LITIKO LETEMFUNDVO LASEGAUTENG KUHLOLWA KWELIBANGA LELISHUMI NAMBILI
SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LIZINGA LELIPHAKEME (Liphepha Lesibili)
SIKHATSI: 3 ema-awa EMAMAKI: 100
CAPHELA:
Leliphepha linetigaba letintsatfu A, B, C.
Lohlolwako uphocelekile kutsi aphendvule inkondlo lengakafundvwa ekilasini
A Umbuto 1.letfolakala esigabeni letisesigabeni ALohlolwako kufanele akhetse timbili kuleti letine tinkondlo , umbuto 2.
Sigaba B na-C khetsa uphendvule umbuto munye. Nangabe uphendvule umbuto lomudze ku-B uphocelekile kuphendvula lomfisha ku-C kantsi nangabe uphendvule lomudze ku-C uphocelekile kuphendvula lomfisha ku-B.
SIGABA A
TINKONDLO
UMBUTO 1 Inyeti: M.A. Mhlongo Uphocelekile kwekutsi uphendvule lombuto:
Fundza lenkondlo lelandzelako bese uphendvula lemibuto lengentasi.
Tseke! Tsiki! Tseke! Tsiki!"
Yasho kabuhlungwana lenyoni,
Emkhatsini wetihlahla temtfolo,
Tiphuma, tiyangena tinyosi,
Imema wena wekunene,
Seyibase ngemandla nyalo, Kudvume tiwa netihobodla, Seyishaya situngeletane, Seyisemaphetselweni eluhambo. 15
Shano luhlobo lwebunkondlo lolwakhiwe ngulemisindvo letfolakala emgceni wekucala. 
Kubangelwa yini sonkondlo atsi ikhala kabuhlungu lenyoni? 
Chaza kutsi sonkondlo ufuna kusitjelani ngemavi lasemgceni 26? 
Caphuna umugca lapho sonkondlo asifundzisa khona kutsi sibobonga. 
Chaza kutsi sonkondlo usisebentise kahle yini nasi sisho: "Umtfunti kawonelwa" [10] 
Khetsa tibe timbili tinkondlo kuleti letine letilandzelako ubhale ngato.
Phasha, Laphuma Lilanga
Mnaketfu wena longakanaki,
Sondzela kimi ungesabi,
Wota ngikubonise buhle
Seloku wadzabuka umhlaba, 5
Nanguya Lobuhle mngamu
Aphuma phasha ngatsi
Katsandzi kuta kulomhlaba
Ngobe adzinwe kubona
Lwasibopha ngabhande linye,
Sabulalana sodvwa
Sehlulwa kuticabangela.
Sondzela sitsandvo ungesabi, 15
Tintfo takhona leto unganaki,
Batewukwati kutilibala tonkhe
Tinsizi letibaphilisa ngebutfongo 20
Lomumetse injabulo yalomuhla,
Yenyuka sitsandvwa yenyuka
Kuze naloyo losalele
Umbikele kutsi sekusile, 30
Sikhatsi sekuya kubelumbi.
Ayikho lephandzela lenye.
Manje uleleleni lo?
Nenkhomo yebutfongo ayikho,
Ugadze imfuyo yakini
Sesibeva ngendzaba kuphela.
E.E. Shabangu Yenyuka sitsandvwa yenyuka Kuze kukhanye bha nakubani, Timila takhe kudla kwesiftfu, Kuze kuphile netilwane mbala, 45 Tetsabe titjakadvule etikhotseni. Ngaphandle kwakho Lingabhubha sife sonkhe, Singalila kanye nebatsakatsi, Lite bakucwaya bangakutsandzi, 50 Batsi usiphazamiso Emisebentini yabo lemibi, Yenta umsebenti wakho unganaki, Manangananga emhlaba. Khanya njalo, 55 Wakhanyisela bokhokho. 2.1.1 Bhala ngesakhiwo sangekhatsi salenkondlo. 2.1.2 Bunkondlo buni lesibutfola emgceni 14 "Wota Lobuhle, wota ntsandvokati." 2.1.3 Sonkondlo usebentise maphi emagama kuchaza lilanga? 2.1.4 Sonkondlo ufuna kusitjelani ngalamavi lasemgceni 32 "Sikhatsi sekuya kubelumbi" 2.1.5 Sinongo sini senkhulumo lesitfolakala emgceni 29? Fundza lenkondlo bese uphendvula imibuto letawulandzela: [15] 
Kuto tonkhe tiganga telive 30
Tjela belusendvo bamudle,
Bekasesimeni lesinjani sonkondlo nakabhala lenkondlo? 
Sinongo sini senkhulumo lesitfolakala emgceni 15? 
Itfolakala kuphi imvumelwanokhatsi kulenkondlo? Nika indzima nemugca lapho itfolakala khona. 
Chaza lenkondlo ngemisho lengengci kulemitsatfu. 
Nika imigca lesitjela kutsi likati lilala etiko kulomuti. 
Chaza kutsi bantfu labanjani lekutsiwa belusendvo. [15] 
Lwandle Ngitjele
Lwandle ngitjele, Nyoka leluhlata njengesibhakabhaka, Nhlokonhloko nhlokokatibalwa, Tibalwa matilosi. 10
Lwandle ngitjele, Wena lowakhula silibele, Yini lewukucukets' ekujuleni kwakho? Ngabe kusho buhlakani nebumakadze? J.J.Ncongwane 15
Bhala ngesakhiwo sangaphandle salenkondlo. 
Chaza ngalokuphelele loku lokubona kuyingcikitsi yalenkondlo 
Nika luchumanomasoli/tjekile lolutfolakala kulenkondlo. [15] 
Fundza lenkondlo bese uphendvula imibuto letawulandzela:
Ngaphandle kwakho konkhe lite,
Sitja lesihle semphakatsi,
Takho tindzebe luju,
Chaza kabanti ngalesihloko salenkondlo ubhekise ekutseni sinako yini kubumbana nalenkondlo. 
Unikwe imigca lebhalwe yadvwetjelwa kulenkondlo. Kulemigca bhala kabanti macondzana nesakhiwo sangekhatsi. [15] 
EMAMAKI ESIGABA A: [40]
UMDLALO SIGABA B
UMBUTO 3
MUNYEKhetsa umbuto ube kulena lemibili kunasi sigaba.
Fundza leticephu letilandzelako bese uphendvula imibuto lengentasi:
Sicephu A
Tentile : ( ) Cha! Kute. Kutsi nje ngiyajabula kukubona ufika ngingakakulindzeli. Noko, ngihleti nje ngicabanga wena Veli. Aticinisa ngemanga.
Veli : Ucabanga mine Tentile? Ngiyabona kodvwa emehlo akho ayagijima. Kunjani?
Tentile : ( ) Hawu Veli wami. Mine ngiphilile kute lokuhluphile. Ngiyajabula kukubona. Ngitfuswa kutsi ngalela langa sivalelisana ungipheketela esiteshini watsi sesiyobonana kadzeni, kodvwa utangitsintsa elucingweni ungivalelise sewuhamba. Kodvwa-ke ngiyajabula naku sewutitele. Ambamba emahlombe amphatsa buso:
Veli : Ngiyabona. Ngisale ngabona kutsi ngite matfupha ngobe vele kusasa entsambana ngiyahamba sekuhlelwe konkhe.
Tentile : Kodvwa wangiphica phela nasitobika namake Ndlela. Wase ungiviselani emahloni kubantfu labadzala? Wangenta ngatsatseka njengemuntfu lomubi. Vele "Lovy" besewentani nje vele?
Veli : Ngiko ngitile lapha ngingakakwatisi njengasemihleni. Ngiyabona kutsi nangite sewati kutsi ngiyeta ungatfola litfuba lekukhweta nemanikiniki lebengingase ngiwabone, angitjele lokunyenti longeke wangitjela kona. Empeleni kuhle kutsi umuntfu atenetise ngesingani sakhe, kuphele yonkhe imizindlo. Nami ngifuna kuhamba nginelitsemba.
Tentile : ( ) Hawu Veli wami. Mine ngingewakho nako konkhe Veli. Shano! Ungeke watsandza inkomishi yelitiya, ngikwentele? ( ) Ucala kungahlaliseki, njengobe bahleti bacondzene newadilobhu ivulekile kancane. Asukume emehlo abuke lapha kuwadilobhu.
Veli : Kungaba kuhle loko Tentile
Kulomgamu kubonakala shangatsi Tentile bekangakasilindzeli lesivakashi. Bhala ususela kulomgamu uchaze kutsi usho ngani kutsi Veli walifuta wangalishiya ligama lakhe? 
Ngekubona kwakho ngimiphi lemizindlo lanayo Veli ngaTentile? 
Yini lena leyentiwa nguVeli kuTentile latsi yamvisa emahloni? 
Sicephu B
Tentile : Yebo babe unaye khona leMbabane.
Nkhambule : Ungidlisa emahloni Tentile. Wambalekela unyoko, lebekumele akufundzise ngemphilo. Wakhetsa kuyotiphatsa esilungwini. Ngiko-ke loku. Tsatsa nalu ludziwo lolomile, usuke lapha embikwami sewuyewukhuluma nenyoko. Suka manje emehlweni ami.
Atsi lotfu Tentile, atsatse ludziwo ngetandla letivevetelako. Luphunyuke ludziwo luwele phansi.
Tentile :(Etfuke, ngekwesaba.) Awu! Nkhosi yami! Ngiyacolisa.
Nkhambule : ( ) Ewu! Alubulawa nguye lomntfwana. Ngekhutwa bogogo wakhe kutsi sengiphakamise livi. Nakungenjalo, sitjengiso sekuhlolotela likhombo. Colani nonkhe boMsutfu. Ngemoya lophansi welucolo.
Nkhambule : Kute-ke lokunye LaMatsebula. Nasekakubikele, ukubikela kutsi sitsatse tinyawo tekulandzelela lendzaba. Mine-ke sengishiya kuwe naye, nibone kutsi nenta njani.
LaMatsebula : Ngingentani babe? Yini lengingayenta mine ngingumfati kaNkhambule?
Nkhambule : Indzaba yekwemitsa, yindzaba yenu bafati. Bona kutsi wentanjani. Ncusa lesinini sakho uLaNdlela, achube lomntfwana kuyobikwa leMbabane. Lokunye sesiyobuye sikulandzelise sesivile kutsi utsini umnikati wendzaba. ( ) Wasukuma watitsintsitsa emabhebha, wagcogca tintfo takhe.
BakaNkhambule bakholelwa kuphi? Nika sizatfu semphendvulo yakho. 
Chaza lamavi lalandzelako njengobe asetjentiswe esiceshini:
a b Sitsatse tinyawo Umnikati wendzaba 2x2=4
Lishoni ligama lekuphahla kulomgamu? Ase uchazachaze 
Batali baTentile batjengisa kumemukela nome bekabonile ngaphambilini. Wena njengemfundzi sifundvo sini lositfole kulomgamu ngebatali. [15] 
NOBE
SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LIZINGA LELIPHAKEME (Liphepha Lesibili) 113-1/2 U 11
Khetsa tigameko letisencwadzini letihambisana netigameko letenteka ngasendzaweni yakini. Chaza kabanti kubumbana kwaletigameko kanye naleto letenteka emmangweni wangakini.
EMAMAKI ESIGABA B: [30]
INOVELI SIGABA C
UMBUTO 4
ESIGABENI B KULESIGABA ESIGABENI Khumbula kwekutsi nangabe bewukhetse umbuto lomudze , Khetsa umbuto lomfisha kantsi nangabe bewukhetse lomfisha B khetsa lomudze kulesigaba.
Fundza leticephu letilandzelako bese uphendvula imibuto lengentasi:
Sicephu A:
Kwengca sikhatsi lesidze impela. Kwatsi ngalelinye lilanga bacoca nje bacoca ngabotsotsi, Alice abalisa nge-kutsi ubesaba kangakanani, asho nekusho kutsi kuye kuba ncono nakalena kamLumbi wakhe ngobe nome indlu yakhe ingaphandle nje kodvwa kunetinja letiluma kabi, naloyo longatsi uyeta angatibonela nje. Watsi yena sika-Alice nome kungatsiwa sebaphele bonkhe labadvuma emhlabeni kusele botsotsi bodvwa, angeke asavume kugana umuntfu losigebengu. Letintfo letingasebenti nekusebenta letiphila ngebukhathane, timunye ingati yebantfwabe-bantfu. Futsi ahlekisa nangalamantfombatana layaye atsatse timali tawo atsengele tingani tawo emagwayi, nemahembe nalokunye nje lokunyenti. Washo nekusho kutsi yena yakhe imali ngeke seyilokotse nje ikwente loko. Watsi esuka wabe atsi:
Kungani Alice atsi uyabesaba botsotsi? 
Kutsiwa lutsandvo alukhetsi lapho luwela khona. Chaza ubhekise kulomgamu lowufundze ngenhla. 
Phenya
Ngenca yekutsi bantfu labamnyama bona bayati kutsi ikhona lentfo yekufunaemafutsa ebantfu ekwenta tinhla-nhla emsebentini, lomunye wabofokisi wase ukhuluma nasayitjeni watsi ase kuhanjwe lapha emakhaya kuphi-kithweyonkheintfo nakutfolakala tjwala bucitfwe seku-tewubonakala kutsi lomkhondvo wemntfwana awute watfo-lakala yini. Hhawu yabe igane esokeni kusayitjeni ngobe phela naye abengabufuni nekububona tjwala kulendzawo lapho kuphetse yena khona, wavele wavumela etulu. Abengenela-ke bantfu emaphoyisa, angena umuti ngemuti ahambe ucitsa bonkhe tjwala lahlangana nabo. Ngisho nalapha ngekhatsi emadladleni nasetindlini angene avu-mbulule imiphandza nemiphongolo yetjwala lembelwe phansi. Kantsi sebatatitsela etikwemhlolo yemimangaliso.
Umfati lo tsenga emafutsa enhlanhla, weva kutsi konakele. Wabona kutsi nangabe nalapha kakhe bata-kwenta loku,batawuhlangana nalokukhulu. Pho-ke bese kute nesikhatsi nandlela yekutsi aphumele ngaphandle kuyawufihla lendzabakati yakhe. Watsi nakatsi ucabanga kutsi embe lapha ngaphansi kwembhedze wakhe weva kutsi emaphoyisa asabikwa edvutane. Waphuma ngeseli-gundvwane washaya wacitsa. Atsi emaphoyisa ayawufika endlini kuyawucitsa tjwala akhandza sekukhala libhu -ngane, ahlangana netindvonga todvwa. Kodvwa bona tjwala abukhandza bunhlinhla.
Yala! Bhalakaca umlente! Hhawu! Yini kantsi la? Umlente wemuntfu,sonkhe sidzikadzika, sifakwenje sinje-ngoba sinjalo. Nankha nalamanye emacashana lamancane labatsi nabawabukisisa babona kutsi yinyama yesibindzi.
Yini lena leyabangela kutsi emaphoyisa angene aphuma achitse tjwala emitini yebantfu? 
Ngubani lomfati lowaphuma ngeseligundvwane? Niketa sizatfu semphendvulo yakho. 
Nika saga lesisisebentisako nangabe tjwala bubunyenti kakhulu. 
Chaza lamavi njengobe asetjentiswe esiceshini lesingenhla:
a b Washaya wachitsa. Akhandza sekukhala libhungane. 2x2=4
SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LIZINGA LELIPHAKEME (Liphepha Lesibili) 113-1/2 U 13
Lomsebenti lowentiwa ngemaphoyisa bewuncomeka sibili. Uyavumelana nalokhu. Niketa sizatfu semphendvulo yakho. 
NOBE
Umbhali walenoveli "Hhawu mine ngemntfwanami" utetfule njani letihlokwana letilandzelako
Singeniso Sicakacaka Mdvonseni Sicongo Siphetfo Balingisi
EMAMAKI ESIGABA C: [30]
SIPHETFO
