GIREDI YA 11
MEMORANDAMU
Papila leri ri na 6 wa tipheji.
XIYENGE XA A: XIKAMBELANTWISISO XIVUTISO XA
x 1978- u hlawuriwile ku va wa nhlangano wa tikereke wa Afrika-Dzonga
Ndzivalelano. x2006 - u endleriwe nkhuvo wo tlangela makumenkombo ntlhanu wa malembe ya vutomi bya yena.  
U thyiwile vito ra Mpilo hikwalaho ko va a velekiwile a ri ntsongo ngopfu, naswona a va nga tshembi leswaku a nga hanya nkarhi wo leha ngopfu.  
Mukamberiwa u languteriwa ku nyika vonelo ra yena. Xik. Mpilo u ve na migingiriko yo karhi ekerekeni naswona u lwe ngopfu no herisa xihlawuhlawu laha etikweni.  
Munhu wo vulavula hi rito leri twisaka van'wana ku vava.  
Ku vulavula u ri ni vutitshembi/U nga chavi nchumu.  
Ku vula leswi swi ku karhataka / vavisaka/ tsakisaka.  
Mukamberiwa ulanguteriwa ku nyika vonele ra yena. Nhlamulo yi nga ha va 'ina' kumbe 'e-e' a tlhela a seketela nhlamulo ya yena.  
Loko munhu a nga tivi timhaka ta yena wo tilumaluma loko a vutisiwa. 
XIYENGE XA B : NKATSAKANYO/NKOMISO WA NDZIMA
XIVUTISO XA 2
NKOKA WA MAHUNGU: NKATSAKANYO/NKOMISO WA NDZIMA WU FANELE KU KATSA TIMHAKA LETI LANDZELAKA .
Ku cina no phokotela mavoko loko ku yimbeleriwa. 
Tindhawu leti ku talaka ku yimbeleriwa eka tona. 
Ku vuyelela ka risimu loko ku ri karhi ku yimbeleriwa.  
MAAVELO YA TIMARAKA
SWILAVEKO NA TINHLAMUSELO TINHLAMUSELO TA VUSWIKOTI TIMA-RAKA TIPHE-SENTE
Nkatsakanyo/nkomiso wu pfumala swihoxo; wa kongoma; wu kombisa leswaku mukamberiwa u twisisile na ku landzelela swilaveko hinkwaswo hi ndlela ya xiyimo xa le henhla, timhaka hinkwato ta nkoka ti tsariwile; wu na nandzelelano. Xa risuna no hlawuleka 9-10 90-100
Swilaveko swo tala leswi nga laha henhla swi landzeleriwile; nkatsakanyo/nkomiso a hi wa risuna ku fana na lowu nga laha henhla. Xa nkoka 8 80
Wa hlayeka kambe ku katsiwile na timhaka tin'wana leti nga riki ta nkoka; timhaka to talanyana ta nkoka na tona ti tsariwile. Xo saseka swinene 7 70
Nkatsakanyo/nkomiso wu na timhaka ta nkoka leti nga riki ehansi ka 50%; a wu nge fikeleli ku katsiwa eka xiyenge xa nkatsakanyo wo saseka swinene; ku na mahungu lama nga lavikiki lama onhaka vunene bya nkatsakanyo/nkomiso. Xo saseka 6 60
Ku na timhaka to karhi ta nkoka; ku na timhaka to tala leti nga lavikiki; a wu ndlariwanga kahle ngopfu; mavekelo ya timhaka ya hoxekile; wu le xikarhi. Xa le xikarhi 5 50
Nkatsakanyo/nkomiso wu hava nkhulukelano wa timhaka; wu lungolexela marito handle ka nandzelelano; timhaka to tala ta nkoka ku hava; ku na vumbhoni byo komba leswaku mukamberiwa wa tikeriwa eka ku ringeta ku katsakanya/nkomiso. Xo ka xi nga nyawuli 4 40
Ku na vumbhoni byo komba leswaku ko va na ku twisisa kutsongo ka vutshila bya matsalelo ya nkatsakanyo/nkomiso; ku na swihoxo swa mahlamuselelo; timhaka to tala hi leti nga lavikiki; ku na timhakanyana ta nkoka leti nga riki hansi ka yin'we. Xo phyama 3 30
Ku na vumbhoni byo kombisa leswaku mukamberiwa u ringetile ku endla nkatsakanyo/nkomiso; a swi tikombi a ri na ku twisisa ka leswi lavekaka eka nkatsakanyo/nkomiso, hileswaku wa phewa. Xo phewa 2 20
Ku na vumbhoni byo komba leswaku mukamberiwa a nga twisisi swilaveko swa nkatsakanyo/nkomiso naswona nkatsakanyo/nkomiso wa kona wa huhula; wa xitshuriwa xo kopiwa kunene. Xo huhula 0-1 0-10
XIYENGE XA C : NTIVORIRIMI NA MATIRHISELO YA RIRIMI XIVUTISO XA 3.1
Mukamberiwa a nga endla xivulwa lexi twalaka. Xikombiso: Namuntlha hi ta vona vanhu vo tala swinene.  
A swi nge olovi ku bakanyela vanghana va wena etlhelo.  
Mukamberiwa u ta vumba xivulwa xa yena hi ku tirhisa rito 'Ntamu'. Xik: Magezi u na ntamu, a nga hatlisi ku karhala loko a ri karhi a tirha.  
Vanhu van'wana va ehleketa leswaku mbangi yi karhata ngopfu, kutani va tekela enhlokweni leswi yi nga swi vangaka evuton'wini bya munhu. 
Leswi swi kumeka hi ku olova.  
Hikokwalaho ka leswi swidzidziharisi swi vangelaka khombo lerikulu, munhu u fanele ku swi papalata.  
Musunguri wa timhaka ti karhata/tikela yena.  
Mukamberiwa a nga vumba xivulwa xa yena n'winyi hi xivuriso lexi, a kombisa leswaku u twisisa nhlamuselo ya xona.  
Ngopfungopfu: Yi komba ku tshikilela/tiyisisa mhaka/swi tala ku nonohela vanhu vo tano.  
Ngopfu: Yi komba mpimo wa maendlekelo ya swilo swo karhi/ku nonoha ka mpimo wa le henhla.  
Ku va evuhlongeni bya swidzidziharisi, swa dlayisa.  
XIVUTISO XA 3.2
Va kombisa ku vilela./ A va tsakangi.  
Mukamberiwa u ta hlamula 'ina' kumbe 'e-e', a tlhela seketela nhlamulo ya yena.  
Marito lama vuriwaka hi vanhu va swifaniso swa A na B ya komba swiphiqo leswi vanhu lava va nga na swona, kasi marito lama vuriwaka hi munhu wa xifaniso xa C ya komba xiboho lexi va nga ta xi teka ku lulamisa swiphiqo leswi.  
Mukamberiwa u ta pfumela kumbe a kaneta a tlhela a seketela nhlamulo ya yena.  
NTSENGO WA TIMARAKA: 75
