LITIKO LETEMFUNDVO LASEGAUTENG KUHLOLWA KWELIBANGA LELISHUMI NAMBILI
SISWATI LULWIMI LWESIBILI LIZINGA LELIPHANSI (Liphepha Lesibili)
SIKHATSI: 2 ema-awa
EMAMAKI: 80
CAPHELA:
Phendvula nome ngutiphi tincwadzi LETIMBILI.
SIGABA A
UMBUTO 1 TINKONDLO
INKONDLO A
Wo, lamuhla sewukhohliwe
Akusenani ... akusenani ... Bengiyini mine kulomhlaba 20
Ngilindzele lokuhle kodvwa,
Kubonga kwemhlaba lohlabako.
Nika tindzima letakha lenkondlo. 
Khipha luchumano tjekile / masoli lolutfolakala kulenkondlo. Lubhale usho nekutsi lutfolakala kuphi. 
Chaza lemigca lelandzelako:
Ufuna lokuya ngasetfunjini.
Sisitfola kuphi sidvonsamoya kulenkondlo? Nika umugca nendzima lapho sitfolakala khona. 
Nika imvumelwanosicalo leftolakala endzimeni yekucala. 
Khipha umugca lositjela kutsi lona lekukhulunywa ngaye bamtfola ahlupheka. 
Bhala kuchumana/ enjambementi letfolakala endzimeni yesibili. 
INKONDLO B
Kwenanela lihlanze nenkhangala.
Tifunge luPhongolo,
Tagcamisa Silobela,
Tavundla neMgwenya,
Tavundla neLusushwana, 20
Takhweba Lubhalule,
Kwahlokoma Lusutfu neLusushwana.
Uyahlahlela kumnyama khwishi
Kwavuka Giba;
Kwavuka Balondolozi;
Kwavuka Ligwalagwala;
Kwavuka Tinjojela.
Luhlobo luni lwenkondlo lolu? 
A. Sifanankhamisa.
B. Sifutamsindvo.
C. Imphindza.
D. Kuchumana. 
Chaza lemigca lelandzelako.
Takhweba luBhalule.
Yini ligwalagwala emgceni 49? 
Yini lena lebongelelwako kulenkondlo? 
INKONDLO C
Tidladla takho tiyahlaba Tinzipho tato tibukhali, Ngitiva ekujulen' enhlitiyweni yami, Tingincamul' emandla, Ngifikelwe ngulokukhulu kukhatsala, Ngite ngifise kuhlala phasi, Lapho tingena tingenisisa, Tidladla letinebutsi bekufa! Tidladla takho tiyahlaba Tindlula tamangob' atfukutsele, 5 10
Lapho tindlule khona
Letidladla letihlabako, 15
Tindlula nemphefumulo.
Tidladla takho kufa,
Ngitiva tingenisisa,
Awusafuni kunginika nalelincane litfuba,
Condzanisa luhla lwebunkondlo lobutfolakala kusigaba A nenchazelo lekusigaba B
Sifanankhamisa A. Emgceni 13-14
Sifanisongco B. Emgceni 5-6
Kuchumana C. Emgceni 20
F. Emgceni 7
EMAMAKI ESIGABA A: 40
SIGABA B
UMBUTO 2 UMDLALO
Fundzisisa leticephu bese uphendvula imibuto lelandzelako:
SICEPHU A:
LaMatsebula A! Ngitawutsini? Kutala, utale intfombi nekwenta. Ibe yodvwa jwi! Usuke ungakatitaleli futsi, usuke utalele lomunye umfati. Yeka mine lengatalela belumbi. Ulapha nje, ngakugcina nini? Tsine neyihlo kasisakwati. Sesadzela ngobe nawe ungatsi nasewuhambile, ukhohliwe udzelile. Nebakitsi! Kusebenta loku nobe sewendza?
Tentile Make ukhuluma kungatsi akati. Phela nawusebenta ekhishini kamlumbi usale uba wakhona. Bantfwana ubagadza busuku nemini.
Sincane kakhulu sikhatsi sekutsi khushu utsi uya kini. Ingani-ke make ngiyaniposela njalo imali kanye nekutsi ngiphatsise timphahlana nekudla ngikhombise kutsi ngiyanikhumbula?
LaMatsebula Cha-ke mntfwanami. Siyakubonga loko. Kodvwa kungeke kute kusenetise kulesikhala sekufuna kubona wena litsambo letfu. Imali, kudla netimphahla akusiyo intfo letfokotisa tsine batali nasinikwa bantfwana. Tsine sitfokotiswa lutsandvo lwebantfwabetfu, kubabona, sikhulumisane nabo, sitfokote nabo.
Tentile Hhawu make! Loko angikuva kahle. Kwaya ngani kutsi ngihambe ngiye emsebentini? Ingani ngiko kutsi babe bekafuna kuyongendzisa atsi ufuna tinkhomo, mine angihambe ngiyokwendza lapho sekabone khona. Ngabaleka, ngibalekela kwendziswa. Naniyongibona kuphi, ningikhulumise kuphi uma sengendzile? Naniyobe nikhulumisa mine ngekutsi nibone tinkhomo? Ingani vele ngangiyovele ngihambe...
Ngubani ligama lemlumbi lapho kusebenta khona Tentile? 
Kulomgamuyini lena latsi Tentile imenta angakhoni kuvakashela batali bakhe? 
Nika ligama lendzawo lapho bekasebenta khona Tentile. 
Yini lena lavame kuyenta Tentile kukhombisa kutsi uyabakhumbula batali bakhe? 
Ngubani lona latsi Tentile ngeke ayokwendzakuye? 
Ngusiphi sizatfu lebesenta Nkhambule afune Tentile ayokwendza kulomuntfu? Nika timbili. 
Kufanele yini kutsi batali bakho bakwendzise nawuyintfombi? Nika sizatfu semphendvulo yakho. 
Bekatiphetse kanjani Tentile lapho bekasebenta khona? 
SICEPHU B
Nanaye lontfombatane, solo kwembulwa ... kuyembeswa kusukela ngalela langa lesigemegeme. Nyalo-ke lesekujubeke lelicala ungatsi sekucalele phansi boNdwandwe. Inkantolo itsite utawuboshelwa ngephandle ngesizatfu sekutsi uyamunyisa. Utawuvela enkantolo kabili ngeliviki, kuphindze kuphele umnyaka angakatfolakali sekente lelinye licala. Nani nativela boNdwandwe, ngingete ngabe ngilandza.
Ahlale phansi. Kube nekubindza sikhashane. Zishwili Ngekutitfoba. Hhawu nine bekunene! Nine bakaNdwandwe beNguni labahle. Tsine bakaKunene seswele nemgodzi wekungena sibhace. Kube ngulapho ngabe sitsi mhlaba sigcibele. Silusizi! Siyadzabuka. Tiga letentiwa bantfwabetfu babodvwa lena etigangeni. Lokubi, lokubabako kubuya kwetfwalwe ngitsi batali babo lesingenacala. Maye! Maye! bantfwabetfu! Awu! Nine bakaNdwandwe, nani boNkhambule, sibuhlungu sonkhe nganati tiga letentiwa bantfwana. Njengendvuna esigodzini lesiphetse bakaKunene, ngetfula bona bakaKunene ngetinyembeti tabo. Uyadvonsa iminyaka lelisontfo umntfwana wabo ngekudala lesimanga. Bekuyini-ke iminyaka lesikhombisa kunekufa? Awu! BoNdwandwenjengekusho kwababeMfundisi, nguyeNkulunkulu lekati sisusa nesiphetfo sako konkhe. Siyadzabuka boNdwandwe! Ahlale phansi.
Ngubani lona lekutsiwa kuyambulwa kuyembeswa ngaye? 
Ngusiphi sigwebo lanikwe sona? 
Wenteni aze anikwe lesigwebo? 
Lona lobulele watfola siphi sigwebo? 
Konkhe loku kwabangelwa nguMdlali lomkhulu? Uyavumelana nalomusho? Nika sizatfu semphendvulo yakho. 
Ngubani loZishwili lotfolakala akhuluma lapha? 
Bekakuphi Tentile nakukhulunywa ngalendlela? 
Kushoni kutsi seswele nemgodzi wekungena? 
EMAMAKI ESIGABA B: [40]
SIGABA C
Fundzisisa kahle leticephu letilandzelako bese uphendvula yonkhe imibuto lelandzelako:
SICEPHU A
sekubuta liphoyisa ngoba lase libetayele labafana labatsatsa titimela kantsi labanye babaleka emapulazini emaBhunu, labanye njalo bente emacala sebabalekelana nawo.
Wo! Sewungavele umtsengele lona leli laseShalastoni, sekusho liphoyisa.
Nembala wase utsenga lithikithi leliya eShalastoni. Wahlala-ke asamele sitimela.
Kwatsi nje kusengakabi sikhatsi lesidze sachamuka sitimela. Sachamuka sesita kancane, sesinyonyoba shangatsi sesiyabukisa. Utsi nawusibuka sise laphakube shangatsi simile asihambi, asinyakati kantsi siyanyelela. Ngenca yekutsi abeliyengile liphoyisa watsi utsatsela lomunye lelithikithi, akazange atsandze kutsi limbone nase ekhwela. Nembala-kesitimelasefikasigcwele wona njalo emaMpondo lahlala agcwele onkhe lawa latala bantfu.
Ngubani lomfana lotsenga lithikithi lapha? 
Ucinisile yini nakatsi akatifuneli yena lethikithi? Nika sizatfu semphendvulo yakho. 
Lomfana watsi uyaphi lona lamtsengela lithikithi? 
Nika ligama lesilumbi lelichaza iLangwane. 
Bekayaphi lomfana lekukhulunywa ngaye ngenhla? 
Sizatfu sini lesamenta wesuka wahamba endzaweni yakubo? 
Lesincumo lasitsatsa sekuhambaangakavalelisi usibona sikahle yini? Nika sizatfu semphendvulo yakho. 
SISWATI LULWIMI LWESIBILI
LIZINGA LELIPHANSI 10
Liphepha Lesibili 932-2/2U
Yini lena layenta lomfana kukhombisa kutsi akahambi? 
Wefika kanjani lomfana lapho bekaya khona? 
Ngubani lona lafikela kuye kuleyondzawo? 
Wamsita kanjani kute emukeleke kuleyondzawo? 
SICEPHU B
Mtsetfwa naye eta asamangele. Naye abeletfwe nguloku lakubona kubhalwe ephepheni.
Hhawu, Yehheni! Kodvwa MntfwanaDlamini kwentenjani kangaka nabakitsi? Yini?
Utsi kambe ngabe nguye Dlamini? Akusiko kufanana kwemabito nje?"
Dlamini ucedzela emalungiselelo nje uyaphi? 
Yini lebangela kutsi aye lapho latsi uya khona? 
Ngubani lona lofisa kuhamba naDlamini? Ngabe waphumelela? 
Ngabe lomfana bekayohlolwa nguDlamini ngumfana wakhe yini? Nika sizatfu semphendvulo yakho. 
Yini lena leyabangela Dlamini wasukumela etulu waya kulendzawo? 
LaNtuli unina walomfana bekahlala akhala njalo ngaye. Nika tizatfu letintsatfu letifakazela loku ? 
Ngabe lomfana bekungumnakenu bewungameluleka utsini? 
Siva kutsi lomfana wagcina ahlangene nesingani lebesilikholwa. Nika ligama nesibongo salentfombi. 
EMAMAKI ESIGABA C: 40
SIGABA D
Besuka-ke bayawukwakha ekudzeni nenkhosi yabo, behla nelive baze befika endzaweni lesedvute nemfula, bakha lapho. Phela nabo bebakholwela kakhulu esintfwini; bayetsemba nalendzaba yekutsi nakutelwe bantfwana labangemaphahla, emadloti ayatfukutsela,ancishe bonkhe bantfukudla, ente live libe libi. Kepha ngesizatfu sekutsi bebafuna bantfwana, babona kuncono baye ekudzeni, njengobe sibabona sebakhe kulendzawo lesekudzeni. Batsite bangahlala sikhatsi lapha, kwabakubi. Imvula ayizange ine. Kusukela nje befikile kulendzawo ayizange ine. Bahlala iminyaka, bakhula nebantfwana, kepha nani kuna imvula. Imfuyo yabo yacala kufa ibulawa ngulesomiso lesihlasele. Yabhoka indlala. Bahlala phasi bacabanga. Ekugcineni Mzondi wabonakutsi konkhe loku kudalwa kungalaleli labaphasi ngekukhulisa bantfwana lababili lekumele babulawe. Bakhuluma bobabili naMzondwase, batsatsa sincumo sekutsi ncono bamane bababulale labantfwana, noma babajikijele eweni noma emfuleni, kepha loko batakwenta kungasiyo intsandvo yabo. Ngaleso sikhatsi boDumezweni naNdumisa bese baneminyaka lesikhombisa budzala.
Yini lena lebeyihlupha labantfu lekukhulunywa ngabo kulomgamu? 
Ngemuva kweminyaka leminingi yaphela kanjani lenhlupheko? 
Kungani bantfu bebakhonjiswa munye umntfwana? 
Nguyiphi lenkinga leyabangela kutsi bagcine sebatfutsile kulendzawo? 
Bagcina sebahlala bobabili. Kantsi bese bayephi bantfwababo? 
Phenya
Yeswela Umsila Ngekulayetela
Taphila iminyaka leminyenti kabi tingenamisila, titala, tandza. Kepha tatihlupheka kakhulu, tilimala, ngobe betitsi natigijima, tehluleke kuma masinyane ngobe tite umsila wekubhilika. Letinye tato njengengulube nje, bese idzimase yashayisa ngemlomo waze wamoncoka,ngobe ingakwati kubhilika, seyihlekwa ngekuba nemlomo lobhodvokile. Kulesinye sikhatsi bewuyaye utibone tihlupheka, tibalekela tilokatana njengetimphungane nje, tingati kutsi tingaticosha ngani. UMdali wakubona loko, wase utfumaindlovu nembiko lobalulekile etilwaneni. Nembala indlovu yahamba yayawubamba umhlangano wato tonkhe tilwane. "Bekunene!"kumemeta indlovu. "Njengobe sihlangene nje lapha, ngitfunywenguMdali. Utsi nginatise kutsi uyakubona, konkhe lokunihluphako.
Nguyiphi lenkinga lebeyiphetse tilwane? 
Ngubani lona latsi uMdali uyivile inhlupheko yaletilwane? 
Ngekusho kwalenganekwane betilimala tilwane. Ngusiphi lesilwane lesashayisa ngemlomo phansi? Kungani sabhodvoka umlomo? 
Ngumaphi lamagama leta netilwane ngaphambi kwekutsi kwemukelwe leli lelavetwa ngulogwaja? Wabhale. 
Nguliphi ligama lelamukeleka ekugcineni? 
Ngusiphi sizatfu lesenta kutsi logwaja anike lesipho leligama? 
Ngikuphica ngebantfu bami labangevani nekukhanya.
Ngikuphica ngenyoka yami legudla tintsaba.
Ngikuphica ngebantfu bami lababhula lijazi entsabeni.
Ngikuphica ngensimu yami lehlanyelwa ngetandla ivunwe ngemehlo. 2x5=[10]
Ingabe kwakhala nyonini?
Wakhahlelwa imbongolo esifubeni. 2x3= 
Tishoni letisho letilandzelako:
Kuba nesandla.
Kufaka sandla. 2x2= 
EMAMAKI ESIGABA D: [40]
SIGABA E
Fundzisisa leticephu bese uphendvula imibuto lelandzelako:
Sicephu A
Cha make. Ngiyabonga. Bengingati kutsi ungangephula malula kunalu lutaku lengatifaka kulo ngekungati. Nawe bengikutsatsa kabi. Kube sekutseni ngiyabona sijabula kangaka nebantfwabetfu. Ngakhandza kukhashane kutsi kungaba melula kutsi ngikutjele lokhu. Uyabona-ke make, lokudzingekile kutsinje tsine sobabili sengamise titfunti tetfu nabamphumuta umntfwana. Batawuchubeka bona batsatse konkhe lebakudzingile. Kasinawenta lutfo ngephandle kwekwengama. Awu! empeleni nguloko.'
Akuhluphi babe. Kunye kuphela nje lengingacela sicebisane kuko. Pho! emva kwaloko sitawubese simisa njani ngobe bantfu batambutaumntfwana? 'Konkhe loku kumele kwenteke egameni lekutsi wena uhlaselwe tigcwelegcwele mine ngingekho njengaloku ngitawumele ngihambe ekuseni. Bantfu batawati kutsi bengingekho nabefika balisa labo bakubonisa emangaba. Kutawutsi sesicedzile, nase bahamba, mine ngiphindze nginyamalale. Wena-ke uyawubese uhlaba umkhosi. Kute bantfu labatawusibamba nalabafokati ngobe batabe benemoti. Bantfu bayoyiva isuka sikhuphekhuphe ihamba. Mine-ke ngitawubuya emva kwesikhashane ngibengulokhuta imihlolo. Lisu labasebanta ngalo-ke nabo.' 'Buka-ke babe, kumelula ngendlela lesimanga. Impela uphose wangenta umfelokati ngentfo lengabe sayilungisa kudza-Io! Buka sewuze awetsembeki kulabantfu. Kunini nje bacala bakubeketelela? Sekuyophela umnyaka! Batawufika nini?' 'Kusasa lemancamu. Bangitjela lobulukhuni emva sesitfole Lonhlanhla. Kusukela ngaleso sikhatsi bangigadzile, batsi kangibanike. Kusasa-ke ekhatsi nekhatsi nebusuku batsite batawutseleka nakanjani. Bangatisile kutsi batabe sebangatsi nkli.
Bekanebantfwana labangakhi? Nika emagama abo. 
Nguliphi licebo leta nalo umfati wakhe kumsita kuphuma kulolutaku? 
Nika sihloko salesicephu losifundze ngenhla. 
SICEPHU B
Wentani Ndlati? Lomntfwana lomshayako wabani? Ungababovu khona manje lapha kimi nangabe ungakacapheli. Angati kutsi wabanani wena lokutsi nawu khulumisa intfombatana uyishaye nangabe ingakuvumi. Tikhwepha atisebenti mfana wakitsi. Intfombi ngeke uyivumise ngenkhani nangabe ingakutsandzi.' Lamajaha lamabili ema angakhulumi sikhashana. Nome abebindzile nje, kodvwa kuwo omabili wawulubona lulaka lolwaluvutsa emehlweni awo. Kwasekubonakala ngetifuba tehla tenyuka kukhomba kutsi labantfu bayabilelana. Lomacala yena wachubeka neluhambo lwakhe wangete wabuka ngisho emuva. Kulowo mnyama kwaphindze kwachuba yena umnakabo Lomacala. 'Uyabona Ndlati, lentfo loyentako itakucabanisa nami. Ngike ngiphindze nje ngive kutsi Lomacala bewukadze umvimbetele, utawukhomba lonotjwala.' Watsi lapho atsi uvula umlomo Ndlati, wamjuba angakasho lutfo. 'Bindza mgodvoyi ndzini, ngikusaphata ngalesagila khona manje. Ngubani lolofuna kumphendvula? Awungati kahle wena Ndlati, ucabanga kutsi ngiyinsangu.' Watsi shingili wangenela lecondze ekhaya. Ndlati wasala asibholongo sengatsi ngumfati wasendvulo labatsi waphendvuka sidvuli sasawoti.
Ngubani lona lobekakhuta Ndlati ngesento sakhe lesibi? Bhala sibongo sakhe. 
Wena kube Ndlati bekugumnakenu bewungameluleka utsini ngalentfombi? Nika teluleko tibeTIMBILI. 
Wagcina ente njani Ndlati kuyitfola lentfombi? 
Ngekubona kwakho ngubani umlingisi lomkhulu? Usho ngani? 
SISWATI LULWIMI LWESIBILI LIZINGA LELIPHANSI (Liphepha Lesibili) 932-2/2U 15
Yini lena leyabangela kutsi lentfombi igule icishe ishone? 
Yatsini lentfombi nayiva kutsi isitwe ngulomuntfu? 
EMAMAKI ESIGABA E: [40]
EMAMAKI SEKAWONKHE: 80
SIPHETFO
