LIPHEPHA LEKUCALA (P2)
EMAMAKI: 70
SIGABA A: INOVELI
UMBUTO 1
Ingcikitsi yalendzaba yeyeme kuye njengemlingisi losemcoka. Uyalwa, ahlasele ngobe afuna kuhlanganisa nekuvikela sive seMaswati.
Ndlela:
Ndlela ungulomunye wemadvodzana aSomhlolo labebanga bukhosi naMswati.
Nanoma kubonakala kutsi uyabubanga lobukhosi, yena uyaye ecwayise banakabo kutsi bangawatsatseli phasi emabutfo aMswati.
Uyinhloli yaMswati. Nguye lohamba embili ahlwaye, afune luhala ngesimo sempi yetitsa. Ubikela inkhosi ngaloko lokutawukwenteka.
simbona asavele enta nemisimeto leyentiwa kuphela nayibitwe yinkhosi.
Tsandzekile:
NOBE
UMBUTO 2
TIMPHENDVULO TEMIBUTO LEMIFISHANE:
A. BaMswati 
Kunemakhosi, emabutfo, tindvuna. 
Kusho kutsi ngendlela lokuhleleke ngayo kuyoba lukhuni kutsi asindze. 
Ummango ufundza kutsi umuntfu akenetiswe nguloko lanako. 
Somcuba uvela angumuntfu lonemona longafuni kubona lomunye analokutsite kantsi futsi ubambelana emagcubu. Mswati ungumuntfu lotsandza kuthula, lofisa kutsi bomnakabo kanye naye babe munye. 
Bomnakabo Mswati abafuni noma sebamenywa nguye. 
Tiyakholweka ngobe kukhulunywa ngetimphi tembango wemaSwati.
Basakholelwa emasikweni. Kubekwa kwemakhosi, kubusa indzawo ube nemfuyo nemabutfo ekuvikela sive kumbe kulelwe indzawo. 
Liphutsa. 
Liciniso. 
SAMBA SESIGABA A: 35
SIGABA B: UMDLALO
UMBUTO 3
SINGENISO:
Balindzelwe kutsi basho kutsi umbhali wemdlalo usebentisa emasu ekwetfula balingis bakhe njengekubacamba emabito, indlela labakhuluma ngayo, tento tabo, kugcoka kwabo netintfo labatisebentisako etimphilweni tabo, njll.
UMTIMBA:
MADZANDZA: Umbhali umvete njengemuntfu lonelulaka ngalendlela lakhuluma ngayo nandvukutemphi. Sento sakhe sekuyewuhlebela Tsemba ngengoti lalengela kuyo. Loko kumveta angumuntfu longenasifuba, njll.
KHETSIWE: Ubambelele emasikweni - loko kubonakala ngendlela labetiphatsa ngayo kuTsemba naVusabatfwa-Tinkhulumo takhe, tento takhe - tintfo latisebentisako-ludziwo lanikwe lona ebukhosini, tjwala labuphis ako, njll.
TSEMBALIVE: Unesibindzi -Loko kubonakala ngetento takhe - tekukhulula Vusabatfwa, kutinikela kutenta Vusabatfwa, njll. Abenemiva lebutsakatsaka ebantfwini labasikati - loko kubonakala ngetento takhe netinkhulumo takhe kuKhetsiwe.
VUSABATFWA: Uvetwe asidzakwa - ngetento takhe tekunatsa. Unesihawu - loko sikubona ngesento sakhe sekunika Tsembalive indzawo yekulala nobe angamati. Ubambelele emasikweni - Uchazela sive lokwentiwa emasikweni uma bantfu batfolakala baphule imitsetfo.
BUKA IRUBHRIKI YEKUMAKA INDZABAMBHALO YEMDLALO SICHIBIYELO A. [35]
NOBE
UMBUTO 4
Kukhuluma wedvwana 
Lihlazo lalitsele uyise 
Utawots' ubovu ngiyakutjela. Akabhenywa babe! 
Lomdlalo wenteka ngesikhatsi emasikweni endzabuko. lapho kusaphilwa sintfu, kubanjelelwe 
Abesho kutsi lomntfwana bamente babobabili, lelicala labo bobabili. 
LIiciniso ngobe balingisi bayacoca babe benta lokutsite. 
Liphutsa ngobe ukhuluma ngelihlazo lalitsele uyise ngekwemitsa. 
Liphutsa ngobe mhla afa wacolisa watsi umntfwanakhe amnike uyise. 
Tetsamelilwati tifundza kucolela njengobe watjela sive kutsi kute umuntfu longenacala esiveni sonkhe ngaloko Tsemba naye udzinga kucolelwa 
SAMBA SESIGABA B: 35
SIGABA C: TINDZABA LETIMFISHANE
UMBUTO 5
TIMPHENDVULO TITAWEHLUKA.
Kwemukelwa kwemindeni.
Bosonhlalakahle akube ngibo lebemukela lemindeni nebafundisi betinkholo letahlukahlukenengendlela lezotsile ngobe bona batsatsa tifundvo tekukhuluma nebantfu. Abangeniswe ehhovisi lelilungiswe kahle kute bative basekhaya.
Akube khona kumamatseka ebusweni babosonhlalakahle ngaso sonkhe sikhatsi nobe ngabe sekumatima njani badvudvute lemindeni.
Bangakakhulunyiswa kulawo mahhovisi, abanikwe kudla nobe lokunatfwako ngenhlonipho lemangalisako ngobe phela ngalesinye sikhatsi umuntfu lolambile akakhulumiseki kahle.
Kucocisana nemindeni.
Bosonhlalakahle ababike lokungiko emndenini ngamunye, nangabe kukhona labashonelwe bangalayitelwa kutsi baye kuphi, akuphume imoto yemayini bahambe.
Etibhedlela bosonhlalakahle abakhulumisane nalabo labasetibhedlela kwentele kutsi bemukele lemindeni bayikhombise bantfu babo labalimele. Nangabe sekukhona labakhala kakhulu ngumsebenti wabo basesibhedlela kutsi babadvudvute labantfu.
Labashonelwe.
Baphatsi abente ubelula umsebenti wemingcwabo ngendlela letawukwenta kutsi naloyo loshonelwe ativa akhululekile.
UMBUTO 6
Ngumntfwana
Ngumntfwana
Umlandzi longumuntfu wekucala
Lemitsatfu
Ligundvwane D Makhalekhikhini
Kuliciniso. LaTfwala bekamati makhalekhikhini ngobe wakhona kumchafata aphendvule umyeni wakhe.
Yebo iyavela lapho Sifiso akhuluma nenina ngesilwane lesisesikhwameni.
Kungobe bekutawutsiwa ufuye tilwane.
Kusivetela kutsi LaTfwala ukholelwa etinyangeni kakhulu.
Hlolisisa inkinga ngekwakho ngembi kwekugijimela etinyangeni. Konkhe lokubi lokuvelako akusho kutsi bomakhelwane bayakutsakatsa.
SAMBA SESIGABA C:
SIGABA D: TINKONDLO UMBUTO 7
Sonkondlo unemibuto langakhoni kuyipendvula longenamgogodla longativisisi kutsi ungubani. mayelana nemuntfu 
Batawutentela nobe yini labayitsandzako. 
A. Luchumanosicalo 
B. Bantfu batitsatsele 
Sonkondlo ukhuluma ngemuntfu longatati kutsi ungubani, longenamgogodla futsi longutsatekile. Sonkondlo ubona kutsi lona lakhuluma ngaye angahle angene engotini yetidzakamiva. 
Umoya wenkondlo ngulokhombisa kukhatsateka, sonkondlo ukhatsatekile ngalona lakhuluma ngaye ngoba angumuntfu longutsatsekile. 
A. Sifaniso. 
Lomugca uchaza kutsi umuntfu lomdvuna nobe lomsikati uma asebentisa tidzakamiva nalonatsa tjwala ngalokwendlulele usheshe aguge abe likhehla nobe salukati. (1½)
Sifundza utsi umuntfu kumele atihlole kutsi ungubani, angabi ngumuntfu lolingisako nobe lovumela bantfu kutsi bamsuse kuloko langiko. 
NOBE
UMBUTO 8
C. Isathaya 
labambhasobhako bayidle sona singatfoli lutfo. 
B. Sihabiso. 
C. Angitentanga kutsi ngibe nje. 
Sonkondlo usitjela kutsi ebusweni bemdali sonkhe siyalingana akekho umuntfu losidalwa usitsatsa njengebantfu bakhe. futsi kuye 
Ngumoya wekukhatsateka ikakhulu kulesimo latitfola akuso sonkondlo. 
Sihloko siyahambisna nalokukhulunywa ngulenkondlo ngobe sonkondlo uyabuta kutsi bamfihlelani. Imphendvulo ivela enkondlweni lapho kuvela khona kutsi bamfihla nje ngobe asidalwa, futsi babe bangafuni kutsi aphumele ngaphandle ngobe banemahloni ngaye bangafuni kutsi abonwe bantfu. 
Sonkondlo ucondze kutsi bayitsatsa yonkhe imali yena bangamshiyeli lutfo. 
NOBE
UMBUTO 9
Inhlonipho. Sonkhondlo utsi sewuyahamba esikhundleni sengiyafa.
sakhe, yena ucela kutsi sekutsi atsi
Sonkondlo utsi bangamkhaleli ngobe funa baphindze babonane lapho aya khona. 
Sihloko salenkondlo siyahambisana nalokushiwo yinkondlo ngobe sonkondlo ukhuluma ngesikhatsi sekufa lesesifikile. Sonkondlo uyavalelisa ngobe sikhatsi sakhe sekufa lesesifikile. 
A. Incwadzi yaseZulwini. 
C. Mine, sengiyahamba, sami sikhatsi sesifikile. 
Sitandza sekucala sinemigca lengu-8 kantsi sesibili sinemigca lengu-7, ngako-ke imigca kuleso naleso sitandza ayilingani. 
Akusilo liciniso. (½)
NOBE
UMBUTO 10
Luchumanosicalo 
Sonkondlo utsi bantfu labamphisholo abasito tisebenti taletinye tive.
Sonkondlo utsi sive lesimphisholo akusiso sive lesingaphansi kwesive tsite.
Sonkondlo uyasho kutsi uma kukhulunywa ngesive kukhulunywa ngahulumende, hulumende usive. 
ngobe bantfu labakhetse hulumende ngibo lababusako. 
Sonkondlo utsi leso sive lesibusako amange sitalelwe kulelive lebantfu labamphisholo. Lesive lesitsetse umhlaba lesibusako amange sitalelwe kulelive, sibekiwe kutsi sibuse sibe tisebenti tebantfi labamphisholo. 
B. Hulumende ngitsi sive. 
Sibabato sikhombisa kumangala. 
Akungabi khona kulimatana kwebantfu labamphisholo bangatenti tilima ngekutsi babe balwa bodvwa live libelisetandleni taletinye tive. 
SAMBA SESIGABA D: 35
SAMBA: 70
TICHIBIYELO
%-100% Lizinga 7 EMAZINGA EMAMAKILAKLONYELISWAKO 20-25 Emamaki Emalengiso -Sihloko usivisisa ngalokujulile -Tonkhe tinhlangotsi tesihloko tidzingidvwe ngalokuphelele -Imphendvulo ingemalengiso(90%-100%) -Kunemibono lenembako levakalako lesekelwe ngekucaphuna encwadzini lefundvwako. -Luhlobo lwembhalo nencwadzi lefundvwako ukuvisisa kahle. LOKUCUKETFWE [25] KUCHAZWA KWESIHLOKO, KUJULA KWEMIBONO, KUSEKELA NEKUVISISA UMSEBENTI LOMELE WENTIWE. 8-10 Emamaki Emalengiso EMAMAKI LAKLONYELISW AKO NALOKUPHAW ULWAKO KUHLELEKA KWELULWIMI. -KUSENTJETISWA LESIFANELE. SAKHIWO NELULWIMI [10] -Sakhiwo sihleleke kahle, tindzima tikhomba budlelwano bemicondvo lobuhlanganiswe ngebuciko. -Singeniso nesiphetfo kubhaleke kahle kakhulu. -Imibono lebalulekile ihlelwe kahle kakhulu yasekelwa ngalokuvakalako. -Lulwimi, ithoni nesitayela kukhomba kucabanga lokutfutfukile, lokuncomekako nalokwemukelekako. KWEMISEBENTI NEKUSENTJETISWA LUHLAKA,SAKHIWO KULANDZELANA NEKWETFULWA KWEMIBONO KWELULWIMI ITHONI NESITAYELA
%-79% Lizinga 6 17½-19½ Emamaki Licophelo Lelisetulu -Sihloko sichazwe ngendlela lekhomba kuvisisa umsebenti. Tonkhe tinhlangotsi tesihloko tidzingidvwe ngalokwanele. -Imphendvulo inemininingwane yonkhe ledzingekako. -Imibono levakalako minyentana. -Isekelwe kahle ngekucaphuna encwadzini lefundvwako. -Luhlobo lwetemibhalo nencwadzi ukuvisisa kahle. 7-7½ Emamaki Licophelo lelisetulu -Indzaba ihleleke kahle. -Singeniso nesiphetfo kuhle kakhulu. -Imicondvo, nemibono yakhe ilandzeleka kalula. -Lulwimi, ithoni. Nesitayela kwemukelekile futsi kuhambisana nenhlosongco yembhalo. -Indzaba yetfuleke kahle.
%-69% Lizinga 5 15-19 Emamaki Lokuncomekako -Indzaba ikhomba kuvisisa nekusichaza kahle sihloko. -Imphendvulo inemininingwane lencomekako. -Leminye imibono levakalako iniketwe yasekelwa ngekucaphuna encwadzini, kodvwa hhayi ngalokunembako -Tikhona tinkhomba tekuvisisa luhlobo lwetemibhalo kanye nencwadzi lefundvwako. 6-6½ Emamaki Lokuncomeka ko -Sakhiwo siyacaca nemicondvo yetfulwe ngalokulandzelekako. -Singeniso, siphetfo, naletinye tindzima kuhleleke ngalokukhomba budlelwane bemicondvo. -Kwetfulwa kwemibono kuyalandzeleka. -Lulwimi, ithoni, nesitayela kuyancomeka futsi kuyemukeleka.
%-59% Lizinga 4 12½-14½ Emamaki Lokwenetisako -Sihloko sichazwe ngalokwenetisako kodvwa akakhoni kudzingidza tonkhe tinhlangotsi. -Ikhona leminye imibono lesekela sihloko. -Cishe yonkhe imibono yesekelwe kodvwa lobufakazi abusibo lobujabulisako. -Luhlobo lweTemibhalo nencwadzi ukuvisisa kancane. 5-5½ Emamaki Lokwenetisako -Tikhonyana tinkhomba tekuhleleka kwendzaba. -Indzaba ite kahle sakhiwo lesinemicondvo lelandzelekako lebumbene kahle. -Kunemaphutsa ekusebentiseni lulwimi. -Ithoni nesitayela kusebentiseke kahle. -Sikhatsi lesinyenti tindzima cishe tibhaleke kahle.
%-49% Lizinga 3 10-12 Emamaki Lokulingene -Imphendvulo ayinalo lisasasa, ayihehi. -Imphendvulo ikhomba kusivisisa kancane sihloko. -Imibono ayivakali kahle futsi uyisebentisa kancane incwadzi kwesekela imibono yakhe. -Umfundzi akaluvisisi kahle luhlobo lwembhalo noma lencwadzi lefundvwako. 4-4½ Emamaki Lokulingene -Luhlaka nesakhiwo lunemaphutsa. -Imibono ayikahleleki ngalokukhomba kuhambelana kwemicondvo. -Kunemaphutsa ekuhleleni tindzima. -Kunemaphutsa ekusebentiseni lulwimi. -Ithoni nesitayela akuhambisani nenhloso yalombhalo.
%-29 % Lizinga 1 0-7 Emamaki Akunamphumele-lo -Imphendvulo inako kuhambelana nesihloko kodvwa imibono ilandzeleka kalukhuni. -Kulesinye sikhatsi ayihambelani nesihloko. -Umbuto awukaphendvuleki ngendlela lefanele. -Imibono lemincane lekhona ayikasekelwa ngekucaphuna encwadzini lefundvwako. -Kuvisisa luhlobo lwetemibhalo noma incwadzi lefundwvwako kusezingeni leliphansi kakhulu. 0-2 Emamaki Akunamphu-melelo -Kulukhuni kubona kutsi uphendvula ngesihloko labutwe ngaso. -Kute luhlaka nesakhiwo. -Kute tindzima noma kuchumana kwetindzima noma kwemicondvo. -Lizinga lekusebentisa lulwimi liphasi kakhulu. -Ithoni nesitayela akukasebentiseki kahle.
TICHIBIYELO SICHIBIYELO A EMARUBHRIKI EKUMAKA TINKONDLO
EKUMAKA
INDZABAMBHALO
YETINKONDLO
LULWIMI
LWASEKHAYA
EMAMAKI
Emalengiso Licophelo Lokuncomekako Lokwenetisako Lokulingene Lokuyincenye Lokungenamphumelelo lelisetulu
Singeniso ngelicophelo nemibono lobutsite emaphutsa nekungahleleki -Akunabufakazi nesiphetfo lelisetulu. levakalako. besakhiwo. ekuhlela. kwesakhiwo kwenta bekuhlela futsi kungemalengiso. -Singeniso -Singeniso -Umbhalo -Imibono imibono ingevakali. akuvakali.
yatfutfukiswa lelisetulu. tindzima -Kunemaphutsa elulwimi. lesingakalungi kwenta -Liphimbo nesitayela ngemalengiso. -Imibono kubumbene. lambalwa elulwimi. -liphimbo umbhalo lokungakalungi.
Lulwimi, ilandzeleka kalula. -Imibono -Liphimbo nesitayela longenamphumelelo. -Akunatindzima liphimbo -Lulwimi, liphimbo iyevakala nesitayela akuhambisani -Tindzima nekubumbana.
kuvutsiwe kulungile nesitayela -Tindzima tikahle. yembhalo.
Umbhalo wetfulwe kahle.
LOKUCUKETFWE Kuvisisa sihloko. Kujula kwemibono, kwesekela nekuvisisa inkondlo 7 80 - 100% 6 70 - 79% 5 60 - 69% 4 50 - 59% 3 40 - 49% 2 30 - 39% 1 0 - 29%
Kuvisisa sihloko ngalokujulile, kwehlwaywe tonkhe tinhlangotsi. -Timphendvulo letingemalengiso: 90%+. Timphendvulo letisecophelweni lelisetulu: 80 - 89%. -Tinhlobo letehlukile temibono lebanti lehehako tesekelwe ngemalengiso ngekucaphuna enkondlweni. -Kuvisisa luhlobo lwembhalo kanye nenkondlo ngemalengiso. Emalengiso 7 80 - 100% 8 - 10 7 - 7 ½ 7 - 8
Kuvisisa sihloko ngelicophelo lelisetulu,kwehlwaywe tonkhe tinhlangotsi ngalokwenetisako. -Timphendvulo letinemininingwane lephelele. -Kunikwe tinhlobo letehlukene temibono levakalako, yesekelwe kahle ngekucaphuna enkondlweni. -Kuvisiswa kweluhlobo lwembhalo nenkondlo ngelicophelo lelisetulu. Licophelo lelisetulu 6 70 - 79% 7 ½ - 8 ½ 7 - 8 6 ½ -7 ½ 6 - 7
Lokuncomekako
Ukhombisa kuvisisa abuye ahumushe sihloko ngalokuncomekako.
Imphendvulo inemininingwane lencomekako.
Unikete imibono levakalako, kepha ayikesekelwa yonkhe ngendlela lelindzelekile.
Kunebufakazi bekuvisisa luhlobo lwembhalo nenkondlo ngalokuncomekako.
SAMBA SAKOKONKHE: 70
