TICONDZISO
Cala leso naleso sigaba ekhasini lelisha uphindze udvwebele ekugcineni kwaleso sigaba.
Leli phepha lehlukaniswe tigaba letintsatfu.
Shiya umugca emkhatsini wetimphendvulo takho.
Caphelisisa sipelingi/lupelomagama nendlela lewakha ngayo imisho.
SIGABA A
Fundza letheksthi lelandzelako bese uphendvula imibuto letawulandzela:
Kwatsi kube kuvakale ngenkontileka leyakha tindlu eMatsulu, kutsiwa umsebenti uswela tisebenti, Mphini wesuka washiya indzawo yaseMjejane wayawufuna umsebenti. Watfola bantfu baphishekile bagijima nemabhala, kuvakala lifosholo lingena esihlabatsini kubhunya lutfuli lubheka etulu nemishini idvuma.
Mphini wasondzela wamela edvutane. Lababedvute naye bambuta lakufunako wavele lomdzala wabika lemsebenti. Amange aphutiselwe walayelwa ehhovisilemcashi. Wanikela khona, esandleni agoce lona ligwayi lakhe. Utsite nakasondzela emnyango, labekuphetse wakufaka ekhukhwini lelibhantji wase uyanconcotsa emnyango. Lanele livi lelingekhatsi lamulawula, wangena asakhokhoba sekusala kancane kutsi aguce. Asangekhatsi wahlala ngetibunu phasi.
Ukhala ngani jaha lakitsi?' Kubuta umswahla wendvodza isuluka nesitulo lesisulukako. Mphini watsintsa sikhwehlela afuna kubeka ludzaba lete ngalo.'Ngitewucela umsebenti.' 'Ufuna umsebenti nje tiphi titifiketi tekufundza?' Umfana weva kwangatsi ungenwa yinyalitsi enhlitiyweni, umcondvo wangatsi ufuna kuma, umcondvo wacala wagadvula nyovane ubuyela emuva esikolweni nasemavini ebatali. Umbuto wetitifiketi wamtsela emahloni wate wahloma emehlo phasi. Watsiuphakamisa inhloko wabona sandla salomcashi sikhangetile sifuna kwemukela titifiketi. Wasibuka lesandla ngemehlo lakhatsatekile. 'Cha anginato titifiketi mnumzane,' asho ngelivi lelikhatsatekile libuye livevetela. 'Uwufuna kanjani umsebenti ungenamaphepha?''Cha babe angifuni wasemahhovisi.' 'Ufuna lonjani kantsi?''Nanobe nguwuphi.'
Wabutwa kutsi uyakwati kugwedla umshini wekubhuca ludzaka lwasemende. Cha umfana walandvula. Umcashi wabeka sandla esihlatsini lesinye siphenya emaphepha. Wabuka, wabuka waphakamisa emehlo. 'Ungalihlaba lifosholo nobe uchube ingolovane?'Wabindza sikhashana Mphini asatibuta ngengolovane, wase uyaphendvula utsi angalihlaba lifosholo nobe libhala. Umcashi watsatsa kwekubhala wasondzeta liphepha lekubhala phasi imininingwane ngalomuntfu lacoca naye. 'Ubhema yiphi inhlobo yeligwayi?''Ngibhema nansi inhlobo,' asho akhokha leya mboza layigoce naketa khona lapha.Lomnumzane wambuka umfana amkhomba imboza kwaba ngatsi uyamdzabukela. 'Bantfu lababhema leyo ntfo asibatsatsi kulomsebenti.' 'Hawu nebakitsi ngicela uma .. .' 'Cha, cha, mfana wami, kutawutsi kusetjentwa ugocane naleyo ntfo ucitse sikhatsimahhala nje. Vele asisabacashi, sabona kabi.'
Abecabanga kutsi lomuntfu umane uyamgalajela. Wamcela kutsi aphume kute avulele labanye labafuna kungena. Waphuma inhlitiyo yenyele wafike wema ngaphandle. Wacala kutisola kutsi usholeni kutsi ubhema ligwayi lekugocwa. Wancata ancatile aphikelela ngekutsi 'kube' kepha 'kube' angasasebenti. Kute intfo labengayenta ngaphandle kwekubuyela ekhaya ngobe nemadlana labekanayo beseyiphelile. Wathula angati kutsi utawubuyela ngani ekhaya. Wabatse wetama emachinga kwaba ngatsi bucopho bakhe bukhohliwe kucabanga. Sikhatsi bese sishakutele kangangobe lilanga bese lilengela ngetulu kwetintsaba tenshonalanga. Asabindzile asakhohlwe ngiko konkhe kwakhala umshini lobika kukhumuka kwetisebenti, kwaba ngukhona abona kuhamba kwesikhatsi. Wesuka wabeka kancane angena emgwacweni logijima timoto letichamuka eNasipoti.
Asafike emahlanganweni emgwaco wema abuka leyo naleyo moto lendlulako ibheka ngalapho aya khona. Umcondvo waba ngatsi kukhona lapho uphambukele khona. Intfo lebeyimtsikameta ngemandla yindlela ladendwe ngayo kulelihhovisi lekucashwa kulo. Inhlitiyo yaba buhlungu ngendlela laswela ngayo umsebenti.
Tacala tintsaba kuletsa ematfunti apheleketelwa ngumoya lobuta lijezi. Lowo moya watsandza kumgedletelisa Mphini. Lamakhata amenta wakhutsala kuntjikitisa titfupha acela kugitjeliswa. Liningi letimoto belendlula umshayeli angatihluphi nakutihlupha kumbuka. Amange aphele emandla.
Kwacala kwahlwa seloku etama ngesitfupha sakhe. Tincola letendlulako tacala kuba yindlala, sekwendlula ngayinye ngemuva kwesikhatsi. Mphini kwamkhanyela kutsi vele namuhla utawulala esikhotseni. Wafisa kwangatsi ngabe uwetsile emabele kute ammise sibindzi.
Kusho kutsini kutsi tincola letendlulako tacala kuba yindlala? 
Abetalwa kuyiphi indzawo Mphini? 
Bhala tintfo letimbili lebetikhombisa kutsi inkontileka yekwakha iphishekile ngemsebenti. 
Kwabangelwa yini atsi asacoca nemcashi eve ngatsi ungenwa yinyalitsi enhlitiyweni? 
lalibhemako?
Ucabanga kutsi umcashi abephenyani kulamaphepha abeloku awaphenya lakhuluma ngaMphini? Emalungelo agodliwe Phenya
Bhala bantfu behluleka. labalinga kwakha likusasa laMphini kodvwa 
Wena ucabanga kutsi sifo sini lebesingahle sibambe Mphini? Usho ngani? 
Fundza letheksthi lehambisana umsebenti longentasi. netitfombe letilandzelako bese wenta
UMA UNGAKHONI KUSITA MINE LOKUNGENANI SITA ...
6 SIGABA B
Hlela letigameko njengekwenteka kwato ulandzelanise tinombolo tetitfombe (Bhala inombolo yesitfombe nesigameko sayo). 
Fundza lesicephu bese uyasifinyeta ngemagama langemashumi layimfica . Bhala linani lemagama lowabhalile ekugcineni kwesifinyeto sakho.
Lapha esitolo saNhleko kaManzini bantfu bayaphetfuka nje, sincane setintfutfwane tingena tiphuma emgodzini wato. Namuhla tingemashumi lamabili nesihlanu futsi nguMgcibelo. Linyenti lebantfu liholile, babodvwa labatsengela kudla inyanga yonkhe, babodvwa labatsengela kwenetisa tidzingo tanamuhla nje kuphela, kantsi futsi babodvwa labatsenga ngobe nje bangakwati kuhlala nemali ekhikhini nobe esandleni.
Wasakha bo umntfwanaMgilije lesitolo sakhe, sikhulu sibili. Kunendzawo lapho kutsengwa khona nobe yini, bese futsi kuba nendzawo yekudlela. Kunaletinye futsi tindlwana khona lapha ekhatsi esitolo; lenye batsi ngulapho kugcinwa khona emasaka nemakhadibhokisi etintfo letingakavulwa, lelenye-ke lihhovisi lakhe Nhleko lapho kubalelwa khona imali. Labaticavisako batsi kukhona nemfiliji lencane lehlala kwekunatsa kwakhe yedvwa umnumzane lo. Batsi awu itfwele lukhulu lefilijana. Pho emanga ebantfu ungawatsini ngobe kute lowake watibonela matfupha, konkhe kuchamuka kungemagama ekutjelwa nje.
Bayahhumutela bantfu lapho kudliwa khona, ngenhlanye umsindvo utse mphu lapho kutsengwa ngakhona. Kuso leso siphitsiphitsi kungene lomunye nje umbhemi, efike eme eceleni angajaki kutsenga. 'Siyakusita Nkhosi?' Kusho lomunye umfana naye lotsengisako etama kuphangisa umsebenti naye. 'Ungangipha libhodlela lanamnedi ungivulele, ngitayinatsela khona lapha.' Nembala anatse lomuntfu. Anatse kancane sengatsi kuyamehlula loku lakunatsako. Atsi nome asacedzile ajinge eme khona lapho. Emehlo akhe agijime yonkhe indzawo lapha esitolo. Umuntfu wakhona unesitfunti lesimatima. Uvunule emahiya labovu nemajobo empunzi. Lapha ngetulu ufake lihembe lelimhloshana lelivela kancane ngaphsi kwelibhantji lelimphunga. Entsanyeni kuneluphondvo loluncane lalugabile, bese kuba yimicu lemibili yebuhlalu lobumhlophe nemishanyana lebovu kulomunye umucu, bese kuba nguloluhlata kulomunye. Etinyaweni ugcoke ticatfulo nemasokisi lancamulele umbala. Inhloko ayikakanywa kahle hle. Esandleni yindvuku nesikhwama lesicishe sibe bovu.
Bekunene lose atsengile akaphume ngobe lamuhla bantfu banyenti kakhulu. Wena wekunene, usatsenga nje?' Kubuta umfanyana lotsengisako. Atsi kubindzabindza lombhemi bese uyaphendvula. 'Cha fana, mine bengicela ningicelele Nhleko uma akhona.' Umfana alayetele kulenye intfombatane kutsi iyocela umphatsi wabo. Ekufikeni kwayo lentfombatane ngale ehhovisi, ucale waba lukhunyana Nhleko acabanga kutsi ngulaba labacela kubhukiswa nobe-ke bekuboleka imali. Atsi uma eva kutsi sihambi lesi lesimcelako agcine asukumile.
Yebo wakitsi.' Kubingelela Nhleko sebemlayele lolomcelako. 'Yebo Nhleko,' kuphendvula umlisa ngelivi lelicinile lingafani nelebantfu labasuke betele ticelo lebaye bakhulume ngelekuhlupheka.'Kwentenjani ndvodza yakitsi, loku mine angikwati lapha?' 'Kufanele Nhleko. Vele awungati. Bengicela kutsi sitsi kukhulumela eceleni.' Ayitsi kuyinaka kancane lendvodza, kubete lakusolako ngaphandle nje kwekutsi acabange ticelo letivamile Nhleko. 'Mine Nhleko ngiwakaMkhaliphi. Nami-ke ngangenwa ngulabaphasi. Ngingulenyanga lebonako nekubona. Ungibona nje kukhona lapho ngibitwe khona. Ngiyawucinisa lesinye sitolo ngala ngakuMaliyadvuma. Kodvwa-ke lapha kuwe ngitfunywe lidloti.' 'Usuka kuphi nendzawo Mkhaliphi?' 'Lapha kaHlatsi Nhleko.' 'Pho mine ungivakashele ngani njengobe uwakhashane nje, nekungati ngabe ungati kanjani?'
Hhawu, utsini Nhleko? Kantsi kawuva yini loku ngichaza kutsi ngitfunywe lidloti? Phela tsine sahlupheka ngobe sibona konkhe, besiyini sibongo sakho.' 'Kuyevakala ndvodza! Pho-ke likutfumeni lidloti?''Kukhona lokungihluphako lapha, ngibe batse ngiyatsalalisa kuyala. Lidloti litsi kangitengikulume indlebe kutsi sengatsi uzulelwa ngemangce Nhl...''Utsini? Kangiva mine Mkhaliphi!''Ngitsi uzulelwa ngemangce Mgilije. Kubi sibili. Ute yini indzawo yakho yangasese,nobe lihhovisi lakho? Uma unalo besingete saya ngakhona yini ngobe kwenile lapha?'
Kubonakale kutsi iyamtsatsa lendzaba Nhleko. Kumangala nekwetfuka kuyabonakalakutsi unako. Avele ahole indlela, ngibo nabo sebacondze ehhovisi lakhe, khona ekhatsi esitolo.
SIGABA C
Fundza letheksthi bese uphendvula imibuto letawulandzela:
Kwatsi sekusondzele kutsi sishayise, kungene labo labatawusebenta ebusuku njengemalangeni onkhe, kwevakala umsindvo lofana newenganono. Ngabona nje kutsi cishi, nya, kwatsi khwishi. kwabhunya tintfuli. Nyandza leyo! Ngatsimula, ngakhwehlela, ngeva bantfu kubumayemaye bakhala. Labanye njalo bakhala ngetilimi. Kwaba matima impela ngeva ngijuluka ngiba manti nte ngishiywa ngumtimba, nesisu sahlambuluka. Bebasolo bakhala njalo bantfwabebantfu ngaphasi kwetinguzanguza tematje nemigubane.
Labanye sebaphole kudzala ngobe ematje afane nje atsi fihli baphola khona lapho.
Lebewusasele nakhona besekungumsindvo wekulayela. Kwevakalanje kutsi besekusele sikhwehlela. Ngafisa kutsi nami kube ngifile ngobe beyingekho imbobo lapho bengingaphuma khona. Manje alimbiwa ligodzi umunfu asaphila. Ngabona lapho kutsi sengisele ebaleni. Ngate ngakhumbula batali bami nabatsi angiye esikolweni ngala. Phela vele ngulabafundzile kuphela labaphila kahle.
Tsatsa loluvelomagama lolulandzelako wakhe ngalo umusho uvete kutsi uyalwati kutsi lushono.
Inyandza leyo! 
sengisele ebaleni' 
Alimbiwa ligodzi umuntfu asaphila' 
Phindza ubhale lomusho ufake libintana lemagama lelingena esikhundleni saleligama lelidvwetjelwe bese uyalidwebela lelo bintana.
Phindza ubhale lomusho, esikhundleni seligama lelidvwetjelwe ufake mcondvophika walo.
Ngabona nje kutsi cishi, nya... 
Sebentisa leligama lethekhiniki lelitsetfwe kuletheksthi lengenhla emshweni lotakhele wona kute kuvele kutsi inchazelo yalo uyayati.
Ngemcondvo losebaleni lisho kutsini? 
Utsini wakho umbono ngalomusho lolandzelako lonenkholelolite. 'Phela vele ngulabafundzile kuphela labaphila kahle.' 
Fundza letheksthi lelandzelako bese uphendvula imibuto letawulandzela:
Luhambo lwetfu lwekuya eThekwini lwabavusela injabulo lenkhulu. Ibhasi lebesihamba ngayo yengca ematsafa, tjhani buluhlata klaba. Lwandle sasikhuluma ngalo yonkhe indlela. Tjwala bona bebungakavunyelwa lapha ebhasini. Baholi betfu bebahamba basifundzisa ngekutiphatsa kahle nasihlangana nalabanye bafundzi.
Lapha bekunemadazini nemadazini etinatfo lesasinatsisana tona. 'Nibokhumbula kungamane ningene elwandle kusasa ngobe labanye benu abakwati kuhlamba,' kwasho umholi wetfu. Lapha eThekwini kunetinhlobonhlobo tetintfo letinjengaborisha, lwandle, imikhumbi nemagagasi lamakhulu. Sasicala kulubona lwandle, umuntfu ubona bantfu bavete tintsamo ekhatsi emantini. Nasingena nje sabingelelwa ngemagama latsi, 'UMbuso WaKaZulu Uyanemukela! Nonkhe
Nitiphatse Kahle, Ngcebelekani!' Fundzani kuhlamba njengetinhlanti baketfu!
Bhala sifinyeto saleligama lelidvwetjelwe kulomusho lolandzelako: Lapha bekunemadazini etinatfo lesasinatsisana tona. 
Kuletheksthi kunemagama langena ngaphasi kwencenye yekucala ye-alfabhethi, kantsi lamanye angena ngaphasi kwencenye yesibili ye-alfabhethi nangabe uwafuna encwadzini yesichazamagama. Caphuna linye lelinemsindvo lonetinhlavu letimbili nobe ngetulu kuleyo naleyo ncenye ulisebentise emshweni bese uyalidvwebela. 
Phindza ubhale lomusho lolandzelako kepha ube yinkhulumombiko. 'Nibokhumbula kungamane ningene elwandle kusasa.' 
Yini umsebenti wesabito selucobo njengobe sisibona lapha emshweni wesine kuletheksthi? 
Khetsa sinye siphawulo kuletheksthi wakhe ngaso umusho sichaze sobito.
Esikhundleni seligama lelitsi, 'Baholi,' sebentisa lelitsi 'Umholi', bese uwubhala wonkhe umusho. Baholi betfu bebahamba basifundzisa kutiphatsa kahle. 
Hlanganisa lemisho lemibili ibe ngumusho munye lombici ngekusebentisa sihlanganiso lesifanele. Luhambo lwetfu lwekuya eThekwini lwabavuselela injabulo lenkhulu. Sasicala kulubona lwandle. 
4.11.2 Kwentana. Kwentisa. 
Shano kutsi umusho ngamunye ucuketse yiphi indlela yesento.
4.12.2 Fundzani kuhlamba njengetinhlanti baketfu. Umbuso waKaZulu uyanemukela. 
Chaza lokubangela kwekutsi lemisho ibhalwe ngetinhlavu letinkhulu:
SAMBA: 70
