ngetindlela tonkhe sitsatfwa ngekutsi sikhetfwe
ngaphasi kweMtsetfosisekelo lomusha esikhatsini lesitawuphela
ngamhlaka 30 Apreli 1999.
(3) Kuze kuphele sikhatsi sekusebenta kwesishayamtsetfo sesifundza
nangekulandzela sigaba 108(4), sishayamtsetfo sibunjwe
linani lemalunga labekelwe leso sishayamtsetfo ngaphasi
kweMtsetfosisekelo lomdzala kanye nelinani lalabo bantfu
labebatimphunga lesebangemalunga esishayamtsetfo ngekulandzela
liphuzu 8 laleShejuli.
(4) Imitsetfomgomo netibopho yesishayamtsetfo sesifundza lesebentako
ungakacali kusebenta loMtsetfosisekelo lomusha, iyachubeka
nekusebenta ngaphandle uma ngabe ichitjiyelwe nobe ichitsiwe.
11 Kukhetfwa kwetishayamtsetfo tetifundza
(1) Nobe njena uMtsetfosisekelo lomdzala ucitsiwe, iShejuli 2 yalowo
Mtsetfosisekelo, njengobe uchitjiyelwe Sihlomelo A saleShejuli
uyasebenta -
(a) elukhetfweni lwekucala lesishayamtsetfo sesifundza ngaphasi
kweMtsetfosisekelo lomusha;
183
(b) ekulahlekelweni bulunga besishayamtsetfo kwesimo ngaphasi
kwaleso lesishiwo esigabeni 106(3) saloMtsetfosisekelo
lomusha, kanye
(c) nasekugcwaliseni tikhala kusishayamtsetfo, nekwengeta,
kubuketa nekusetjentiswa kweluhlu lwemacembu kuze
kugcwaliswe tikhala, kuze kufike lukhetfo lwesibili ngaphasi
kweMtsetfosisekelo lomusha.
(2) Sigaba 106(4) seMtsetfosisekelo lomusha simisiwe
kusishayamtsetfo kuze kube lukhetfo lwesibili lwaleso
sishayamtsetfo ngaphasi kweMtsetfosisekelo lomusha.
12 Tigungu tetifundza letengamele
(1) Nobe ngubani lobekanguNdvunankhulu nobe lilunga leMkhandlu
loweNgamele sifundza ungakacali kusebenta loMtsetfosisekelo
lomusha, uyachubeka nekusebenta futsi abambe sikhundla
ngaphasi kweMtsetfosisekelo lomusha nangaphasi kwanobe
muphi umtsetfosisekelo wesifundza longabekwa, kepha ngaphasi
kwembandzela weliphuzwana (2).
(2) Kuze Ndvunankhulu akhetfwe ngemuva kwelukhetfo
lwesishayamtsetfo sesifundza ngaphasi kweMtsetfosisekelo lomusha
atsatse sikhundla sakhe, nobe sifundza sibeke umtsetfosisekelo
waso, nobe ngukuphi lokungenteka kucala, tigaba132 na-136
teMtsetfosisekelo lomusha titawutsatfwa ngekutsi tifundzeka
njengobe kuhleliwe eSihlomelweni C saleShejuli.
13 Imitsetfosisekelo yetifundza
Umtsetfosisekelo wesifundza lobekwe kungakacali kusebenta
kweMtsetfosisekelo lomusha kumele ulandzele sigaba 143
saloMtsetfosisekelo lomusha.
14 Kuniketwa kwemitsetfo etifundzeni
(1) Imitsetfo lephatselene neludzaba loluwela ngaphasi kweluhlu
lolutfolakala eShejulini 4 nobe eShejulini 5 kuloMtsetfosisekelo
lomusha, futsi lo ngesikhatsi ungakacali kusebenta
IShejuli 6
184
loMtsetfosisekelo lomusha, bewuphetfwe siphatsimandla setiNdvuna
teMbuso wavelonkhe, unganiketwa nguMengameli, ngesimemetelo
semtsetfo, esiphatsinimandla seSigungu lesiphetse seMkhandlu
wesifundza lesikhetfwe nguNdvunankhulu waleso sifundza.
(2) Uma ngabe kunesidzingo kuze kuniketwa kwemtsetfo ngaphasi
kweliphuzwana (1) kwenteke ngendlela, uMengameli ngesimemetelo
semtsetfo-
(a) angachibiyela nobe antjintje lomtsetfo kuze kuhambe kahle
kuhunyushwa kwawo nobe kusetjentiswa kwawo;
(b) lapho kuniketwa kwemtsetfo kungasebenti kuleyo ncenye
yemtsetfo wonkhana, angacitsa futsi avuselele, netichibiyelo
nobe ngaphandle kwato letishiwo endzinyenyeni(a), leto
ticeshana tawo lapho kuniketwa kusebenta khona nobe kuze
kufike lapho tisebenta khona;
(c) angacondzisa lapho kuhambisana kahle nobe nguluphi lolunye
ludzaba lolungahle ludzingeke ngenca yalokuniketwa, lokufakwa
ekhatsi kucoconyiswa nobe kutfutfukiswa kwetisebenti nobe
kucoconyiswa kwetintfo letingumnotfo, tikwelete, emalungelo
kanye netibopho letibuya nobe letiya esigungwini sembuso nobe
sesifundza nobe lamanye ematiko embuso, ekuphatsa, ekuvikela
nobe letinye tikhungo.
(3)
(a) Umbhalo wesimemetelo ngasinye semtsetfo lesikhishiwe
ngekweliphuzwana (1) nobe (2) kumele wetfulwe kulesiGungu
saVelonkhe neMkhandlu waVelonkhe wetiFundza angakapheli
emalanga langu-10 sikhishiwe lesimemetelo.
(b) Uma siGungu saVelonkhe neMkhandlu waVelonkhe wetiFundza
ngesincumo ungasemukeli lesimemetelo semtsetfo nobe
siphi siphakamiso saso, leso simemetelo nobe siphakamiso
siphelelwa sikhatsi, kepha singatsikameti -
(i) kusebenta kwanobe yini intfo leyentiwe ngalesimemetelo
semtsetfo nobe siphakamiso singakaphelelwa sikhatsi;
nobe
(ii) lilungelo nobe lilungelomvume lelitfolakele nobe sobopho
IShejuli 6
185
nobe umtfwalo lotfolakele singakaphelelwa sikhatsi.
(4) Uma ngabe kuniketwa umtsetfo ngaphasi kweliphuzwana (1), nobe
kuphi lokushiwo kuleyo mtsetfo siphatsimandla, kumele kutsatfwe
ngekutsi kusho siphatsimandla leso lokuniketwe sona emandla.
(5) Nobe kuphi kuniketwa kwemtsetfo ngaphasi kwesigaba 235(8)
saloMtsetfosisekelo lomdzala, lokufaka nobe siphi sichibiyelo,
kuntjintjwa, nobe kucitfwa kanye nekuvuselelwa kwemtsetfo nobe
lesinye sinyatselo lesitsetfwe ngaphasi kwaleso sigaba, kumele
kutsatfwe ngekutsi kwentiwe ngaphasi kwaleliphuzu.
15 Imitsetfo lebeyivele ikhona ngaphandle kwemandla
ekushaya umtsetfo kwePhalamende
(1) Siphatsimandla esigungwini savelonkhe lesengamele nobe muphi
umtsetfo lowela ngaphandle kwemandla ekushaya umtsetfo
kwePhalamende uma kucala kusebenta lomtsetfosisekelo lomusha,
siyachubeka kuba nemandla ekuphatsa lowo mtsetfo kuze
kufike sikhatsi lapho uniketwe khona siphatsimandla sesifundza
lesisesigungwini lesengamele ngekulandzela liphuzu 14 laleShejuli.
(2) Liphuzwana (1) liphelelwa sikhatsi ngemuva kweminyaka lemibili
ucalile kusebenta loMtsetfosisekelo lomusha.
16 Tinkantolo
(1) Tonkhe tinkantolo lokufaka tebaholi bendzabuko lebetikhona
kusukela kungakacali kusebenta kwaloMtsetfosisekelo lomusha,
tiyachubeka kusebenta nekusebentisa emandla ato ngekwemtsetfo
losebenta kuto, futsi nobe ngubani lonesikhundla njengemehluleli
achubeke kubamba leso sikhundla ngekulandzela umtsetfo losebenta
mayelana naleso sikhundla, kepha ngekulandzela-
(a) nobe ngusiphi sichibiyelo nobe kucitfwa kwalowo mtsetfo; futsi
(b) kuhambisana neMtsetfosisekelo lomusha.
(2)
(a) INkantolo yeMtsetfosisekelo lesungulwe nguMtsetfosisekelo
lomdzala iba yiNkantolo yeMtsetfosisekelo ngaphasi
IShejuli 6
186
kwaloMtsetfosisekelo lomusha.
(b).....
[Liphuzwana 16(2)(b) livalwe ngesigaba 20 seMtsetfo weSitfupha wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo wanga-2001.]
(3)
(a) INkantolo lePhakeme kunato tonkhe yekweNdlulisela emacala
eNingizimu Afrika iba yiNkantolo lePhakeme kunato tonkhe
yekweNdlulisela emacala ngaphasi kweMtsetfosisekelo lomusha.
(b).....
[Liphuzwana 16(3)(b) livalwe ngesigaba 20 seMtsetfo weSitfupha wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo wanga-2001.]
(4)
(a) Inkantolo yesifundza nobe yendzawo yelizinga leNkantolo
lephakeme yeNingizimu Afrika, nobe iNkantolo lephakeme
yesifundza nobe yelizinga leletayelekile iba yiNkantolo lephakeme
ngaphasi kweMtsetfosisekelo lomusha ngaphandle kwekuntjintja
kwendzawo lapho isebenta khona ngaphasi kwebulungiswa
lebuchazwe ephuzwaneni (6).
(b) nobe ngubani lobambe sikhundla nobe lotsatfwa kutsi
ubambe sikhundla seMengameli nobe liSekela leMengameli
nobe lijaji leNkantolo lekukhunyulwa ngalo endzinyaneni(a)
kungakacali kusebenta kweMtsetfosisekelo lomusha, uba
nguMengameli weMajaji, liSekela leMengameli nobe lijaji
laleyo nkantolo ngaphasi kweMtsetfosisekelo lomusha njengobe
kubekwe ephuzwaneni (6).
(5) Ngaphandle uma kungahambisani nekusho nobe kungasingiko
mbamba uma kukhulunywa kunobe ngumuphi umtsetfo nobe
inchubo-
(a) yeNkantolo yeMtsetfosisekelo ngaphasi kweMtsetfosisekelo
lomdzala, kumele kutsatfwe ngekutsi kushiwo iNkantolo
yeMtsetfosisekelo ngaphasi kwaloMtsetfosisekelo lomusha;
(b) yeNkantolo yekweNdlulisela emacala yeNingizimu Afrika,
kumele itsatfwe njengeNkantolo lePhakeme kunato tonkhe
yekweNdlulisela emacala; futsi
(c) yeNkantolo yesifundza nobe yendzawo yelizinga leNkantolo
IShejuli 6
187
lePhakeme yeNingizimu Afrika nobe yeNkantolo lePhakeme
yesabelo nobe yeNkantolo lePhakeme yendzawo, kumele itsatfwe
ngekutsi kushiwo yeNkantolo lePhakeme
(6)
(a) Uma ngabe sekukhonakala ngemuva kwekucala kusebenta
kweMtsetfosisekelo lomusha, tonkhe tinkantolo, kumiswa kwato,
kubunjwa, kusebenta kanye nemandla ato, nayo yonkhe imitsetfo
letisebentako, kumele kuhlelwe kahle kuze tebulungiswa tifeze
tidzingo taloMtsetfosisekelo lomusha.
(b) Lilunga leKhabhinethi leliphetse tebulungiswa lihloliswa
liKhomishani leliphetse kubekwa kwetiphatsimandla
tetemtsetfo kumele lisungule lokuhlelwa kahle lokucatjangwa
endzinyaneni(a).
(7)
(a) Nobe ngubani lobambe sikhundla, uma uMtsetfo wesiChibiyelo
seMtsetfosisekelo weRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika, 2001,
ucala kusebenta, -
(i) njengeMengameli weNkantolo yeMtsetfosisekelo, uba
nguSomajaji njengobe kulindzeleke esigabeni 167 (1)
seMtsetfosisekelo lomusha;
(ii) njengeliSekela leMengameli weNkantolo yeMtsetfosisekelo,
uba liSekela laSomajaji njengobe kulindzeleke esigabeni
167 (1) seMtsetfosisekelo lomusha;
(iii) njengaSomajaji, uba nguMengameli weNkantolo lePhakeme
kunato tonkhe yekweNdlulisela emacala njengobe
kulindzeleke esigabeni 168 (1) seMtsetfosisekelo lomusha;
kanye
(iv) nanjengeliSekela laSomajaji, uba liSekela leMengameli
weNkantolo lePhakeme kunato tonkhe yekweNdlulisela
emacala njengobe kulindzeleke esigabeni 168 (1)
seMtsetfosisekelo lomusha.
(b) Yonkhe imitsetfomgomo, timisomtsetfo nobe imiyalelo leyentiwe
nguMengameli weNkantolo yeMtsetfosisekelo nobe nguSomajaji
lesebentako ngembi-nje kwekutsi uMtsetfo wesiChibiyelo
IShejuli 6
188
seMtsetfosisekelo weRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika, 2001,
ucale kusebenta, itawuchubeka isebente idzimate icitfwe nobe
ichitjiyelwe.
(c) Ngaphandle uma kungahambisani nengcikitsi nobe
kungafaneleki kwasanhlobo, kucondzisa kunobe ngumuphi
umtsetfo nobe inchubo kuSomajaji nobe kuMengameli
weNkantolo yeMtsetfosisekelo, kumele kutsatfwe
njengekucondzisa kuSomajaji njengobe kulindzeleke esigabeni
167 (1) seMtsetfosisekelo lomusha.
[Liphuzwana 16(7) lifakwe ngesigaba 20 seMtsetfo weSitfupha wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo wanga-2001.]
17 Emacala langakacedvwa etinkantolo
Onkhe emacala langakacedvwa lasembi kwetinkantolo kungakacali
kusebenta kwaloMtsetfosisekelo lomusha kumele kuchutjekwe ngawo
aze acedvwe kube ngatsi loku kwentiwa usengakacali kusebenta
lomtsetfosisekelo lomusha, ngaphandle uma ngabe bulungiswa bufuna
ngalenye indlela.
18 UMtimba wekuShushisa
(1) Sigaba 108 seMtsetfosisekelo lomdzala siyachubeka kusebenta
kuze uMtsetfo wePhalamende lophawulwe esigabeni 179
seMtsetfosisekelo lomusha ucale kusebenta. Leliphuzwana
alitsikameti kubekwa kweMcondzisi waloMtimba loshushisako
lobekwe ngekwesigaba 179.
(2) Umshushisi jikelele lobambe sikhundla nawucala kusebenta
loMtsetfosisekelo lomusha, uyachubeka kusebenta ngekulandzela
umtsetfo losebenta kuleso sikhundla, ngaphasi kweliphuzwana(1).
19 Tifungo nekuvuma ngekutibopha
Umuntfu lochubeka esikhundleni ngekwaleShejuli futsi lowatsatsa
sifungo sekungena esikhundleni ngaphasi kweMtsetfosisekelo lomdzala,
akakadzingeki kutsi aphindze sifungo sekungena esikhundleni nobe
avume ngekutibopha ngaphasi kweMtsetfosisekelo lomusha.
IShejuli 6
189
20 Letinye tikhungo temtsetfosisekelo
(1) Kulesigaba “sikhungo semtsetfosisekelo” sisho-
(a) uMvikeli wemPhakatsi;
(b) LiKhomishani laseNingizimu Afrika lemaLungelo eLuntfu;
[Indzima(b) ivalwe ngesigaba 4 seMtsetfo weSibili wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo  wanga-1998.]
(c) liKhomishani lekuLingana ngeBulili;
(d) UmCwaningimabhuku-Jikelele;
(e) LiBhange lesiLulu laseNingizimu Afrika;
(f) liKhomishani lekuPhatfwa kweTetimali nesiLulu seMnotfo
waHulumende;
(g) liKhomishani leMisebenti yeTemtsetfo; nobe
(h) liBhodi letiLwimi Tonkhe taseNingizimu Afrika
(2) Sikhungo seMtsetfosisekelo lesakhiwa ngekweMtsetfosisekelo
lomdzala siyachubeka kusebenta ngekulandzela imitsetfo lesebenta
kuso, futsi nobe ngubani lobambe sikhundla njengelilunga
leKhomishani, lilunga lelibhodi leliBhange lesiLulu nobe liBhodi
letiLwimi Tonkhe taseNingizimu Afrika, uMvikeli wemPhakatsi
nobe umCwaningimabhuku-Jikelele ngalesikhatsi uMtsetfosisekelo
lomusha ucala kusebenta uyachubeka abambe leso sikhundla
ngekulandzela lowo mtsetfo losebenta kuso, kepha ngaphasi
wembandzela -
(a) wanobe ngusiphi sichibiyelo nobe kucitfwa kwalowo mtsetfo;
kanye
(b) nekuhambisana kwawo neMtsetfosisekelo lomusha.
(3) Tigaba 199(1), 200(1), (3) na-(5) kuyawufika ku-(11) na-201
kuyawufika ku-206 teMtsetfosisekelo lomdzala tiyachubeka
kusebenta tize ticitfwe nguMtsetfo wePhalamende lophasiswe
ngekulandzela sigaba 75 seMtsetfosisekelo lomusha.
(4) Emalunga eliKhomishani lekuPhatfwa kweTiphatsimandla
tetemtsetfo lashiwo esigabeni 105(1)(h) seMtsetfosisekelo lomdzala
ayayekela kuba ngemalunga aleliKhomishani uma ngabe lamalunga
lashiwo esigabeni 178(1)(i) seMtsetfosisekelo lomusha abekwa.
IShejuli 6
190
(5)
(a) Umkhandlu wamaBhunu lowasungulwa ngekweMtsetfosisekelo
lomdzala uyachubeka kusebenta ngekwemtsetfo losebenta
kuwo, futsi nobe ngubani lobambe sikhundla njengelilunga
laloMkhandlu nawucala kusebenta uMtsetfosisekelo lomusha,
lowo mtsetfo losebenta kuso, kepha ngekulandzela-
(i) nobe ngusiphi sichibiyelo nobe kucitfwa kwalowo mtsetfo;
futsi
(ii) kuhambisana kwawo neMtsetfosisekelo lomusha.
(b) Tigaba 184 A na-184 B(1) na-(d) teMtsetfosisekelo lomdzala
tiyachubeka kuba nemandla tize ticitfwe nguMtsetfo
wePhalamende lophasiswe ngesigaba 75 seMtsetfosisekelo
lomusha.
21 Kushaywa kwemitsetfo lefunwa nguMtsetfosisekelo lomusha
(1) Lapho uMtsetfosisekelo lomusha udzinga kushaywa kwemtsetfo
wavelonkhe nobe wesifundza, lowo mtsetfo kumele ushaywe
nguleso sigungu lesifanele ngekungephuti kusukela kungene
uMtsetfosisekelo lomusha.
(2) Sigaba 198(b) seMtsetfosisekelo lomusha singete sasetjentiswa
kuze umtsetfo lophawulwe kuleso sigaba ushaywe.
(3) Sigaba 199(3)(a) seMtsetfosisekelo lomusha singete sasetjentiswa
kungakapheli tinyanga letingu-3 ngemuva kwekushaywa
kwalomtsetfo lophawulwe kuleso sigaba.
(4) UMtsetfo wavelonkhe lophawulwe esigabeni 217(3)
seMtsetfosisekelo lomusha kumele ushaywe kungakapheli iminyaka
lemitsatfu kucale kusebenta uMtsetfosisekelo lomusha, kepha
kungabikho kwalomtsetfo ngalesikhatsi akuvimbeli kusebenta
kwenchubomgomo lephawulwe esigabeni 217(2).
(5) Kuze kufike sikhatsi lapho uMtsetfo wePhalamende lophawulwe
esigabeni 65(2) seMtsetfosisekelo lomusha ucala kesetjentiswa,
ngasinye sishayamtsetfo sesifundza singatincumela inchubo yaso
mayelana nemandla laniketwe titfunywa taso kutsi tifake lovoti
IShejuli 6
191
IShejuli 6
esikhundleni saso eMkhandlwini wavelonkhe we Tifundza.
(6) Kufike sikhatsi lapho umtsetfo lophawulwe esigabeni 229(1)(b)
seMtsetfosisekelo lomusha ucala kusetjentiswa, hulumende
wamasipala uhlala unawo emandla ekushaya umtsetfo mayelana
nemtselo, umtsedlwana netimali letibhadelelwa imphahla lengenako
lebekavele anikwe kutsi awasebentise uMtsetfosisekelo lomusha
usengakacali kusebenta.
22 Lubumbano lwavelonkhe nekubuyisana
(1) Nanobe kunaletinye tiphakamiso teMtsetfosisekelo lomusha kanye
nekucitfwa kweMtsetfosisekelo lomdzala, tonkhe tiphakamiso
letiphatselene nashwele letikuloMtsetfosisekelo lomdzala ngaphasi
kwesihloko “Lubumbano lweSive nekuBuyisana” titsatfwa kutsi
tiyincenye yaloMtsetfosisekelo lomusha letiyinhloso yekuTfukiswa
kweLubambano lweSive nekuBuyisana uMtsetfo, 1995(uMtsetfo
34 wanga-1995), njengobe uchitjiyelwe, lokufaka ekhatsi tinhloso
tekuciniseka kwato.
(2) Ngekwenhloso yeliphuzwana (1), lusuku lwamhlaka ‘6 Disemba
1993’ lapho livela etimisweni teMtsetfosisekelo lomdzala ngaphasi
kwesihloko ‘luBumbano lwaVelonkhe nekuBuyisana’, kumele
lufundvwe njengamhlaka ‘11 Meyi 1994’.
[Liphuzwana 22(2) lifakwe ngesigaba 3 seMtsetfo weKucala wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo wanga-1997.]
23 LuCwebu lwemaLungelo eLuntfu
(1) Umtsetfo wavelonkhe lophawulwe etigabeni 9 (4), 32 (2), na-33(3)
teMtsetfosisekelo lomusha kumele usebente kungakapheli iminyaka
lemitsatfu uMtsetfosisekelo lomusha ucale kusebenta.
(2) Kuze kusebente lomtsetfosisekelo lomusha kumele usebente
lomtsetfo lophawulwe etigabeni 32 (2) na-33 (3) teMtsetfosisekelo
lomusha -
(a) sigaba 32 (1) kumele sitsatfwe ngekutsi sifundze ngalendlela:
“(1) Bonkhe bantfu banelilungelo lekutfola imininingwane
lesetandleni tembuso nobe tikhungo tawo kunobe
192
ngumuphi umkhakha wahulumende uma ngabe
leminininingwane bayidzingela kuyisebentisa nobe kuvikela
emalungelo abo”; kantsi
(b) sigaba 33 (1) na-(2) kumele titsatfwe ngekutsi tifundzeka
ngalendlela lelandzelako:
“Bonkhe bantfu banelilingelo -
(a) letento tahulumende letinebulungiswa tekuphatsa
letiphatselene nabo lapho emalungelo netimfuno tabo
titsintseka nobe tesatjiswa ngekutsikanyetwa;
(b) letento tahulumende letinebulungiswa tekuphatsa
letiphatselene nabo lapho emalungelo nobe tifiso
titsikameta nobe tesatjiswa;
(c) ekuniketwa tizatfu letibhaliwe taleso sento sahulumende
sekuphatsa lesitsikameta emalungelo netifiso tabo
ngaphandle uma ngabe tizatfu talesento umphakatsi
watisiwe ngato; kanye
(d) neletento tekuphatsa letivumelekako ngekwetizatfu
letiniketiwe lapho lamalungelo atsikameteka nobe esatjiswa
khona.”.
(3) Tigaba 32 (2) na-33 (3) teMtsetfosisekelo lomusha tiphelelwa
sikhatsi uma ngabe lemitsetfo lephawulwe kuletigaba,
ngekulandzelana kwato, ungabekwa ngemuva kweminyaka lengu-3
kucale kusebenta loMtsetfosisekelo lomusha.
24 Kuphatfwa kwembuso nemibutfo yetekuphepha
(1) Tigaba 82 (4)(b), 215, 219(1), 224 kuya ku-228, 236 (1), (2),
(3), (6), (7)(b) na-(8), 237(1) na-(2)(a) kanye na-239 (4) na-(5)
teMtseftosisekelo lomdzala tiyachubeka tisebente sengatsi
loMtsetfosisekelo lomdzala awukacitfwa, kepha ngaphasi
kwembandzela -
(a) wetichibiyelo taleto tigaba njengobe tihlelwe eSihlomelweni D;
(b) wanobe tiphi tichibiyelo nobe kucitfwa kwaleto tigaba nguMtsetfo
wePhalamende lophasiswe ngekwesiba 75 seMtsetfosisekelo
lomusha; futsi
IShejuli 6
193
(c) wekuhambisana neMtsetfosisekelo lomusha.
(2) LiKhomishani lekuPhatfwa kweMbuso kanye nalawo etifundza
lashiwo eSehlukweni 13 seMtsetfosisekelo lomdzala ayachubeka
kusebenta ngekwaleso sehluko nangekwemtsetfo kuwo sengatsi
leSehluko asikacitfwa, kuze leliKhomishani nalawo etifundza
abhidlitwe nguMtsetfo wePhalamende lophasiswe ngekulandzela
sigaba 75 seMtsetfosisekelo lomusha.
(3) Kucitfwa kweMtsetfosisekelo lomdzala kakutsikameti nobe siphi
simemetelo semtsetfo lesikhishiwe ngaphasi kwesigaba 237 (3),
seMtsetfosisekelo lomdzala, futsi nobe siphi leso satiso semtsetfo
sisebenta ngemandla, kuphela nje -
(a) uma silandzela sichibiyelo nobe kucitfwa; nobe
(b) uma sihambisana neMtsetfosisekelo lomusha.
25 Kungavumeleki kwebulunga lokwengetiwe betishayamtsetfo
(1) Nobe ngubani ngesikhatsi uMtsetfosisekelo lomusha ucala
kusebenta lobekadvonsa sigwebo eRiphabhulikhi setinyanga
letengca ku-12 ngaphandle kwekunikwa lilungelo lekukhipha
inhlawulo, akakavumeleki kuba lilunga lesiGungu saVelonkhe nobe
lesishayamtsetfo sesifundza.
(2) Lokungavumeleki kwemuntfu ngekweliphuzwana (1)-
(a) kuyaphela uma ngabe sigwebo sibekwe eceleni nobe
sehliswa uma endlulisele lelicala lakhe embili sase siba
ngulesingamvimbeli lowo muntfu; futsi
(b) kuphela ngemuva kweminyaka lesihlanu sigwebo saphela.
26 Hulumende wasekhaya
(1) Nanobe kunetiphakamiso tetigaba 151, 155, 156 nesigaba
157 teMtsetfotfosisekelo lomusha -
(a) timiso teMtsetfo wesiKhashana waboHulumende baseKhaya,
1993, (uMtsetfo 209 wanga-1993), njengobe ungachitjiyelwa
njalo njalo ngumtsetfosisekelo lomusha, tihlala tinemandla
mayelana neMkhandlu waMasipala kuze kufike sikhatsi
IShejuli 6
194
lapho khona uMkhandlu waMasipala lovala lowo Mkhandlu
umenyetelwe njengalokhetsiwe ngenca yemphumela welukhetfo
jikelele lwekucala lweMikhandlu yaboMasipala emva kwekucala
kusebenta kweMtsetfosisekelo lomusha; futsi
[Liphuzwana 26 (1)(a) livalwe ngesigaba 5(a) seMtsetfoweSibili wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo wanga-1998.]
(b) umholi wendzabuko wemphakatsi lohlonipha umtsetfo wesintfu
futsi losakhamuti sendzawo lesendzaweni yemkhandlu
wasekhaya wesikhashana, umkhandlu wasekhaya wesikhashana
nobe umkhandlu webameleli wesikhashana, lophawulwe
eMtsetfweni waHulumende weSikhashana wasekhaya, 1993,
lotfolakele njengobe kuhleliwe esigabeni 182 seMtsetfosisekelo
lomdzala, unelilungelo ngelizinga lakhe lekuba lilunga
lalowo mkhandlu kuze i kufike sikhatsi lapho khona
uMkhandlu waMasipala lovala lowo mkhandlu umenyetelwe
njengalokhetsiwe ngenca yelukhetfo jikelele lwekucala
lweMikhandlu yaboMasipala emva kwekucala kusebenta
kweMtsetfosisekelo wekucala.
[Liphuzwana 26(1)(b) livalwe ngesigaba 5(a) seMtsetfo weSibili wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo wanga-1998.]
(2) Sigaba 245 (4) seMtsetfosisekelo lomdzala siyachubeka sibe
nemandla kuze kusetjentiswa kwaleso sigaba kuphele. Sigaba 16(5)
na-(6) seMtsetfo waboHulumende baseKhaya, 1993, angeke sacitfwa
ngembi kwamhlaka 30 Apreli 2000.
[Liphuzu 26(2) lichitjiyelwe sigaba 5(b) seMtsetfo weSibili wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo wanga-1998.]
27 Kulondvolotwa kweMitsetfo yePhalamende neyetifundza
Tigaba 82 na-124 teMtsetfosisekelo lomusha atitsikameti kulondvolotwa
kweMitsetfo yePhalamende nobe yetiFundza leyabekwa ungakacali
kusebenta loMtsetfosisekelo lomusha.
28 Kubhaliswa kwemphahla yembuso lenganyakati
(1) Uma umtimba logunyatiwe ukhiphe sitifiketi sekutsi leyo mphahla
lenganyakati yembuso ibekwe kuhulumende lotsite ngekwesigaba
239 seMtsetfosisekelo lomdzala, umbhalisi wetimphahla kumele
ayibhale lemphahla nobe acinisekise nobe encwadzini lefanele,
IShejuli 6
195
sihloko salemphahla nobe lokunye lokungumbhalo encwadzini
yetimphahla letinganyakati egameni lolowo hulumende.
(2) Kute inkhokhelo, imali nobe kuhlawuliswa lokubhadalwako
mayelana nekubhaliswa ngekulandzela liphuzwana (1).
IShejuli 6
196
SIHLOMELO A
TICHIBIYELO ESHEJULINI 2
YEMTSETFOSISEKELO LOMDZALA
1. Kususwa kweliphuzu (1) kufakwe leliphuzu lesilandzelako:
“1. Emacembu labhaliswe ngekulandzela umtsetfo wavelonkhe; futsi
lekangenele lukhetfo lwesiGungu saVelonkhe, atawuphakamisa
emagama ebantfu labatawungenela lolukhetfo ngeluhlu lwemagama
ebantfu lolwentiwe ngekulandzela leShejuli nesishayamtsetfo
savelonkhe.”
2. Kususwa kweliphuzu 2 kufakwe leliphuzu lesilandzelako:
“2. Tihlalo kulesiGungu saVelonkhe njengobe tincunywe ngekulandzela
sigaba 46 seMtsetfosisekelo lomusha, titawugcwaliswa ngalendlela
lelandzelako:
(a) Linani lelinguhhafu laletihlalo litawutsatfwa kuloluhlu lwetifundza
loluletfwe ngemacembu lakehlukene, kantsi linani letihlalo
lelibekiwe litawubekewla sifundza ngasinye njengobe kuncume
liKhomishani lwelukhetfo lolulandzelako lweMkhandlu, kunakwe
kuphela imininingwane leyentiwe ngekwebuciko lephatselene
nebavoti, nekumelwa kwemacembu latsintsekako.
(b) Lolomunye hhafu wetihlalo uneluhlu loluvela eveni lonkhe
loluletfwe ngemacembu lakehlukene, nobe, kuloluhlu
loluvela etifundzeni uma ngabe luhlu loluvela eveni lonkhe
lungakaletfwa.”
3. Kususwa kweliphuzu 3 kufakwe leliphuzu lesilandzelako:
“3. Loluhlu lwalabemele lukhetfo loluletfwe licembu, naseluhlangene
lutawuba nemagama langengci linani lebantfu labalingana netihlalo
kuloSiGungu saVelonkhe, futsi luhlu ngalunye lutawubeka
lamagama ngandlela lelinconota ngayo umuntfu licembu ngalinye.”
SIHLOMELO A
197
SIHLOMELO A
4. Kuchitjiyelwa kweliphuzu 5 ngekufaka lamagama lendvulela
indzima(a) ngalawo lalandzelako:
“5. Letihlalo letishiwo ephuzwini 2(a) titawuniketwa ngekwesifundza
emacenjini lekangenele lukhetfo, ngalendla lelandzelako:”
5. Kuchitjiyelwa kweliphuzu 6 –
(a) ngekufaka lamagama lendvulela indzima(a) ngalawa lalandzelako:
“6. Tihlalo letishiwo ephuzwini 2(b) titawuniketwa emacembu
lekangenele lukhetfo, ngalendlela lelandezelako:”; futsi
(b) ngekuvala indzima(a) ngalendzima lelandzelako:
“(a) Incenye yemavoti ngesihlalo ngasinye itawutfolakala
ngekuhlukanisa linani lonkhe lemavoti eveni lonkhe ngelinani
letihlalo kuloSiGungu saVelonkhe, nakunye ngetulu, umphumela
nakunye ngetulu, kunganakwa tincenyana, kutawuba incenye
yemavoti ngesihlalo sinye.”
6. Kuchitjiyelwa kweliphuzu 7 (3) ngekususa luphuzu(b)
kufakwe leli lelilandzelako:
“(b) Incenye lelungisiwe yemavoti ngesihlalo ngasinye itawutfolakala
ngekwehlukanisa kwemavoti lafakiwe eveni lonkhe lakesekela
licembu, kususwe linani lemavoti lakesekela licembu lelishiwo
endzimeni(a), ngelinani letihlalo kuloMkhandlu, kwengetwe
sinye, kususwe linani letihlalo letiniketwe lelo cembu ekugcineni
ngekulandzela indzima(a).”
7. Kukhishwa kweliphuzu 10 kufakwe leli lelilandzelako:
“10. Linani letihlalo kusishayamtsetfo sesifundza ngasinye litawuba
njengekuncuma kwesigaba 105 seMtsetfosisekelo lomusha.”
8. Kukhishwa kweliphuzu 11 kufakwe leli lelilandzelako:
“11. Emacembu labhalisiwe ngekwemtsetfo wavelonkhe futsi
lekangenele lukhetfo lwesishayamtsetfo sesifundza atawenta luhlu
lwemagama ebantfu labatawufakwa kulesishayamtsetfo sesifundza
198
lolungiswe ngekulandzela leShejuli nemtsetfo wavelonkhe.”
9. Kususwa kweliphuzu 16 kufakwe leli lelilandzelako:
“16 Kubekwa kwetitfunywa
(1) Uma sekucedziwe kubalwa kwemavoti, linani letitfunywa telicembu
ngalinye selibekiwe nephumela welukhetfo sewukhishiwe
ngekulandzela sigaba 190 seMtsetfosisekelo lomusha, liKhomishani,
kungakapheli emalanga lamabili umphumela ukhishiwe, litawubeka
kuluhlu ngalunye lwemagama, lolushicilelwe ngekulandzela
umtsetfo wavelonkhe, labamele licembu ngalinye kusishayamtsetfo.
(2) Kulandzela lokubekwa lokushiwo ephuzwaneni (1), uma ngabe
ligama lalobekiwe livela etinhlwini letingetulu kwalunye lwesiGungu
saVelonkhe nobe kuto totimbili tinhlu lwesiGungu saVelonkhe
nelwesishayamtsetfo sesifundza (uma lukhetfo lweMkhandlu
nelwesishayamtsetfo lubanjwe sikhatsi sinye), futsi lolobekiwe
utawuyekela kusinye saletikhundla, licembu leliletse loluhlu, kumele
ngemalanga lamabili alokubekwa, lisho kuleliKhomishani kutsi
lowo muntfu utawubekwa kuluphi luhlu futsi utawungena kusiphi
sishayamtsetfo, kuze kutsi ligama lakhe licishwe kuloluhlu lolunye.
(3) LeliKhomishani litawushicilela ngekushesha emagama alabo
labakhetsiwe kusishayamtsetfo nobe kutishayamtsetfo.”
10. Kuchitjiyelwa kweliphuzu 18 ngekususwa kwendzima(b)
kufakwe lendzima lelandzelako:
“(b) sitfunywa sikhetfwa njengesitfunywa lesingesuswa eMkhandlwini
wavelonkhe weTifundza;”.
11. Kususwa kweliphuzu 19 kufakwe leli lelilandzelako:
“19. Luhlu lwetitfunywa letishiwo ephuzwini 16 (1) lungengetwa
kanye kuphela nobe nini etinyangeni letingu-12 kusukela
ngelilanga lekwabekwa ngalo titfunywa ngaphasi kweliphuzu 16,
kuze kugcwaliswe tikhala letivelile: kuphela nje uma ngabe loko
kwengetwa kwentiwa ekugcineni kweluhlu.
SIHLOMELO A
199
12. Kususwa kwalelophuzu 23 kufakwe leli lelilandzelako:
“23 Tikhala
“(1) Uma ngabe kuvela sikhala kusishayamtsetfo sesifundza lapho
leShejuli isebenta khona, licembu lelikhetse lilunga leliphumako
litawugcwalisa leso sikhala ngekukhetsa umuntfu –
(a) ligama lakhe lelikhona kuloluhlu lwebantfu lapho lelilunga
leliphumako lakhetfwa khona ekucaleni; kanye
(b) nalokunguye lolandzelako lofanele nalokhona kuloluhlu.
“(2) Kuphakanyiswa kwemagama ebantfu labatawugcwalisa leso
sikhala kutawuniketwa Somlomo kubhalwe phansi.
“(3) Uma ngabe licembu lelimelwe kusishayamtsetfo libhidlitwa
nobe lingasekho nemalunga alo ashiya tihlalo tawo
ngekulandzela liphuzu 23A (1), letihlalo titawuniketwa
emacembu lekasele ngalokunjalo kube sengatsi tihlalo
letemukelwa licembu ngekweliphuzu 7 nobe 14, njengobe
kungenteka.”
13. Kufakwa kweliphuzu lelilandzelako ngemuva kweliphuzu 23:
“23A Tizatfu letengetiwe tekulahlekelwa bulunga besishayamtsetfo
“(1) Lilunga lilahlekelwa bulunga besishayamtsetfo lapho leShejuli
inemandla khona uma lowo muntfu ayekela kuba lilunga
lelicembu lelamkhetsa kutsi abe lilunga lesishayamtsetfo.
(2) Ngaphandle kweliphuzwana (1) nobe liphi licembu letembusave
lingantjintja ligama lalo nobe nini.
(3) Umtsetfo wePhalamende, kungakendluli sikhatsi lesidze
loMtsetfosisekelo lomusha ucale kusebenta ungaphasiswa
ngekulandzela sigaba 76 (1) seMtsetfosisekelo lomusha
kuchibiyela leliphuzu kanye neliphuzu 23 kuze kubekwe indlela
lokungentiwa ngayo kutsi lilunga lesishayamtsetfo leseliyekelile
kuba lilunga lalelicembu lelalikhetsa, kutewugcina bulunga balo
kusishayamtsetfo.
(4) UMtsetfo wePhalamende lophawulwe ephuzwini (3) ungenta
kube khona futsi –
(a) kuhlangana kwelicembu nalelinye licembu; nobe
SIHLOMELO A
200
(b) kuhlephuka kwelicembu libe ngemacembu lamanyenti.”
14. Kucishwa kweliphuzu 24.
15. Kuchitjiyelwa kweliphuzu 25 –
(a) ngekufaka lenchazelo “yeliKhomishani” ephuzwini 25 -
“liKhomishani” lisho liKhomishani leluKhetfo lelishiwo esigabeni
190 seMtsetfosisekelo lomusha;”; kanye
(b) nangekufaka lenchazelo lelandzelako ngemuva kwenchazelo -
“luhlu lwavelonkhe”;
“UMtsetfosisekelo lomusha’ usho uMtsetfosisekelo weRiphabhulikhi
yeNingizimu Afrika, 1996;”.
16. Kucishwa kweliphuzu 26.
SIHLOMELO A
201
SIHLOMELO B
HULUMENDE WELUBUMBANO:
UMKHAKHA WAVELONKHE
1. Sigaba 84 seMtsetfosisekelo lomusha sitsatfwa kwekutsi
sicuketse lesigatjana lesengetako lesilandzelako:
“(3) UMengameli kumele abonisane nemaSekela eMengameli -
(a) ekutfutfukisweni nasekuchutjweni kwenchubomgomo
yaHulumende wavelonkhe;
(b) kuto tonkhe tindzaba letiphatselene nekuphatfwa kweKhabhinethi
nekwentiwa kwemisebenti yeKhabhinethi;
(c) ekuniketeni imisebenti emaSekeleni eMengameli;
(d) kungakabekwa muntfu ngaphasi kweMtsetfosisekelo nobe
ngaphasi kwanobe ngumuphi umtsetfo, lokufaka kubekwa
kwemancusa nobe titfunywa letimele lelive kulamanye emave;
(e) kungakabekwa emaKhomishani eluphenyo;
(f) kungakabitwa luhlololuvo; futsi
(g) kungakacolelwa nobe kungancishiswa sigwebo sesiboshwa.”
2. Sigaba 89 seMtsetfosisekelo lomusha kumele sitsatfwe
ngekutsi sicuketse lesigatjana lesengetako lesilandzelako:
“(3) Tigatjana (1) na- (2) tiyasebenta futsi naseSekeleni leMengameli.”
3. Indzima(a) yesigaba 90 (1) saloMtsetfosisekelo lomusha
itsatfwa ngekutsi ifundzeka kanje:
“(a) liSekela leMengameli lelikhetfwe nguMengameli;”.
4. Sigaba 91 seMtsetfosisekelo lomusha sitsatfwa kutsi
sifundzeka kanje:
“91. iKhabhinethi
SIHLOMELO B
202
(1) IKhabhinethi ibunjwe ngeMengameli, emaSekela eMengameli
kanye–
(a) netiNdvuna teMbuso letingengci ku-27 letingemalunga esiGungu
saVelonkhe letibekwe ngekulandzela sigatjana (8) kuya ku-(12);
kanye
(b) neNdvuna yeMbuso lengengci yinye lengasilo lilunga
lesiGungu saVelonkhe, futsi lebekwe ngekulandzela sigatjana
(13), kepha uma abeka leNdvuna uMengameli, ahlolisana
nemaSekela aMengameli kanye nebaholi bemacembu lekamelwe
esiGungwini, uma abona kubekwa kwaleyo Ndvuna yeMbuso
kudzingekile.
(2) Licembu ngalinye lelinetihlalo letisukela ku-80 kulesiGungu
saVelonkhe linelilungelo lekukhetsa liSekela leMengameli
emalungeni alesiGungu.
(3) Uma kute licembu nobe linye kuphela licembu lekungilo lelinetihlalo
letingu-80 nobe ngetulu kwaloko kulesiGungu, licembu lelinetihlalo
letinyenti kanye nalelo lelinetihlalo letilandzelako anelilungelo
ngalinye lekukhetsa linye liSekela leMengameli emalungeni
alesiGungu.
(4) Uma lilunga selibekiwe kuba liSekela leMengameli, lingakhetsa
kuchubeka nobe liyekele kuba lilunga lalesiGungu.
(5) LiSekela leMengameli lingasebentisa emandla alo liphindze
lente nemisebenti yalo leliyetfwese ngulesikhundla sebuSekela
uMengameli nguMtsetfosisekelo nobe leniketwe lesikhundla
nguMengameli.
(6) LiSekela leMengameli liba sesikhundleni –
(a) kute kufike mhlaka 30 Apreli 1999 ngaphandle uma likhishiwe
nobe libuyiselwe umuva ngulelicembu lelinelilungelo
lekulikhetsa ngaphasi kwetigatjana (2) na-(3); nobe
(b) kuze umuntfu lokhetfwe kuba nguMengameli ngemuva kwanobe
luphi lukhetfo lwesiGungu saVelonkhe lolubanjwe kungekafiki
mhlaka 30 Apreli 1999, atsatse sikhundla sakhe.
(7) Sikhala sesikhundla seliSekela leMengameli singavalwa ngulelo
cembu lebelikhetse liSekela leMengameli.
SIHLOMELO B
203
(8) Licembu lelinetihlalo lokungenani letingu-20 kusiGungu saVelonkhe
futsi lelingenile kuhulumende welubumbano, linelilungelo
lekuniketwa sikhundla sinye nobe ngetulu kwaloko kuletikhundla
teKhabhinethi lekutawukhetselwa kuto tiNdvuna teMbuso
njengekusho kwesigaba (1)(a) tingabekwa, ngekucatsaniswa
kwetihlalo letiphetfwe ngulelicembu kulesiGungu kanye netihlalo
letiphetfwe ngulamanye emacembu lekakhona.
(9) Tikhundla teKhabhinethi kumele tabiwe kulawo macembu lekakhona
ngekulandzela lendlela lelandzelako:
(a) Incenye yetihlalo ngesikhundla kumele incunywe
ngekuhlukanisa linani letihlalo kulesiGungu saVelonkhe
letibanjwe ngekuhlanganyela ngemacembu lekakha hulumende
welubanjiswano ngelinani letikhundla lelishiwo esigatjaneni
(1)(a), nasinye ngetulu.
(b) Umphumela, kungabukwa tincenyana kusukela kuyesitsatfu, uma
ngabe tikhona, ngiyona ncenye yetihlalo ngesikhundla ngasinye.
(c) Linani letikhundla letabelwa emacembu lekakhona lapho
libekwa ngekwehlukanisa linani letihlalo selilonkhe leliphetfwe
ngulelo cembu kuloSiGungu saVelonkhe ngalencenye lechazwe
endzimeni(b).
(d) Umphumela, ngekulandzela indzima(e), ukhomba linani
letikhundla leliniketwa licembu lelo.
(e) Lapho kulandzela kusetjentiswa kwalendlela lechazwe ngenhla
kukhipha umphumela longetulu kulongatsatfwa nguletikhundla
letiniketwe licembu, lomphumela longetulu ubangisana
naleminye imiphumela lengetulu yalamanye emacembu, futsi
nobe siphi sikhundla nobe tikhundla letisele lekumele tiniketwe
lelo cembu nobe lawo macembu ngekulandzelana kwaleyo
miphumela lengetulu, kumele tiniketwe lelo cembu nobe lawo
macembu lanemphumela longetulu lomnyenti kunaleminye
ngekulandzelana.
(10) UMengameli ngemuva kwekubonisana nemaSekela aMengameli
nebaholi bemacembu lekakhona lapho, kumele –
(a) ancume tikhundla letifanele lekufanele tiniketwe emacembu
lekakhona kuhulumende welubanjiswano ngekulandzela linani
SIHLOMELO B
204
letikhundla letiniketwe lamacembu ngaphasi kwesigatjana (9);
(b) abeke kuleso naleso sikhundla lilunga leSiGungu saVelonkhe
leliphindze libe lilunga lelicembu leliniketwe leso sikhundla
ngaphasi kwendzima(a), njengeNdvuna yeMbuso lephetse leso
sikhundla;
(c) Uma ngabe kuba nesidzingo ngekweMtsetfosisekelo nobe
ngesizatfu sahulumende lokahle, agucule lokuncunywa ngaphasi
kwendzima(a), kepha kuphela ngekulandzela sigatjana (9);
(d) Acitse kubekwa nobe ngukuphi esikhundleni ngaphasi
kwendzima(b)-
(i) uma ngabe uMengameli ucelwa ngumholi welicembu lelo
iNdvuna yeMbuso letsintsekako ililunga lalo; nobe
(ii) uma kuba nesidzingo ngekweMtsetfosisekelo nobe
ngesizatfu sahulumende lokahle; nobe
(e) agcwalise, uma kulesidzingo, kepha kuphela ngekulandzela
indzima(b), sikhala lesivele esikhundleni seNdvuna yeMbuso.
(11) Sigatjana (10) kumele silandzelwe ngemoya locuketfwe
ngulomcondvo wahulumende welubumbano, futsi uMengameli
naletinye tiphatsimandla letitsintsekako kumele awusebentise
ngekufana kutfola kuvumelana ngato tonkhe tikhatsi: uma ngabe
kuvumelana kungatfolakali –
(a) ekusebentiseni emandla latfolakala etindzimeni(a),(c) nobe(d)(ii)
taleso sigatjana, sincumo seMengameli siyema;
(b) ekusebentiseni emandla latfolakala etindzimeni(b),(d)(i) nobe(e)
taleso sigatjana lokutsintsa umuntfu longasilo lilunga lelicembu
leMengameli, sincumo semholi welicembu lalowo muntfu
lalilunga lalo siyema; futsi
(c) ekusebentiseni emandla lekashiwo endzimeni(b) nobe(e)
alesigaba lesitsintsa umuntfu lolilunga lelicembu leMengameli,
sincumo seMengameli siyema.
(12) Uma kubekwa etikhundleni kuguculwa ngaphasi kwesigatjana
(10)(c), tiNdvuna teMbuso letitsintsekako kumele tishiye tikhundla
SIHLOMELO B
205
tato kepha tivumelekile, lapho kunekwenteka, kutsi tingaphindze
tibekwe kuletinye tikhundla letinikwe emacembu ato ngekulandzela
loluntjintjo.
(13) UMengameli –
(a) ngekuhlolisa nemaSekela aMengameli nebaholi bemacembu
lekakhona kuhulumende welubanjiswano, kumele –
(i) ancume sikhundla lesitsite seNdvuna yeMbuso
lekukhulunywa ngaso esigatjaneni(i)(b) uma ngabe
kunesidzingo lesilandzela sincumo seMengameli ngaphasi
kwaleso sigatjana;
(ii) abeke kuleso sikhundla lowo muntfu longasilo lilunga
leSiGungu saVelonkhe, njengeNdvuna yeMbuso lephetse
leso sikhundla
(iii) agcwalise, uma kudzingekile sikhala kuleso sikhundla; nobe
(b) ngemuva kwekubonisana nemaSekela aMengameli kanye
nebaholi bemacembu lekakhona kuhulumende welubanjiswano,
kumele acitse kubekwa esikhundleni ngaphasi kwendzima(a)
uma ngabe loku kuyadzingeka ngesizatfu seMtsetfosisekelo nobe
sahulumende lokahle.
(14) Imihlangano yeKhabhinethi kumele iholwe nguMengameli,
nobe, uma uMengameli asho njalo, liSekela leMengameli: Loku
kwenteke ngekutsi emaSekela eMengameli ahole lemihlangano
ngekuntjintjana ngaphandle uma ngabe tidzingo tahulumende
nemoya wahulumende welubumbano kukhomba ngalenye indlela.
(15) IKhabhinethi kumele isebente ngendlela leniketa kucatjangelwa
kwemoya wekufuna kuvumelana ngekulandzela sifiso sekuba
nahulumende welubumbano kanye nahulumende losebenta
ngendlela lengiyo.”
5. Sigatjana 93 seMtsetfosisekelo sitsatfwa ngekutsi
sifundzeka kanje:
“93 Kubekwa kwemaSekela etiNdvuna tembuso
(1) UMengameli ngemuva kwekubonisana neMasekela aMengameli
SIHLOMELO B
206
nebaholi bemacembu lekakhona eSigungwini setiNdvuna teMbuso,
angakha tikhundla temaSekela etiNdvuna teMbuso.
(2) Licembu linelilungelo lekunikwa sinye nobe ngetulu sikhundla
sebuSekela Ndvuna yeMbuso ngendlela lefananako ngalokulingene
njengobe kwentiwe nakwabiwa tikhundla tetiNdvuna teMbuso.
(3) Letiphakamiso tesigaba 91 (10) kuya ku-(12) tiyasebenta,
netingucuko letidzingekako, nasemaSekeleni etiNdvuna teMbuso,
futsi kulokusetjentiswa kutsintfwa kulesigaba kwendvuna yembuso
nobe sikhundla kumele kutsatfwe ngekutsi kushiwo liSekela
leNdvuna yeMbuso nobe sikhundla seliSekela leNdvuna yeMbuso,
ngalokunjalo.
(4) Uma umuntfu abekwe njengeliSekela leNdvuna yeMbuso kunobe
ngusiphi sikhundla lesiniketwe iNdvuna yeMbuso –
(a) lelo liSekela leNdvuna yeMbuso kumele lisebentise emandla
alo liphindze lente imisebenti yalo egameni laleyo Ndvuna
yeMbuso leniketwe kwengamela leso sikhundla ngekulandzela
nobe ngumuphi umtsetfo nobe ngalenye indlela, ngekulandzela
imiyalo yeMengameli, nobe lebewunganiketwa liSekela leNdvuna
yeMbuso nguleyo Ndvuna yeMbuso; futsi
(b) uma kukhulunywa nganobe ngumuphi umtsetfo ngaleyo
Ndvuna yeMbuso loku kumele kutsatfwe ngekutsi kukhulunywa
ngeliSekela leNdvuna yeMbuso lelisebenta ngekulandzela
kuniketwa emandla ngaphasi kwendzima(a) liniketwa yiNdvuna
yeMbuso, lelisebentela yona.
(5) Uma ngabe liSekela leNdvuna yembuso lingekho nobe ngesizatfu
lesinye lingakwati kusebentisa emandla alo nobe lente imisebenti
yaleso sikhundla, uMengameli angabeka lelinye liSekela leNdvuna
yeMbuso nobe lomunye umuntfu kutsi aphatse kwesikhashana
leso sikhundla seliSekela leNdvuna yeMbuso lengekho, nobe ente
wonkhe umsebenti, lokukanye asebente umsebenti nobe asebentise
emandla latsite.”.
6. Sigaba 96 seMtsetfosisekelo sitsatfwa kutsi sinaletigatjana
lesetengetiwe letilandzelako:
“(3) Tindvuna teMbuso kumele titiphendvulele ngamunye kuMengameli
SIHLOMELO B
207
SIHLOMELO B
nasesiGungwini saVelonkhe ngekuphatfwa kwetikhundla tato,
kantsi onkhe emalunga eKhabhinethi ngalokunjalo atiphendvulela
ngekuhlanganyela ngekusebenta kwahulumende wavelonkhe
nangenchubomgomo yakhe.
(4) TiNdvuna teMbuso kumele tiphatse tikhundla tato ngakulandzela
inchubomgomo lencunywe yiKhabhinethi.
(5) Uma iNdvuna yeMbuso yehluleka kuphatsa sikhundla sayo
ngekulandzela inchubomgomo yeKhabhinethi, uMengameli
angayitjela leyo Ndvuna yeMbuso kutsi iphatse leso sikhundla sayo
ngekulandzela leyo nchubomgomo.
(6) Uma leyo Ndvuna yeMbuso yehluleka kulandzela lomyalo
weMengameli ngaphasi kwesigatjana (5), uMengameli angayisusa
esikhundleni –
(a) uma kuyiNdvuna yeMbuso lephawulwe esigabeni 91 (1)(a),
ngemuva kwekubonisana nayo leNdvuna yeMbuso, kantsi uma
leyo Ndvuna yeMbuso ingasilo lilunga lelicembu leMengameli
nobe ingasiye umholi welicembu laleyo Ndvuna yeMbuso; nobe
(b) uma iNdvuna yeMbuso lephawulwe esigabeni 91 (1)(b),
ngemuva kwekubonisana nemaSekela eMengameli nebaholi
bemacembu lahlanganyele hulumende welubanjiswano.”.
208
SIHLOMELO C
HULUMENDE WELUBUMBANO: UMKHAKHA
WESIFUNDZA
1. Sigaba 132 seMtsetfosisekelo lomusha sitsatfwa ngekutsi
sifundzeka kanje:
“132 IMikhandlu leyeNgamele
(1) UMkhandlu loweNgamele wesifundza ubunjwe nguNdvunankhulu
kanye nemalunga langengci ku-10 lekakhetfwe nguNdvunankhulu
ngekulandzela lesigaba.
(2) Licembu lokungenani lelinetihlalo letingemaphesenti langu-
10 kusishayamtsetfo sesifundza, futsi lelikhetse kufaka sandla
kuhulumende welubumbano, linelilungelo lekuniketwa sinye
nobe ngetulu kwesinye setikhundla eMkhandlwini loweNgamele
wesifundza ngekubuka incenye yetihlalo letibanjwe ngulelo
licembu kusishayamtsetfo uma kucatsaniswa netihlalo letibanjwe
ngulamanye emacembu lafaka sandla kulesishayamtsetfo.
(3) Tikhundla teMkhandlu loweNgamele kumele tiniketwe lawo
macembu langenele kubuswa kwesifundza ngekulandzela lendlela
lehlelwe esigabeni 91 (9), kantsi ekulandzeleni leyo ndlela uma
kuphatfwa kulesigaba –
(a) iKhabhinethi, kumele kufundvwe kutsi kushiwo uMkhandlu
loweNgamele;
(b) iNdvuna yeMbuso, kumele kufundvwe kutsi kushiwo lilunga
leMkhandlu loweNgamele; kantsi
(c) siGungu saVelonkhe, kumele kufundvwe kutsi kushiwo
sishayamtsetfo sesifundza.
(4) Ndvunankhulu wesifundza ngemuva kwekubonisana nebaholi
bemacembu langenele kuphatfwa kwesifundza kumele –
(a) ancume ngendlela yakhona leto tikhundla letinikwa lamacembu
langenele kubuswa kwesifundza ngekulandzela linani letikhundla
SIHLOMELO C
209
lekaniketwa tona lawo macembu ngaphasi kwesigatjana (3);
(b) abeke kuleso sikhundla lilunga lesishayamtsetfo lalelo cembu
leliniketwe leso sikhundla ngaphasi kwendzima(a), njengelilunga
leMkhandlu loweNgamele weSifundza lelengamele leso
sikhundla;
(c) uma kuba nesidzingo ngetizatfu teMtsetfosisekelo nobe
ngekufuneka kwahulumende lokahle, antjintje nobe ngukuphi
kubekwa ngaphasi kwendzima(a), kepha ngekulandzela sigatjana
(3);
(d) acitse kubekwa esikhundleni ngaphasi kwendzima(b) –
(i) uma Ndvunankhulu acelwa kwenta loko ngumholi walelo
cembu lalelo lunga leMkhandlu loweNgamele weSifundza
lelitsintsekako; nobe
(ii) uma kudzingekile ngetizatfu teMtsetfosisekelo nobe
tahulumende lokahle; nobe
(e) agcwalise, uma ngabe kudzingeka, ngekulandzela indzima(b),
sikhala esikhundleni selilunga leMkhandlu loweNgamele
weSifundza.
(5) Sigatjana (4) kumele sisetjeniswe ngemoya wesidzingo
sahulumende welubumbano, kantsi Ndvunankhulu naletinye
tiphatsimandla letitsintsekako kumele ekwenteni loku kulesigatjana
bafune kutfola kuvumelana ngaso sonkhe sikhatsi: Kepha uma ngabe
kungavunyelwana –
(a) ekusetjentisweni kwalamandla lashiwo endzimeni(a),(c),
nobe(d)(ii) yaleso sigaba, sincumo saNdvunankhulu siyema;
(b) ekusetjentisweni kwalamandla lashiwo endzimeni(b),(d)(i)
nobe(e) yaleso sigaba lesitsintsa umuntfu longasilo lilunga
lelicembu laNdvunankhulu, sincumo semholi walelo cembu lowo
muntfu lalilunga lalo siyema; futsi
(c) ekusetjentisweni kwemandla lashiwo endzimeni(b)
nobe(e) yaleso sigaba latsintsa umuntfu lolinga lelicembu
laNdvunankhulu, sincumo saNdvunankhulu siyema.
(6) Uma nobe siphi sincumo sekwabikwa kwetikhundla siguculwa
ngaphasi kwesigatjana (4)(c), emalunga latsintsekile kumele ashiye
SIHLOMELO C
210
tikhundla tawo kepha aphindze avumeleke, kubekwa kuletinye
tikhundla letiniketwe emacembu alawo malunga ngekulandzela
lokuguculwa.
(7) Imihlangano yeMkhandlu loweNgamele kumele yenganyelwe
nguNdvunankhulu wesifundza.
(8) UMkhandlu loweNgamele kumele usebente ngendlela lekhombisa
kucatjangelwa kwemoya wekufuna kuvumelana ngekwemgomo
wahulumende welubumbano, kanye nesidzingo sahulumende
lokahle.”
2. Sigaba 136 seMtsetfosisekelo lomusha sitsatfwe ngekutsi
sicuketse lesigatjana lesengetako lesilandzelako:
“(3) Emalunga eMkhandlu loweNgamele kumele atiphendvulele
kuNdvunankhulu nakusishayamtsetfo sesifundza ngekuphatfwa
kwetikhundla tawo, futsi onkhe emalunga aloMkhandlu ngalokunjalo
kumele aphendvule sekawonkhe ngekusebenta kwahulumende
wesifundza nenchubomgomo yakhe.
(4) Emalunga eMkhandlu loweNgamele kumele aphatse tikhundla tawo
ngekulandzela inchubomgomo lebekwe nguloMkhandlu.
(5) Uma lilunga lelitsintsekako lehluleka kulandzela inchubomgomo
yeMkhandlu loweNgamele, Ndvunankhulu angalicela lelo lunga
kutsi liphatse sikhundla salo ngekuhambisana nalenchubomgomo
lehleliwe.
(6) Uma lelilunga lelitsintsekako liyehluleka kulandzela imiyalo
yaNdvunankhulu ngaphasi kwesigatjana (5), Ndvunankhulu
angalisusa esikhundleni ngemuva kwekubonisana nalo, kepha
uma lelo lunga lingasilo lilunga lelicembu laNdvunankhulu nobe
lingasiye umholi welicembu lelingenele kubuswa kwesifundza,
ngemuva kwekubonisana nemholi walelo cembu.”
SIHLOMELO C
211
SIHLOMELO D
KUPHATFWA KWEMBUSO NEMIBUTFO
YETEKUPHEPHA:
TICHIBIYELO ETIGABENI
TEMTSETFOSISEKELO LOMDZALA
1. Kuchitjiyelwa kwesigaba 218 semtsetfosisekelo lomdzala –
(a) ngekususa esigatjaneni (1) lamagama lendvulela indzima(a)
ngalawa lalandzelako:
“(1) Ngekulandzela imibandzela yeNdvuna yeMbuso yeteKuphepha
neteKuvikela, Khomishani wemaPhoyisa wavelonkhe
utawetfweswa–“;
(b) ngekususa indzima(b) yesigatjana (1) kufakwe lena lelandzelako:
“(b) kubekwa kwaboKhomishani bemaphoyisa betifundza;”;
(c) ngekususa indzima(d) yesigatjana (1) kufakwe lena lelandzelako–
“(d) kuphenywa nekuvinjelwa kwebugebengu lobuhlelekile
nobe bugebengu lobudzinga kuphenywa kwavelonkhe kanye
nekuvinjelwa nobe buciko lobujulile;”; futsi
(d) ngekususa indzima (k) yesigatjana (1) kufakwe lena lelandzelako:
“(k) kusungulwa nekugcinwa kwemtsetfo sive ngumbutfo
wemaphoyisa lotawutfunyelwa kutsi uyewusita futsi
ngekucelwa nguKhomishani weSifundza wemaphoyisa;”.
2. Kuchitjiyelwa kwesigaba 219 seMtsetfosisekelo lomdzala
ngekususa sigatjana (1) emagama lendvulela indzima(a)
kufakwe lawa lalandzelako:
“(1) Ngekulandzela sigaba 218(1), Khomishani wemaPhoyisa weSifundza
wetfweswe –“.
SIHLOMELO D
212
SIHLOMELO D
3. Kuchitjiyelwa kwesigaba 224 seMtsetfosisekelo lomdzala
ngekususa siphakamiso sesigatjana (2) kufakwe lesi
lesilandzelako:
“Kepha lesigatjana sitawusebenta futsi emalungeni anobe ngumuphi
umbutfo lohlomile lowaletsa luhlu lemalunga awo ngemuva kwekucala
kusebenta kweMtsetfosisekelo weRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika,
1993 (uMtsetfo 200 wanga-1993), kepha kungakemukelwa lombhalo
lomusha weMtsetfosisekelo njengobe kubekiwe esigabeni 73 salowo
Mtsetfosisekelo, uma lelicembu letembusave ngaphasi kweligunya
nemandla alo lime khona nobe lelitihlanganise nawo futsi tinhloso
tawo lelititfutfukisako lafaka sandla emkhandlwini lobewuphetse
kwesikhashana futsi longazange ufake sandla kuloSiGungu saVelonkhe
newetishayamtsetfo tetifundza ngaphasi kwaloMtsetfosisekelo.”.
4. Kuchitjiyelwa kwesigaba 227 semtsetfosisekelo lomdzala
ngekususa sigatjana (2) kufakwe lesi lesilandzelako:
“(2) Umbutfo weTekuvikela wetemphi utawusebentisa emandla
awo wente nemisebenti yawo ngekubekelela tidzingo tesive
ngekulandzela Sehluko 11 seMtsetfosisekelo weRiphabhulikhi
yeNingizimu Afrika, 1996.”.
5. Kuchitjiyelwa kwesigaba 236 seMtsetfosisekelo lomdzala –
(a) ngekususa sigatjana (1) kufakwe lesi lesilandzelako:
“(1) litiko letekuphatfwa kwetisbenti tembuso, umnyango
wembuso, kuphatsa nobe umbutfo wetekuvikela lekwatsi
ngembidlana nje ungakacali kusebenta uMtsetfosisekelo
weRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika, 1996 (losewatiwa ngekutsi
“nguMtsetfosisekelo lomusha”), kwenta imisebenti yahulumende,
kutawuchubeka kusebente ngekulandzela nobe kuhlelwe kabusha
nobe kuhlanganiswe naletinye tikhungo.”
(b) ngekususa sigatjana (6) kufakwe lesi lesilandzelako:
“(6)
(a) UMengameli angabeka liKhomishani lekubuketa siphetfo
nobe kuguculwa kwesivumelwano, kubekwa esikhundleni
213
nobe kukhushulwa, nobe kunikwa kwemvuzo nobe timfanelo
temsebenti, lokwenteka emkhatsini wamhlaka 27 Apreli 1993
namhlaka 30 Septemba 1994 kwanobe muphi umuntfu loshiwo
esigatjaneni (2) nobe licembu lebantfu labanjalo.
(b) LeliKhomishani lingasibuyisela emuva nobe lisintjintje
sivumelwano, kubekwa esikhundleni, kukhushulwa nobe
kuniketwa kwemfanelo uma kungakafaneli nobe kungakalungi
kuleyo ndzawana.”; futsi
(c) ngekufaka “loMtsetfosisekelo”, lapho kuvela khona loku
esigabeni 236, “ngeMtsetfosisekelo lomusha”
6 Kuchitjiyelwa kwesigatjana 237 seMtsetfosisekelo lomdzala–
(a) ngekufaka endzimeni(a) yesigatjana (1) loku lokulandzelako:
“(a) kuhlelwa kabusha kwetikhungo lekushiwo esigabeni 236 (1),
lokungafaki imibutfo yetemphi lephawulwe esigabeni 224 (2),
kutawutsi ngemuva kwekucala kusebenta kweMtsetfosisekelo we
Riphabhulikhi yeNingizimu Afrika, 1996, kuchubeke ngenhloso
yekusungula –
(i) kuphatfwa kahle kwembuso ezingeni lahulumende
wavelonkhe kutekwati kuphatsa tindzaba letiwela ngaphasi
kwemkhakha wahulumende wavelonkhe; futsi
(ii) nekuphatfwa kahle kwembuso wahulumende wesifundza
ngasinye kuze sikwati kulungisa tindzaba letiwela ngaphasi
kwesigaba sahulumende wesifundza.” futsi
(b) Ngekususa indzima(i) yesigatjana (2)(a) kufakwe lena lelandzelako:
“(i) Tikhungo letishiwo esigabeni 236 (1), lokungafaki imibutfo
yetemphi, titawuhlala kuhulumende wavelonkhe, lotawusebentisa
emandla akhe ngekubambisana nabohulumende betifundza;”
7 Kuchitjiyelwa kwesigaba 239 seMtsetfosisekelo lomdzala
kususwe sigatjana (4) kufakwe lesi lesilandzelako:
“(4) Ngaphasi kwembandzela wemtsetfo nangekulandzela umtsetfo
losebentako, imphahla, emalungelo netibopho tayo yonkhe imibutfo
SIHLOMELO D
214
lephawulwe esigabeni 224 (2) itawuba semahlombe eMbutfo
waVelonkhe weTekuvikela ngekulandzela imiyalelo yeNdvuna
yeMbuso yeTekuvikela”.
IShejuli 6B
215
ISHEJULI 6A
[IShejuli 6A ifakwe ngesigaba 6 seMtsetfo 2 wanga-2003. Yesulwa ngekwesigaba 6 seMtsetfo welishumi nakune wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo wanga2008]
IShejuli 6A
216
ngekuhlanganyela nalelinye nobe lamanye emalunga, lokutse
ngesikhatsi lesiphawulwe ephuzwini 4(1) a) nobe(b), bayekela kuba
ngemalunga elicembu leliphakamisako, labamele emaphesenti
langekho ngaphasi kwa-10 elinani selilonkhe letihlalo letibanjwe
ngulelicembu leliphakamisako kuleso sishayamtsetfo.
(
Ishejuli 6B
Ishejuli B lebekuyishejuli 6A, ifakwe ngekwesigaba 2 seMtsetfo wesiphohlongo wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo wanga 2002, lowachitjiyelwa ngekwesigaba 5 seMtsetfo welishumi wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo wanga 2003, yaniketwa inombolo lensha ngekwesigaba 6 seMtsetfo welishumi wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo wanga 2003 wavalwa ngesigaba 5 seMtsetfo welishumi nesihlanu wekuchitjiyelwa kwemTsetfosisekelo wanga 2008.
3
(1) Ngaphasi kwembandzela weliphuzu 4, nobe nguliphi licembu
(licembu lekucala) lelinekumelwa kusishayamtsetfo -
(a) lingahlangana nalelinye licembu, kungakhatsalekile kutsi ngabe
lelo cembu lifake sandla elukhetfweni nobe cha; nobe
(b) lingehlukanahlukana libe ngemacembu langetulu kwalinye
nobe lehlukahlukane bese lenye incenye lechekekile ihlangane
nalelinye licembu, kungakhatsalekile kutsi ngabe lelo cembu
lifake sandla elukhetfweni nobe cha, uma ngabe emalunga
encenye lechekekile lashiya licembu lekucala labamele
emaphesenti langekho ngaphasi kwa-10 elinani selilonkhe
letihlalo letibanjwe ngulelicembu lekucala kuleso sishayamtsetfo.
(2) Uma ngabe licembu lihlangana nalelinye licembu nobe lehlukana
libe ngemacembu langetulu kwalinye nobe lehlukana bese lenye
incenye lechekekile ihlangana nalelinye licembu ngekulandzela
liphuzwana (1), emalunga latsintsekako achubeka nekuba
ngemalunga aleso sishayamtsetfo kantsi letihlalo latibambile
titsatfwa njengaletabelwe licembu labalimele ngemuva kwanobe
ngukuphi kuhlangana, kwehlukahlukana nobe kwehlukahlukana
nekuhlangana lokuhlongotwe ephuzwaneni (1).
(1) Timiso temaphuzu 2 na-3 tisebenta kuphela -
IShejuli 6B
217
IShejuli 6B
(a) sikhatsi lesimalanga langu-15 kusukela elangeni lekucala kuya
elangeni lelishumi nesihlanu kuSeptemba emnyakeni wesibili
ngemuva kwelusuku lwekukhetfwa kwesishayamtsetfo; kanye
(b) nesikhatsi lesimalanga langu-15 kusukela elangeni lekucala kuya
elangeni lelishumi nesihlanu kuSeptemba emnyakeni wesine
ngemuva kwelusuku lwekukhetfwa kwesishayamtsetfo.
(2) Ngekwenhloso yeliphuzwana (1) ‘umnyaka’ usho sikhatsi
lesimalanga langu-365.
(3) Kuleso naleso sikhatsi lesiphawulwe ephuzwaneni (1)(a) na-(b) -
(a) lilunga lesishayamtsetfo linelilungelo linye kuphela lekuntjintja
bulunga belicembu, ngekwatisa Somlomo wesishayamtsetfo
ngalokubhaliwe ngaloku kanye nekuniketa Somlomo sicinisekiso
lesivela kulelicembu lelinye kutsi limemukele njengelilunga
lalelo cembu; kantsi
(b) licembu linelilungelo linye lekutsi -
(i) lihlangane nalelinye licembu;
(ii) lehlukahlukane libe ngemacembu langetulu kwalinye; nobe
(iii) lehlukahlukane bese incenye lechekekile ihlangana
nalelinye licembu, ngekwatisa Somlomo wesishayamtsetfo
ngalokubhaliwe ngaloku kanye nekuniketa Somlomo
sicinisekiso lesivela kulelicembu lelinye ngemagama
awo onkhe emalunga latsintsekako kulokuhlangana nobe
kwehlukahlukana, kanye nekutsi lelicembu likwemukela
kuhlangana; futsi
(c) akukho cembu lelimelwe kusishayamtsetfo -
(i) lelingamisa nobe licedze bulunga belilunga lelimele lelo
cembu kuleso sishayamtsetfo; nobe
(ii) lelingenta nobe ngusiphi sento lesingabangela kutsi lelo
lilunga lingasemukeleki kutsi libambe sikhundla njengalelo
lunga, ngaphandle kwemvume lebhaliwe yalelilunga
lelitsintsekako.
(4) Licembu lelingakabhaliswa ngekulandzela nobe ngumuphi umtsetfo
locondzene nekubhaliswa kwemacembu etepolitiki litsatfwa
218
njengelicembu ngekwetinhloso taleShejuli, kepha lelo cembu
kumele lifake sicelo sekubhaliswa njengelicembu ngekulandzela
umtsetfo locondzene naloko kungakapheli lesikhatsi lesiphawulwe
ephuzwaneni (1)(a) nobe(b). Uma ngabe licembu alibhaliswa
kudzimate kuphele tinyanga letine ngemuva kwekuphela
kwaleso sikhatsi, litawutsatfwa njengekutsi alisekho, bese tihlalo
letitsintsekako tabiwa kulamacembu lasele ngekulandzela umtsetfo
locondzene naloko.
5
(1) Ngemuva kwekuphela kwesikhatsi lesiphawulwe ephuzwini 4 (1)(a)
nobe(b) , kubunjwa kwesishayamtsetfo lesiye sabunjwa kabusha
ngenca yanobe ngusiphi sigameko ngekulandzela liphuzu 2 nobe
3 kuyagcinwa kudzimate kufike lukhetfo lolulandzelako lwaleso
sishayamtsetfo nobe kudzimate loko kubunjwa kwesishayamtsetfo
kwakheke kabusha ngekulandzela liphuzu 2 nobe 3.
(2) Kungakapheli emalanga lasikhombisa ngemuva kwekuphela
kwesikhatsi lesiphawulwe ephuzwini 4 (1)(a) nobe(b), lelo nalelo
cembu lelimelwe kusishayamtsetfo lesihlongotwe ephuzwaneni
(1) kumele liletse luhlu lwebaphakanyiswa balo kumBhalane
wesishayamtsetfo.
(3) Somlomo wesishayamtsetfo lesihlongotwe ephuzwaneni (1)
kumele, kungakapheli emalanga lasikhombisa ngemuva kwekuphela
kwesikhatsi lesiphawulwe ephuzwini 4 (1)(a) nobe(b), ashicilele
satiso kuGazethi lokumele sibonise -
(a) linani letihlalo letabelwe lelo nalelo cembu lelimelwe kuleso
sishayamtsetfo; kanye
(b) neligama lalelo nalelo lilunga, kanye nelicembu lelilimele.
IShejuli 6A
219
(1) Emalangeni ekucala langu-15 lalandzela lusuku lwekucala
kwaleShejuli-
(a) lilunga lesishayamtsetfo lingaba lilunga lalelinye licembu
(licembu lelisha), kungakhatsalekile kutsi ngabe licembu lelisha
lifake sandla elukhetfweni nobe cha, libe lichubeka nekuba
lilunga lesishayamtsetfo lesitsintsekako katsi sihlalo lesibanjwe
ngulelo lunga kumele sitsatfwe njengalesabelwe licembu lelisha
lelo lunga lelibe lilunga lalo; kantsi
(b) nobe nguliphi licembu lelinekumelwa kusishayamtsetfo -
(i) hlangana nalelinye licembu, kungakhatsalekile kutsi ngabe
lelo cembu lifake sandla elukhetfweni nobe cha; nobe
(ii) lingehlukahlukana libe ngemacembu langetulu kwalinye
bese lencenye lechekekile ihlangana nalelinye licembu,
kungakhatsalekile kutsi ngabe lelo cembu lifake sandla
elukhetfweni nobe cha, abe emalunga latsintsekako
achubeka nekuba ngemalunga alaleso sishayamtsetfo kantsi
tihlalo letibanjwe ngibo kumele titsatfwe njengaletabelwe
licembu labalimele ngemuva kwanobe ngukuphi
kuhlangana, kwehlukahlukana nobe kwehlukahlukana
nekuhlangana lokuhlongotwe kulendzima.
(2) Timiso teliphuzu 4 (3) na-(4) kanye neliphuzu 5 tiyasebenta
macondzana neliphuzwana (1), kantsi nobe ngukuphi kucondzisa
kuto ngesikhatsi lesiphawulwe ephuzwini 4 (1)(a) nobe(b) kumele
kutsatfwe njengekucondzisa esikhatsini lesiphawulwe ephuzwaneni
(1).
IShejuli 6A
220
ISHEJULI 6B
[IShejuli 6B, ngaphambilini lebeyishejuli 6A, ifakwe ngekwesigaba 2 weMtsetfo weSiphohlongo wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo yabuye yachitjiyelwa ngesigaba 5 seMtsetfo weLishumi wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo  wanga-2003.]
(1) Likhansela lelingakameli liwadi liphelelwa kuba lilunga leMkhandlu
waMasipala uma ngabe lelo khansela, ngaphandle kwangekulandzela
liphuzu 2, 3 nobe 7, liphelelwa kuba lilunga lelicembu leliphakamise
lelo khansela njengelilunga lalowo Mkhandlu.
(2) Likhansela lelimele liwadi eMkhandlwini waMasipala liphelelwa
kuba lilunga lalowo Mkhandlu uma ngabe lelo khansela, ngaphandle
kwangekulandzela liphuzu 2, 3 nobe 7 -
(a) liphelelwa kuba lilunga lelicembu leliphakamise lelo khansela
IShejuli 6B
221
njengemphakanyiswa elukhetfweni lwewadi; nobe
(b) belingaphakanyiswanga ngunobe nguliphi licembu
njengemphakanyiswa elukhetfweni lwewadi futsi liba lilunga
lelicembu.
(1) Ngephasi kwembandzela weliphuzu 4, likhansela -
(a) lelingakameli liwadi, lelililunga lelicembu lelimelwe kulowo
Mkhandlu waMasipala (licembu lekucala) futsi leliba lilunga
lalelinye licembu (licembu lelisha), kungakhatsalekile kutsi
ngabe licembu lelisha lifake sandla elukhetfweni nobe cha,
lichubeka nekuba likhansela lalowo Mkhandlu; nobe
(b) lelimele liwadi kulowo Mkhandlu, lichubeka nekuba likhansela
lalelo wadi, uma ngabe lelo khansela-
(i) beliphakanyiswe licembu (licembu lekucala)
njengemphakanyiswa elukhetfweni lwewadi futsi -
(aa) liphelelwa kuba lilunga lelicembu lekucala bese
liba lilunga lalelinye licembu (licembu lelisha),
kungakhatsalekile kutsi ngabe licembu lelisha lifake sandla
elukhetfweni nobe cha; nobe
(bb) liphelelwa kuba lilunga lelicembu lekucala futsi alibi
lilunga lalelinye licembu; nobe
(ii) belingakaphakanyiswa licembu njengemphakanyiswa
elukhetfweni lwewadi bese liba lilunga lelicembu,
kungakhatsalekile kutsi ngabe lelo cembu lifake
sandla elukhetfweni nobe cha, uma ngabe lelikhansela
leliphawulwe etindzimeni(a) na-(b)(i), ngekwalo nobe
ngekuhlanganyela nalinye likhansela nobe nalamanye
emakhansela, ngesikhatsi lesiphawulwe ephuzwini 4
(1)(a)(i) nobe(ii) aphelelwa kuba ngemalunga elicembu
lekucala, abe amele emaphesenti langekho ngephasi
kwa-10 elinani selilonkhe letihlalo letibanjwe ngulelicembu
lekucala kulowo Mkhandlu.
IShejuli 6B
222
(2) Sihlalo lesibanjwe likhansela leliphawulwe ephuzwaneni (1)(a)
kumele sitsatfwe njengalesabelwe licembu lelisha lapho lelo
khansela libe khona lilunga.
(3) Liwadi lelimelwe likhansela leliphawulwe ephuzwaneni (1)(b)
kumele litsatfwe -
(a) njengalelabelwe licembu lapho khona lelo khansela libe lilunga;
nobe
(b) njengalelitfolwe ngulelo khansela, uma ngabe lelo khansela
alibanga lilunga lalelinye licembu.
(1) Ngephasi kwembandzela weliphuzu 4, nobe nguliphi licembu
letembusave (licembu lekucala) lelinekumelwa eMkhandlwini
waMasipala -
(a) lingahlangana nalelinye licembu, kungakhatsalekile kutsi ngabe
lelo cembu lifake sandla elukhetfweni nobe cha; nobe
(b) lingehlukahlukana libe ngemacembu langetulu kwalinye
nobe lehlukane bese incenye lechekekile ihlangana nalelinye
licembu, kungakhatsalekile kutsi ngabe lelo cembu lifake
sandla elukhetfweni nobe cha, uma ngabe lamalunga encenye
lechekekile lashiya licembu lekucala amele emaphesenti
langekho ngephasi kwa-10 elinani selilonkhe letihlalo letibanjwe
ngulelicembu lekucala macondzana nalowo Mkhandlu.
(2) uma ngabe licembu lihlangana nalelinye licembu nobe lehlukana
libe ngemacembu langetulu kwalinye nobe lehlukana bese
lihlangana nalelinye licembu ngekulandzela liphuzwana (1),
lamakhansela latsintsekako achubeka nekuba ngemalunga
alowo Mkhandlu waMasipala kantsi letihlalo betibanjwe ngiwo
kumele titsatfwe njengaletabelwe lelicembu lelisha lalimele
ngemuva kwanobe ngukuphi kuhlangana, kwehlukahlukana nobe
kwehlukahlukana nekuhlangana njengobe kuhlongotwe ephuzwaneni
(1).
IShejuli 6B
223
(1)
(a) Timiso temaphuzu 2 na-3 tisebenta kuphela -
(i) sikhatsi lesingemalanga langu-15 kusukela elangeni
lekucala kuya elangeni lelishumi nesihlanu kuSeptemba
emnyakeni wesibili ngemuva kwelusuku lwekukhetfwa
kwayo yonkhe iMikhandlu yaboMasipala; kanye
(ii) nesikhatsi lesingemalanga langu-15 kusukela elangeni
lekucala kuya elangeni lelishumi nesihlanu kuSeptemba
emnyakeni wesine ngemuva kwelusuku lwekukhetfwa
kwayo yonkhe iMikhandlu yaboMasipala, kepha atisebenti
ngemnyaka lophela mhlaka 31 Disemba 2002.
(b) Ngekwenhloso yendzima(a) ‘umnyaka’ usho sikhatsi
lesingemalanga langu-365.
(2) Ngesikhatsi lesiphawulwe ephuzwaneni (1)(a)(i) nobe(ii) -
(a) likhansela linelilungelo linye kuphela -
(i) lekuntjintja bulunga belicembu;
(ii) lekuba lilunga lelicembu; nobe
(iii) lekuphelelwa kuba lilunga lelicembu, ngekwatisa
siphatsimandla lesibekwe liKhomishani leluKhetfo
ngalokubhaliwe ngaloku, kantsi uma ngabe lelo khansela
liye lantjintja bulunga belicembu nobe liye laba lilunga
lelicembu, ngekuniketa leso siphatsimandla sicinisekiso
lesibhaliwe lesivela kulelicembu lelitsintsekako kutsi lelo
lunga liye lemukelwa njelilunga lalelo cembu; kantsi
(b) licembu linelilungelo linye kuphela -
(i) lekuhlangana nalelinye licembu;
(ii) lekwehlukahlukana libe ngemacembu langetulu kwelicembu
linye; nobe
(iii) lekwehlukahlukana bese lencenye lechekekile ihlangana
nalelinye licembu, ngekwatisa siphatsimandla lesibekwe
liKhomishani leluKhetfo ngalokubhaliwe ngaloku, kanye
IShejuli 6B
224
nangekuniketa leso siphatsimandla siciniseko lesibhaliwe
lesivela kulelo cembu -
(aa) ngemagama awo onkhe emakhansela latsintsekako
kuloko kuhlangana nobe kwehlukana; kanye
(bb) nekutsi lelo cembu likwemukele loko kuhlangana; futsi
(c) akukho cembu lelimelwe eMkhandlwini waMasipala -
(i) lelingamisa nobe licedze bulunga belicembu belikhansela
lelimele lelo cembu kulowo Mkhandlu; nobe
(ii) lelingenta nobe ngusiphi sento lesingabangela kutsi
lelo khansela lingasemukeleki kutsi libambe sikhundla
njengelilunga, ngaphandle kwemvume lebhaliwe
yalelikhansela lelitsintsekako.
5
Ngemuva kwekuphela kwesikhatsi lesiphawulwe ephuzwini 4 (1)(a),
kubunjwa kweMkhandlu waMasipala, lokwakhiwe kabusha ngenca
yanobe ngusiphi sigameko ngekulandzela liphuzu 2 nobe 3, kuyagcinwa
kudzimate kube nelukhetfo lwayo yonkhe iMikhandlu yaboMasipala nobe
kudzimate kubunjwa kwalowo Mkhandlu waMasipala kwakhiwe kabusha
ngekulandzela liphuzu 2 nobe 3 nobe kudzimate kube nelukhetfo
lwekugcwalisa kulowo Mkhandlu waMasipala.
(a) UMkhandlu waMasipala lophawulwe ephuzwini 5 lokhetsa
emalunga alomunye uMkhandlu waMasipala, njengobe
kuhlongotwe esigabeni 157 (1)(b), kumele kungakapheli
emalanga langu-15 ngemuva kwekuphela kwesikhatsi
lesiphawulwe ephuzwini 4 (1)(a)(i) nobe(ii) uphindze ufake
sicelo ngenchubo leniketwe kumtsetfo wavelonkhe yekukhetfwa
kwalawo malunga kutsi amele loMkhandlu lowakhetsako.
(b) Kungakapheli emalanga langu-30 ngemuva kwekuphela
kwesikhatsi lesiphawulwe ephuzwini 4 (1)(a)(i) nobe(ii), tonkhe
takhiwo nemakomiti -
IShejuli 6B
225
(i) amasipala wesiGaba A nesiGaba B lophawulwe ephuzwini
5 kumele takhiwe kabusha ngekulandzela umtsetfo
lofanelekile; kantsi
(ii) amasipala wesiGaba C lophawulwe ephuzwini 5 kumele
akhiwe kabusha ngekulandzela umtsetfo lofanalekile
ngemuva kwekutsi konkhe kukhetsa lokulindzeleke
ngekwendzima(a) sekwentiwe macondzana nalowo masipala
wesiGaba C.
(1) Emalangeni ekucala langu-15 lalandzela lusuku lwekucala
kwaleShejuli -
(a) likhansela lelakhetfwa eluhlwini lwelicembu lelimelwe
eMkhandlwini waMasipala (licembu lekucala) lingaba lilunga
lalelinye licembu (licembu lelisha), kungakhatsalekile kutsi
ngabe licembu lelisha lifake sandla elukhetfweni nobe cha,
libe lichubeka njengelikhansela leMkhandlu waMasipala
lotsintsekako kantsi sihlalo lesibanjwe ngulelo khansela kumele
sitsatfwe njengalesabelwe licembu lelisha lapho khona lelo
khansela libe lilunga;
(b) likhansela lelakhetfwa kutsi limele liwadi eMkhandlwini
waMasipala futsi libe -
(i) beliphakanyiswe licembu njengemphakanyiswa
elukhetfweni lwewadi, lingayekela kube lilunga
lelicembu lekucala bese liba lilunga lelicembu lelisha,
kungakhatsalekile kutsi ngabe licembu lelisha lifake sandla
elukhetfweni nobe cha, nobe liyekele kuba lilunga lelicembu
lekucala futsi lingabi lilunga lalelinye licembu; nobe
(ii) belingakaphakanyiswa licembu njengemphakanyiswa
elukhetfweni lwewadi, lingaba lilunga lelicembu,
kungakhatsalekile kutsi ngabe lelo cembu lifake sandla
IShejuli 6B
226
elukhetfweni nobe cha, kantsi liwadi lelimelwe ngulelo
khansela kumele litsatfwe -
(aa) njengalelabelwe licembu lelisha lapho khona lelo
khansela libe lilunga; nobe
(bb) njengalelitfolwe ngulelo khansela, uma ngabe lelo
khansela alibanga lilunga lelicembu; kantsi
(c) nobe nguliphi licembu letembusave lelinekumelwa eMkhandlwini
waMasipala -
(i) lingahlangana nalelinye licembu, kungakhatsalekile kutsi
ngabe lelo cembu lifake sandla elukhetfweni nobe cha; nobe
(ii) lingehlukahlukana libe ngemacembu langetulu kwalinye
nobe lingehlukahlukana bese lencenye lechekekile
ihlangana nalelinye licembu, kungakhatsalekile kutsi
ngabe lelo cembu lifake sandla elukhetfweni nobe
cha, abe lamakhansela latsintsekako achubeka nekuba
ngemalunga alowo Mkhandlu kantsi tihlalo latibambile
kumele titsatfwe njengaletabelwe licembu lalimele
ngemuva kwanobe ngukuphi kuhlangana, kwehlukahlukana
nobe kwehlukahlukana nekuhlangana lokulindzeleke
ngekulandzela lendzima.
(2) Timiso temaphuzu 4 (2), 5 na-6 tiyasebenta macondzana
neliphuzwana (1), kantsi nobe ngukuphi kucondzisa kuto ngesikhatsi
lesiphawulwe ephuzwini 4 (1)(a)(i) nobe(ii) kumele kutsatfwe
njengekucondzisa esikhatsini lesiphawulwe ephuzwaneni (1).
Kugcwalisa kwetikhala 
Tikhala kuMkhandlu waMasipala kumele tigcwaliswe ngekulandzela
umtsetfo wavelonkhe.
9 ......
[Liphuzu 9 livalwe ngesigaba 5 seMtsetfoweLishumi wekuchitjiyelwa kweMtsetfosisekelo wanga-2003.]
IShejuli 6B
227
SHEJULI 7
IMITSETFO LECITFWAKO
INOMBOLO NEMNYAKA
WEMTSETFO
SIHLOKO
Umtsetfo 200 wanga-1993 UMtsetfosisekelo weRiphabhulikhi
yeNingizimu Afrika, 1993
Umtsetfo 2 wanga-1994 UMtsetfo wesiChibiyelo
seMtsetfosisekelo weRiphabhuliki
yeNingizimu Afrika, 1994
Umtsetfo 3 wanga-1994 UMtsetfo wesiChibiyelo
seMtsetfosisekelo weRiphabhuliki
yeNingizimu Afrika, 1994
Umtsetfo 13 wanga-1994 UMtsetfo wesiChibiyelo
seMtsetfosisekelo weRiphabhuliki
yeNingizimu Afrika, 1994
Umtsetfo 14 wanga-1994 UMtsetfo wesiChibiyelo sesiTsatfu
seMtsetfosisekelo weRiphabhuliki
yeNingizimu Afrika, 1994
Umtsetfo 24 wanga-1994 UMtsetfo wesiChibiyelo sesiTfupha
seMtsetfosisekelo weRiphabhuliki
yeNingizimu Afrika, 1994
Umtsetfo 29 wanga-1994 UMtsetfo wesiChibiyelo sesiTfupha
seMtsetfosisekelo weRiphabhuliki
yeNingizimu Afrika, 1994
Umtsetfo 20 wanga-1995 UMtsetfo wesiChibiyelo sesiHlanu
seMtsetfosisekelo weRiphabhuliki
yeNingizimu Afrika, 1995
Shejuli 7
228
Umtsetfo 44 wanga-1995 UMtsetfo wesiChibiyelo
seMtsetfosisekelo weRiphabhuliki
yeNingizimu Afrika, 1995
Umtsetfo 7 wanga-1996 UMtsetfo wesiChibiyelo sesiBili
seMtsetfosisekelo weRiphabhuliki
yeNingizimu Afrika, 1996
Umtsetfo 26 wanga-1996 UMtsetfo wesiChibiyelo
seMtsetfosisekelo weRiphabhuliki
yeNingizimu Afrika, 1996
Shejuli 7
229
230
