XITSONGA
 NAWU WA VUMBIWA
VUMBIWA BYA RIPHABLIKI RA AFRIKA DZONGA, 1996
(Nhloko-mhaka yo koma, khale a ku ri ‘Vumbiwa bya Riphabliki ra Afrika Dzonga, Nawu wa 108 wa 1996’, lowu siviweke hi s.s 1 (1) xa Nawu wa 5 wa 2005)
MPFUMELELANO WA TI 16 N’WENDZAMHALA 1996] [SIKU RO SUNGULA KU TIRHA: 4 NYENYENYANA 1997]
 (Handle ka loko swi hlamuseriwile – tlhela u langutisa s.s 243 (5))
(Tsalwa ra Xinghezi ri sayinawile hi Presidente)
tanihi leswi ri cinciweke hi
Vumbiwa bya Riphabliki ra Afrika Dzonga, 1996
Nawu wo Sungula wo Cinca Vumbiwa wa 1997
Nawu wa Vumbirhi wo Cinca Vumbiwa wa1998
Nawu wa Vunharhu wo Cinca Vumbiwa wa 1998
Nawu wa Vumune wo Cinca Vumbiwa wa 1999
Nawu wa Vuntlhanu wo Cinca Vumbiwa wa 1999
Nawu wa Vutsevu wo Cinca Vumbiwa wa 2001
Nawu wa Vunkombo wo Cinca Vumbiwa wa 2001
Nawu wa Vunhungu wo Cinca Vumbiwa wa 2002
Nawu wa Vukaye wo Cinca Vumbiwa wa 2002
Nawu wa Vukhume wo Cinca Vumbiwa wa 2003
Nawu wa Khume n’we wo Cinca Vumbiwa wa 2003
		Nawu wa Khume  mbirhi wo Cinca Vumbiwa wa 2005
		Nawu wa Khume nharhu wo Cinca Vumbiwa wa 2007
		Nawu wa Khume mune wo Cinca Vumbiwa wa 2008
		Nawu wa Khume ntlhanu wo Cinca Vumbiwa wa 2008
		Nawu wa Khume tsevu wo Cinca Vumbiwa wa 2009
Hi ku landza Xitiviso No. 26 xa 26 Dzivamisoko, 2001, vulawuri bya Nawu lowu byi nyikiwile Holobye wa Vululami ni Nhluvukiso wa Vumbiwa.
NAWU
Ku nghenisa Vumbiwa bya Riphabliki ra Afrika Dzonga byintshwa no nyika timhaka leti fanaka kwalaho.
VUNDZENI
      Xitiviso
Swiyenge
KAVANYISA KA 1
1-6   Makungu ya Masimekelo
KAVANYISA KA 2
7-39   Nawumbisi wa Timfanelo
KAVANYISA KA 3
40-41  Ntirhisano wa Mafumelo
KAVANYISA KA 4
42-82   Palamende
KAVANYISA KA 5
83-102   Presidente na Huvonkulu ya Rixaka
KAVANYISA KA 6
103-150   Swifundzhankulu
KAVANYISA KA 7
151-164   Mfumo wa Muganga
KAVANYISA KA 8
165-180   Tikhoto na Mafambiselo ya Vululami 
KAVANYISA KA 9
181-194   Mavandla ya Mfumo laya Seketelaka Xidemokrasi xa Vumbiwa
KAVANYISA KA 10
195-197   Mafambiselo ya Vaaki
KAVANYISA KA 11
198-210   Mintirho ya Vuhlayiseki
KAVANYISA KA 12
211-212   Varhangeri va Ndzhavuko
KAVANYISA KA 13
213-230A   Timali
KAVANYISA KA 14
231-243   Swilaveko Swin’wana na Swin’wana
Xedulu xa  1   Mujeko wa Rixaka
Xedulu xa  2   Swithlambanyo na Switiyisiso swo Xiximeka
Xedulu xa  3   Maendlelo ya Nhlawulo
Xedulu xa  4   Tindhawu ta Mintirho to Fambisana na Vuswikoti bya Palamende ya      
Rixaka na Xifundzha 
Xedulu xa  5   Tindhawu ta Mintirho ya Vuswikoti byo Hlawuleka bya Palamende ya Swifundzha 
Xedulu xa  6   Malulamiselo ya Nkarhinyana
Xedulu xa  6A   Ku hlayisa vuxirho bya Nhlengeletano ya Rixaka ya Palamende ya xifundzha, endzhaku ko cinca vuxirho bya nhlangano, ku hlangana exikarhi ka minhlangano, xiyengentsongo xa minhlangano na xiyengentsongo no hlangana ka minhlangano
[Xedulu xa  6A leyi hoxiweke hi x. 6 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukhume wa 2003 no herisiwa hi x.6 xa Nawu wo Cinciwa wa Vumbiwa wa Vukhume mune wa 2008.]
[Xedulu xa  6B, lexi  a xi  tiviwa tanihi Xedulu xa  6A, lexi  nomboriweke 6 ya Nawu wo Cinciwa wa Vumbiwa wa Vukhume mune wa 2008 no herisiwa hi x.5 xa Nawu wo Cinciwa wa Vumbiwa wa Vukhume mune wa 2008.]
Xedulu xa  7   
Ku herisa Milawu
Xitiviso
Hina, vanhu va Afrika Dzonga,
Hi tiva ku pfumala vululami ka nkarhi lowu hundzeke;
Hi xixima lava xanasisekeleke vululami na ntshunxeko etikwena ra hina;
Hi hlonipha lava tirheke ku aka no hluvukisa tiko ra hina; no
Tshembha leswaku Afrika Dzonga i ya vanhu hinkwavo lava tshamakaeka rona, hi hlanganale hi ku hambana-hambana ka hina.
Kutani, hi ku tirhisa vayimeri lava hi tihlawuleleke vona, hi amukela Vumbiwa lebyi tanihi nawu lowukulu wa Riphabliki ku endlela-
Ku tshungula ku hambana ka khale no vumba Rixaka lowu nga simekiwa ehnhla ka minkoka ya xidemokrasi, vululami bya rixaka na masungulo ya timfanelo ta vanhu;
Ku andlala masungulo ya xidemokrasi na Rixaka lowu nga le rivalena laha mfumo wu simekiweke eka ku tsakela ka vanhu na muaka-tiko un’wana na un’wana ku sirheleriwile hi ku ringana hi nawu;
Ku antswisa nkoka wa vutomi bya vaaka-tiko hinkwavo no ntshunxa vuswikoti bya munhu un’wana na un’wana; no
Aka Afrika Dzonga leyi hlanganeke ya xidemokrasi ku endlela leswaku ri teka ndhawu leyi faneleke tanihi tiko leri ntshunxekeke eka ndyangu wa tinxaka.
Onge Xikwembu xi nga sirhelela Vanhu va ka hina.
Nkosi Sikelel' iAfrika. Morena boloka setjhaba sa heso. 
God seën Suid-Afrika. God bless South Africa. 
Mudzimu fhatutshedza Afurika. Hosi katekisa Afrika.
KAVANYISA KA 1
MAKUNGU YA MASIMEKELO (sw 1-6)
1.	Riphabliki ra Afrika Dzonga
Riphabliki ra Afrika Dzonga i tiko rin’we leri tiyimeleke ra xidemokrasi leri simekiweke eka minkoka eyi landzelaka:
Ku xiximeka ka vumunhu, ku fikeleriwa ka ndzingan no yisa mahlweni timfanelo ta vumunhu na mintshunxeko.
Mpfumaleko wa xihlawuhlawu xa rixaka na rimbewu.
Vukulu bya vumbiwa na vulawuri bya nawu.
Mfanelo ya lavakulu yo vhota, nxaxamelo wa vavhoti vo fana, minhlawulo ya nkarhi na nkarhi na endlelo ra mavandla nyingi ya mfumo wa xidemokrasi, ku tiyisisa vutihlamuleri no tirhela erivaleni.
2.	Vukulu bya Vumbiwa
Vumbiwa i nawu lowukulu wa Riphabliki: nawu kumbe matikhomelo leswi nga fambelanaki na byona a swi na nkoka, na swiboho vekiweke hi vumbiwa swi fanele ku hetisisiwa.
3.	Vuaka-tiko
Ku na vuaka-tiko byo fana bya ma-Afrika Dzonga.
Vaaka-tiko hinkwavo va-
faneriwa hi timfanelo, swifundzho no vuyeriwa eka vuaka-tiko; no
lawuriwa hi ku ringana eka mintirho na vutihlamuleri bya vuaka-tiko.
Milawu ya tiko yi fanele ku pfumelela ku kumiwa, ku lahlekeriwa no vuyisela vuaka-tiko.
4.	Risimu ra Rixaka
Risimu ra Rixaka ra Riphabliki ri lawuriwa hi Presidente hi xitiviso.
5.	Mujeko wa Rixaka
Mujeko wa Rixaka wa Riphabliki i wa ntima, golidi, rihlaza, wo basa, wo tshuka na wasi, tanihi leswi swi hlamuseriweke no mpfapfarhitiwa eka Xedulu xa1.
6.	Tindzimi
Tindzimi ta ximfumo ta Riphabliki i Xipedi, Xisuthu, Xitswana, Xiswazi, Xivhenda, Xitsonga, Xibunu, Xinghezi, Xindebele, Xixhoza na Xizulu.
Ku lemuka ku nyamalala ko tirhisa na xiyimo xa tindzimi ta xintu ta vanhu va hina, mfumo wu fanele ku teka magoza ya kahle ku tlakusa xiyimo no yisa mahlweni ku tirhisiwa tndzimi leti
(a) Mfumo wa rixaka na mimfumo ya swifundzhankulu yi nga tirhisa ririmi rihi kumbe rihi ra ximfumo hi xikongomelo xa mfumo, ku tekeriwa enhlokweni matirhiselo, ku koteka, madurhelo, swiyimo swa swifundzha no ringanisa swilaveko na nhloyo ya vanhu hinkwavo kumbe xifundzha lexi khumbhekaka; kambe mfumo wa rixaka naswona mfumo wun’wana na wun’wana wa xifundzha wu fanele ku tirhisa kwalomu ka tindzimi timbirhi ta ximfumo. 
Vamhasipala va fanele ku tekela enhlokweni matirhiselo ya ririmi no tsakela ka vaaka-tiko.
Mfumo wa rixaka na mimfumo ya swifundzhankulu, hi milawu na swipimelo swin’wana, yi fanele ku lawula no valanga matirhiselo ya tindzimi ta ximfumo. Handle ko hambuka eka swilaveko swa xiyengentsongo xa (2), tindzimi hinkwato ta ximfumo ti fanele ku tiphina hi ku ringana no hlonaphiwa naswona timfanelo ku khomiwa hi ku ringana.
Huvo yo Angarhela ya Tindzimi ta Afrika Dzonga leyi tumbuluxiweke hi milawu ya rixaka yi fanele ku-
tlakusa, no vumba swiyimo swa, nhluvukiso no tirhisa ka-
tindzimi hinkwato ta ximfumo;
tindzimi ta Khoi, Nama na San; na 
ririmi ra swikoweto; na
tlakusa no tiyisisa ku hlonaphiwa ka-
tindzimi hinkwato leti tirhisiwaka hi miganga eAfrika Dzonga, ku katsa Xijarimana, Xigiriki, Gujarati, Hindi, Xiputukezi, Tamil, Telegu na Urdu; na
Xiarabu, Xiheberu Sanskrit na tindzimi tin’wana leti tirhiseriwaka swa vukhongeri eAfrika Dzonga. 
KAVANYISA KA 2
NAWUMBISI WA TIMFANELO (ss 7-39)
7.	Timfanelo
Nawumbisi wa Timfanelo lowu i phuph ra xidemokrasi laha Afrika Dzonga. Wu angarhela timfanelo ta vanhu hinkwavo etikweni ra hina no tiyisisa minkoka ya xidemokrasi xa ku xiximiwa ka ximunhu, ndzingano na ntshunxeko.
Mfumo wu fanele ku hlonipha, sirhelela, tlakusa no hetisisa timfanelo ta Nawumbisi wa Timfanelo.
Timfanelo eka Nawumbisi wa Timfanelo ti lawuriwa hi swipimelo leswi nga ndzeni ka kumbe leswi boxiweke eka xiyenge xa 36, kumbe kun’wana wka Nawumbisi.
8.	Matirhiselo
Nawumbisi wa Timfanelo wu tirha eka nawu hinkwawo, no boha Palamende, huvonkulu, vuavanyisi na swiyenge hinkwaswo swa mfumo.
Xilaveko xa Nawumbisi wa Timfanelo xi boha munhu ntsena kumbe munhu wa nawu loko, no fika eka, loko swi endleka, ku tekeriwa enhlokweni xiyimo xa mfanelo na xiyimo xa ntirho wihi kumbe wihi lowu bohiweke hi mfumo wolowo.
Loko ku tirhisiwa xilaveko xa Nawumbisi wa Timfanelo eka munhu ntsena kumbe munu wa nawu i ku landza xiyengentsongo xa (2), khoto-
ku endlela ku nyika masungulo eka Nawumbisi, yi fanele ku endla, kumbe loko swi boha ku vumba, nawu lowu fanaka ku fikelela laha milawu yi nga sunguriki mfanelo; no 
vumba milawu leyi nga ta pima mfanelo, ntsena loko mpimo wolowo wu landzelela xiyenge xa 36 (1).
Munhu wa nawu u faneriwa hi Timfanelo leri nga le ka Nawumbisi wa Timfanelo ku fikela eka xilaveko xa xivumbeko xa timfanelo na xivumbeko xa munhu wa nawu.
9.	Ndzingano
Un’wana na un’wana u na ku ringana emahlweni ka nawu naswona u na mfanelo wo sirheleriwa hi ku ringana no vuyeriwa hi nawu.
Ndzingano wu katsa ku tiphina ko ringana hi timfanelo hinkwato na mintshunxeko. Ku tlakusa ku fikelela ndzingano, milawu na mimpimo yin’wana leyi endleriweke ku sirhelela kumbe ku antswisa vanhu, kumbe swiyenge swa vanhu, ku tshikileriwa hi xihlawuhlawu xo ka xi nga lulamangi xi nga tekiwa.
Mfumo wu nge endli xihlawuhlawu xo ka xi nga ri kahle xo kongoma kumbe xi nga kongomi ehenhla ka wihi na wihi eka xivangelo xin’we kumbe swo tala, ku katsa rixaka, rimbewu, ku biha emirina, xiyimo xa vukati, rixaka kumbe ntlawa wa vutumbuluki, muhlovo, nhlavutelo wa swa rimbewu, vukhale, vulamari, vukhongeri, ripfalo, vutshembeIi, mfuwo, ririmi na mbeleko.
A ku na munhu la nga ta endla xihlawuhlawu hi ku kongoma kumbe a nga kongomi ehenhla ka un’wana na un’wana eka xivangelo xin’we kumbe swao tala hi ku landza xiyengentsongo xa (3). Milawu ya rixaka yi fanele ku tirhisiwa sivela xihlawuhlawu lexi nga amukelekiki.
Xihlawuhlawu eka xivangelo xin’w kumbe swo tala leswi longoloxiweke eka xiyengentsongo xa (3) a xi amukeriwi handle ka loko swi kumekile leswaku xihlawuhlawu a xi amukeleka.
10.	Ku xixima vumunhu
Un’wana na un’wana u tekelele nxiximo na mfanelo wo va va xiximiwa no sirheleriwa.
11.	Vutomi
Un’wana na un’wana u na mfanelo ya vutomi.
12.	Ntshunxeko na vuhlayiseki bya munhu.
Un’wana na un’wana u na mfanelo ya ntshunxeko na nhlayiseko wa munhu, leswi katsaka mfanelo yo-
ka u nga tsonawi ntshunxeko wo twala kumbe ku nga ri na xivangelo xo twala;
ka u nga pfaleriwi u nga tengisiwi;
ntshunxeko eka tinxaka hinkwato ta madzolonga ku suka eka swihlovo leswi ku nga va ka swa vaaki kumbe leswi tiyimeleke;
ka u nga xanasiwi hi ndlela yihi na yihi; no
va u nga khomiwi kumbe ku tshinyiwa hi tihanyi, yo pfumala vumunhu no chicha xiyimo.
Un’wana na un’wana u na mfanelo yo xiximiwa hi mafundzha na hi swa miehleketo, leswi katsaka mfanelo-
yo endla swiboho mayelana no tswala;
ya vuhlayiseki no lawula miri ya vona, no
va a nga tshikileriwi hi swikambelo swa mirhi kumbe xisayense handle ka mpfumelelo wa vona.
13.	Vuhlonga, xiyimo xa vuhlonga no sindzisa ku tirha
A ku na la nga ta endliwa hlongo, kumbe a va eka xiyimo xa vuhlonga kumbe a sindzisiwo tirha.
14.	Xihundla
Un’wana na un’wana u na mfanelo wa xihundla, leswi katsaka mfanelo yo va-
a nga sechiwi kumbe ku sechiwa ndyangu wa yena;
nhundzu ya yena yi nga sechiwi;
nhundzu ya yena yi nga tekiwi; na
xihundla xa mbulavurisano xi nga kavanyetiwi.
15.	Ntshuxeko wa vukhongeri, ku tshembhela na mavonelo 
Un’wana na un’wana u na mfanelo ya ntshunxeko wa ripfalo, vukhongeri, miehleketo, vuthsembheri na mavonelo.
Migingiriko ya vukhongeri yi nga endliwa eka mfumo kumbe mavandla ya mfumo, ntsena loko-
vanhu valavo va landzelela milawu leyi vekiweke hi valawuri va vaaki lava faneleke;
swi endliwa hi ndlela yo ringana; no
ku nghenelela migingiriko leyi i mahala no swi tsakela.
(a)	Xiyenge lexi a xi siveli milawu ku tekela enhlokweni- 
vukati lebyi endliweke ehansi ka ndzhavuko, kumbe endlelo ra vukhongeri, ximunhu na milawu ya xindyangu;
maendlelo ya ximunhu na milawu ya xindyanguehansi ka ndzhavuko, kumbe ku landzelela leswi vuriwaka hi munhu wa vukhongeri byo karhi.
Ku tiviwa hi ku tirhisa ndzimana ya (a) ku fanele ku fana na xiyenge lexi na swilaveko swin’wana swa Vumbiwa. 
16.	Ntshunxeko wo nyika mavonelo
Un’wana na un’wana u na mfanelo ya ntshunxeko wo nyika mavonelo lowu katsaka-
ntshunxeko wa swa mahungu; 
ntshunxeko wo amukela kumbe ku nyika mahungu kube miehleketo; 
ntshunxeko wa vutumbuluxi bya swa vutshila; na 
ntshunxeko wa swa dyondzo na ntshunxeko wa ndzavisiso wa xisayense.
Mfanelo eka xiyengentsongo (1) a wu angarheli ku fika eka-
mahungu ya swa nyimpi;
ku sungula timhaka ta madzolonga; kumbe
nhlavutelo wa rivengo ku ya hi rixaka, rimbewu kumbe vukhongeri, na leswi vangaka ku sungula timhaka to twisa ku vava.
17.	Ku hlengeletana, ku kombisa ku vilela na xivilelo
Un’wana na un’wana u na mfanelo yo nghenela nhlengeletano, hi ku rhula a nga hlomangi, ku kombisa ku vilela no yisa swivilelo.
18.	Ntshunxeko wa nhlangano
Un’wana na un’wana u na mfanelo wo ntshunxeko eka nhlangano.
19.	Timfanelo ta swa tipolitiki
Muaka-tiko un’wana na un’wana u tshunxekile ku tihlawulela swa tipolitiki, leswi katsaka mfanelo-
yo vumba nhlangano wa tipolitiki;
yo nghenelela eka migingirhiko yo gangisa swirho swintshwa swa nhlangano wa tipolitiki; no
yimela nhlangano wa tipolitiki kumbe xikongomelo xa wona.
Muaka-tiko un’wana na un’wana u na mfanelo ya minhlawulo ya nkarhi hinkwa yo tshunxeka, yo ka yi nga voyameri etlhelo eka huvo ya milawu yihi kumbe yihi leyi vumbiweke hi ku landza Vumbiwa.
Muaka-tiko un’wana na un’wana lonkulu u na mfanelo-
yo vhota eka minhlawulo ya huvo yihi kumbe yihi  leyi vumbiweke hi ku landza Vumbiwa, na ku swi endla exihundleni
ku yimela hofisi ya vaaki na, loko a hlawuriwile, a va na hofisi.
20.	Vuaka-tiko
Ku hava muaka-tiko la nga aleriwaka Vuaka-tiko.
21.	Ntshunxeko wo fambafamba navutshamo
Un’wana na un’wana u na mfanelo yo ntshunxeko eka ku fambafamba.
Un’wana na un’wana u na mfanelo yo huma laha Riphabliki.
Muaka-tiko un’wana na un’wana u na mfanelo yo nghena, ku tshama nyana no tshama kun’wana na kun’wana laha Riphabliki.
Muaka-tiko un’wana na un’wana u na mfanelo yo va na phasipoto.
22.	Ntshunxeko wa mabindzu, ntirho na phurofexini
Muaka-tiko un’wana na un’wana u na mfanelo yo hlawula bindzu, ntirho kumbe phurofexini hi ku tshunxeka. Ku endla bindzu, ntirho kumbe phurofexini swi nga lawuriwa hi nawu.
23.	Vuxaka bya swa ntirho
Un’wana na un’wana u na mfanelo ya timhaka ta swa mintirho.
Mutirhi un’wana na un’wana u na mfanelo-
yo vumba kumbe ku va xirho xa nhlangano wa vatirhi;
ku nghenelela eka migingirio na minongonoko ya nhlangano wa vatirhi; no  
tereka.
Muthori un’wana na un’wana u na mfanelo-
yo vumba no va xirho xa nhlangano wa vathori; na 
yo nghenelela eka migingiriko na minongonoko ya nhlangano wa vathori.
Nhlangano wa vatirhiri wun’wana na wun’wana na muthori un’wana na un’wana u na mfanelo-
wo lawula mafambiselo ya wona, minongonoko na migingiriko;
ku kondletela; no
vumba no va xirho xa nhlangano.
Nhlangano wa vatirhiri wun’wana na wun’wana, na nhlangano wa vathori na muthori va na mfanelo yo nghenelela hi ku hlanganela. Milawu ya tiko yi nga tirhisiwa lawula nhlengeletano yo angarhela. Ku fikela laha nawu wu nga pimaka mfanelo eka kavanyisa, ku pimiwa loku ku fanele ku landzelela xiyenge xa 36 (1).
Milawu ya tiko yi nga lemuka malongoloxelo ya nsirhelelo wa nhlangano lawa ya kumekaka eka mintwanano yo angarhela. Ku fikela laha milawu yi nga pimaka mfanelo eka kavanyisa loku, ku pimiwa ku fanele ku  landzelela xiyenge xa 36 (1).
24.	Mbango
Un’wana na un’wana u na mfanelo-
ya mbango lowu nga onhiki rihanyo ra vona kumbe ku hlayiseka; no
hlayisa mbango, ku vuyeriwa eka rixaka ra sweswi na lera ha taka, hi ku tirhisa milawu yo twala na swipimelo swin’wana leswi-
sivelaka nthyakiso no onha xivumbeko xa mbango; 
hlayisaka ntumbuluko; no
sirhelela nhluvukiso wa swa ntumbuluko lowu tiyiselekaka no tirhisiwa ka swilo swa ntumbuluko hi hala tlhelo ku tlakusiwa vululami bya ikhonomi na nhluvukiso wa vaaki.
25.	Nhundzu
Ku hava la nga ta tsoniwa nhundzu handle ko ya hi nawu lowu tirhaka eka mani na mani, naswona a ku na nawu lowu nga pfumelelaka ku tsoniwa nhundzu ku ri hava xivangelo xo twala.
Nhundzu yi nga tekiwa ntsena hi ku landza nawu low tirhaka eka mani na mani-
hi xikongomelo xa vaaki kumbe hi ku tsakela ka vona; na
ku hakeriwa, ntsengo, nkarhi na ndlela ya mahakelelo leswi ku nga twananiwa ha swona hi lava khumbhekaka kumbe swi bohiweke kumbe ku pasisiwa hi khoto.
Ntsengo lowu hakeriwaka na nkarhi na ndlela yo hakela swi fanele ku twala no ringana, ku kombisa ndzingano wo ka wu nga voyami exikarhi ka ku tsakela ka vaaki na lava khumbhekaka, ku langutisiwe swiyimo hinkwaswo, ku katsa- 
matirhiselo ya sweswi ya nhundzu;
matimu yo teka na matirhiselo ya nhundzu; 
ntsengo wa makete wa nhundzu;
xiyimo xa vuvekisi bya nhundzu ya mfumo na mpfuneto eku yi kumena no antswisa mali ya mbuyelo ya nhundzu; na
xikongomelo xa matirhiselo.
Hi xikongomelo xa xiyenge lexi-
ku tsakela ka vaaki swi katsa ku tiyimisela ka tiko eka timhaka ta misava, na ku cinca ko tisa ku fikelela ko ringana eka switirhisiwa hinkwaswo swa Afrika Dzonga; na
nhundzu a yi pimiwangi ku va misava ntsena.
Mfumo wu fanele ku teka milawu yo twala na swipimelo swin’wana, eka switirhisiwa leswi nga kona, ku susumeta swiyimo leswi endlaka muaka-tiko a fikelela misava hi ndlela yo ringana.
Munhu kumbe muganga lowu matirhiselo ya misava ya nga tshamisekangiki hi xivangelo xa milawu ya xihlawuhlawu ya khale ku ya hi rixaka kumbe mintolovelo u na ku vuyeriwa, ku fikela eka leswi nyikiwaka hi Nawu wa Palamende, ku nga va misava leyi sirheleriweke hi nawu kumbe ku lulamisa hi ku fananisa.
Munhu kumbe muganga lowu tekeriweke nhundzu endzhaku ka 19 Khotavuxika 1913 hi xivangelo xa milawu ya xihlawuhlawu ku ya hi rixaka kumbe mintolovelo wa vuyeriwa, ku fika eka xiyimo lexi nyikiwaka Nawu wa Palamende, ku nga va ku vuyerisa nhundzu yeleyo kumbe ku yi lulamisa hi ku ringana.
Ku hava xilaveko xa xiyenge lexi xi nga sivelaka mfumo ku tirhisa milawu kumbe swipimelo swin’wana ku fikelela misava, mati na leswi fanaka, ku endlela ku lulamisa mbuyelo wa xihlawuhlawu xa khale xa rixaka, ntsena loko ku suka kun’wana ku suka eka swilaveko swa xiyenge lexi swi fambelana na swilaveko swa xiyenge xa 36 (1).
Palamende yi fanele ku tirhisa nawu lowu boxiweke eka xiyengentsongo (6).
26.	Timhaka ta tindlu
Un’wana na un’wana u na mfanelo wo kuma yindlu leyi faneleke.
Mfumo wu fanele ku teka milawu leyi faneleke na swipimelo swin’wana, eka switrhisiwa leswi nga kona, ku fikelela ku vona ndzima ya mfanelo lowu.
 Ku hava la nga ta hlongoriwa ekaya ra yena, kumbe ku mbundzuxeriwa ndyangu, ku nga ri na xileriso xa khoto lexi endliweke endzhaku ko langutisa swiyimo leswi faneleke. Ku hava milawu leyi nga pfumelelaka leswaku ku va na ku longoriwa.
27.	Nhlayiso wa swa Rihanyo, swakudya, mati na nsirhelelo wa vaaki
Un’wana na un’wana u na mfanelo yo fikelela-
mintirho ya swa Rihanyo, ku katsa nhlayiso wa Rihanyo ra swa mbeleko;
swakudya swo ringanela na mati; na
nhlayiseko wa vaaki, ku katsa, loko va nga koti ku ti hlayisa no hlayisa lava tshembheleke eka vona, na mpfuno wa swa vaaki lowu faneleke.
Mfumo wu fanele ku teka milawu leyi faneleke na swipimelo swin’wana, eka switirhisiwa leswi nga kona, ku fikelela ku langutela ko ya emahlweni ka timfanelo tin’wana na tin’wana.
Ku hava la nga ta aleriwa vutshunguri bya xihatla.
28.	Vana
N’wana un’wana na un’wana u na mfanelo-
ya vito na vuaka-tiko ku suka eku velekiwena;
ya nhlayiseko wa le ndyangwnana na nhlayiseko wa vatswari, kumbe eka vuhlayisi byin’wana loko a susiwa ekaya;
ya swakudya swa kahle, vutumbelo, mintirho ya masungulo ya nhlayiso wa rihanyo na mintirho ya vaaki;
yo sirheeriwo suka eka ku ka a nga khomiwi kahle, ku honisa, ku xanisa na xiyimo xa le hansi;
yo sirheleriwa eka mintolovelo ya le mintirhwena yo xanisa;
yo va va nga bohki kumbe ku pfumeleriwa tirha kumbe ku nyika mintirho leyi nga-
fanelangiki eka munhu wa malembe walawo; kumbe
vekaka vunene bya n’wana enghozini, dyondzo, rihanyo ra miri na miehleketo kumbe ra ximoya, swa vumunhu na nhluvukiso wa vaaki;
yo ka va nga pfaleriwi handle ka loko ku ri nchumu wo hetelela, laha ku engetela eka timfanelo ta n’wana ku fanelaka ku tiphina hi tona ehansi ka swiyenge swa 12 na 35, n’wana a nga pfaleriwa ntsena swa nkarhi wutsongo, naswona u na mfanelo yo- 
hambinasiwa na lava pfaleriweke lava nga na ku tlula 18 wa malembe; no
khomiwa hi ndlela, no vekiwa eka swiyimo, leswi tekela enhlokweni vukhale bya n’wana.
ku va na mutivi wa nawu la tirhanaka na n’wana hi Mfumo, naswona ku ta hakela mfumo, eka timhaka leti khumbhaka n’wana, loko vululami byo twala byi ta va na mbuyelo; no
ka a nga tirhisiwi eka madzolonga yo hloma, no sirheleriwa hi minkarhi ya madzolonga yo hloma.
Ku tsakela ka n’wana i ka nkoka swinene eka mhaka yin’wana nayinwana leyi khumbhaka n’wana.
Eka xiyenge lexi 'n’wana’ swi vula munhu la nga le hansi ka 18 wa malembe.
29.	Dyondzo
Un’wana na un’wana u na mfanelo-
ya dyondzo, ku katsa dyondzo ya lavakulu; na
ku yisa dyondzo emahlweni, laha Mfumo, hi ku tirhisa swipimelo swo twala, swi faneleke ku ya mahlweni no fikeleleka.
Un’wana na un’wana u na mfanelo yo amukela dyondzo hi ririmi ra ximfumo kumbe tindzimi leti va ti tsakelaka eka mavandla ya dyondzo ya vaaki laha dyondzo yeleyo yi kotekaka. Ku endlela ku vona leswaku ku na ku fikelela ka, na ku simekiwa ka mfanelo lowu, Mfumo wu fanele ku tekela enhlokweni ku cinca ka swa dyondzo, ku katsa mavandla yan’wana ya le xikarhi, ku tekeriwa enhlokweni-
ndzingano;
ku koteka; na
xilaveko ku lulamisa mbuyelo wa milawu ya khale ya xihlawuhlawu ku ya hi rixakana mintolovelo.
Un’wana na un’wana u na mfanelo ku vumba no hlayisa, leswi va nga ta ti hakelela, mavandla ya swa dyondzo yo tiyimela lawa-
ya nga ri ki na xihlawuhlawu ku ya hi rixaka; 
ya tsarisiweke na Mfumo; no
hlayisa swiyimo leswi nga ri ki ehansi ka swiyimo leswi fananasiwaka na mavandla ya swa dyondzo ya vaaki.
Xiyengentsongo xa (3) a xi siveli mfumo ku wa pfuneta hi timali eka mavandla ya dyondzo yo tiyimela.
30.	Ririmi na mfuwo
Un’wana na un’wana u na mfanelo yo tirhisa ririmi no nghenelela eka vutomi bya mfuwo lebyi a byi tsakelaka, kambe ku hava la nga ta landzelela timfanelo teto hi ndlela yo ka yi nga fanana na swilaveko swa Nawumbisi wa Timfanelo.
31.	Miganga ya swa mfuwo, vukhongeri na muganga wa ririmi
Vanhu lava welaka eka mfuwo, vukhongeri kumbe muganga wa ririmi ro karhi  a va aleriwi timfanelo, na swirho swin’wana swa muganga-
ku tiphina hi mfuwo wa vona, ku endla vukhongeri bya vona, no tirhisa ririmi ra vona; no 
vumba, ku va xirho no hlayisa mfuwo, vukhongeri na minhlangano ya tindzimi na minhlangano yin’wana ya vaaki.
Timfanelo eka xiyengentsongo (1) ti nge tirhisiwi hi ndlela yo ka yi nga fani na swilaveko swa Nawumbisi wa Timfanelo.
32.	Ku fikelela mahungu
Un’wana na un’wana u na mfanelo yo fikelela-
mahungu man’wana na man’wana laya khomiweke hi Mfumo; na
mahungu man’wana na man’wana laya khomiweke hi munhu un’wana na leswaku ya laveka ku ta teka goza kumbe ku sirhelela timfanelo tin’wana na tin’wana.
Milawu ya tiko yi fanele ku tirhisiwa nyika mpfumelelo eka mfanelo lowu, naswona yi nga nyika swipimelo swo twala ku antswisa mafambiselo na ndzhwalo wa swa timali eka Mfumo.
33.	Swendlo swa mafambiselo swo lulama
Un’wana na un’wana u na mfanelo eka goza ra mafambiselo lexi nga le nawini, swo twala na hi ndlela ya kahle.
Un’wana na un’wana timfanelo ta vona ti nga tshikileriwa hi goza ra mafambiselo u na mfanelo yo nyikiwa swivangelo hi ku tsariwa.
Milawu ya tiko yi fanele ku tirhisiwa nyika mpfumelelo eka Timfanelo leri, naswona yi-
nyika ku langutisa hi vuntshwa ka goza ra mafambiselo hi khoto kumbe, laha swi faneleke, khoto leyi tiyimeleke no pfumala ku voyama;
ku vekela ntirho eka Mfumo ku nyika mpfumelelo to timfanelo in xiyengentsongo (1) na (2); no
tlakusa mafambiselo ya kahle.
34.	Ku fikelela tikhoto
Un’wana na un’wana u na mfanelo ku va na nandzu lowu nga ololxiwaka ekhoto hi ku tirhisa nawu ku boha eka ku yingisela ko ka ku nga voyameri tlhelo kumbe, laha swi fanerile, khoto yin’wana yo tiyimela na leyi nga voyameriki tlhelo kumbe foramu.
35.	Ku khoma, pfalela no hehla vanhu
Un’wana na un’wana la khomiwaka hikuva a endle nandzu u na mfanelo yo-
miyela;
byeriwa kahle-
hi mfanelo wo miyela; na
switandzhaku swo va a nga miyeli;
ku ka u nga sindzisiwi ku tiyisisa kumbe ku pfumela loku nga tirhisiwaka tanihi vumbhoni ehenhla ka munhu yeleyo;
ku tisiwa ekhoto hi xihatla lexi kotekaka, ku nga si hela-
48 wa tiawara endzhaku ko khomiwa; kumbe
makumu ya siku ro sungula ra khoto endzhaku ko hundzeriwa hi nkarhi wa 48 wa tiawara, loko 48 wa tiawara ti hela ehandle ka tiawara ta khoto kumbe hi siku leri ku nga ri ki ra khoto; 
loko u ya khoto ro sungula loko wa ha ku khomiwa, u na mfanelo yo byeriwa xivangelo xo ya mahlweni u pfaleriwile, kumbe ku tshunxiwa; no 
tshunxiwa eku pfaleriwena loko ku tsakela ka vululami ku pfumela, loko ku ri na swivangelo swo twala
Un’wana na un’wana la khomiweke, ku katsa mubohiwa un’wana na un’wana la gweviweke, u na mfanelo-
wo byeriwa xivangelo xo pfaleriwa; 
ku hlawula no tihlanganisa na mutivi wa nawu, no byeriwa hi mfanelo lowu faneleke,
ku va na mtivi wa nawu la tirhanaka na munhu la pfaleiweke hi Mfumo naswona ku hakela mfumo, loko timhaka ta vululami ti nga tshamisekangi, no byeriwa hi mfanelo lowu, 
ku tlhontlha timhaka ta nawu mayelana na munhu la pfaleriweke a nga ya ekhoto na loko ku pfaleriwa swi nga ri enawini, ku tshunxiwa;
swiyimo swo pfaleriwa leswi fambelanaka na ku xixima vumunhu, ku katsa ku ti toloveta na xilaveko, leswi nga ta akeriwa hi mfumo, vutshamo bo ringana, swakudya, ku hlaya sitirhisiwa na vutshunguri bya mirhi, no
vulavurisana no endzeriwa hi- 
murhandzani loyi u tshamaka na yena;
xaka;
mukhanselara wa vukhongeri lebyi hlawuriweke; na
mutivi wa swa vutshunguri.
Muehleketeriwa un’wana na un’wana u na mfanelo wo tenga loku nga voyameriki etlhelo, leswi katsaka mfanelo-
yo tivisiwa hi nandzu na vuxokoxoko lebyi heleleke kuti hlamulela;
yo va na nkarhi  wo ringanela na switirhisiwa swo lulamisela ku tisirhelela eka nandzu;
yo tenga eka huvo ya vaaki a nga si ya ekhoto;
yo va nandzu wu sunguriwo tengiwa no hela ku nga ri no hlwela;
yo va kona loko a tengisiwa; 
yo hlawula no yimeriwa hi mutivi wa nawu no tivisiwa hi timfanelo ta yena; 
yo va na muyimeri wa nawu la nga ta pfuna muhehliwa hi Mfumo naswona wu ta hakela, loko timhaka ta vululami ti nga tshamisekangi, no byeriwa hi mfanelo lowu; 
yo va u nga ri na nandzu, ku miyela mo va u nga nyiki vumbhoni hi nkarhi wa khoto;
yo nyika swivangelo no tlhontlha vumbhoni;
yo ka u nga sindzisiwi ku nyika vumbhoni lebyi nga ta ku nghenisa enghozina;
yo tengisiwa hi ririmi leri muhehliwa a ri twisisaka, loko swi nga koteki ku fanele ku kumeka ntoloki;
yo va u ng gweviwi eka xiendlo lexi a ku nga ri nandzu ehansi ka nawu wa tiko kumbe wa matiko hinkwawo hi nkarhi lowu endliweke ha wona; 
yo ka u nga tengisiwi mayelana na nandzu lowu nga tshama a khomeriwa wona;
yo vuyeriwa eka nxupulo lowu bohiweke loko ku xupula koloko ku cinciwile exikarhi ka nkarhi lowu nandzu wu endliweke ha wona na nkarhi wo nyika xigwevo; no
endla xivilelo, kumbe ku langutisiwa hi vuntshwa hi khoto.
Loko xiyenge lexi xi lava mahungu leswaku ya nyikiwa munhu, mahungu wolowo y fanele ku nyikiwa hi ririmi leri munhu yeleyo a ri twisisaka.
Vumbhoni lebyi kumiweke hi ndlela yo onha mfanelo wihi kumbe wihi wa munhu eka Nawumbisi wa Timfanelo wu fanele ku katsiwa eka ku pfumela nandzu tanihi vumbhoni swi ta endla leswaku nandzu wu nga fambi kahle kumbe swi tshikilela mafambiselo ya vululami.
36.	Swipimelo swa timfanelo
Timfanelo leri kumekaka eka Nawumbisi wa Timfanelo ti nga ha vekeriwa swipimelo ntsena hi ku landza nawu wa matirhiselo yo angarhela ku fikela laha xipimelo xelexo xi twalaka no va xi lulamile exikarhi ka vanhu lava tirhelaka swilo erivaleni no va na xidemokrasi, lava xiximaka vumunhu, ku ringanana, na ntshunxeko no tekela enhlokweni timhaka hinkwato leti yelanaka na swona ku katsa na –
muxaka wa mfanelo;
nkoka wa xikongomelo xa xipimelo xelexo;
muxaka na vukulu bya xipimelo xelexo;
vuxaka exikarhi ka xipimelo na xikongomelo xa xona; na
maendlelo man’wana lama nga ri ki na swipimelo ngopfu yo fikelela xikongomelo xelexo.
Handle ka laha swi nyikiweke eka xiyengentsongo xa (1) kumbe eka kungu rin’wana rihi na rihi ra Vumbiwa leri, ku hava nawu leri wu faneleke ku vekela swipimelo eka mfanelo yihi na yihi leyi nga ndzeni ka Nawumbisi wa Timfanelo.
Swiyimo swa xihatla
vutomi bya rixaka byi xungetiwa hi nyimpi, ku ngheneriwa hi valala, ku pfukeriwa ka mfumo hi vanhu, minkitsikitsi, khombo ra ntumbuluko, kumbe khombo rin’wana ehenhla ka vanhu va tiko; na loko
ku vikiwa ka xiyimo xa xihatla swi laveka ku vuyisa ku rhula na nawu. 
Ku vikiwa ka xiyimo xa xihatla, na milawu yihi na yihi leyi vekiweke kumbe xiendlo
Handle ka laha swi nyikiweke eka xiyengentsongo xa (1) kumbe eka xin’wana na xin’wana xa Vumbiwa hava nawu lowu nga pimika mfanelo wihi kumbe wihi lowu kumeka eka Nawumbisi wa Timfanelo.
Xiyimo xa xihatla xi nga vikiwa ntsena hi ku landza Nawu wa Palamende nsawona ntsena loko-
vutomi bya rixaka byi xungetiwa hi nyimpi, ku ngheneriwa hi valala, ku pfukeriwa hi mfumo wa vanhu, minkitsikitsi, khombo ra ntmbuluko, kumbe khombo rin’wana ehenhla ka vanhu va tiko; na
leswaku xitiviso xa boha ku vuyisa ku rhula na ntshamiseko. 
Xitiviso xa mfumo xa xihatla, na milau yihi kumbe yihi leyi bohiwaka kumbe xiendlo xin’wana lexi tekiweke hi ku landza xileriso xexo, xi nga tirha ntsena-
hi ku langutela swa le mahlweni; na
 kwalmu ko ka ku nga tluriki 21 wa masiku ku sukela hi siku ra xitiviso, handle ka loko Palamende ya Tiko yi boha ku engetela nkarhi wa xitiviso xexo. Palamende yi nga ha boha ku engetela nkarhi wa xitiviso xa xiyimo xa xihatla ku fikela nkarhi lowu nga tluriki tin’hweti tinharhu hi nkarhi wun’we. Ku engeteriwa ko sungula ka xitiviso xa xiyimo xa khombo ku fanele ku va hi xiboho lexi seketeriweke hi vhoti ya swirho swa Palamende. Ku engeteriwa kwihi na kwihi loku landzelaka ku fanele ku va hi xiboho lexi tekiweke hi nseketelo wa vhoti ya kwalomu ka 60 wa tiphesente ta swirho swa Palamende. Ntwanano hi ku landza ndzimana leyi wu nga amukeriwa ntsena endzhaku ka njhekanjhekisano wa mani na mani ePalamende.
Khoto yihi na yihi yo va na vuswikoti yinga teka xiboho ntiyiso wa-
xitiviso xa xiyimo xa xihatla;
ku engeteriwa kwihi na kwihi ka nkarhi wa xitiviso xa xiyimo xa xihatla; kumbe
milawu yihi na yihi leyi vekiweke, kumbe xiendlo xin’wana lexi endliweke, hi ‘ANNEXURE’ xitiviso xa xiyimo xa khombo.
Milawu yihi na yihi leyi vekiweke hi xivangelo xo va ku vikiwile xiyimo xa xihatla yi nga ha hambuka eka Nawumbisi wa Timfanelo ntsena ku fikela laha –
ku hambuka koloko ku lavekaka ntsena hikwalaho ka xihatla xelexo naswona;
milawu leyi –
yi fambelanaka na swiboho swa Riphabliki ku ya hi nawu wa matiko ya misava leri tirhaka eka swiyimo swa xihatla;
yi landzelelaka xiyengentsongo xa (5); na
yi kandziyisiwa eka Gazette ya Mfumo hi xihatla loko wa ha ku  
pasisiwa.
Ku hava Nawu wa Palamende lowu nyikaka matimba leswaku ku vikiwa xiyimo xa xihatla, naswona ku hava milawu leyi endliweke kumbe goza rin’wana leri tekiweke hi xivangelo xa xitiviso, wu nga pfumelela kumbe ku nyika mpfumelelo-
yo rivaleriwa ka mfumo, kumbe munhu wihi na wihi, hi ku landzelela xiendlo xo ka xi nga ri nawini;
ku hambuka kwihi na kwihi eka xiyenge lexi; kumbe
ku langutela ehansi kwihi na kwihi eka xiyenge lexi bohiweke eka kholomo ya 1 ya Tafula ra Timfanelo to ka ti nga Languteri Ehansi, ku fikea eka xiyimo lexi kombisiweke eka kholomo ya ya Tafula. 
Nxaxamelo wa Timfanelo to ka ti nga Languteri Ehansi
1
Nomboro ya xiyenge
2
Nhlokomhaka ya xiyenge
3
ku fikela laha mfanelo wu nga ri lowu langutelaka ehensi
9
Ndzingano
Hi ku languta xihlawuhlawu kuya hi rixaka, muhlovo kumbe laha u humaka kona, rimbewu, vukhongeri kumbe ririmi
10
Ku xixima vumunhu
Hinkwaswo
11
Vutomi
Hinkwaswo
12
Ntshunxeko na nhlayiseko wa munhu
Hi ku langutisa xiyengentsongo xa 1 (d) na (e) na 2 (c)
13
Vuhlonga, timhaka ta vuhlonga na nsindziso wa vatirhi
Hi ku langutisa vuhlonga  na timhaka ta vuhlonga
28
Vana 
Hi ku langutisa:
- xiyengentsongo xa 1 (d) na (e);
- timfanelo ta tindzimana-ntsongo ta (i) na (ii) taxiyengentsongo xa (1) (g); na
- xiyengentsongo xa (1) (i) hi ku langutisa vana lavanga le hansi ka 15 wa    
  malembe kmbe ehansi.
35
Vanhu lava khomiweke, pfaleriwa no hehliwa
Hi ku langutisa:
-xiyngentsongo xa (1) (a), (b) na (c) na (2) (d);
-timfanelo eka tindzimana ta (a) ku fika eka (o) ta xiyengentsongo xa (3), ku nga katsiwi ndzimana ya (4); na 
- xiyengentsongo xa (50 mayela nno ka ku nga katsiwi vumbhoni loko ku amukeriwa vumbhoni swi nga ta endla leswaku nandzu wu nga fambi kahle.
Loko munhu wihi na wihi a pfaleriwa handle ko tengisiwa hikokwalaho ko hungutiwa ka timfanelo endzhaku ka ku vikiwa ka xiyimo xa xihatla, swipimelo leswi swi landzelaka swi fanele ku landzeleriwa:
Munhu lonkulu a nga xirho xa ndyangu kumbe nakulobye wa mubohiwa handle ko tengisiwo fanele ku hlanganawa na yena hi xihatla hi laha swi nga kotekaka hakona, a tivisiwa leswaku munhu yeleyo u pfaleriwile handle ko tengisiwa.
Xitiviso xi fanele ku hangalasiwa eka Gazette ya Mfumo ya tiko ku nga si hela masiku yantlhanu munhu yeleyo a pfaleriwile, xi boxaka vito ra mubohiwa handle ko tengisiwa na ndhawu laha a pfaleriweke kona no vula magoza ya xiyimo xa xihetla lama munhu yeleyo a pfaleriweke ha wona.
Mubohiwa handle ko tengisiwa u fanele ku pfumeleriwa langha, no va a endzeriwa nkarhi wihi na wihi leri twalaka, hi dokodela;
Mubohiwa u fanele ku pfumeleriwa langha, no va a endzeriwa nkarhi wihi na wihi leri twalaka, hi muyimeri;
Khoto yi fanele yi kambisisa nakambe ku pfaleriwa koloko hi xihatla hi laha swi nga kotekaka hakona, kambe ku nga si hundza masiku ya 10 endzhaku ka loko munhu yeleyo a pfaleriwile, kutani khoto yi fanele ku ntshunxa mubohiwa handle ko tengisiwa handle ka loko ku pfaleriwa koloko ku laveka ku endlela ku vuyisa xiyimo xa ku rhula na nawu.
Mubohiwa handle ko tengisiwa la nga ntshunxiwiki hi ku landza mbalango wa ndzimana ya (e), kumbe la nga ntshunxiwiki hi ku landza ku vuyeketiwa ya hi ndzimana eyi, a nga endla xikombelo ekhoto xa ku vuyeketeriwa nakambe ku pfaleriwa koloko nkarhi wihi na wihi loko ku hundzile 10 wa masiku hi mpfuka xa mbalango lowu hundzeke naswona, khoto yi fanele ku ntshunxa mubohiwa yeleyo handle ka loko swa ha laveka ku yisa emahlweni ku pfaleriwa koloko ku endlela ku vuyisa nawu na ku rhula.
Mubohiwa u fanele ku pfumeleriwa va ekhoto yihi na yihi leyi kambisisaka ku pfaleriwa ka yena, ku yimeriwa hi muyimeri eku tengisiwena kwaloko, na ku endla vuyimeri eka ku phikizana no yisiwa emahlweni ka ku pfaleriwa ka yena.
Mfumo wu fanele ku nyiketa khoto tinhlamuselo to tsariwo hlamusela ku lulama ka ku yisiwa emahlweni ku pfaleriwa ka munhu yeleyo, naswona wu fanele ku nyiketa mubohiwa yeleyo khopi ya tinhlamuselo teto hi masiku lama nga riki hansi ka mambirhi khoto yi nga si kambisisa ku pfaleriwa ka yena.
Loko khoto yi ntshunxa mubohiwa handle ko tengisiwa, munhu yeleyo a nga ha pfaleriwi nakambe hi swivangelo swo fana na sweswo handle ka loko mfumo wu rhanga wu kombisa khoto xivangelo xo twakala xo va munhu yeleyo a pfaleriwa nakambe.
Swiyengentsongo swa (6) na (7) a swi tirhi eka vanhu lava nga riki vaaka-tiko va Afrika Dzonga naswona lava va pfaleriweke handle ko tengisiwa hikokwalaho ka nyimpi ya matlhari ya matiko ya misava. Ematshan’wini ya swona, mfumo wu fanele ku landza swiyelo leswi bohaka Riphabliki ku ya hi nawu wa matiko ya misava wo komba vumunhu hi tlhelo ra ku pfaleriwa ka vanhu valavo. Ntiyisiso wo vona leswaku timfanelo ta xiximiwa no landzeleriwa
38.	Ku tirhisiwa ka timfanelo
Un’wana na un’wana eka xiyenge lexi u na mfanelo yo tihlanganisa na
khoto leyi faneleke, a koxa leswaku mfanelo leyi hlamuseriweke eka Nawumbisi wa Timfanelo wu kavanyetiwile kumbe ku xungetiwa, kutani khoto yi nga ha nyika ku pfuneka loku faneleke, ku katsa na ku hlamusela timfanelo. Vanhu lava nga tihlanganisaka na khoto i –
mani na mani la yimelaka ku pfuneka ka yena n’wina;
mani na mani la yimelaka un’wana la nga swi kotiki ku tiyimela hi yexe;
munhu wihi na wihi la swi endlaka tanihi xirho xa, kumbe hi ku yimela ntlawa kumbe ntlawa wa vanhu;
munhu wihi na wihi la yimelaka ku navela ka vanhu; na
nhlangano lowu yimelaka ku navela ka swirho swa wona.
39.	Nhlamuselo ya Nawumbisi wa Timfanelo
Loko u hlamusela Nawumbisi wa Timfanelo, khoto, huvo yo hlawuleka kumbe foramu –
yi fanele ku yisa emahlweni minsinya leyi nga xiseketelo xa Rixaka lowu tirhelaka swilo erivaleni no va ra xidemokiratiki lexi simekiweke eka ku xixima ndzhuti wa vumunhu, ku ringanana, na ntshunxeko;
yi fanele ku tekela enhlokweni nawu wa matiko ya misava; naswona
yi nga langutisisa nawu wa matiko mambe.
Loko ku hlamuseriwa milawu yihi na yihi, na le ku endliweni ka nawu wa ntolovelo kumbe nawu wa xintu, khoto yin’wana na yin’wana, huvo yo hlawuleka kumbe foramu yi fanele ku yisa emahlweni moya na swikongomelo swa Nawumbisi wa Timfanelo.
Nawumbisi wa Timfanelo a wu arisi ku va kona ka timfanelo tihi na tihi tin’wana kumbe mintshunxeko leyi amukeriweke kumbe yi haverisiweke hi nawu wa ntolovelo, nawu wa xintu kumbe milawu leyi vekiweke, ku fikela laha yi yelanaka kona na Nawumbisi lowu.
KAVANYISA KA 3
MFUMO WA NTIRHISANO (ss 40-41)
Mfumo wa laha Riphabliki
40.
Laha Riphabliki, mfumo wu vumbiwe tanihi wa tiko, swiyenge swa swifundzhankulu na swa mimfumo ya miganga leyo hlawuleka, leyi tiyimeleke no tirhisana.
Swiyenge hinkwaswo swa mfumo swi fanele ku xixima no landzelela milawu eka Kavanyisa loku naswona swi fanele ku tirha migingiriko ya swona ku ya hi swipimelo leswi vekiweke hi Kavanyisa loku.
41. Milawu ya mfumo  wa ntirhisano na vuxaka bya mafumelo yo nghenelela
Swivandla hinkwaswo swa mfumo na swirho hinkwaswo swa mfumo eka xiyenge swi fanele ku-
ku hlayisa ku rhula, vun’we bya rixaka na ku va Riphabliki ri nga hambanisiwi hi le xikarhi;
ku tiyisisa nhlayiseko wa vanhu va Riphabliki;
ku hoxa xandla eka mfumo leri nyawulaka, wu nga tirheleki exihundleni, wa vutihlamuleri no twala wa Riphabliki hinkwaro;
ku tshembeka eka Vumbiwa, Riphabliki, na vanhu va rona;
ku hlonipha xiyimo xa vumbiwa, mavandla, matimba na mintirho ya mfumo eka swiyenge leswin’wana;
ku va swi nga teki matimba wahi na wahi kumbe ntirho handle ka leswi yi haverisiweke swona hi ku landza Vumbiwa;
ku tirhisa matimba ya swona na ku endla mintirho ya vona hi mukhuva leri wu nga ngheneleleki eka xivumbeko na ku xiximiwa ka misava, mintirho na mfumo wa xivandla lexin’wana; na
ku tirhisana swin’we na van’wana hi ku tshembhana na hi ku pfunana-
hi ku undla moya wa vuxaka lebyinene;
hi ku pfunana no seketelana na van’wana;
hi ku tivisana no tsundzuxana na van’wana hi timhaka leti khumbhaka ku navela hi ku ringanana;
hi ku hlanganyeta swiendlo swa swona na milawu leyi vekiweke ya swona; na
hi ku namarhela eka maendlelo lama ku twananaweke ha wona no papalata ku yisana etikhoto.
ku papalata swiendlo swa nawu ehenhla ka van’wana.
Nawu wa Palamende wu fanele ku-
ku simeka no endla makungu ya swivumbeko na mavandla yo endlela ku yisa emahlweni no olovisa vuxaka exikarhi ka mimfumo; na ku
endla leswaku ku va na tindlela na maendlelo ya kahle yo kondletela ku herisa madzolonga ya mafumelo yan’we.
Xirho xa mfumo lexi khumbekaka eka madzolonga ya mafumelo yan’we  xi fanele ku endla matshalatshala hinkwawo lama kotekaka yo herisa madzolonga wolowo hi ku tirhisa matirhelo na maendlelo lama ya lulamiseriweke xikongomelo xelexo, kutani xi fanele ku tirhisa tindlela hinkwato to lulamisa xi nga si titshineta ekhoto leswaku yi ololoxa njhekanjhekisano wolowo.
Loko khoto yi nga eneriseki leswaku swilaveko swa xiyengentsongo xa (3) swi enerile, yi nga ha tlherisela njhekanjhekisano eka swirho swa mfumo leswi khumbekaka.
KAVANYISA KA 4
PALAMENDE (s.s 42-82)
42.	Mavumbiwelo ya Palamende
Palamende yi vumbiwa hi –
Palamende ya Tiko; na
Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu.
Palamende ya Tiko na Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu swa nghenela eka endlelo ro veka milawu hi mukhuva leri wu hlamuseriweke eka Vumbiwa.
Palamende ya Tiko yi hlawuleriwa yimela vanhu no vonisisa mfumo hi vanhu ku ya hi Vumbiwa. Yi endla leswi hi ku hlawula Presidente, hi ku endla leswaku ku va na foramu ya rixaka yo va tiko ri kambisisa timhaka, hi ku langutisisa no kambela swiendlo swa ta matirhelo ya makungu.
Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu yi yimela swifundzhankulu ku vona leswaku swilaveko swa swifundzhankulu swi tekeriwa enhlokweni eka xiyimo xa tiko hinkwaro xa mfumo. Leswi yi swi endla ngopfu-ngopfu hi ku nghenela eka endlelo ra tiko ro veka milawu na hi ku endla leswaku ku va na foramu ya rixaka yo va tiko ri kambisisa timhaka leti khumbhaka swifundzhankulu.
Presidente a nga ha rhamba Palamende eka ntshamo wo hlawuleka hi nkarhi wihi na wihi ku endlela ku tirha ntirho wo hlawuleka.
(a)	Palamende yi hlengeletana eKapa, kambe Nawu wa Palamende, wu vekiweke ku va nawu hi ku landza xiyenge xa 76(1) na (5) wu nga ha veka leswaku Palamende yi hlengeletana kun’wana. Matimba yo endla milawu ya Riphabliki
43.	Huvonkulu ya milawu ya Riphabliki
eRiphabliki, huvonkulu ya milawu –
eka xiyimo xa mfumo wa tiko hinkwaro ya haverisiwile Palamende, tanihi laha swi hlamuseriwaka eka xiyenge xa 44;
eka xiyimo xa mfumo wa swifundzhankulu ya haverisiwile mimfumo ya milawu, tanihi laha swi hlamuseriweke eka xiyenge xa 104; naswona
eka xiyimo xa mimfumo ya tindhawu ya haverisiwile Tihuvo ta Vamhasipala, tanihi laha swi hlamuseriweke eka xiyenge xa 156. Huvonkulo ya milawu ya tiko
44.	Huvonkulu ya milawu ya tiko
Huvonkulo ya milawu ya tiko tana hilaha yi bohiweke ePalamende –
ya nyika Palamende ya Tiko matimba –
yo hundzuluxa Vumbiwa;
yo pasisa milawu ya mayelana na mhaka yihi na yihi, ku katsa na mhaka leyi welaka endzeni ka ndhawu ya mintirho leyi longoloxiweke eka Xedulu xa4, kambe ku nga katsiwi, ku ya hi xiyengentsongo xa (2), na mhaka leyi welaka eka tindhawu ta mintirho ta Xedulu xa5; na
ku avela matimba yo endla milawu wahi na wahi ya yona, handle ka matimba yo hundzuluxa Vumbiwa eka vandla rihi na rihi ro endla milawu eka xiyenge xin’wana xa mfumo; na
ku nyika Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu matimba –
yo nghenela eku hundzuluxiwena ka Vumbiwa, hi ku landza xiyenge xa 74;
yo pasisa hi ku landza xiyenge xa 76, milawu yo endliwa hi mayelana na mhaka yihi na yihi leyi welaka endzeni ka tindhawu ta mintirho leti longoloxiweke eka Xedulu xa 4, na mhaka yin’wana yihi na yihi leyi laviwaka hi Vumbiwa leswaku yi pasisiwa hi ku landza xiyenge xa 76; na
ku kambisisa, hi ku landza xiyenge xa 75, milawu yihi na yihi yin’wana leyi pasisiweke hi Palamende ya Tiko.
Palamende yi nga nghenelela hi ku pasisa milawu hi ku landza xiyenge xa 76 (1), hi tlhelo ra mhaka leyi welaka eka ndhawu ya mintirho leyi longoloxiweke eka Xedulu xa5, loko swi fanerile–
ku hlayisa nhlayiseko wa rixaka;
ku hlayisa vun’we bya ikhonomi;
ku hlayisa swiyimo swa minamamu leswi lavekaka swa nkoka swa rixaka;
ku simeka swiyimo swa vugimu-ntsongo laveriwaka ku nyika vutirheli; na
ku sivela magoza lama ma nga twaleki ku va ma tekiwa hi xifundzhankulu, lama ma nga onhiselaka swilaveko swa xifundzhankulu xin’wana, kumbe swa tiko hinkwaro ka rona.
Milawu mayelana na mhaka yo twala i ya nkoka, kumbe loku ku yelanaka na, ku tirhisiwa hi ku nyawula ka matimba mayelana na mhaka yihi na yihi leyi longoloxiweke eka Xedulu xa4, ku endlela swikongomelo hinkwaswo, i milawu leyi khumbhaka mhaka leyi longoloxiweke eka Xedulu xa4.
Loko yi karhi yi tirhisa matimba ya yona yo endla milawu, Palamende yi bohiwa ntsena hi Vumbiwa, kutani yi fanele ku tirha hi ku landza, na hi ku tirhela endzeni ka swipimelo swa Vumbiwa. Milawu ya mafambiselo leyi hlanganasiweke
45.
Palamende ya Tiko na Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu ti fanele ku simeka Komiti leyi hlanganeke ya milawu leyiendlaka milawu ya mafambiselo leyi khumbhaka mintirho wa tona leyi hlanganeke ya nhlangano na Huvo, ku katsa na milawu ya mafambiselo –
ku kuma maendlelo ra kondletela endlelo ra milawu, ku katsa na ku veka mpimo wa nkarhi wo hetisa goza rihi na rihi eka endlelo rero;
ku simeka tikomiti leti hlanganeke leti vumbiweke hi vayimeri lava katsaka Nhlengeletano ya Milawu na Huvo ku endlela ku kanela no endla swiviko hi Milawumbisi leyi languteriweke eka swiyenge swa 74 na 75;
ku simeka Komiti leyi hlanganeke yo vuyeketa Vumbiwa leri hi vugimu- ntsongo bya lembe na lembe; na
ku lawula ntirho wa –
Komiti leyi hlanganeke ya milawu ya mafambiselo;
Komiti yo Lamula
Komiti yo lulamisa timhaka ta vumbiwa; na
tikomiti tihi na tihi leti hlanganeke leti simekiweke hi ku landza ndzimana ya (b).
Swirho swa Khabinete, swirho swa Palamende ya Tiko na vurhumiwa bya Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu swi na minkateko yo fana na nsindziso emahlweni ka Komiti ya nhlengelo ya Palamende na Huvo tanihi leswi a va ri na swona khale emahlweni ka Palamende na Huvo.
Palamende ya Tiko (ss 46-59)
46.	Xivumbeko na nhlawulo
Hi ku landzelela Xedulu xa  xa 6A, Palamende ya Tiko yi vumbiwa hi nhlayo leyi nga ri ki hansi ka 350 wa vavasati na ku tlula 400 wa vavanuna lava hlawuriweke tana swirho hi ku landza endlelo ra nhlawulo leri –
vekiweke hi milawu ya tiko;
yi simekiweke ehenhla ka nongoloko wun’we wa vavhoti;
nyikaka ku ringanela ku vhota ku va eka vukhale 18 wa malembe; no
va hiku angarhela yi endla leswaku ku va na vuyimeri lebyi pimiweke.
[Xiyengentsongo (1) lexi hundzuluxiweke hi x. 1 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukhume  wa 2003 na hi x. 1 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa 2008.]
Nawu wa Palamende wu fanele ku nyika endlelo ro kumisisa nhlayo ya swirho swa Palamende ya Tiko.
47.	Vuxirho
Muaka-tiko un’wana na un’wana la ringaneleke ku vhotela Palamende ya Tiko u na mfanelo yo va xirho xa Nhlengeletano yo endla Milawu, handle ka –
munhu wihi na wihi la thoriweke hi, kumbe la tirhaka eka mfumo bo amukela muholo wa ntirho wolowo handle ka –
Presidente, Xandla xa Presidente, Vaholobye na  
Swandla swa Vaholobye; na vatirhi lava tirhaka ku fana na xirho xa Palamende, naswona yi va yi vuriweke ku va yi  fambelana na mintirho yeleyo hi milawu ya tiko;
varhumiwa va nkarhi hinkwawo va Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu, kumbe swirho swa Palamende ya xifundzhankulu kumbe Huvo ya Mhasipala;
mahlonga ya swidzidziharisi lava va nga ta ka va nga ha tshunguleki;
munhu wihi na wihi la vuriweke ku va a nga pfukanga ebyongweni  hi khoto ya laha Riphabliki; na
munhu wihi na wihi loyi, endzhaku ka loko xiyenge lexi xi sungurile ku tirha, a boheriwile nandzu no gweviwa pfaleriwa ekhotsweni ku tlula 12 wa tin’hweti handle ka ku tihlawulela ndziho, hambi ku ri laha Riphabliki kumbe ehandle ka Riphabliki, kambe ku hava munhu la nga tekiwaka tanihi loko a gweviwile ku kondza xikombelo ehenhle ko bohiwa koloko kumbe xigwevo xi vekiwile, kumbe ku kondza nkarhi wo endla xikombelo wu hela. Ku va ku nga ha enetiwi swilaveko ku ya hi ndzimana leyi ku hela endzhaku ka ntlhanu wa malembe endzhaku ka loko xigwevo xi herile.
Munhu la nga riki na mfanelo yo va xirho xa Palamende hi ku landza xiyengentsongo xa (1)(a) kumbe (b) a nga va muyimela- ku- langwa wa Nhlengeletano yo endla Milawu, ku ya hi swipimelo swihi na swihi kumbe matshamelo ya timhaka lama ya simekiweke hi milawu leyi vekiweke ya tiko.
Munhu u lahlekeriwa hi vuxirho bya Palamende ya Tiko loko munhu yeleyo–
a va a nga ha ri na mfanelo; kumbe
a xwa eka Palamende handle ka mpfumelelo eka matshamelo ya timhaka lama eka wona milawu ya mafambiselo ya Palamende yi vekaka ku lahlekeriwa hi vuxirho.
yima ku va xirho xa nhlangano lowu n’wi hlawuleke ku va xirho xa Palamende
[Xiyengentsongo xa (3) xi siviwile hi x. 2 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukhume  wa 2003 na x. 2 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukhume ntlhanu wa 2008.]
Swivandla eka Palamende ya Tiko swi fanele ku siviwa hi ku landza milawu ya tiko.
48.	Xihlambanyo kumbe xitiyisiso
48. Loko swirho swa Palamende ya Tiko swi nga si sungula ku tirha
mintirho ya swona ePalamende, swi fanele ku hlambanya kumbe ku
tiyisisa ku tshembeka ka swona eka Riphabliki na ku xixima Vumbiwa, ku ya hi Xedulu xa2.
49.	Nkarhi wo tirha wa Palamende ya Tiko
Palamende ya Tiko yi hlawuriwa tirha nkarhi wa ntlhanu wa malembe.
Loko Palamende ya Tiko yi herisiwa hi ku landza xiyenge xa 50, kumbe loko nkarhi wa yona wo tirha wu hela, Presidente, hi xitiviso, u fanele ku vitana no veka masiku ya nhlawulo, leri wu faneleke ku va kona ku nga si hela 90 wa masiku ku sukela eka siku leri Palamende yi herisiwile harona, kumbe ku herile nkarhi wa yona.
[Xiyengentsongo xa (2) xi siviwile hi x. 1 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vuntlhanu  wa 1999]
Loko vuyelo bya nhlawulo wa Palamende ya Tiko byo ka byi nga tivisiwi hi nkarhi lowu wu vekiweke hi ku landza xiyenge xa 190 kumbe loko nhlawulo wu bakanyiwa hi khoto, Presidente, hi xitiviso, u fanele ku vitana no veka masiku ya nhlawulo wun’wana, leri wu fanelaka ku va kona ku nga si hela 90 wa masiku endzhaku ka ku hela ka nkarhi wolowo kumbe siku leri nhlawulo wu bakanyiweke harona.
Palamende ya Tiko yi tshama yi ri na vuswikoti byo tirha ku sukela eka nkarhi wo herisiwa ka yona, kumbe loko ku hela nkarhi wa yona wo tirha, ku fikela siku leri tlhandlamiwaka hi siku ro sungula ro vhotela Palamende leyi landzelaka. 
50.	Ku herisiwa ka Palamende ya Tiko ku nga si hela nkarhi wa yona wo tirha
Presidente u fanele ku herisa Palamende ya Tiko loko –
Nhlengeletano ya Milawu yi amukerile xiboho xo yi herisa, lexi seketeriweke hi vhoti ya vunyingi bya swirho swa wona; na
loko ku hele malembe manharhu ku sukela loko Palamende yi hlawuriwile.
Presidente wo Khomela u fanele ku herisa Palamende ya Tiko loko-
ku ri na xivandla xa ntirho wa Presidente; na
loko Palamende yi tsandzeka ku hlawula Presidente un’wana ku nga si hela masiku ya 30 endzhaku ka loko xivandla xelexo xi endlekile.
51.	Mintshamo na minkarhi yo wisa
Endzhaku ka nhlawulo, ntshamo wo sungula wa Palamende wu fanele ku va kona hi nkarhi na hi siku leri vekiweke hi Presidente wa Khoto ya Vumbiwa, kambe ku nga si hela masiku ya 14 endzhaku ka loko ku tivisiwile vuyelo bya nhlawulo. Palamende yi nga ha veka nkarhi na ku leha ka nkarhi wa mintshamo ya yona leyin’wana na ka minkarhi ya yona yo wisa.
[Xiyengentsongo xa (1) xi siviwile hi x.1 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevu  wa  2001.]
Presidente a nga ha vitana Palamende, eka ntshamo wo hlawuleka hi nkarhi wihi na wihi ku endlela ku tirha mintirho yo hlawuleka.
Mintshamo ya Palamende ya Tiko ya pfumeleriwa etindhawini tin’wana handle ka laha ku hlengeletanaka Palamende ntsena hi swivangelo swa swilaveko swa vanhu va tiko, vuhlayiseki na ku tirheka, naswona loko swi endleriwile makungu eka milawu ya mafambiselo ya Nhlengeletano ya Milawu.
52.	Xipikara na Xandla xa Xipikira
Eka ntshamo wo sungula endzhaku ko hlawuriwa ka yona, kumbe loko swi laveka ku endlela ku siva xivandla, Palamende ya Tiko yi fanele ku hlawula Xipikara na Xandla xa Xipikara vo huma exikarhi ka swirho swa yona.
Presidente wa Khoto ya Vumbiwa u fanele ku va mufambisi eku hlawuriweni ka Xipikara, kumbe a veka muavanyisi un’wana ku endla tano. Xipikara u va mufambisi eku hlawuriweni ka Xandla xa Xipikara.
[Xiyengentsongo xa (2) xi siviwile hi x. 2 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevu  wa 2001]
Endlelo leri ri hlamuseriwaka eka Xiphemu xa A kumbe Xedulu xa3 ra tirha eku hlawuriweni ka Xipikara na Xandla xa Xipikara.
Palamende ya Tiko yi nga ha susa Xipikara kumbe Xandla xa Xipikara entirhweni hi xiboho. Vunyingi bya swirho swa Palamende byi fanele ku va kona loko xiboho xelexo xi amukeriwa.
Hi ku landza milawu ya yona ya mafambiselo, Palamende ya Tiko yi nga ha hlawula eka swirho swa yona vatirhela-tiko van’wana vo fambisa ku pfuneta Xipikara na Xandla xa Xipikara.
53.	Swiboho
Handle ka laha Vumbiwa byi hlamuselaka hi ndlela yin’wana –
vunyingi bya swirho swa Palamende ya Tiko swi fanele ku va kona loko ku nga si tekiwa vhoti ehenhla ka Nawumbisi kumbe hundzuluxo ehenhla ka Nawumbisi;
swirho swa n’we-xa-nharhu kumbe ku tlula swi fanele ku va kona loko ku nga si tekiwa vhoti ehenhla ka mhaka yihi na yihi yin’wana leyi nga mahlweni ka Nhlengeletano yo endla Milawu; naswona
swivutiso hinkwaswo leswi nga mahlweni ka Palamende swi bohiwa hi vunyingi bya tivhoti leti hoxiweke.
Xirho lexi xi fambisaka xa Palamende ya Tiko xi hava vhoti yo kanela, kambe–
xi fanele ku hoxa vhoti yo tsema timhaka loko ku ri na nhlayo yo ringanana ya tivhoti eka matlhelo ha mambirhi ya mhaka leyi kaneriwaka; naswona
xi nga ha hoxa vhoti yo kanela loko mhaka yi fanele ku tsemiwa hi ku seketela ka vhoti ya mbirhi-xa-nharhu kumbe ku tlula ya swirho swa Nhlengeletano ya Milawu.
54.	Timfanelo ta swirho swin’wana swa Khabinete eka Palamende ya Tiko
Presidente na xirho xihi na xihi xa Khabinete lexi nga riki xirho xa Palamende ya Tiko yo endla Milawu va nga ha va kona, naswona va nga ha vulavula eka Nhlengeletano yo endla Milawu, kambe a va fanelanga ku vhota. 
[X.54 xi siviwile hi x. 3 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevu  wa 2001.]
55.	Matimba ya Palamende ya Tiko
Eku tirhisena ka yona ka matimba ya yona yo endla milawu, Palamende ya Tiko yi fanele –
ku kambisisa, ku pasisa, ku hundzuluxa no ala milawu yihi na yihi leyi vekiweke leyi ngamahlweni ka Nhlengeletano ya Milawu; na
ku sungula kumbe ku lulamisa milawu, handle ka Milawumbisi ya timali.
Palamende ya Tiko yi fanele ku endla makungu ya matirhelo –
swo vonisisa leswaku swirho hinkwaswo swa mfumo swo tirha makungu eka xiyenge xa tiko xa mfumo swi na vutihlamuleri eka yona; na
ku hlayisa vulanguteri ehenhla ka –
ku tirhisiwa ka matimba ya ku tirha makungu ya tiko, ku katsa na ku endla leswaku milawu yi tirhisiwa; na
xirho xihi na xihi xa mfumo. 
56.	Vumbhoni kumbe emahlweni ka Palamende ya Tiko
Palamende ya Tiko kumbe yihi na yihi ya tikomiti ta yona yi nga ha –
vitana munhu wihi na wihi ku tivonakisa emahlweni ka yona ku nyika vumbhoni byo hlambanyisa byi tiyisisiweke kumbe ku va a humesa matsalwa;
lava leswaku munhu wihi na wihi kumbe vandla ri tivonakisa xitiviso eka yona;
hi ku landza milawu leyi vekiweke ya tiko kumbe milawu ya mafambiselo, ku sindzisa	munhu wihi na wihi kumbe vandla ku landzelela samanisi kumbe xilaveko hi ku landza ndzimana ya (a) kumbe ya (b); na
ku amukela swivilelo, vuyimeri kumbe swikombelo swo huma eka vanhu vahi na vahi kumbe mavandla lama khumbekaka.
57.	Malulamiselo ya le ndzeni, mafambiselo na maendlelo ya Palamende ya Tiko
Palamende ya Tiko yi nga –
boha no lawula mindzulamiso ya yona ya mafambiselo ya le ndzeni, maendlelo na makanelelo; na
ku endla milawu ya mafambiselo leyi khumbhaka ntirho wa yona, kuri karhi ku tekeriwa enhlokweni Xidemokrasi xa vuyimeri na ku ngehenela eka ku veka milawu, vutihlamuleri, ku tirhela erivaleni na ku nghenisa vanhu va tiko.
Milawu ya mafambiselo ya Palamende ya Tiko yi fanele ku endla makungu ya-
ku simekiwa, ku vumbiwa, matimba, mintirho, maendlelo na ku leha ka  nkarhi wo tirha ka tikomiti ta yona;
ya ku nghenela eka makanelo ya Nhlengeletano ya Milawu na tikomiti ta yona hinkwato ta Minhlangano ya vuntsongo ya tipolitiki leyi yimeriweke eka Nhlengeletano ya Milawu, hi mukhuva leri landzaka xidemokrasi
ku pfuniwa hi tlhelo ra timali na hi mafambiselo ka ntlawa wun’wana na wun’wana wa tipolitiki leri wu yimeriweke eka nhlengeleto ya  Milawu, hi ku ya hi mpimo wa vuyimeri bya wona, ku endlela leswaku ntlawa wun’wana na wun’wana na murhangeri wa wona va kota ku tirha mintirho ya vona ya Nhlengeleto ya Milawu hi ku hetiseka; na
ku amukeriwa ka murhangeri wa Nhlangano lowukulu swinene wa  vukaneti eka Nhlengeletano ya Milawu tanihi Murhangeri wa Vukaneti.     
58.	Xifundzho
Swirho swa Khabinete na swirho swa Palamende ya Tiko ya Milawu –
swi na ntshunxeko wo vulavula eka Nhlengeletano ya Milawu na le ka tikomiti ta yona, ku ya hi milawu ya yona ya mafambiselo; naswona
a swi tengiseriwi milandzu ya mbangisano kumbe ya vugevenga, ku khomiwa, ku pfaleriwa ekhotsweni kumbe ku riha ku onhakeriwa ka van’wana hinkwalaho ka –
nchumu wihi na wihi leri va wu vuleke eka, va wu humeseke, kumbe va wu yiseke emahlweni ka Nhlengeletano ya Milawu kumbe eka yihi na yihi ya tikomiti ta yona; kumbe
nchumu wihi na wihi leri wu paluxiweke hikokwalaho ka leswi va swi vuleke, va swi humeseke emahlweni, kumbe va swi yiseke eka Nhlengeletano ya Milawu kumbe eka yihi na yihi ya tikomiti ta yona.
[Xiyegentsongo xa 1 xi siviwile hi x. 4 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vustevu wa 2001.]
Swifundzho swin’wana na minsirhelelo ya Palamende ya Tiko, swirho swa Khabinete na swirho swa Nhlengeletano ya Milawu swi nga ha vekiwa hi milawu ya tiko.
Miholo, smpfuneto hi timali na swipfuno leswi hakeriwaka swirho swa Nhlengeletano ya Milawu i ndzhwalo lowu rhwariwaka hi Nkwama wa Mali wa Tiko
59.	Mfikelelo wa vanhu eka, no tinghenisa eka Palamende ya Tiko
Palamende ya Tiko yi fanele ku –
olovisa ku tinghenisa ka vanhu eka ku veka milawu na maendlelo man’wana ya Nhlengeletano ya Milawu na tikomiti ta yona; na
ku tirha mintirho ya yona hi ndlela leyi nga tumbelangiki, na ku khoma mintshamo ya yona, na leyi ya tikomiti ta yona, ku va swi voniwa hi mani na mani; kambe, ku fanele ku tirhisiwa magoza yo twala –
yo lawula mfikelelo hi vanhu va tiko, ku katsa na mfikelelo hi swihangalasa – mahungu, eka Nhlengeletano ya Milawu na tikomiti ta yona; na
ku endla makungu yo va ku sechiwa munhu wihi na wihi naswona, laha swi faneleke, ku arisiwa ka ku nghena ka munhu wihi na wihi kumbe ku humeseriwa ehandle.
Palamende ya Tiko a yi fanelanga ku bohelela vanhu, ku katsa swihangalasa mahungu, ku vona ntshamo wa Komiti handle ka loko swi ri na nhlamuselo no twala ku endlisa sweswo eka vaaki va xidemokratiki. Huvo ya Rixaka ya 
Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu (SS 67-70)
60.	Mavumbelo ya Huvo ya Rixaka
Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu yi vumbiwa hi vurhumiwa byin’we byo huma eka xifundzhankulu xin’wana na xin’wana lebyi vumbiweke hi varhumiwa va khume.
Varhumiwa lava va khume i –
varhumiwa vo hlawuleka va mune va vumbiwaka hi –
Holobyenkulu wa xifundzhankulu kumbe, loko Holobyenkulu a    
nga ri kona, xirho xihi na xihi xa mfumo wa milawu wa  xifundzhankulu lexi vekiweke hi Holobyenkulu ku nga va hi ku angarhela kumbe ku endlela mintirho yo karhi eka Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu; na
varhumiwa van’wana vanharhu vo hlawuleka; na
varhumiwa va ntsevu va nkarhi hinkwawo lava thoriweke hi ku landza xiyenge xa 61(2).
Holobyenkulu wa xifundzhankulu, kumbe loko Holobyenkulu a nga ri kona, xirho xa vurhumiwa bya xifundzhankulu lexi vekiweke hi Holobyenkulu, xi va murhangeri wa vurhumiwa byelebyo.
61.	Maavelo ya Varhumiwa
Minhlangano leyi yimeriweke eka mfumo wa milawu ya xifundzhankulu va fanele ku va na varhumiwa eka vurhumiwa bya xifundzhankulu ku ya hi endlelo leri vekiweke eka Xipemu xa B xa Xedulu xa3.
(a) Ku nga si hela masiku ya 30 endzhaku ka loko vuyelo bya nhlawulo wa Palamende ya xifundzhankulu byi hlayiwile, mfumo wa milawu, wu fanele –
ku pima, hi ndlela leyi vekiweke hi milawu ya tiko eka ndzimana ya (a), leswaku i va ngana eka varhumiwa va ntlawa wun’wana na wun’wana lava va faneleke ku va varhumiwa va nkarhi hinkwawo naswona i va ngana lava va faneleke ku va varhumiwa vo hlawuleka; na
ku thola varhumiwa valavo va nkarhi hinkwawo hi ku ya hi nhlayo ya lava hlawuriweke va Minhlangano yeleyo.
(b).......
[[Ndzimana ya (b) yi siviwa hi x. 1 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukhume mune wa 2008.)
[Xiyengentsongo xa (2) xi siviwa hi x 1 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukaye wa 2002 na hi. x. 1 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa 2008.]
Milawu ya tiko leyi kombisiweke eka xiyengentsongo (2)(a) yi fanele ku vona ku gingirika ka minhlangano leyitsongo eka swirho swa vurhumiwa bya nkarhi hinkwawo kumbe nkarhinyana hi ndlela leyi.
Mfumo wa milawu, na hi ku va kona Holobyenkulu na vafambisi va minhlangano lava nyikiweke matimba ya vuyimeri byo hlawuleka eka vuyimeri bya xifundzhankulu, wu fanele ku thola vayimeri vo hlawuleka, tanihi laha swi lavekaka hakona nkarhi na nkarhi, va huma exikarhi ka swirho swa mfumo wa milawu.
62.	Vurhumiwa bya nkarhi hinkwawo
Munhu la hlawuriweke ku va murhumiwa wa nkarhi hinkwawo u fanele ku va la nga na mfanelo yo va xirho xa Palamende ya xifundzhankulu.
Loko munhu la nga xirho xa Palamende ya xifundzhankulu a thoriwo va murhumiwa wa nkarhi hinkwawo, munhu yeleyo wa yima ku va xirho xa mfumo wa milawu yeleyo.
Varhumiwa va nkarhi hinkwawo va thoriwa nkarhi wo tirha lowu helaka 
xikan’we-kan’we ku nga si va na ntshamo wo sungula wa Palamende ya xifundzhankulu endzhaku ko hlawuriwa ka wona loku landzelaka.
......
[Ndzimana ya (b) yi siviwa hi x. 2 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukhume mune wa 2008.]
[Xiyengentsongo xa (3) xi siviwile hi x 2 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukhume mune wa 2002 no siviwa hi x.2 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukhume mune wa 2008.]
Munhu wa yima ku va murhumiwa wa nkarhi hinkwawo loko munhu yeleyo –
a nga ha ri na mfanelo yo va xirho xa mfumo wa milawu wa xifundzhankulu hikokwalaho ka xivangelo xihi na xihi handle ko va a thoriwo va murhumiwa wa nkarhi hinkwawo;
a va xirho xa Khabinete;
loko Palamende ya xifundzhankulu yi nga ha ri na ku tshembha eka yena kutani u ta vitaniwa a tlhelela endzhaku hi Nhlangano lowu hlawuleke munhu yeleyo;
a nga ha ri xirho xa Nhlangano lowu wu hlawuleke munhu yeleyo kutani a vitanawo tlhelela endzhaku hi ntlawa wolowo; kumbe
a xwa eka Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu handle ka mpfumelelo eka matshamelo lama eka wona milawu ya mafambiselo ya Huvo yi  vekaka ku lahlekeriwa hi ntirho wo va murhumiwa wa nkarhi hinkwawo.
Swivandla swa ntirho exikarhi ka varhumiwa va nkarhi hinkwawo swi fanele  ku siviwa hi ku landza milawu ya tiko.
Loko varhumiwa va nkarhi hinkwawo va nga si sungula ku tirha mintirho ya vona eka Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu, va fanele ku hlambanya kumbe ku tiyisisa vutshembeki eRiphabliki na ku xixima Vumbiwa, hi ku landza Xedulu xa2.
63.	Mintshamo ya Huvo ya Rixaka
Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu yi nga ha veka minkarhi na ku leha ka minkarhi ya mintshamo ya yona na minkarhi yo wisa.
Presidente a nga ha vitana Huvo ya Rixaka eka ntshamo wo hlawuleka hi nkarhi wihi na wihi ku endlela ku tirha ntirho wo hlawuleka.
Mintshamo ya Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu ya pfumeleriwa eka tindhawu tin’wana handle ka laha ku hlengeletanaka Palamende ntsena hi swivangelo swa swilaveko swa vanhu va tiko, vuhlayiseki na ku tirheka, naswona loko swi endleriwile makungu eka milawu ya mafambiselo ya Huvo.
64.	Mutshama Xitulu na Swandla swa  Mutshama xitulu
Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu yi fanele ku hlawula Mutshama Xitulu na Swandla swa  Mutshama Xitulu vambirhi vo huma eka varhumiwa.
Mutshama Xitulu na un’we wa Swandla swa  Mutshama Xitulu va hlawuriwa va huma eka varhumiwa va nkarhi hinkwawo, ku tirha ntlhanu wa malembe handle ka loko nkarhi wa vona wo tirha tanihi varhumiwa wu hela nkarhi wolowo wu nga si fika.
Xandla xa Mutshama Xitulu loyi un’wana u hlawuleriwa tirha lembe rin’we, kutani u fanele ku landziwa hi murhumiwa wo huma eka xifundzhankulu xin’wana, ku endlela leswaku swifundzhankulu hinkwaswo swi va na nkarhi wo yimeriwa.
Presidente wa Khoto ya Vumbiwa u fanele ku fambisa eka ku hlawuriwa ka Mutshami wa Xitulu, kumbe a veka muavanyisi un’wana ku endla tano. Mutshama Xitulu hi yena a fambisaka eka ku hlawuriwa ka Swandla swa  Mutshama Xitulu.
[Xiyengentsongo xa 4 xi siviwile hi x 5 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevu wa 2001]
Endlelo leri hlamuseriweke eka Xiphemu xa A Xedulu xa3 ra tirha eka ku hlawuriwa ka Mutshama Xitulu na Swandla swa  Mutshama Xitulu.
Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu yi nga ha susa Mutshama Xitulu kumbe Xandla wa Mutshama Xitulu entirhweni.
Hi ku landza milawu na mafambiselo, Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu yi nga ha hlawula exikarhi ka varhumiwa vatirhi va tihofisi van’wana ku pfuneta Mutshamaxitulu na Swandla swa  Vatshamaxitulu.
65.	Swiboho
Handle ka laha Vumbiwa byi hlamuselaka hi ndlela yin’wana –
xifundzhankulu xin’wana na xin’wana xi na vhoti yin’we leyihoxiwaka hi ku yimela xifundzhankulu yi hoxiwaka hi murhangeri wa vurhumiwa bya yona; naswona
timhaka hinkwato emahlweni ka Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu ku twananiwa hatona loko swifundzhankulu swa ntlhanu kumbe ku tlula swi vhota hi ku yima na mhaka yoloye.
Nawu wa Palamende, lowu vekiweke hi ku ya hi endlelo leri vekiweke ku nga va hi xiyengentsongo xa (1) kumbe xa (2) swa xiyenge xa 76, wu fanele ku endla makungu ya endlelo ro fanana leri ha rona swifundzhankulu swi nyiketaka matimba eka varhumiwo hoxa tivhoti hi ku yimela swona.
66.	Ku hoxa xandla hi swirho swa Huvonkulu ya Rixaka 
Swirho swa Khabinete na Swandla swa Vaholobye, va nga ha nghenela, naswona va nga vulavula, eka Huvo, kambe a va fanelanga ku vhota.
Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu yi nga ha lava leswaku xirho xa Khabinete, Xandla xa Holobye kumbe mukhomi wa ntirho eka mufambisi wa huvonkulu ya rixaka kumbe ya xifundzhankulu a nghena nhlengeletano ya Huvo kumbe ya Komiti ya Huvo. 
67.	Ku hoxa xandla hi vayimeri va Mfumo wa Muganga
Ku nga ri ku tlula khume wa vayimeri va nkarhinyana lava thoriweke hi Mfumo wa Muganga hi ku landza xiyenge xa 163, ku yimela swiyenge swo hambana swa
vamhasipala, va nga ha nghenela loko swi laveka eka makanelo ya Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu, kambe a va nge vhoti.
68.	Matimba ya Huvo ya Rixaka
Loko yi karhi yi tirhisa matimba ya yona yo endla milawu, Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu yi nga ha –
kambisisa, yi pasisa, yi hundzuluxa, yi ringanyeta mihundzuluxo eka, kumbe yi ala nawu wihi na wihi leri endliwaka emahlweni ka Huvo hi ku landza Kavanyisa loku; na
ku sungula kumbe ku lulamisa milawu leyi welaka endzeni ka ndhawu ya mintirho leyi longoloxiweke eka Xedulu xa4 kumbe milawu yin’wana leyi endliweke leyi vuriwaka eka xiyenge xa 76 (3), kambe a yi fanelanga ku sungula kumbe ku lulamisa Milawumbisi ya timali.
69.	Vumbhoni kumbe mahungu emahlweni ka Huvo ya Rixaka
Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu kumbe tikomiti tihi na tihi ta yona yi nga–
vitana munhu wihi na wihi ku tivonakisa emahlweni ka yona ku nyika vumbhoni byo hlambanyisa xitiyisiso kumbe ku humesa matsalwa;
lava leswaku munhu wihi na wihi kumbe vandla ri tivonakisa eka yona;
hi ku landza milawu leyi vekiweke ya tiko kumbe milawu ya mafambiselo, ku sindzisa munhu wihi na wihi kumbe vandla ku landzelela samanisi kumbe xilaveko hi ku landza ndzimana ya kumbe ya (a) na (b);
ku amukela swivilelo, vuyimeri kumbe swikombelo swo huma eka vanhu vahi na vahi kumbe mavandla lama khumbekaka.
70.	Malongoloxelo ya le ndzeni, mafambiselo na maendlelo ya Huvo ya Rixaka
Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu yi nga ha –
boha no lawula mindzulamiso ya yona ya mafambiselo ya le ndzeni, makanelo na maendlelo; na
ku endla milawu ya mafambiselo leyi khumbhaka ntirho wa yona, ku ri karhi ku tekeriwa enhlokweni xidemokirasi xa vuyimeri na ku nghenela eka ku veka milawu, vutihlamuleri, ku tirhela erivaleni na ku nghenisa vanhu va tiko.
Milawu ya mafambiselo ya Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu yi fanele ku endla makungu ya –
ku simekiwa, ku vumbiwa, matimba, mintirho, maendlelo na ku leha ka nkarhi wo tirha ka tikomiti ta yona;
ku nghenela ka swifundzhankulu hinkwaswo eka makenelo ya yona hi mukhuva leri fambisanaka na xidemokrasi; na
a ku nghenela eka makanelo ya Huvo na Minhlangano ya vuntsongo ya tipolitiki leyi yi yimeriweke eka Huvo, hi mukhuva leri landzaka xidemokrasi, nkarhi wun’wana na wun’wana loko ku fanele ku tsemiwa mhaka hi ku landza xiyenge xa 75.
71.	Xifundzho
Varhumiwa eka Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu, na vanhu lava va vuriwaka eka swiyenge swa 66 na 67 –
va na ntshunxeko wo vulavula eka Huvo na le ka tikomiti ta yona, ku ya hi milawu ya yona ya mafambiselo; naswona
a va tengiseriwi milandzu ya mbangisano kumbe ya vugevenga, ku khomiwa, ku pfaleriwa ekhotsweni kumbe ku riha ku onhakeriwa ka van’wana hikwalaho ka –
nchumu wihi na wihi leri va wu vuleke, va wu humeseke emahlweni, kumbe va wu yiseke emahlweni ka Huvo kumbe eka yihi na yihi ya tikomiti ta yona; kumbe
nchumu wihi na wihi leri wu paluxiweke wu humeseleke erivaleni hikwalaho ka nchumu wihi na wihi leri va wu vuleke, va wu humeseke, kumbe va wu yiseke eka Huvo kumbe eka yihi na yihi ya tikomiti ta yona.
Swifundzho swin’wana na minsirhelelo ya Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu, varhumiwa eka Huvo na vanhu lava va vuriwaka eka swiyenge swa 66 na 67, swi nga ha vekiwa hi milawu ya tiko.
Miholo, mali ya mpfuneto na ya swikhenso leswi hakeriwaka swirho swa nkarhi hinkwawo swa Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu i ndzhwalo leri rhwariwaka hi Nkwama wa Timali ta Tiko ya Rixaka. 
72.	Ku fikelela ka vaaki eka no nghenelela ka Huvo ya Rixaka
Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu yi fanele ku–
ku olovisa ku tinghenisa ka vanhu eka ku veka milawu na maendlelo  man’wana ya Huvo na tikomiti ta yona; na
ku tirha mintirho ya yona hi ndlela leyi nga tumbelangiki, na ku khoma mintshamo ya yona, na leyi ya tikomiti ta yona, ku va swi voniwa hi mani na mani; kambe, ku fanele ku tirhisiwa magoza yo twala yo –
lawula mafikeleriwele hi vanhu va tiko, ku katsa na fikeleriwele hi swihangalasa – mahungu, eka Huvo na tikomiti ta yona;
na ku endla makungu yo va ku sechiwa munhu wihi na wihi naswona, laha swi faneleke, ku arisiwo nghena ka munhu wihi na wihi kumbe ku humeseriwa ehandle.
Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu a yi nga siveli vanhu, ku katsa na vateki va mahungu, eka ntshamo wa Komiti handle ka nhlamuselo lowu twelaka ku endla sweswo erivaleni na muganga wa xidemokratiki.
Endlelo ro veka Milawu ya Tiko (ss 73-82)
73.	Milawumbisi hinkwayo
Nawumbisi wihi na wihi wu nga nghenisiwa ePalamende ya Tiko.
I xirho xa Khabinete ntsena kumbe Xandla xa Holobye, kumbe xirho, kumbe Komiti, ya Nhlengeletano ya Milawu, yi nga ha tivisaka Nawumbisi eka Nhlengeletano ya Milawu; kambe i xirho xa Khabinete ntsena lexi nga na vutihlamuleri bya timhaka ta timali ta rixaka, lexi, xi nga ha tivisaka Nawumbisi wa timali eka Nhlengeletano ya Milawu.
Nawumbisi wa timali; kumbe
Nawumbisi lowu nyikaka milawu leyi kumekaka eka xiyenge xa 214.
[Xiyengentsongo xa (2) xi siviwile hi x. 1(a) xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vunkombo  wa 2001.]
Nawumbisi lowu kombisiweke eka xiyenge xa 76 (3), handle ka Nawumbisi lowu kombiweke (2) (a) kumbe (b) xa xiyenge lexi, wu nga nghenisiwa Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu.
[Xiyengentsongo xa (3) xi siviwile hi x. 1(b) xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vunkombo wa 2001.]
I xirho ntsena kumbe Komiti, ya Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu ntsena leyi nga nghenisaka Nawumbisi eka Huvo.
Nawumbisi lowu pasisiweke hi Palamende ya Tiko wu fanele ku kongomisiwa eka Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu loko wu fanele ku kaneriwa hi Huvo; Nawumbisi lowu pasisiweke hi Huvo wu fanele ku kongomisiwa eka Nhlengeletano ya Milawu.
74.	Milawumbisi leyi hundzuluxaka Vumbiwa
Xiyenge xa 1 na ya xiyengentsongo lexi, swi nga ha hundzuluxiwa hi Nawumbisi lowu pasisiweke hi –
Palamende ya Tiko hi ku seketeriwa hi vhoti ya swirho swa yona swa 75 wa tiphesente; na
Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu hi ku seketeriwa hi vhoti ya swifundzhankulu swa ntsevu kumbe ku tlula.
Xiyenge xa 2 xi nga hundzuluxiwa hi Nawumbisi lowu pasisiweke hi –
Nhlengelato ya Tiko ya Milawu, leyi siketeriweke hi vhoti ya swirhu leswi nga riki hansi ka mbirhi xa nharhi; na
Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu, na vhoti leyi seketelaka hi swifundzhankulu leswi nga riki hansi ka tsevu.
Xilaveko xihi na xihi xa Vumbiwa xi nga hundzuluxiwa hi Nawumbisi lowu pasisiweke –
hi Palamende ya Tiko, hi ku seketela hi vhoti ya swirho leswi nga riki hansi ka mbirhi xa nharhu; na
kambe hi Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu; hi ku seketeriwa hi vhoti ya swifundzhankulu leswi nga riki hansi ka tsevu, loko ku hundzuluxa –
ku yelana na mhaka leyi khumbhaka Huvo;
ku cinca mindzelekano, matimba, milawu kumbe swivandla; kumbe
ku hundzuluxa mhaka leyi tirhanaka hi ku kongomisa na timhaka ta xifundzha.
Nawumbisi lowu hundzuluxaka Vumbiwa a wu fanelanga ku nghenisa timhaka tin’wana handle ka swihundzuluko swa vumbiwa na timhaka leti yelanaka na swihundzuluko leswi.
Ku nga ri hansi ka 30 wa masiku Nawumbisi wu nga si hundzuluxa Vumbiwa lebyi khumbhaka xiyenge xa 73 (2), munhu kumbe Komiti leyi lavaka ku nghenisa Nawumbisi yi fanele ku –
hangalasa eka Gazette ya mfumo wa rixaka, na hi ku landza milawu na swileriso swa Palamende ya Tiko, vuxokoxoko bya ku hundzuluxa loku ehleketiweke hi miehleketo ya vanhu;
rhumela, hi ku landza milawu na swileriso swa Nhlengeletano ya Milawu, vuxokoxoko bya Tipalamende ta swifundzhankulu ku yimela miehleketo ya kona; na ku
rhumela, hi ku landza milawu na swileriso swa Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu, vuxokoxoko bya Huvo ya njhekanjhekisano wa vanhu, loko ku ri leswaku ku cinca loku komberiweke a hi ku cinca loku lavekaka ku va ku nyikiwa ku humesiwa hi Huvo.
Loko Nawumbisi wo hundzuluxa Vumbiwa wu tivisiwa, munhu kumbe Komiti leyi tivisaka Nawumbisi swi fanele ku rhumela miehleketo leyi tsariweke yihi kumbe yihi leyi kumekeke evanhwini na le ka mfumo wa milawu ya swifundza –
eka Xipikara ku swi xaxameta eka Palamende ya Tiko; na
hi mayelana na swihundzuluxo leswi kombisiweke eka xiyengentsongo (1), (2), kumbe (3)(b), eka Mutshama-xitulu wa Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu ku xaxametiwa eka Huvo.
Nawumbisi lowu hundzuluxaka Vumbiwa a wu vekiwi eka vhoti eka Palamende ya Rixaka eka 30 masiku ya
ku tivisiwa ka yona loko Nhlengeletano ya Milawu yi hlangana ku tivisa Nawumbisi; kumbe
ku xaxameta ka rona eka Nhlengeletano wa Malawu, loko Nhlengeletano wa Milawu wu ri kun’wana hi nkarhi wo nghenisiwa ka Nawumbisi.
Loko Nawumbisi lowu kombisiweke eka xiyengentsongo xa (3)(b), kumbe xiphemu xin’wana xa Nawumbisi, xi khumbha ntsena xifundzhankulu a swi fanelanga swi humesa Nawumbisi kumbe xiphemu lexi faneleke handle ka loko xi pfumeriwile hi Mfumo kumbe Mifumo ya Milawu ya swifundzhankulu leswi khumbhekaka.
Nawumbisi lowu hundzuluxaka Vumbiwa leri nga humesiwa hi Palamende ya Tiko ya Milawu na loko, laha swi endlekaka, hi Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu, ri fanele ri kongomisiwa eka Presidente ku va a pfumelelana na rona.
75.	Milawumbisi yinene leyi nga Khumbhiki swifundzhankulu
Loko Palamende ya Tiko yi pasisa Nawumbisi handle ka Nawumbisi lowu eka wona tirhelo leri kombiweke eka xiyenge xa 74 kumbe xa 76, Nawumbisi wolowo wu fanele ku kongomisiwa eka Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu na ku tirhaniwa na wona hi ku landza endlelo leri landzelaka:
Huvo ya Rixaka yi fanele –
ku pasisa Nawumbisi wolowo;
ku pasisa Nawumbisi wo hundzuluxiwa wolowo ku ya hi mihundzuluxo leyi ringanyetiweke; kumbe
ku ala Nawumbisi wolowo.
Loko Huvo ya Rixaka yi pasisa Nawumbisi handle ko ringanyeta mihundzuluxo, Nawumbisi wolowo wu fanele ku yisiwa eka Presidente ku va a wu pasisa.
Loko Huvo ya Rixaka yi Landzula Nawumbisi kumbe wu hundzuluxiwa, Nawumbisi wolowo wu hundzuluxiweke wu fanele ku kongomisiwa eka Palamende ya Tiko, kutani loko Palamende ya Tiko yi pasisa Nawumbisi lowu hundzuluxiweke, ku va swi vuriwile hi Huvo, nakona swi nga –
pasisa Nawumbisi wolowo nakambe, ku nga va ku ri na mihundzuluxo kumbe ku ri hava; kumbe
ku boha ku va yi nga yi emahlweni na Nawumbisi wolowo.
Nawumbisi lowu pasisiweke hi Nhlengeletano ya Milawu hi ku landza ndzimana ya (c) wu fanele ku yisiwa eka Presidente leswaku a wu pasisa.
Loko Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu yi vhota ehenhla ka mhaka hi ku landza xiyenge lexi, xiyenge xa 65 a xi tirhi; Ematshan’wini ya swona –
murhumiwa un’wana na un’wana eka vurhumiwa bya xifundzhankulu u na vhoti yin’we;
ku sukela eka n’we-nharhu eka varhumiwa va fanele ku va kona loko ku nga si tekiwa vhoti ehenhla ka mhaka yeleyo; naswona
mhaka yeleyo yi tsemiwa hi vunyingi bya tivhoti leti hoxiweke, kambe loko ku ri na nhlayo yo ringanana ya tivhoti eka tlhelo rin’wana na rin’wana ra mhaka yeleyo, murhumiwa la fambisaka u fanele ku hoxa vhoti yo tsema timhaka.
76.	Milawumbisi leyi khumbhaka swifundzhankulu
Loko Palamende ya Tiko yi pasisa Nawumbisi lowu kombisiweke eka swiyengentsongo swa (3), (4) kumbe (5), Nawumbisi wolowo wu fanele ku kongomisiwa eka Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu no va ku tirhaniwa na wona hi ku landza endlelo leri landzelaka:
Huvo ya Rixaka yi fanele –
ku pasisa Nawumbisi;
ku pasisa Nawumbisi lowu hundzuluxiweke; kumbe
ku ala Nawumbisi wolowo.
Loko Huvo yi pasisa Nawumbisi handle ka hundzuluxo, Nawumbisi   
wolowo wu fanele ku yisiwa eka Presidente leswaku a wu pfumela.
Loko Huvo yi pasisa Nawumbisi lowu hundzuluxiweke, Nawumbisi wolowo wu hundzuluxiweke wu fanele ku kongomisiwa eka Palamende ya Tiko, kutani loko Nhlengeletano ya Milawu yi pasisa Nawumbisi lowu hundzuluxiweke, wu fanele ku yisiwa eka Presidente leswaku a wu pasisa.
Loko Huvo yi ala Nawumbisi, kumbe loko Nhlengeletano ya Milawu yi ala ku pasisa Nawumbisi wo hundzuluxiwa lowu vuriwaka hi ku landza ndzimana ya (c), Nawumbisi wolowo na, laha swi tirhaka, ku katsa na Nawumbisi wo hundzuluxiwa, wu fanele ku kongomisiwa eka Komiti yo Lamula, leyi nga pfumelelanaka hi –
Nawumbisi tanihi laha wu pasisiweke hi Nhlengeletano ya Milawu;
Nawumbisi wo hundzuluxiwa tanihi laha wu pasisiweke hi Huvo; kumbe
Nawumbisi lowu tanihi laha wu tsariweke hi ndlela yin’wana.
Loko Komiti yo Lamula yi nga koti ku twanana ku nga si hela masiku ya 30 endzhaku ko rhumeriwa ka Nawumbisi wolowo eka yona, Nawumbisi wolowo wu hundzela hi nkarhi handle ka loko Nhlengeletano ya Milawu yi pasisa nakambe Nawumbisi wolowo, kambe hi ku seketeriwa hi vhoti ya swirho swa yona swa mbirhi-xa- nharhu kumbe ku tlula.
Loko Komiti yo Lamula yi twanana hi Nawumbisi tanihi laha wu pasisiweke hi Nhlengeletano ya Milawu, Nawumbisi wu fanele ku kongomisiwa eka Huvo, kutani loko Huvo yi pasisa Nawumbisi wolowo, Nawumbisi wolowo wu fanele ku yisiwa eka Presidente leswaku a wu pasisa.
Loko Komiti yo Lamula yi twanana hi Nawumbisi lowu hundzuluxiweke tanihi laha wu pasisiweke hi Huvo, Nawumbisi wolowo wu fanele ku kongomisiwa eka Nhlengeletano ya Milawu, kutani loko wu pasisiwa hi Nhlengeletano ya Milawu, wu fanele ku yisiwa eka Presidente leswaku a wu pasisa.
Loko Komiti yo Lamula yi twanana hi matsariwelo man’wana ya Nawumbisi wolowo, Nawumbisi wolowo wa matsariwelo laman’wana wu fanele ku kongomisiwa eka Nhlengeletano ya Milawu xikan’we na Huvo, kutani loko wu pasisiwa hi Nhlengeletano ya Milawu na Huvo, wu fanele ku yisiwa eka Presidente leswaku a wu pasisa.
Loko Nawumbisi lowu kongomisiweke eka Huvo hi ku landza ndzimana ya (f) kumbe ya (h) wu nga pasisiwi hi Huvo, Nawumbisi wolowo wu hundzela hi nkarhi handle ka loko Nhlengeletano ya Milawu yi pasisa Nawumbisi hi ku seketeriwa hi vhoti ya swirho swa yona swa mbirhi-xa-nharhu kumbe ku tlula.
Loko Nawumbisi lowu hundziseriweke eka Nhlengeletano ya Milawu hi ku landza ndzimana ya (g) kumbe ya (h) wu nga pasisiwi hi Nhlengeletano ya Milawu Nawumbisi wolowo wu hundzela hi nkarhi, kambe Nawumbisi tanihi laha a wu pasisiwile hi Nhlengeletano ya Milawu eku sungulena wu nga ha pasisiwa nakambe hi Nhlengeletano ya Milawu, kambe hi ku seketeriwa hi vhoti ya swirho swa yona swa mbirhi-xa-nharhu kumbe ku tlula.
Nawumbisi lowu pasisiweke hi Nhlengeletano ya Milawu hi ku landza ndzimana ya (e),(i) kumbe (j) wu fanele ku yisiwa eka Presidente ku va a wu pasisa.
Loko Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu yi pasisa Nawumbisi lowu kombisiweke eka xiyengentsongo xa (3), Nawumbisi wolowo wu fanele ku kongomisiwa eka Palamende ya Tiko ya Milawu no va ku tirhaniwa na wona hi ku landza endlelo leri landzelaka:
Nhlengeletano ya Milawu yi fanele –
ku pasisa Nawumbisi wolowo;
ku pasisa Nawumbisi lowu hundzuluxiweke; kumbe
ku ala Nawumbisi wolowo.
Nawumbisi lowu pasisiweke hi Nhlengeletano ya Milawu hi ku landza ndzimana ya (a)(i) wu fanele ku yisiwa eka Presidente leswaku a wu pasisa.
Loko Nhlengeletano ya Milawu yi pasisa Nawumbisi lowu hundzuluxiweke, Nawumbisi wolowo wu hundzuluxiweke wu fanele ku kongomisiwa eka Huvo, kutani loko Huvo yi pasisa Nawumbisi wolowo wu hundzuluxiweke wu fanele ku yisiwa eka Presidente leswaku a wu
pasisa.
Loko Nhlengeletano ya Milawu yi ala Nawumbisi kumbe loko Huvo yi ala ku pasisa Nawumbisi wo hundzuluxiwa lowu kongomisiweke eka yona hi ku landza ndzimana ya (c), Nawumbisi wolowo na, laha swi tirhaka, Nawumbisi lowu hundzuluxiweke, yi fanele ku kongomisiwa eka Komiti yo Lamula, leyi ngaha twananaka hi-
Nawumbisi wolowo tanihi laha wu pasisiweke hi Huvo;
Nawumbisi lowu hundzuluxiweke tanihi laha wu pasisiweke hi Nhlengeletano ya Milawu; kumbe
Nawumbisi wolowo hi matsariwelo man’wana.
Loko Komiti yo Lamula yi nga swi koti ku twanana ku nga si hela masiku ya 30 endzhaku ko va wu kongomisiwile eka yona, Nawumbisi wu hundzela hi nkarhi.
Loko Komiti yo Ahlula yi twanana hi Nawumbisi tanihi laha wu pasisiweke hi Huvo, Nawumbisi wolowo wu fanele ku kongomisiwa eka Nhlengeletano ya Milawu, kutani loko Palamende ya Tiko yi pasisa Nawumbisi wolowo, Nawumbisi wu fanele ku yisiwa eka Presidente leswaku a wu pasisa.
Loko Komiti yo Lamula yi twanana hi Nawumbisi lowu hundzuluxiweke tanihi laha wu pasisiweke hi Nhlengeletano ya Milawu, Nawumbisi wolowo wu fanele ku kongomisiwa eka Huvo, kutani loko wu pasisiwa hi Huvo, wu fanele ku yisiwa eka Presidente leswaku a wu pfumelela.
Loko Komiti yo Lamula yi twanana hi matsariwelo man’wana ya Nawumbisi, matsariwelo walowo ya Nawumbisi ya fanele ku kongomisiwa eka Huvo xikan’we na Nhlengeletano ya milawu, kutani loko wu pasisiwa hi Huvo na Nhlengeletano ya Milawu, wu fanele ku yisiwa eka Presidente leswaku a wu pasisa.
Loko Nawumbisi lowu kongomisiweke eka Nhlengeletano ya Milawu hi ku landza ndzimana ya (f) kumbe ya (h) wu nga pasisiwi hi Nhlengeletano ya Milawu, Nawumbisi wolowo wu hundzela hi nkarhi.
Nawumbisi ku fanele ku tirhaniwa na wona hi ku landza endlelo leri simekiweke hi xiyengentsongo xa (1) kumbe xa (2) loko lama xi wela eka ndhawu leyi longoloxiweke eka Xedulu xa  4 kumbe xin’wana xa swiyenge leswi landzelaka:
xiyenge xa 65(2);
xiyenge xa 163;
xiyenge xa 182;
xiyenge xa 195(3) na (4);
xiyenge xa 196; na
xiyenge xa 197.
Nawumbisi ku fanele ku tirhaniwa na wona hi ku landza endlelo leri simekiweke hi xiyengentsongo xa (1) loko wu ri lowu endlaka makungu ya ku endla milawu –
leyi languteriweke eka xiyenge xa 44 (2), kumbe 220(3); kumbe
leyi languteriweke eka Kavanyisa ka 13, naswona leyi khumbhaka timhaka ta timali ta xiyimo xa xifundzhankulu xa mfumo.
[Ndzimana ya (b) yi siviwile hi x. 1 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukhume n’we wa 2003
Nawumbisi lowu languteriweke eka xiyenge xa 42(6) ku fanele ku tirhaniwa no wona hi ku landza endlelo leri simekiweke hi xiyengentsongo xa (1), handle ka leswaku–
loko Palamende ya Tiko yi vhotela Nawumbisi wolowo, makungu ya
xiyenge xa 53(i) a ma tirhi; ematshan’wini ya swona, Nawumbisi wolowo wu nga ha pasisiwa ntsena loko vunyingi bya swirho swa Nhlengeletano ya Milawu swi vhota hi ku yima na wona; na
loko Nawumbisi wolowo wu hundziseriwa eka Komiti yo Lamula, swinawana leswi landzelaka swa tirha:
Loko Palamende ya Tiko yi kanela Nawumbisi tanihi laha swi languteriweke eka xiyengentsongo xa (1)(g) kumbe (h), Nawumbisi wolowo wu nga ha pasisiwa ntsena loko vunyingi bya swirho swa Nhlengeletano ya Milawu swi vhota hi ku yima na wona.
Loko Palamende ya Tiko yi kanela kumbe yi kambisisa-nakambe Nawumbisi tanihi laha swi languteriweke eka xiyengentsongo xa (1)(e),(i) kumbe (j), Nawumbisi wolowo wu nga ha pasisiwa ntsena loko mbirhi-xa-nharhu kumbe ku tlula eka swirho swa Nhlengeletano ya Milawu swi vhota hi ku yima na wona.
Xiyenge lexi a xi tirhi eka Milawumbisi ya timali
77.	Milawumbisi ya Timali
Nawumbisi i Nawumbisi wa timali loko wu-
timali leti faneleke
vekaka swibalo swa tiko, mindzhuvo kumbe timfanelo kumbe tihakelo;
ku herisa kumbe ku hunguta, kumbe ku nyika mpfumelelo eka, sibalo swihi na swihi swa tiko, mindzhuvo kumbe timfanelo kumbe tihakelo; kumbe
ku pfumelela tihakelo to kongoma ehenhla ka Nkwama wa Timali ta Tiko, handle ka Nawumbisi lowu boxiweke eka xiyenge xa 214 lexi nyikaka mpfumelelo wolowo.
Nawwumbisi wa timali wu nga tirhana na timhaka tin’wana handle ka- 
mhaka yitsongo leyi khumbhanaka na timali leti faneleke;
ku nghenisa, ku herisa kumbe ku hunguta ka swibalo swa tiko, mindzhuvo kumbe timfanelo kumbe tihakelo;
mpfumelelo wo ka u nga katsiwi eka swibalo swa tiko, mindzhuvo kumbe, timfanelo kumbe tihakelo; kumbe
mpfumelelo wa tihakelo to kongoma ehenhla ka Nkwama wa Timali ta Tiko.
Milawumbisi hinkwayo ya timali yi fanele ku tekeriwa enhlokweni hi ku fambisana na endlelo leri vumbiweke hi xiyenge xa 75. Nawu wa Palamende wu fanele ku endla ndlela leyi ha yona Palamende yi nga hundzuluxaka Nawumbisi wa timali.
[X. 77 xi siviwile hi x.2 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vunkombo wa 2001]
78.	Komiti yo Lamula
Komiti yo Lamula yi vumbiwa hi –
swirho swa nkaye swa Palamende ya Tiko leswi hlawuriweke hi Nhlengeletano ya Nhlengeletano ya Milawu ku ya hi endlelo leri ri vekiweke hi milawu ya mafambiselo yaNhlengeletano ya Milawu, naswona swi vangaka vuyimeri bya Minhlanga nompimo leri ringanaka na Minhlangano leyi yimeriweke eka Nhlengeletano ya Milawu; na
muyimeri un’we wo huma eka vurhumiwa bya xifundzhankulu xin’wana na xin’wana eka Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu, a hlawuriweke hi vurhumiwa byelebyo.
Komiti yo Lamula yi va yi twananale hi matsariwelo ya Nawumbisi, kumbe yi tsemile mhaka, loko matsariwelo malamo, kumbe tlhelo rin’we ra mhaka, ri seketeriwa hi –
vayimeri va ntlhanu kumbe ku tlula va Palamende ya Tiko; na
vayimeri va ntlhanu kumbe ku tlula va Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu.
79.	Ku pfumelela Milawumbisi
Presidente a nga ha pfumelela no sayina Nawumbisi lowu pasisiweke hi ku landza Kavanyisa loku kumbe, loko Presidente a ri na ku kanakana hi loko Nawumbisi wolowo wu landza vumbiwa, wu tlherisela endzhaku eka Palamende ya Tiko leswaku wu kambisisiwa-nakambe.
Milawu ya mafambiselo leyi hlanganeriweke, na swileriso swi fanele ku endla makungu ya, ku kambisisiwa-nakambe ka Nawumbisi hi Palamende ya Tiko na migigingiriko ya Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu.
Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu yi fanele ku nghenela eka ku kambisisiwa-nakambe ka Nawumbisi lowu Presidente a ri tlheriselake eka Palamende ya Tiko loko:
ku kanakana ka Presidente hi Nawumbisi wu landza vumbiwa mayelana na mhaka ya maendlelo na makanelo lama ya khumbhaka Huvo; kumbe
xiyenge xa 74 (1), (2) kumbe (3)(b) kumbe 76 xi tirhisiwile eku pasisiwena ka Nawumbisi wolowo.
Loko Nawumbisi lowu , endzhaku ko kambisisiwa-nakambe wu amukela hi ku hetiseka mianakanyo ya Presidente, Presidente u fanele ku pfumelela no sayina Nawumbisi wolowo; loko swi nga ri tano, Presidente u fanele:
ku pfumelela no sayina Nawumbisi; kumbe
a wu hundzisela eKhoto ya Vumbiwa endlela xiboho xa loko wu landza kumbe wu nga landzi vumbiwa.
Loko Khoto ya Vumbiwa yi boha leswaku Nawumbisi wolowo wu landza vumbiwa, Presidente u fanele ku wu pfumelela no wu sayina. 
80.	Swikombelo hi swirho swa Palamende ya Tiko eka Khoto ya Vumbiwa
Swirho swa Palamende ya Tiko swi nga ha endla xikombelo eka Khoto ya Vumbiwa endlela xileriso xo hlamusela leswaku hinkwawo kumbe xiphemu xa Nawu wa Palamende, a wu landzi Vumbiwa.
Xikombelo –
xi fanele ku seketeriwa hi swirho swa Nhlengeletano ya milawu swa n’we-xa-nharhu kumbe ku tlula; naswona
xi fanele ku endliwo nga si hela masiku ya 30 ku sukela siku leri Presidente a nga pfumelela no sayina Nawu wolowo.
Khoto ya Vumbiwa yi nga ha lerisa leswaku hinkwawo kumbe xiphemu xa Nawu lowu ku vulavuriwaka hi wona eka xikombelo xelexo hi ku landza xiyengentsongo xa (1) a wu tirhi ku kondza Khoto yi endla xiboho hi xikombelo loko –
ku tirha ka vululami swi lava swona; na
loko xikombelo xelexo xi ri na xitshembiso xo humelela.
Loko xikombelo xi nga humeleli, no va xi nga kombisangi ku va na vuswikoti byo humelela Khoto ya Vumbiwa yi nga lerisa vakomberi ku va va hakela tihakelelo. 
81.	Ku kandziyisa Milawu
Nawumbisi lowu pfumeleriweke no sayiniwa hi Presidente wu va Nawu wa Palamende, wu fanele ku tivisiwa hi ku hatlisa, kutani wu sungula ku tirha loko wu tivisiwile kumbe hi siku leri vekiweke hi ku landza Nawu wolowo.
82.	Ku hlayisiwa ka Milawu ya Palamende
Khopi leyi sayinaweke ya Nawu wa Palamende i vumbhoni lebyi hetisekeke bya makungu ya Nawu wolowo kutani, endzhaku ko wu tivisa, wu fanele ku nyiketiwa eka vuhlayiselo bya Khoto ya Vumbiwa.
KAVANYISA KA 5
PRESIDENTE NA HUVONKULU YA RISAKA (ss 83-102)
83.	Presidente
Presidente –
I Nhloko ya Tiko na ku va nhloko ya huvonkulu ya rixaka;
u fanele ku tlakusa, a sirhelela no xixima Vumbiwa tanihinawu leri kulukumba wa Riphabliki; na
ku yisa emahlweni vun’we bya rixaka na leswi swi nga yisaka emahlweni Riphabliki.
84.	Matimba na mintirho ya Presidente
Presidente u na matimba lama a nyikiweke wona hi Vumbiwa na milawu leyi vekiweke, ku katsa na lama ya lavekaka ku va a tirha mintirho yo va Nhloko ya Tiko na ya nhloko ya huvonkulu ya rixaka.
Presidente u na vutihlamuleri –
byo pfumelela no sayina Milawumbisi;
byo tlherisela Nawumbisi eka Palamende ya Tiko leswaku ku kambisisiwa-nakambe loko Nawumbisi wolowo wu landza Vumbiwa;
byo hundzisela Nawumbisi eka Khoto ya Vumbiwa endlela xiboho xa loko wu landza Vumbiwa;
byo vitana Palamende ya Tiko, Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu kumbe Palamende eka nhlengeletano yo hlawuleka ku endlela ntirho wo hlawuleka;
ku tirha ku thola kwihi na kwihi loku Vumbiwa kumbe milawu leyi vekiweke yi lavaka leswaku Presidente a ku tirha, handle ka ku va nhloko ya huvonkulu ya rixaka;
ku thola tiKhomixini ta ndzavisiso;
ku vitana tireferendamu ta tiko, hi ku landza Nawu wa Palamende;
byo vuyisa no amukela vuyimeri bya tintsumi ta le matikweni mambe na vayimeri;
ku thola vayimeri va le matikweni ya le handle, varhumiwa lava haverisiweke matimba na tintsumi ematikweni ya le handle;
ku rivalela kumbe ku yimisa ka nkarhinyana swigwevo swa vaonhi no hunguta kumbe ku herisa mindziho yihi na yihi, minxupulo na ku lova nhundzu; na
ku haverisa swidlodlo swa swifundzho.
[Xitsundzuxo xo Angarhela: Tihuvo ta swifundzho leti simekiweke eka Gazete ya Mfumo ya 24155 ya 6 N’wendzamhala, 2002 na Gazete ya Mfumo ya 25213 ya 25 Mawuwani 2003.]
85.	Matimba ya huvonkulu ya Riphabliki
Matimba yo tirha makungu ya Riphabliki ya haverisiwile Presidente.
Presidente u tirhisa matimba yo endla makungu, kun’we na swirho leswin’wana swa Khabinete, hi –
ku endla leswaku ku tirhisiwa milawu yo vekiwa ya tiko handle ka loko Vumbiwa kumbe milawu yin’wana yi hlamusela hi ndlela yin’wana;
ku hluvukisa no endla leswaku ku tirhisiwa milawu ya matirhelo ya rixaka;
ku hlanganyeta mintirho ya tindzawulo ta tiko na mintirho ya ta mafambiselo;
ku lulamisa no sungula milawu; na
ku tirha mintirho yihi na yihi yin’wana ya makungu leyi lulamiseriweke swona eka Vumbiwa na le ka milawu yo vekiwa ya tiko.
86.	Ku hlawuriwa ka Presidente
Eka ntshamo wa yona wo sungula endzhaku ka loko yi hlawuriwile, na loko swi laveka ku siva xivandla, Palamende ya Tiko yi fanele ku hlawula wansati kumbe wanuna eka swirho swa yona ku va Presidente.
Presidente wa Khoto ya Vumbiwa u fanele ku fambisa nhlawulo wa Presidente, kumbe a veka muavanyisi un’wana ku endla sweswo. Endlelo leri ri andlariweke eka Xiyenge xa A xa Xedulu xa3 ra tirha aku hlawuriweni ka Presidente.
[Xiyengentsongo xa (2) xi siviwile hi x. 6 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevu  wa 2001.]
Nhlawulo wo siva xivandla xa ntirho wa Presidente wu fanele ku endliwa hi nkarhi na hi siku leri vekiweke hi Presidente wa Khoto ya Vumbiwa, kambe ku nga si hundza 30 wa masiku endzhaku ka loko ku pfuleke xivandla.
[Xiyengentsongo xa (3) xi siviwile hi x. 6 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevu  wa 2001.]
87.	Ku sungula ntirho hi Presidente
Loko a hlawuriwile ku va Presidente, munhu wa tshika ku va xirho xa Palamende ya Rixaka, naswona, ku nga si hela ntlhanu wa masiku, u fanele ku sungula ntirho hi ku hlambanya kumbe ku tiyisisa ku tshembeka eka Riphabliki na ku xixima Vumbiwa, hi ku landza Xedulu xa2.
88.	Nkarhi wo tirha wa Presidente
Nkarhi wo tirha wa Presidente wu va loko a sungula ku tirha no hela loko ku va na xivandla kumbe loko munhu la hlawuriweke ku va Presidente la landzelaka a sungula ku tirha.
Ku hava munhu la nga khomaka ntirho wa Presidente ku tlula ka mbirhi; kambe, loko munhu a hlawuriwa va a siva xivandla xa ntirho wa Presidente, nkarhi lowu wu nga xikarhi ka nhlawulo wolowo na nhlawulo leri landzelaka wa Presidente a wu tekiwi wu ri nkarhi wo tirha.
Ku susiwa ka Presidente entirhweni
89.
Palamende ya Tiko, hi xiboho lexi seketeriweke hi vhoti ya swirho leswi nga riki ehansi ka mbirhi-xa-nharhu, yi nga ha susa Presidente entirhweni ntsena hi swivangelo swa –
ku tlula Vumbiwa kumbe Nawu;
 matikhomelo yo ka ya nga ri kahle; kumbe
ku tsandzeka ku tirha mintirho ya le hofisin.
Munhu wihi na wihi la nga susiwa eka ntirho wa Presidente hi ku landza xiyengentsongo xa (1)(a) kumbe (b), a nga ha kumi swipfuno swa ntirho wolowo, naswona a nga ha tirhi ka ntirho wihi na wihi wa tiko.
90.	Presidente wo Khomela
Loko Presidente a nga ri kona laha Riphabliki kumbe loko hikokwalaho ka swin’wana a nga swi koti ku hetisa mintirho ya Presidente, kumbe hi nkarhi lowu ku nga na xivandla xa ntirho wa Presidente, mukhomi un’wana wa ntirho hi ndzandzelelano wu nga laha hansi u tirha tanihi Presidente –
Xandla xa Presidente.
Holobye la hlawuriweke hi Presidente.
Holobye la hlawuriweke hi swirho leswin’wana swa Khabinete.
Xipikara, ku kondza Palamende ya Tiko yi veka un’wana wa swirho swa yona.
Mukhomeri wa Presidente u na vutihlamuleri, matimba na mintirho ya Presidente.
Loko a nga si teka vutihlamuleri, matimba na mintirho ya Presidente, Presidente wo Khomela u fanele ku hlambanya kumbe ku tiyisisa ku tshembeka eRiphabliki na ku xixima Vumbiwa, hi ku landza Xedulu xa2.
Xiyengentsongo xa (4) lexi engeteriweke hi x. 1 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa Wosungula wa 1997
91.	Khabinete
Khabinete yi vumbiwa hi Presidente, tanihi nhloko ya Khabinete, Xandla xa Presidente na Vaholobye.
Presidente u thola Xandla xa Presidente na Vaholobye, u va nyika matimba na mintirho ya vona, naswona a nga va hlongola.
Presidente –
u fanele ku hlawula Xandla xa Presidente exikarhi ka swirho swa Nhlengeletano ya Tiko Milawu;
a nga ha hlawula nhlayo yihi na yihi ya Vaholobye exikarhi ka swirho swa Nhlengeletano ya Milawu; naswona
a nga ha hlawula Vaholobye lava nga tluriki vambirhi ku suka ehandle ka Nhlengeletano ya Milawu.
Presidente u fanele ku thola xirho xa Khabinete ku va murhangeri wa ntirho wa mfumo eka Palamende ya Tiko.
Xandla xa Presidente u fanele ku pfuna Presidente eku tirhiweni ka mintirho ya mfumo.
92.	Vutihlamuleri  
Xandla xa Presidente na Vaholobye va na vutihlamuleri bya matimba na mintirho ya huvonkulu leswi va nyikiweke swona hi Presidente.
Swirho swa Khabinete swi hlanganale na hi un’we-un’we swi na vutihlamuleri, bya ku kombisa matimba ya swona ePalamende.
Swirho swa Khabinete swi fanele –
ku tirha hi ku landza Vumbiwa; na
ku nyika Palamende swiviko leswi hetisekeke swa nkarhi na nkarhi hi mayelana na timhaka leti welaka ehansi ka vutihlamuleri bya swona.
93.	Swandla swa  Vaholobye
Presidente a nga thola- 
nhlayo yihi na yihi ya Swandla swa Vaholobye exikarhi ka swirho swa Palamende; na
nhlayo leyi nga tluriki Swandla swa Vaholobye swimbirhi ehandle ka Palamende, ku pfuneta swirho swa Khabinete, naswona a nga swi hlongola.
Swandla swa  Vaholobye leswi thoriweke ku ya hi xiyengentsongo xa (1) (b) swi na vutihlamuleri eka Palamende ku tirhisa matimba ya swona no endla mintirho.
[X. 93 xi siviwile hi x 7 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevu wa 2001.]
94.	Ku ya emahlweni ka Khabinete endzhaku ka minhlawulo
Loko ku ri na nhlawulo wa Palamende ya Tiko, Khabinete, Xandla xa Presidente, Vaholobye na Vaseketeri vahi na vahi va Vaholobye va tshama va ha fanele ku tirha ku kondza munhu la hlawuriweke ku va Presidente hi Nhlengeletano ya Milawu leyi landzelaka a sungula ku tirha.
95.	Xihlambanyo kumbe xitiyisiso
Loko Xandla xa Presidente, Vaholobye na Swandla swa  Vaholobye vahi kumbe vahi va nga si sungula ku tirha mintirho ya vona, va fanele ku hlambanya kumbe ku tiyisisa ku tshembeka eka Riphabliki no xixima Vumbiwa, hi ku landza Xedulu xa2.
96.	Matikhomelo ya swirho swa Khabinete na Swandla swa  Vaholobye
Swirho swa Khabinete na Swandla swa  Vaholobye va fanele ku tikhoma hi ku landza khodi ya matikhomelo leyi vekiweke hi milawu ya tiko.
Swirho swa Khabinete na Swandla swa  Vaholobye a va fanelanga –
ku tirha ntirho wihi na wihi wun’wana lowu wu hakelaka;
ku tikhoma hi ndlela yihi na yihi leyi ngafambelanaki na swiyimo swa vona kumbe va tiveka eka xiyimo lexi xi va vekaka ekhombyeni ra leswaku ku va na ku kwetlembetana exikarhi ka vutihlamuleri bya vona bya ximfumo na swilaveko swa vutomi bya vona bya le tlhelo; kumbe
ku tirhisa xiyimo xa vona kumbe mahungu wahi na wahi lama va nyikiweke wona kutifumisa kumbe ku pfuna munhu wihi na wihi un’wana hi ndlela leyi ngari ku yinene.
97.	Ku hundzisela mintirho
Hi ku landza xitiviso xa Presidente, a nga ha hundzisela eka xirho xa Khabinete –
mafambiselo ya milawu yihi na yihi eka xirho xin’wana xa Khabinete;kumbe
matimba wahi na wahi kumbe mintirho leyi nyikiweke xirho xin’wana.
98.	Ku nyikiwa mintirho swa nkarhinyana
Presidente a nga ha nyiketa eka xirho xa Khabinete mintirho yihi na yihi ya xirho xin’wana lexi xi nga riki kona entirhweni kumbe lexi xi nga swi kotiki ku tirha mintirho yeleyo.
99.	Ku averiwa mintirho
Xirho xa Khabinete xi nga ha nyiketa matimba wahi na wahi kumbe mintirho leyi yi yanelaka ku tirhiwombe ku endliwa hi ku landza Nawu wa Palamende eka xirho xa Huvonkulu ya xifundzhankulu kumbe eka Huvo ya Mhasipala. Ku nyikiwa ntirho –
swi fanele ku va hi ku landza ntwanano exikarhi ka xirho xa Khabinete na xirho xa Huvonkulu kumbe Huvo ya Mhasipala;
swi fanele ku fambelana na Nawu wa Palamende lowu hi ku landza wona matimba lama fanelaka na mintirho ya tirhisiwa no tirhiwa; naswona
swi sungula ku tirha hi xitiviso xa Presidente.
100.	Ku nghenelela ka mfumo wa rixaka eka mafambiselo ya swifundzhankulu
[Nhlokomhaka yi hundzuluxiwile hi Xiyengentsongo xa 2 (a) xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukhume  n’wewa 2003.]
Loko xifundzhankulu xi nga swi koti kumbe xi nga enetisi xiboho xa ntirho wa huvonkulu hi ku landza milawu leyi vekiweke ya tiko kumbe Vumbiwa leri, huvonkulu ya rixaka yi nga ha nghenelela hi ku teka magoza wahi na wahi lama faneleke ku vonisisa ku landzeleriwa ka swona, ku katsa na –
ku humesa xiletelo xo ya eka huvonkulu ya xifundzhankulu, lexi hlamuselaka mpimo wa ku tsandzeka ku enetisa swiboho swa xona na ku hlamusela magoza wahi na wahi lama ya lavekaka ku eneta swiboho swa xona; na
ku teka vutihlamuleri bya xiboho lexi khumbekaka eka xifundzhankulu xelexo ku fikela laha swi fanelaka ku endlela –
ku hlayisa swiyelo swa rixaka leswi lavekaka kumbe ku eneta swiyelo swa minamamu leswi vekiweke swo nyika vutirheri;
ku hlayisa vun’we bya ikhonomi;
ku hlayisa vuhlayiseki bya rixaka; kumbe
ku sivela xifundzhankulu xelexo ku teka goza leri nga twaleki leri onhiselaka swilaveko swa xifundzhankulu xin’wana kumbe  swa tiko hinkwaro.
[Xiyengentsongo (1) xi hundzuluxiwe hi x 2 (b) xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa 2003.]
Loko huvonkulu ya rixaka yi nghenelela eka xifundzhankulu hi ku landza xiyengentsongo xa (1)(b) –
xitiviso xa ku nghenelela xi fanele ku andlariwa eka Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu ku nga si hela masiku ya 14 ya ntshamo wa yona wo sungula endzhaku ka loko ku sunguriwile ku nghenelela koloko;
ku nghenelela koloko ku fanele ku hela handle ka loko ku pfumeleriwa hi Huvo ku nga si hela masiku ya 30 ya ntshamo wa yona wo sungula endzhaku ka loko ku suguriwile ku nghenelela koloko; naswona
Loko ku nghenelela ku ya mahlweni, Huvo yi fanele ku langutisisa hi vuntshwa nkarhi na nkarhi na ku endla swibumabumelo swihi na swihi leswi faneleke eka huvonkulu ya rixaka.
[Xiyengentsongo (2) xi siviwile  hi x 2 (c) xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa 2003.]
Milawu leyi vekiweke ya tiko yi nga ha lawula endlelo leri simekiwaka hi xiyenge lexi.
[Xiyengentsongo 100  xi hundzuluxiwe hi x 2 (b) xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa 2003.]
101.	Swiboho swa huvonkulu
Xiboho xa Presidente xi fanele xi ri xo tsariwa loko –
xi fikeleriwile hi ku landza milawu; kumbe
xi ri na mbuyelo wo karhi etlhelwena ra milawu
Xiboho xo tsariwa xa Presidente xi fanele ku sayiniwa hi ku tiyisisa hi xirho xin’wana xa Khabinete loko.
Switiviso, swinawana na switirhisiwa swin’wana swa milawu ya le hansinyana swi fanele ku kota ku fikeleriwa hi vanhu va tiko.
Milawu leyi vekiweke ya tiko yi nga ha boxa mukhuva leri hawona,na mpimo leri ku fikela eka wona, switirhisiwa leswi vuriwaka eka xiyengentsongo xa (3) swi fanele –
ku andlariwa ePalamende; na
ku pasisiwa hi Palamende.
102.	Maendlelo yo kombisa ku pfumala ntshembho
Loko Palamende ya Rixaka, hi vhoti yo seketeriwa hi vunyingi bya swirho swa yona, yi pasisa kungu ra ku komba ku pfumala ku tshembha eka Khabinete ku nga katsiwi na Presidente, Presidente u fanele ku vumba hi Khabinete leyntshwa.
Loko Palamende ya Rixaka, hi vhoti yo seketeriwa hi vunyingi bya swirho swa yona, yi pasisa kungu ro komba ku pfumala ku tshembha eka Presidente, Presidente na swirho leswin’wana swa Khabinete na Xandla xa Holobye wihi na wihi va fanele ku lan’wa ntirho.
KAVANYISA KA 6
SWIFUNDZHANKULU (ss 103-150)
103.	Swifundzhankulu
Riphabliki ri  na swifundzhankulu leswi landzelaka:
Kapa-Vuxa
Free State
Gauteng
Kwazulu-Natal
Mpumalanga
Kapa-N’walungu
Xifundzhankulu xa N’walungu
N’walungu-Vupeladyambu
Kapa-Vupeladyambu
Xiyengentsongo xa (1) xi siviwe hi x. 3 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukhume  n’we  wa 2003 na x. 1 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukhume mbirhi wa 2005
Mindzilekano ya swifundzhankulu hi leyi a yi ri kona loko Vumbiwa byi sungula ku tirha.
Tipalamende ta Swifundzhankulu (ss 104-124)
104.	Matimba yo endla milawu ya swifundzhankulu
Matimba yo endla milawu ya swifundzhankulu ya haverisiwile mimfumo ya swona yo endla milawu, naswona ya nyika Tipalamende ta swifundzhankulu matimba –
yo pasisa vumbiwa ra xifundzhankulu xa wona kumbe ku hundzuluxa Vumbiwa byihi na rihileri pasisiweke hi wona hi ku landza swiyenge swa 142 na 143;
yo pasisa milawu leyi vekiweke endzeni ka na ku endlela xifundzhankulu xa wona hi tlhelo ra –
mhaka yihi na yihi leyi welaka eka tindhawu ta mintirho leti longoloxiweke eka Xedulu xa4;
mhaka yihi na yihi leyi welaka eka tindhawu ta mintirho leti longoloxiweke eka Xedulu xa5; na
mhaka yihi na yihi leyi nga handle ka tindhawu teto ta mintirho, naswano leyi yi nyikiweke hi swikongomelo swa xifundzhankulu xelexo hi milawu ya tiko; na
mhaka yihi na yihi leyi eka Vumbiwa yi kombisaka ku tirhisa milawu ya swifundzhankulu; na
ku nyika wahi na wahi ya matimba ya wona yo endla milawu eka Huvo ya Mhasipala eka xifundzhankulu xelexo.
Palamende ya xifundzhankulu, hi xiboho lexi tirhisiweke hi nseketelo wa vhoti ku sukela eka mbirhi-xa-nharhu eka swirho swa wona, wu nga kombela Palamende ku cinca vito ra xifundzhankulu xelexo.
Palamende ya xifundzhankulu yi bohiwa ntsena hi Vumbiwa leri naswona, loko wu pasisile vumbiwa ra xifundzhankulu xa wona, hi vumbiwa rolero, kutani wu fanele ku tirha hi ku ya hi, na hi le ndzeni ka swipimelo swa Vumbiwa leri na vumbiwa rolero ra xifundzhankulu.
Milawu leyi vekiweke ya xifundzhankulu hi mayelana na mhaka leyi lavekaka hi ndlela yo twala ku endlela, kumbe hi ku yelana na, ku tirhisiwa hi ku nyawula ka matimba ya wona hi tlhelo ra mhaka leyi welaka eka ndhawu ya mintirho leyi longoloxiweke eka Xedulu xa4, hi swikongomelo hinkwaswo i milawu leyi tirhelanaka na mhaka leyi welaka eka Xedulu xa4.
Palamende ya xifundzhankulu yi nga ha bumabumela eka Palamende ya Rixaka milawu leyi vekiweke yi khumbhaka mhaka yihi na yihi yi nga handle ka vulawuri bya mfumo wolowo wa milawu, kumbe leri hi tlhelo ra wona Nawu wa Palamende wu nga na matimba ku tlula nawu wa xifundzhankulu.
105.	Mavumbiwelo na nhlawulo wa Tipalamende ta 
swifundzhankulu
Palamende ya xifundzhankulu yi vumbiwa hi vavasati na vavanuna lava va hlawuriweke ku va swirho hi ku landza endlelo ra  nhlawulo leri  –
 vekiweke hi milawu ya tiko;
simekiweke ehenhla ka xiphemu xa xifundzhankulu xelexo xa nongoloko wun’we wa vavhoti;
endlaka makungu ya minamamu ya vukhale byo vhota bya 18 wa malembe; na
endlaka leswaku vuyelo, hi ku angarhela, byi va vuyimeri byo landza mpimo.
[Xiyengentsongo (1) xi hundzuluxiwile hi x 3 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa 2003 na x. 3 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukhume mune wa 2008.] 
Palamende ya xifundzhankulu yi vumbiwa hi swirho swa le xikarhi ka 30 na 80. Nhlayo ya swirho, leyi nga hambanaka hi ku ya hi swifundzhankulu, yi fanele ku vekiwa hi ku landza milawu leyi vekiweke ya tiko.
106.	Vuxirho
Muaka-tiko un’wana na un’wana la enetaka swilaveko swo vhotela Palamende ya Rixaka yo endla Milawu u na mfanelo yo va xirho xa Palamende ya xifundzhankulu handle ka –
munhu wihi na wihi la thoriweke hi, kumbe la nga eka vutirheri bya mfumo naswona a kumaka muholo wo thoriwa kwaloko kumbe vutirheri byelebyo, handle ka –
Holobyenkulu na swirho leswin’wana swa Huvonkulu ya xifundzhankulu xelexo; na
vakhomi va mintirho van’wana lava mintirho ya vona yi fambelanaka na mintirho ya xirho xa Palamende ya xifundzhankulu, naswona yi va yi vuriweke ku va yi fambelana na mintirho yeleyo hi milawu ya tiko;
Swirho swa Palamende ya Rixaka, varhumiwa va nkarhi hinkwawo va Huvo ya Tiko ya Swifundzhankulu kumbe swirho swa Huvo ya Mhasipala;
vanhu lava nga ringanelangiki hi vutshunguri
munhu wihi na wihi la vuriweke ku va a nga pfukangi ebyongweni hi khoto ya iphabliki; kumbe
munhu wihi na wihi loyi, endzhaku ka loko xiyenge lexi xi sungurile ku tirha, a boheriwile andzu no gweviwo pfaleriwa  ekhotsweni ku tlula 12 wa tin’hweti handle ka ku tihlawulela ndziho, hambi ku ri laha Riphabliki kumbe ehandle ka Riphabliki loko matikhomelo lama ya vumbaka nandzu a ma ta va ma ve nandzu laha Riphabliki; kambe, ku hava munhu la nga tekiwaka tanihi loko a gweviwile ku kondza xivilelo ehenhla ka ku bohiwa koloko kumbe xigwevo yi tsemiwile, kumbe ku kondza nkarhi wo endla xikombelo kumbe ku kombela wu herile. Ku va ku nga ha enetiwi swilaveko ku ya hi ndzimana leyi ku hela endzhaku ka ntlhanu wa malembe endzhaku ka loko xigwevo xi herile.
Munhu la nga riki na mfanelo yo va xirho xa Palamende ya xifundzhankulu hi ku landza xiyengentsongo xa (1)(a) kumbe (b) a nga va muyimela-ku-langwa wa mfumo wa milawu ku ya hi swipimelo swihi na swihi kumbe matshamelo ya timhaka lama ya simekiweke hi milawu leyi vekiweke ya tiko.
Munhu u lahlekeriwa hi vuxirho bya Palamende ya xifundzhankulu loko munhu yeleyo –
a va a nga ha ri na mfanelo; kumbe
a xwa eka mfumo wa milawu handle ka mpfumelelo eka matshamelo ya timhaka lama eka wona milawu ya mafambiselo ya mfumo wa milawu yi vekaka ku lahlekeriwa hi vuxirho.
a yima ku va xirho xa vandla leri n’wi hlawuleke tanihi xirho xa palamendhe ya xifundzhankulu
[Xiyenge xa (3) xi siviwile hi x 4 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukhume wa 2003 na hi x.4 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa 2008.]
Swivandla eka Palamende ya xifundzhankulu swi fanele ku siviwa hi ku landza milawu ya tiko.
107.	Swihlambanyo kumbe ku tiyisisa
Loko swirho swa Palamende ya xifundzhankulu swi nga si sungula ku tirha mintirho ya swona eka mfumo wa milawu, swi fanele ku hlambanya kumbe ku tiyisisa ku tshembeka ka swona eka Riphabliki na ku xixima Vumbiwa, ku ya hi Xedulu xa2.
108.	Nkarhi wo tirha wa Palamende ya xifundzhankulu
Palamende ya xifundzhankulu yi hlawuleriwa tirha nkarhi wa ntlhanu wa malembe.
Loko Palamende ya xifundzhankulu yi heirsiwa hi ku landza xiyenge xa 109, kumbe loko nkarhi wa wona wo tirha wu hela, Holobyenkulu wa xifundzhankulu xelexo hi xitiviso, u vitana no veka masiku ya nhlawulo, leri wu faneleke ku va kona ku nga si hela 90 wa masiku ku sukela eka siku leri mfumo wa milawu wu herisiweke, kumbe ku herile nkarhi wa wona.
Xiyengentsongo xa (2) xi siviwile hi x. 1 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vumune wa  1999
Loko vuyelo bya nhlawulo wa Palamende ya xifundzhankulu byi nga tivisiwi ku nga si hela nkarhi lowu wu vekiweke hi ku landza xiyenge xa 190, kumbe loko nhlawulo wu bakanyiwa hi khoto, Presidente, hi xitiviso, u fanele ku vitana no veka masiku ya nhlawulo wun’wana, leri wu fanelaka ku va kona ku nga si hela 90 wa masiku endzhaku ka ku hela ka nkarhi wolowo kumbe ka siku leri nhlawulo wu bakanyiweke harona.
Palamende ya xifundzhankulu yi tshama yi fanele ku tirha ku sukela eka nkarhi wo herisiwa ka wona, kumbe loko ku hela nkarhi wa wona wo tirha, ku fikela siku leri tlhandlamiwaka hi siku ro sungula ro vhotela mfumo wa milawu leri landzelaka. 
109.	Ku herisiwa ka Tipalamende ta swifundzhankulu ku nga si hela nkarhi wa yona wo tirha
Holobyenkulu wa xifundzhankulu u fanele ku herisa mfumo wa milawu wa xifundzhankulu loko –
mfumo wa milawu wolowo wu amukela xiboho xo wu herisa xi seketariwaka hi vhoti ya vunyingi bya swirho swa wona; na
loko ku hundze malembe manharhu ku sukela loko mfumo wa milawu wu hlawuriwile.
Holobyenkulu wo Khomela u fanele ku herisa Palamende ya xifundzhankulu loko –
ku ri na xivandla xa ntirho wa Holobyenkulu; na
loko mfumo wa milawu wu tsandzeka ku hlawula Holobyenkulu un’wana ku nga si hela masiku ya 30 endzhaku ka loko xivandla xelexo xi pfulekile.
110.	Mintshamo na minkarhi yo wisa
Endzhaku ka nhlawulo, ntshamo wo sungula wa mfumo wa milawu wa xifundzhankulu yi fanele ku va kona hi nkarhi na hi siku leri vekiweke muavanyisi la hlawuriweke hi Presidente wa Khoto ya Vumbiwa, kambe ku nga si hela masiku ya 14 endzhaku ka loko ku tivisiwile vuyelo bya nhlawulo. Palamende ya xifundzhankulu yi nga ha veka nkarhi na ku leha ka nkarhi wa mintshamo ya wona leyin’wana na minkarhi ya wona yo wisa.
[Xiyengentsongo xa (1) xi siviwile hi x 8 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevu  wa 2001.]
Holobyenkulu wa xifundzhankulu a nga ha vitana Palamende ya xifundzhankulu eka ntshamo wo hlawuleka hi nkarhi wihi na wihi ku endlela ku tirha mintirho yo hlawuleka.
Palamende ya xifundzhankulu yi fanele ku veka ndhawu leyi hi ntolovelo wu nga ta hlangana kona.
111.	Swipikara na Swandla swa  Swipikira
Eka ntshamo wo sungula endzhaku ko hlawuriwa ka wona, kumbe loko swi laveka ku endlela ku siva xivandla, Palamende ya xifundzhankulu yi fanele ku hlawula Xipikara na Xandla xa Xipikara vo huma exikarhi ka swirho swa wona.
Muavanyisi la vekiweke hi Presidente wa Khoto ya Vumbiwa u fanele ku va mufambisi eku hlawuriweni ka Xipikara. Xipikara u va mufambisi eku hlawuriweni ka Xandla xa Xipikara.
[Xiyengentsongo xa (2) xi siviwile hi x 9 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevu  wa 2001.]
Endlelo leri ri hlamuseriwaka eka Xiyenge xa A eka Xedulu xa3 ra tirha eku hlawuriweni ka Swipikara na Swandla swa  Swipikara.
Palamende ya xifundzhankulu yi nga ha susa Xipikara kumbe Xandla xa Xipikara entirhweni hi xiboho. Vunyingi bya swirho swa mfumo wa milawu swi fanele ku va kona loko xiboho xelexo xi amukeriwa.
Hi ku landza milawu ya wona ya mafambiselo, Palamende ya xifundzhankulu yi nga ha hlawula eka swirho swa wona vatirhela-tiko van’wana vo fambisa ku pfuneta Xipikara na Xandla xa Xipikara.
112.	Swiboho
Handle ka laha Vumbiwa byi hlamusela hi ndlela yin’wana –
vunyingi bya swirho swa Palamende ya xifundzhankulu swi fanele ku va kona loko ku nga si tekiwa vhoti ehenhla ka Nawumbisi kumbe hundzuluxo ehenhla ka Nawumbisi;
swirho swa n’we-xa-nharhu kumbe ku tlula swi fanele ku va kona loko ku nga si tekiwa vhoti ehenhla ka mfumo wa milawu; naswona
timhaka hinkwato leti nga mahlweni ka Palamende ya xifundzhankulu ti tsemiwa hi vunyingi bya tivhoti leti hoxiweke.
Xirho lexi xi fambisaka nhlengeletano ya milawu ya xifundzhankulu xi hava vhoti yo kanela, kambe –
xi fanele ku hoxa vhoti yo tsema timhaka loko ku ri na nhlayo yo ringanana ya tivhoti eka matlhelo havumbirhi ya mhaka leyi kaneriwaka; naswona
xi nga ha hoxa vhoti yo kanela loko mhaka yi fanele ku tsemiwa hi ku seketela ka vhoti ya mbirhi-xa-nharhu kumbe ku tlula ya swirho swa mfumo wa milawu.
113.	Timfanelo ta varhumiwa va nkarhi hinkwawo eka Tipalamende ta swifundzhankulu
Varhumiwa va nkarhi hinkwawo va xifundzhankulu eka Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu va nga ha va kona, naswona va nga vulavula eka, tipalamende ta swifundzhankulu swa vona na tikomiti ta wona, kambe a va fanelanga ku vhota. Mfumo wa milawu wu nga ha lava leswaku murhumiwa wa nkarhi hinkwawo a va kona eka mfumo wa milawu kumbe tikomiti ta wona.
114.	Matimba ya Tipalamende ta swifundzhankulu
Eku tirhisena ka wona ka matimba ya wona yo endla milawu, mfumo wa milawu wa xifundzhankulu yi fanele –
ku kambisisa, ku pasisa, ku hundzuluxa kumbe ku ala Nawumbisi wihi na wihi leri vekiweke emahlweni ka mfumo wa milawu; na
ku sungula kumbe ku lulamisa milawu, handle ka Milawumbisi ya timali.
Palamende ya xifundzhankulu yi fanele ku endla makungu ya switirhisiwa –
swo vonisisa leswaku swirho hinkwaswo swa mfumo swo tirha makungu eka xifundzhankulu swi na vutihlamuleri eka wona; na
ku hlayisa vulanguteri ehenhla ka –
ku tirhisiwa ka matimba ya ku tirha makungu eka xifundzhankulu ku katsa na ku endla leswaku milawu yi tirhisiwa; na
xirho xihi na xihi xa mfumo.
115.	Vumbhoni kumbe mahungu lama nga mahlweni ka Tipalamende ta swifundzhankulu
Palamende ya xifundzhankulu kumbe yihi na yihi ya tikomiti ta wona, wu nga ha–
vitana munhu wihi na wihi ku tivonakisa emahlweni ka wona ku nyika vumbhoni byo hlambanyiwa byi tiyisisiweke kumbe ku humesa matsalwa;
lava leswaku munhu wihi na wihi kumbe vandla ra xifundzhankulu ri tivonakisa eka wona;
hi ku landza milawu leyi vekiweke ya xifundzhankulu kumbe milawu ya mafambiselo, ku sindzisa munhu wihi na wihi kumbe vandla ku landzelela samanisi kumbe xilaveko hi ku landza ndzimana ya (a) kumbe ya (b); na
ku amukela swivilelo, vuyimeri kumbe swikombelo swo huma eka vanhu vahi na vahi lava swi tsakelaka kumbe swivandla.
116.	Malulamiselo ya le ndzeni, mafambiselo na maendlelo ya mimfumo ya swifundzhankulu
Palamende ya xifundzhankulu yi nga –
veka no lawula mindzulamiso ya wona ya mafambiselo ya le ndzeni, maendlelo na akanelo; na
ku endla milawu ya mafambiselo leyi khumbhaka ntirho wa wona, ku karhi ku tekeriwa nhlokweni Xidemokrasi xa vuyimeri na ku nghenela eka ku veka milawu, vutihlamuleri, ku tirhela rivalena na ku nghenisa vanhu va tiko.
Milawu ya mafambiselo ya Palamende ya xifundzhankulu yi fanele ku endla makungu ya –
ku simekiwa, ku vumbiwa, matimba, mintirho, maendlelo na ku leha ka nkarhi wo tirha ka tikomiti ta wona;
ku nghenela eka makanelo ya mfumo wa milawu ka hinkwayo Minhlangano ya vuntsongo ya tipolitiki leyi yimeriweke ePalamende, hi ndlela leyi fambisanaka na xidemokrasi 
ku pfuniwa hi timali na mafambiselo eka ntlawa wun’wana na wun’wana wa tipolitiki leri wu yimeriweke eka mfumo wa milawu, ku ya hi mpimo wa ndzinganelano wa wona, ku endlela leswaku ntlawa wun’wana na wun’wana na murhangeri wa wona va kota ku tirha mintirho ya wona eka mfumo wa milawu; na
ku amukeriwa ka murhangeri wa Nhlangano lowukulu wa vuntsongo eka mfumo wa milawu, tanihiMurhangeri wa Vukaneti.
117,	Xifundzho
Swirho swa Palamende ya xifundzhankulu na varhumiwa va nkarhi hinkwawo eka Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu –
va na ntshunxeko wo vulavula eka mfumo wa milawu na le ka tikomiti ta wona, ku ya hi milawu ya wona ya mafambiselo; naswona
a va tengiseriwi milandzu ya mbangisano kumbe ya vugevenga, ku khomiwa, ku pfaleriwa ekhotsweni kumbe ku riha ku onhakeriwa ka van’wana hikwalaho ka –
nchumu wihi na wihi leri va wu vuleka eka, va wu humeseke emahlweni ka, kumbe va wu yiseke emahlweni ka mfumo wa milawu kumbe yihi na yihi ya tikomiti ta wona; kumbe
nchumu wihi na wihi leri wu paluxiweke hikwalaho ka leswi va swi vuleke eka, va swi humeseke emahlweni ka, kumbe va swi yiseke eka mfumo wa milawu kumbe yihi na yihi ya
tikomiti ta wona.
Swifundzho swin’wana na minsirhelelo ya Palamende ya xifundzhankulu na swirho swa wona swi nga ha vekiwa hi milawu ya tiko.
Miholo, mali ya mpfuneto na ya swikhenso leswi hakeriwaka swirho swa mfumo wa milawu wa xifundzhankulu i xikweleti lexi rhwariwaka hi Nkwama wa Timali ta Tiko ta Xifundzhankulu. 
118.	Ku fikelela ka vaaki no nghenelela ka vona eka tipalamende ta swifundzhankulu
Palamende ya xifundzhankulu yi fanele –
Wu nghenisa vanhu eka milawu ya tiko na tikomiti ta kona hi –
ku olovisa ku tinghenisa ka vanhu eka ku veka milawu na maendlelo man’wana ya fumo wa milawu na tikomiti ta wona; na
ku tirha mintirho ya wona yo lava munhu wihi komba wihi, na ku endla makungu yo va u sechiwa munhu wihi na wihi naswona, laha swi faneleke, ku arisiwa ka ku nghena ka munhu ihi na wihi kumbe ku humeseriwa ehandle.
Mfumo wa milawu ya swifundzhankulu a wu fanelangi ku honisa vanhu, ku katsa na vahangelasi va mahungu, eka ntshamo wa Komiti handle ka loko swi kombisiwile kahle eviralena na le ka vanhu va xidemokratiki.
119.	Ku nghenisa Milawumbisi
I swirho swa Huvonkulu ya xifundzhankulu ntsena kumbe Komiti kumbe xirho xa mfumo wa milawu wa xifundzhankulu xi fanelaka ku tivisa Nawumbisi eka mfumo wa milawu; kambe i xirho xa Huvonkulu ntsena lexi nga na vutihlamuleri bya timhaka ta timali ta xifundzhankulu, xi nga ha tivisaka Nawumbisi wa timali eka mfumo wa milawu. Milawumbisi ya Timali
Nawumbisi i Nawumbisi wa timali loko wu-
lulamisa timali;
lowu bohaka swibalo, mindzuvo kumbe swibalo swa nhundzu;
herisaka kumbe ku hunguta kumbe ku nyika mpfumelelo eka xibalo xihi na xihi  xa xifundzha, mindzuvo kumbe swibalo swa nhundzu mali, kumbe 
ku nyika mpfumelelo eka tihakelo to kongoma ehenhla ka   
Nkwama wa Timali ta Tiko.
Nawumbisi wa timali wu nge endliwi xikan’we na timhaka tin’wana handle ka loko-
ku ri na mhaka yintsongo leyi fambelanaka na timhaka ta mali;
ku nghenisiwa, ku herisiwa kumbe ku hungutiwa ka xibalo xa xifundzha ;
ku nyikiwa ka ku ka ku nga katsiwi eka swibalo swa xifundzha; kumbe
mpfumelelo wa tihakelo to kongoma ehenhla ka nkwama wa Timali ta Tiko.
Nawu wa xifundzhankulu yi fanele ku endla makungu ya maendlelo lawa hawona Mfumo wa milawu wa xifundzhankulu yi nga hundzuluxaka Nawumbisi wa timali.
[X.120 xi siviwile hi x. 3 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa 2001]
121.	Ku pfumelela Milawumbisi
Holobyenkulu wa xifundzhankulu u fanele ku pfumelela no sayina Nawumbisi lowu pasisiweke hi Palamende ya xifundzhankulu hi ku landza Kavanyisa loku kumbe, loko Holobyenkulu a ri na ku kanakana hi loko Nawumbisi wolowo wu landza Vumbiwa, u wu tlherisela endzhaku eka mfumo wa milawu leswaku wu kambisisiwa nakambe.
Loko, endzhaku ko kambisisiwa-nakambe, Nawumbisi wu amukela hi ku hetiseka miehleketo ya Holobyenkulu, Holobyenkulu u fanele ku pfumelela no sayina Nawumbisi; handle ka swona Holobyenkulu u fanele a –
pfumelela no sayina Nawumbisi; kumbe
a wu hundzisela eKhoto ya Vumbiwa leswaku yi teka xiboho mayelana na loko wu landza vumbiwa.
Loko Khoto ya Vumbiwa yi boha leswaku Nawumbisi wu landza vumbiwa, Holobyenkulu u fanele ku wu pfumelela no wu sayina.
122.	Swikombelo hi swirho eka Khoto ya Vumbiwa
Swirho swa Palamende ya xifundzhankulu swi nga ha endla xikombelo eka Khoto ya Vumbiwa endlela xileriso xo hlamusela leswaku hinkwawo kumbe xiphemu xa Nawu, wa swifundzhankulu a wu landzi vumbiwa.
Xikombelo –
xi fanele ku seketeriwa hi 20 wa tiphesente wa swirho swa mfumo wa milawu; naswona
xi fanele ku endliwo nga si hela masiku ya 30 endzhaku ka loko Holobyenkulu se a pfumelerile no sayina Nawu wolowo.
Khoto ya Vumbiwa yi nga ha lerisa leswaku hinkwawo kumbe xiphemu xa Nawu leri ku vulavuriwaka hi xona eka xikombelo xelexo hi ku landza xiyengentsongo xa (1) a wu tirhi ku kondza Khoto yi endla xiboho hi xikombelo loko –
ku tirha ka vululami swi lava swona; na
loko xikombelo xelexo xi ri na xitshembiso xo humelela.
Loko xikombelo xi nga humeleli nakona xi nga vanga na xivono xo nyawula xo humelela, Khoto ya Vumbiwa yi nga ha lerisa vakomberi ku va va hakela tihakelelo.
123.	Ku kandziyisiwa ka Milawu ya swifundzhankulu
Nawumbisi lowu pfumeleriweke no sayiniwa hi Holobyenkulu wu va Nawu wa xifundzhankulu yi fanele ku tivisiwa na ku hatlisa naswona wu sungula ku tirha hi siku leri tivisiweke kumbe endzhaku ka rona hi ku landza Nawu wolowo.
124.	Ku hlayisiwa ka Milawu ya swifundzhankulu
Khopi leyi sayinaweke ya Nawu wa xifundzhankulu i vumbhoni lebyi hetisekeke bya makungu ya Nawu wolowo kutani, endzhaku ko tivisiwa, wu fanele ku nyiketiwa eka vuhlayiselo bya Khoto ya Vumbiwa. Vatirhi va Makungu va Swifundzhankulu
Valawuri va Tihuvonkulu
125 Vulawuri bya huvonkulu eka swifundzhankulu
Vulawuri bya huvonkulu eka xifundzhankulu byi haverisiwile Holobyenkulu wa xifundzhankulu xelexo.
Holobyenkulu u tirhisa matimba yo fambisa milawu, kun’we na swirho leswin’wana swa Huvonkulu, hi –
ku tirhisa milawu yo endliwa endzeni ka xifundzhankulu;
ku fambisa milawu hinkwayo yo endliwa ya tiko hinkwaro endzeni ka tindhawu ta mintirho leti longoloxiweke eka Xedulu xa4 kumbe 5 handle ka laha Vumbiwa kumbe Nawu wa Palamende wu hlamusela hi ndlela yin’wana;
ku fambisa endzeni ka xifundzhankulu milawu hinkwayo ya tiko ehandle ka tindhawu ta mintirho leti longoloxiweke eka Xedulu xa4 kumbe 5, lama mafambiselo ya kona ya nyikiweke eka vufambisi bya xifundzhankulu hi ku landza Nawu wa Palamende;
ku aka no tirhisa mikhuva ya matirhelo ya xifundzhankulu;
ku hlanganyeta mintirho ya tindzawulo ta swifundzhankulu;
ku lulamisa no sungula milawu ya xifundzhankulu; na
ku tirha ntirho wihi na wihi wun’wana lowu wu nyikiweke wona eka vufambisi bya swifundzhankulu hi ku landza Vumbiwa kumbe Nawu wa Palamende.
Xifundzhankulu xi na matimba yo fambisa milawu hi ku landza xiyengentsongo xa 2(b) ntsena ku fikela laha xifundzhankulu xelexo xi nga na matimba ya vufambisi ku kota ku teka vutihlamuleri hi ndlela leyi tirhaka. Mfumo wa rixaka, hi milawu leyi vekiweke na hi magoza man’wana, wu fanele ku pfuneta swifundzhankulu ku hluvukisa vuswikoti bya mafambiselo lebyi lavekaka ku endlela ku tirhisa matimba ya swona hi ku nyawula na ku tirha mintirho ya swona leyi vuriwaka eka xiyengentsongo xa (2).
Njhekanjhekisano wihi na wihi leri khumbhaka vuswikoti bya mafambiselo bya xifundzhankulu mayelana na ntirho wihi na wihi, wu fanele ku hundziseriwa eka Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu leswaku ku tekiwa xiboho ku nga si hela masiku ya 30 wu hundziseriwile eka Huvo.
Ku ya hi xiyenge xa 100, matirhiselo ya milawu ya xifundzhankulu eka xifundzhankulu i matimba yo tirha lama ya vekeriweke xifundzhankulu xelexo ntsena.
Huvonkulu ya xifundzhankulu yi fanele ku tirha hi ku landza –
Vumbiwa leri; na
vumbiwa ra xifundzhankulu, loko ku pasisiwile vumbiwa ra xifundzhankulu xelexo. 
126.	Ku phakeriwa mintirho
Xirho xa Huvonkulu ya xifundzhankulu xi nga ha rhumisa ntirho wihi na wihi leri faneleke ku tirhiwa hi ku landza Nawu wa Palamende, kumbe Nawu wa xifundzhankulu, eka Huvo ya Mhasipala. Ku rhwexa mintirho –
swi fanele ka landza ntwanano exikarhi ka xirho xa Huvonkulu lexi khumbekaka na Huvo ya Mhasipala;
swi fanele ku fambisana na Nawu wolowo leri hi ku landza wona ntirho leri khumbekaka wu tirhisiwaka xiswona; na
ku sungula ku tirha loko wu tivisiwile hi Holobyenkulu.
127.	Matimba na mintirho ya Vaholobyenkulu
Holobyenkulu wa xifundzhankulu u na matimba na mintirho leyi nyiketiweke evuhlayisekwena bya xiyimo xelexo xa ntirho hi Vumbiwa leri na milawu yihi na yihi yin’wana.
Holobyenkulu wa xifundzhankulu u na vutihlamuleri byo –
pfumelela no sayina Milawumbisi;
tlherisela Nawumbisi endzhaku eka Palamende ya xifundzhankulu leswaku ku kambisisiwa nakambe loko Nawumbisi wolowo wu landza Vumbiwa;
byo hundzisela Nawumbisi eka Khoto ya Vumbiwa endlela xiboho xa loko wu landza vumbiwa;
byo vitana mfumo wa milawu eka nhlengeletano yo hlawuleka ku endlela ku tirha ntirho wo hlawuleka;
ku thola tiKhomixini ta ndzavisiso; na
ku vitana referendamu endzeni ka xifundzhankulu xelexo ku ya hi milawu ya tiko.
128.	Ku hlawuriwa ka Vaholobyenkulu
Eka ntshamo wo sungula endzhaku ka loko wu hlawuriwile, na loko swi
laveka ku siva xivandla, Palamende ya xifundzhankulu yi fanele ku hlawula wansati kumbe wanuna eka swirho swa wona ku va Holobyenkulu wa xifundzhankulu xelexo –
[Xiyengentsongo xa (2) xi siviwile hi x. 10 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevu  wa 2001.]
Muavanyisi la vekiweke hi Presidente wa Khoto ya Vumbiwa u fanele ku fambisa nhlawulo wa Holobyenkulu. Endlelo leri ri andlariweke eka Xirho A Xedulu xa3 ra tirha eku hlawuriweni ka Holobyenkulu.
[Xiyengentsongo xa (3) xi siviwile hi x. 10 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevu  wa 2001.]
Nhlawulo wo siva xivandla xa ntirho wa Holobyenkulu wu fanele ku endliwa hi nkarhi na hi siku leri vekiweke hi Presidente wa Khoto ya Vumbiwa, kambe ku nga si hundza 30 wa masiku endzhaku ka loko ku pfuleke xivandla.
129.	Ku sungula ntirho ka Vaholobyenkulu
Munhu la ha ku hlawuriwaka ku va Holobyenkulu u fanele ku siva xivandla xa ntirho wa Holobyenkulu ku nga si hela masiku ya ntlhanu a hlawuriwile, hi ku hlambanya kumbe ku tiyisisa ku tshembeka eRiphabliki no xixima 
Vumbiwa, hi ku landza Xedulu xa2.
130.	Nkarhi wo tirha no susiwa Vaholobyenkulu
Nkarhi wo tirha wa Holobyenkulu wu sungula loko a sungula ku tirha no hela loko ku va na xivandla kumbe loko munhu la hlalwuriweke ku va Holobyenkulu la landzelaka a sungula ku tirha.
Ku hava munhu la faneleke ku khoma ntirho wa Holobyenkulu ku tlula ka mbirhi; kambe, loko munhu a hlawuriwa siva xivandla xa ntirho wa Holobyenkulu, nkarhi lowu nga xikarhi ka nhlawulo wolowo na nhlawulo leri landzelaka wa Holobyenkulu a wu tekiwi tanihinkarhi wo tirha.
Milawu ya xifundzhankulu, hi swiboho leswi vumbiweke hi ku seketeriwa hi vhoti leyi nga riki hansi ka mbirhi xa nharhu, yi nga ha susa Holobyenkulu entirhweni ntsena hi ku landza –
ku tlula nawu wa Vumbiwa hi ndlela yo nyawula;
matikhomelo yo biha swinene; kumbe
ku hluleka ku endla mintirho ya yena yo hofisi.
Munhu wihi kumbe wihi la susiweke eka hofisi ya ku va Holobyenkulu hi ku landza xiyengentsongo xa (3)(a) kumbe (b) a anga amukeli nchumu swa hofisi yeleyo, nakona a nga ha tirhi eka hofisi yihi na yihi ya vanhu.
131.	Vakhomeri va Vaholobyenkulu
Loko Holobyenkulu a nga ri kona kumbe loko, hikokwalaho ka swin’wana, a nga swi koti ku hetisa mintirho ya Holobyenkulu, kumbe hi nkarhi lowu ku nga na xivandla xa ntirho wa Holobyenkulu, mukhomi un’wana wa ntirho hi ndzandzelelano leri nga laha hansi u tirha tana
hi Holobyenkulu –
Xirho xa Huvonkulu lexi hlawuriweke hi Holobyenkulu.
Xirho xa Huvonkulu lexi hlawuriweke hi swirho leswin’wana swa Huvonkulu.
Xipikara, ku kondza mfumo wa milawu wu veka un’wana wa swirho swa wona.
Mukhomeri wa Holobyenkulu u na vutihlamuleri, matimba na mintirho ya Holobyenkulu.
Loko a nga si teka vutihlamuleri, matimba na mintirho ya Holobyenkulu, Holobyenkulu wo Khomela u fanele ku hlambanya kumbe ku tiyisisa vutshembeki eRiphabliki na ku xixima Vumbiwa hi ku landza Xedulu xa2.
132.	Tihuvonkulu
Huvonkulu ya xifundzhankulu yi vumbiwa hi Holobyenkulu, tanihi nhloko ya Huvo, na swirho leswi nga riki hansi ka ntlhanu no va swi nga ri henhla ka khume leswi thoriweke hi Holobyenkulu swo huma eka swirho swa Palamende ya xifundzhankulu.
Holobyenkulu wa xifundzhankulu u thola swirho swa Huvonkulu, a swi avela matimba na mintirho ya swona, naswona a nga ha swi hlongola.
133.	Vutihlamuleri na mintirho
Swirho swa Huvonkulu ya xifundzhankulu swi na vutihlamuleri bya mintirho ya huvonkulu leyi swi averiweke yona hi Holobyenkulu.
Swirho swa Huvonkulu ya xifundzhankulu swi na vutihlamuleri swi hlanganale na hi xin’we-xin’we eka mfumo wa milawu, bya ku tirhisa matimba ya swona na mintirho.
Swirho swa Huvonkulu ya xifundzhankulu swi fanele –
ku tirha hi ku landza Vumbiwa na, loko vumbiwa ra xifundzhankulu ri pasisiwile, na loko vumbiwa; na
ku nyika mfumo wa milawu swiviko leswi hetisekeke swa nkarhi na nkarhi hi mayelana na timhaka leti welaka ehansi ka vutihlamuleri bya swona.
134.	Ku ya emahlweni ka Tihuvonkulu endzhaku ka minhlawulo
Loko ku khomiwa nhlawulo wa Palamende ya xifundzhankulu, Huvonkulu na swirho swa yona va tsahama va ha fanele ku tirha ku kondza munhu la hlawuriweke ku va Holobyenkulu hi mfumo wa milawu leri landzelaka a sungula ku tirha.
135.	Xihlambanyo kumbe xitiyisiso
Loko swirho swa Huvonkulu ya xifundzhankulu swi nga si sungula ku tirha mintirho ya swona, swi fanele ku hlambanya kumbe ku tiyisisa ku tshembeka eka Riphabliki no xixima Vumbiwa, hi ku landza Xedulu xa2.
136.	Matikhomelo ya swirho swa Huvonkulu
Swirho swa Huvonkulu ya xifundzhankulu va fanele ku tikhoma hi ku landza khodi ya matikhomelo leyi vekiweke hi milawu ya tiko.
Swirho swa Huvonkulu ya xifundzhankulu a swi va fanelanga –
ku amukela ntirho wihi na wihi wun’wana lowu wu hakelaka;
ku tikhoma hi ndlela yihi na yihi leyi ngafambelanaki na swiyimo swa swona, kumbe swi tiveka eka xiyimo lexi xi swi vekaka ekhombyeni ra leswaku ku va na ku kwetlembetana exikarhi ka vutihlamuleri bya swona bya ximfumo na swilaveko swa vutomi bya swona bya le tlhelo; kumbe
ku tirhisa xiyimo xa swona kumbe mahungu wahi na wahi lama nyikiweke wona ku tifumisa kumbe ku pfuna munhu wihi na wihi un’wana hi ndlela leyi ngariki yinene.
137.	Ku hundziseriwa ka mintirho
Holobyenkulu hi xitiviso a nga ha hundzisela eka xirho xa
Huvonkulu –
mafambiselo ya milawu yihi na yihi leyi vekiweke eka xirho xin’wana; kumbe
va tirhisa swiyimo swa vona kumbe hungu rin’wana na rin’wana leri va rhweriweke rona, eka munhu un’wana.
138.	Ku nyikiwa mintirho ka nkarhinyana
Holobyenkulu wa xifundzhankulu a nga ha hundzisela eka xirho xa Huvonkulu matimba wahi na wahi kumbe ntirho wa xirho xin’wana lexi xi nga riki kona entirhweni kumbe lexi xi nga swi kotiki ku tirhisa matimba yalawo kumbe ku tirha mintirho yoloye.
139.	Vulanguteri bya xifundzhankulu bya mfumo wa muganga
Loko mhasipala a nga swi koti kumbe a nga enetisi xiboho xa ntirho wa huvonkulu hi ku landza milawu leyi vekiweke, huvonkulu ya xifundzhankulu lexi khumbekaka yi nga ha nghenelela hi ku teka magoza wahi na wahi lama faneleke ku vonisisa ku enetisiwa ka swona ku katsa na–
ku humesa xiletelo xo ya eka Huvo ya Mhasipala, lexi hlamuselaka mpimo wo tsandzeka ku enetisa swiboho swa yona na ku hlamusela magoza wahi na wahi lama ya lavekaka ku eneta swiboho swa yona; na
ku teka vutihlamuleri bya xiboho lexi khumbekaka eka mhasipala yeleyo ku fikela ha swi lavekaka ku endlela –
ku hlayisa mimpimo ya swa rixaka leswi lavekaka kumbe ku simeka ya minamamu leswi vekiweke swo nyika vutirheri;
ku sivela mhasipala yeleyo ku teka goza leri nga twaliki leri onhinselaka swilaveko swa mhasipala un’wana kumbe swa xifundzhankulu hinkwaxo;
ku hlayisa vun’we bya ikhonomi.
Loko huvonkulu ya xifundzhankulu yi nghenelela eka mhasipala hi ku landza xiyengentsongo xa (1)(b) –
yi fanele ku yisa xitiviso lexi tsariweke xa ku nghenelela eka-
xirho xa Khabinete lexi tirhanaka na timhaka ta Mfumo wa Muganga; na
Palamende ya xifundzha na Huvoya Rixaka ya  Swifundzhankulu, ku nga si hela 14 wa masiku endzhaku ko sunguriwa ka ku nghenelela;
xitiviso xa ku nghenelela xi fanele ku andlariwa eka Palamende ya xifundzhankulu na le ka Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu ku nga si hela masiku ya 14 ya mintshamo ya yona yo sungula hi ku landzelelana, endzhaku ka loko ku sunguriwele ku nghenelela koloko;
ku nghenelela koloko ku fanele ku hela handle ka loko ku pfumeleriwa hi Huvo ku nga si hela masiku ya 30 ya ntshamo wa yona wo sungula endzhaku ko sunguriwa ka ku nghenelela koloko; naswona
huvo yi fanele ku vuyeketa ku nghenelela koloko nkarhi na nkarhi no endla swibumabumelo swihi na swihi leswi faneleke eka huvonkulu ya xifundzhankulu.
Milawu ya tiko yi nga ha lawula endlelo leri simekiwaka hi xiyenge xa (1) (c) .
huvonkulu ya xifundzha yi fanele yi yisa xitiviso hi xihatla lexi tsariweke xo susiwena ka-
xirho xa Khabinete lexi tirhanaka na timhaka ta Mfumo wa Muganga; na
Palamende ya xifundzha na Huvo ya Rixaka ya  Swifundzhankulu,
ku sisiwa swi sungula eka 14 wa masiku ku sukela siku leri xitiviso xi amukeriweke ha rona hi Huvo handle ka loko swi vekiwe etlhelo hi swirho swa Khabinete kumbe Huvo ku nga si hundza masiku walawo ya 14.
Loko mhasipala wu tsandzeka ku hetisisa xiboho ku ya hi Vumbiwa kumbe milawu yo pasisa mpimanyeto kumbe tindlela to tlakusa timali leti faneleke ku nyika mpfumelelo wa mpimanyeto, huvo ya xifundzha leyi faneleke yi fanele ku nghenelela hi ku teka magoza laya faneleke ku vona leswaku mpimanyeto kumbe tindlela teleto to tlakusa timali ta pasisiswa, ku katsa ku herisa Huvo ya Mhasipala na-
ku thola mufambisi ku fikela loko Huvo ya Mhasipala yintshwa yi hlawuriwile; no
pasisa mpimanyeto wa nkarhinyana kumbe tindlela to tlakusa timali ku endlela leswaku mintirho ya mhasipala yi kota ku ya emahlweni.
Loko mhasipala, hi xivangelo xo tshikilela timhaka ta timali, yi ri eka xiyimo xa nghozi kumbe yi ya mahlweni yi tlula swiboho swo phakela mintirho ya nkoka kumbe yi hluleka ku fikelela swiboho swa timali, kumbe yi pfumela leswaku ya hluleka ku fikelela swiboho kumbe swiboho swa timali, huvonkulu ya xifundzha leyi faneleke yi fanele ku-
boha pulani yo humelela leyi kongomaneke na ku sirhelela vuswikoti bya mhasipala ku fikelela swiboho swa yona swo phakela mintirho ya nkoka kumbe ku fikelela swiboho swa timali, leswi ku nga ku 
lulamisela ku ya hi Palamende ya rixaka; na
boha mhasipala eka mintirho ya milawu ya yona na huvonkulu, kambe ntsena eka mhaka leyi bohaka yo ololoxa swiphiqo swa timhaka ta timali; na
ku herisa Huvo ya Mhasipala, loko mhasipala yi hluleka ku pasisa tindlela ta milawu, ku katsa mpimanyeto kumbe tindlela tin’wana to tlakusa timali leti faneleke ku sungula pulani yo vuyisela timali, na –
ku thola mufambisi ku fikela loko Huvo ya Mhasipala yintshwa yi hlawuriwa; na
ku pasisa mpimanyeto wa nkarhinyana kumbe tindlela to tlakusa timali kumbe tindlela tin’wana to vuyisela timali ku endlela leswaku mintirho ya mhasipala yi ya emahlweni kumbe
loko Huvo ya Mhasipala yi nga herisiwi hi ku landza ndzimana ya (a), yi sungula mintirho yo simekiwa ka pulani ro vuyisela timali ku fikela laha mhasipala yi hlulekaka ku simeka endlelo leri.
Loko huvonkulu ya xifundzha yi nghenelela eka mhasipala ku ya hi xiyengentsongo xa (4) kumbe (5), yi fanele ku yisa xitiviso lexi tsariweke xo nghenelela eka-
xirho xa Khabinete lexi tirhanaka na timhaka ta Mfumo wa Muganga; na
Palamende ya xifundzha na Huvoya Rixaka ya  Swifundzhankulu,
ku nga si hela nkombo wa masiku yo nghenelela.
Loko huvonkulu ya xifundzha yi hluleka ku tirhisa matimba kumbe ku endla mintirho leyi bohiweke eka xiyengentsongo (4) kumbe (5), huvonkulu ya rixaka yi fanele ku nghenelela ku ya hi xiyengentsongo xa (4) kumbe (5) Ematshan’wini ya huvonkulu ya xifundzha leyi faneleke.
Milawu ya tiko yi nga lawula ku simekiwa ka xiyenge lexi, ku katsa maendlelo laya vumbiweke hi xiyenge lexi.
[X. 139 xi siviwile hi x. 4 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukhume n’we wa 2003.]
140.	Swiboho swa huvonkulu
Xiboho xa Holobyenkulu xi fanele ku va xi tsariwile loko –
xi tekiwa hi swivangelo swa nhlengeletano wa milawu; kumbe
loko milawu yeleyo yi ri na mbuyelo lowu khumbhanaka na swa nawu.
Xiboho lexi nga tsariwa xa Holobyenkulu xi fanele xi sayiniwa hi xirho xin’wana xa Huvonkulu.
Switivisa-nawu, swinawana na switirhiswa swin’wana swa milawu ya xifundzhankulu swi fanele ku fikeleriwa hi vanhu va tiko.
Milawu ya Xifundzhankulu yi nga ha boxa ndlela leyi, na hi laha yi nga fikelelaka hakona, switirhiswa leswi vuriweke eka xiyengentsongo (3) swi fanele –
ku andlariwa eka Palamende ya xifundzhankulu; na
ku pfumeleriwa hi Palamende ya xifundzhankulu.
141,	Makungu yo kombisa ku pfumala ntshembho
Loko Palamende ya xifundzhankulu, hi xiboho lexi seketeriweke hi vunyingi bya swirho swa wona, wu pasisa kungu ra ku komba ku pfumala ku tshembha eka Huvonkulu ya xifundzhankulu ku nga katsiwi na Holobyenkulu, Holobyenkulu u fanele ku vumba Huvo hi vuntshwa.
Loko Palamende ya xifundzhankulu, hi xiboho lexi seketeriweke hi vunyingi bya swirho swa wona, wu pasisa kungu ro komba ku pfumala ku tshembha eka Holobyenkulu, Holobyenkulu na swirho leswin’wana swa Huvonkulu va fanele ku lan’wa ntirho.
Mavumbiwa ya Swifundzhankulu(ss 142-145)
142.	Ku pasisiwa ka mavumbiwelo ya swifundzhankulu
Palamende ya xifundzhankulu yi nga pasisa vumbiwa ra xifundzhankulu xelexo kumbe, laha swi tirhaka, ku hundzuluxa vumbiwa ra xona, loko mbirhi-xa-nharhu kumbe ku tlula eka swirho swa wona va vhota hi ku seketela Nawumbisi wolowo.
143.	Vundzeni bya vumbiwa bya xifundzha
Vumbiwa ra xifundzhankulu, kumbe hundzuluxo wa vumbiwa, a swi fanelanga ku va swi hambana na Vumbiwa leri, kambe swi nga endla makungu ya –
swivumbeko swo endla milawu swa xifundzhankulu kumbe swo fambisa milawu na maendlelo lama ya hambanaka na lama ya nyikiweke eka Kavanyisa loku; kumbe
ku sunguriwa, ntirho, matimba ya vulawuri na xiyimo xa hosi ya ndzhavuko, laha swi tirhaka.
Makungu lama ya nghenisiweke eka vumbiwa ra xifundzhankulu kumbe hundzuluxo wa vumbiwa hi ku landza tindzimana ta (a) kumbe (b) ta xiyengentsongo xa (1) –
ya fanele ku landzlela minsinya ya nkoka leyi nga eka xiyenge xa 1 na Kavanyisa ka 3; naswona
a ma fanelanga ku haverisa xifundzhankulu matimba wahi na wahi lama ya welaka-
ehandle ka ndhawu ya mintirho hi ku landza Tixedulu xa  ta 4 na 5; kumbe
ehandle ka matimba na mintirho leyi haverisiweke xifundzhankulu hi swiyenge leswin’wana swa Vumbiwa leri.
144.	Ku tiyisiwa ka vumbiwa wa swifundzhankulu
Loko Palamende ya xifundzhankulu yi pasisile kumbe ku hundzuluxa vumbiwa, Xipikara wa mfumo wa milawu wolowo u fanele ku yisa tsalwa rolero ra vumbiwa kumbe hundzuluxo wa vumbiwa eka Khoto ya Vumbiwa leswaku ri tiyisisiwa.
Ku hava tsalwa ra vumbiwa ra xifundzhankulu kumbe hundzuluxo wa vumbiwa leri nga va ka nawu ku kondza Khoto ya Vumbiwa yi tiyisisa –
leswaku tsalwa relero ri pasisiwile hi ku landza xiyenge xa 142; na
leswaku tsalwa hinkwaro ka rona ri landza xiyenge xa 143.
145.	Ku sayiniwa, ku tivisiwa na ku hlayisiwa ka mavumbiwa ya swifundzhankulu
Holobyenkulu wa xifundzhankulu u fanele ku pfumelela no sayina tsalwa ra vumbiwa ra xifundzhankulu kumbe ku hundzuluxiwa ka vumbiwa lebyi tiyisisiweke hi Khoto ya Vumbiwa.
Nawumbisi lowu pfumeleriweke no sayiniwa hi Holobyenkulu wu fanale ku tivisiwa eka Gazette ya Mfumo ya rixaka na ku sungula ku tirha loko wu tivisiweke hi siku ra le mahlweninyana ka siku leri vekiweke hi ku landza vumbiwa byebyo kumbe hundzuluxo.
Nawumbisi lowu sayinaweke ra vumbiwa ra xifundzhankulu kumbe hundzuluxo wa vumbiwa i vumbhoni lebyi hetisekeke bya makungu ya rona naswona, endzhaku ko tivisiwa, ri fanele ku nyiketiwa evuhlayiselweni bya Khoto ya Vumbiwa.
Milawu leyi kwetlembetanaka (ss 146-150)
146.	Minkwetlembetano exkarhi ka milawu ya rixaka na ya swifundzhankulu
Xiyenge lexi xi tirha eka ku kwetlembetana exikarhi ka milawu leyi endliweke ya tiko na ya xifundzhankulu leyi welaka eka ndhawu ya mintirho leyi longoloxiweke eka Xedulu xa 4.
Milawu leyi endliweke ya tiko leyi tirhaka hi ndlela yo fana hi mayelana na tiko hinkwaro yi na matimba ku tlula milawu ya xifundzhankulu leyi kanetanaka na yona loko ku enetisiwa xihi na xihi xa swipimelo leswi landzelaka:
Milawu ya tiko yi tirhanaka na mhaka leyi ngakotekeki ku va yi lawuriwa hi ku hetiseka hi milawu leyi vekiweke hi swifundzhankulu hi ku hambana ka swona haxin’we-xin’we.
Ku khumbeka ka tiko hinkwaro ka rona swi lavaka leswaku mhaka ku tirhaniwa na yona hi ndlela yo fana eka tiko hinkwaro ka rona, kutani milawu yi endla leswaku ku va na ku fanana koloko hi ku simeka –
mintolovelo na swiyimo; 
mapulanelo ya matirhelo; kumbe
milawu ya matirhelo ya rixaka.
Milawu leyi endliweke ya tiko leyi laveriwaka –
ku hlayisiwa ka vuhlayiseki bya rixaka;
ku hlayisiwa ka vun’we bya ikhonomi;
ku sirheleriwa ka makete wa ntolovelo hi tlhelo ra ku fambafambisiwa ka tinhundzu, vutirheri, mali na mintirho;
ku tlakusiwa ka xiyimo xa migingiriko ya ikhonomi loku tsemakanyaka mindzilekano ya swifundzhankulu;
ku tlakusiwa ka xiyimo xa ku kota ku endla swilo hi ku ringanana na ku fikelela Mintirho ya mfumo hi ku ringanana; kumbe
ku sirheleriwa ka mbangu.
Milawu leyi endliweke ya tiko yi na matimba ku tlula milawu ya swifundzhankulu loko milawu ya tiko yi kongomisiwile eku siveriwena ka swiendlo leswi nga twaliki swa xifundzhankulu leswaku
swi onhiselaka swilaveko swa ikhonomi, Rihanyo kumbe vuhlayiseki bya xifundzhankulu xin’wana kumbe tiko hinkwaro ka rona; kumbe
swi kavanyetaka ku tirhisiwa ka milawu ya tirhele ra ikhonomi ra rixaka.
Loko ko va na ku kaneta kumbe xisolo mayelana na milawu ya tiko leyi tirhanaka na mhaka yihi na yihi leyi vuriweke eka xiyengentsongo xa (2)(c) naswona ku sola koloko ko yisiwa ekhoto ku yi lulamisiwa, khoto ye fanele yi pfumelela kumbe ku alelana na milawu ya Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu.
Milawu leyi endliweke ya Xifundzhankulu yi na matimba ku tlula milawu ya tiko loko xiyengentsongo xa (2) kumbe (3) xi nga tirhi.
Nawu lowu endliweke hi ku landza Nawu wa Palamende kumbe Nawu wa xifundzhankulu ntsena loko nawu wolowo wu pfumeleriwile hi Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu.
Loko Huvo yi nga fikeleli xiboho ku nga si hela masiku ya 30, ya ntshamo wa yona wo sungula endzhaku ka loko nawu wolowo wu hundziseriwile eka yona, hi swikongomelo hinkwaswo yi fanele ku tekiwa yi pfumeleriwile hi Huvo.
Loko Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu yi nga pfumeleli nawu leri vuriwaka eka xiyengentsongo xa (6)(a), ku nga si hela masiku ya 30 ya xiboho xa yona, yi fanele ku rhumela swivangelo swo ala nawu koloko eka vulawuri lebyi hundziseleke nawu wolowo.
147.	Minkwetlembetano yin’wana
Loko ku ri na ku kwetlembetana exikarhi ka milawu yo endliwa ya tiko na kungu ra vumbiwa ra xifundzhankulu hi mayelana na –
mhaka, leyi hi tlhelo ra yona Vumbiwa leri ri lavaka hi ku kongoma kumbe ri langutelaka ku vekiwa ka nawu wa tiko, milawu yo endliwa ya tiko yi na matimba ku tlula kungu leri khumbekaka ra vumbiwa ra xifundzhankulu;
ku nghenelela ka milawu yo endliwa ya tiko hi ku landza xiyenge xa 44(2), milawu ya tiko yi na matimba ku tlula kungu ra vumbiwa ra xifundzhankulu; kumbe
mhaka leyi welaka eka tindhawu ta mintirho leti longoloxiweke eka Xedulu xa 4, xiyenge xa 146 xa tirha tanihi loko kungu leri khumbekaka ra vumbiwa ra xifundzhankulu ri ri milawu yo endliwa ya xifundzhankulu leyi vuriwaka eka xiyenge xelexo.
Milawu leyi endliweke ya tiko leyi vuriwaka eka xiyenge xa 44(2) yi na matimba ku tlula milawu leyi endliweke ya xifundzhankulu hi tlhelo ra timhaka leti vuriwaka eka tindhawu ta mintirho leti nga longoloxiwa ka Xedulu xa 5.
148.	Minkwetlembetano leyi nga ololoxekiki
Loko njhekanjhekisano leri khumbhaka nkwetlembetano wu nga ololoxeki hi khoto, milawu yo endliwa ya tiko yi na matimba ku tlula milawu ya xifundzhankulu kumbe Vumbiwa ra xifundzhankulu.
149.	Xiyimo xa milawu leyi nga tluriki leyin’wana
Xiboho xa khoto leswaku milawu yo endliwa yi na matimba ku tlula milawu leyin’wana a xi herisi matimba ya ku tirha ka milawu yeleyo leyin’wana, kambe milawu leyin’wana yona yo tshama yi nga tirhi nkarhi wolowo loko ka ha ri na nkwetlembetano.
150.	Nhlamuselo ya minkwetlembetano
Loko ku karhi ku kambisisiwa nkwetlembetano leri wu tikombaka wu ri kona exikarhi ka milawu ya tiko na milawu ya xifundzhankulu, kumbe exikarhi ka milawu ya tiko na vumbiwa, ra xifundzhankulu, khoto yin’wana na yin’wana yi fanele ku tilangela nhlamuselo yihi na yihi leyi twalaka ya milawu yeleyo kumbe ya vumbiwa leyi papalataka nkwetlembetano, ku tlula nhlamuselo yihi na yihi yo siva leyi vangaka nkwetlembetano.
KAVANYISA KA 7
MFUMO WA MUGANGA (ss 151-164)
151.	Xiyimo xa vamhasipala
Xiyenge xa mfumo wa muganga xi vumbiwa hi vamhasipala, lava va faneleke ku simekeriwa ndhawu hinkwayo ya mfumo wa Riphabliki.
Matimba yo fambisa mintirho na yo veka milawu ya haverisiwile Huvo ya Mhasipala.
Mhasipala u na mfanelo yo fuma, hi ku ti sungulela ka yena, timhaka ta mfumo wa muganga ta vaaki va yena, hi ku landza milawu ya tiko na ya xifundzhankulu, tanihi laha swi endleriweke makungu eka Vumbiwa leri.
Mfumo wa rixaka kumbe wa xifundzhankulu a yi fanelanga ku onhisela kumbe ku kavanyeta vuswikoti bya mhasipala ku tirhisa matimba kumbe ku tirha mintirho ya yena.
152.	Swikongomelo swa mfumo wa muganga
Swikongomelo swa mfumo wa muganga i –
ku endla leswaku ku va na mfumo wa xidemokiratiki na vutihlamuleri wa vaaki va ndhawu;
ku tiyisisa leswaku vaaki va ndhawu va endleriwa mintirho hi mukhuva leri khomelelaka nkarhi wo leha;
ku yisa emahlweni nhluvukiso wa vanhu na wa ikhonomi;
ku tlakusa xiyimo xa ndhawu ya vuhlayiseki no tenga; na
ku khutaza ku tinghenisa ka vanhu na minhlangano ya vanhu etimhakeni ta mfumo wa muganga.
Mhasipala u fanele ku hisekela, hi laha a nga swi kotaka ku ya hi timali na hi mafambiselo ya yena, ku fikelela swikongomelo leswi andlariweke eka xiyengentsongo xa (1).
153.	Mintirho ya vamhasipala yo hluvukisa
Mhasipala u fanele –
ku vumba no lawula mafambiselo ya yena, mimpimanyeto, na maendlelo ya mapulanele, ku endla leswaku swilaveko swa masungulo swa vanhu swi va xirhangana, no yisa emahlweni nhluvukiso wa vanhu na ikhonomi ya vanhu; na
ku nghenela eka minongoloko ya nhluvuko ya rixaka na ya swifundzhankulu.
154.	Vamhasipala eka mfumo wa ntirhisano
Mfumo wa rixaka na wa swifundzhankulu, hi milawu na tindlela tin’wana, yi fanele ku seketela no tiyisa vuswikoti bya vamhasipala ku fambisa timhaka ta vona vina, ku tirhisa matimba ya vona na ku tirha mintirho ya vona.
Mpfapfarhuto wa rixaka kumbe wa xifundzhankulu lowu khumbhaka xiyimo, mavandla, matimba na mintirho ya mfumo wa muganga wu fanele ku kangala leswaku vanhu va kota ku boxa mavonele ya vona wu nga si tivisiwa ePalamende kumbe Palamende ya xifundzhankulu, hi mukhuva leri wu pfumelelaka mfumo leri kondleteriweke, vamhasipala na vanhu van’wana lava khumbekaka nkarhi wo endla vuyimeri hi mayelana na mpfapfarhuto wa nawu wolowo.
155.	Ku simekiwa ka vamhasipala
Ku na swiyenge leswi landzelaka swa mhasipala:
Xiyenge xa A: Mhasipala la nga na matimba ya vufambisi na milawu a ri yexe endhawini ya yena.
Xiyenge xa B: Mhasipala la avelanaka na van’wana matimba ya vufambisi na milawu endhawini ya yona na mhasipala wa Xiyenge xa C a nga la welaka eka ndhawu ya yena (B).
Xiyenge xa C: Mhasipala la nga na matimba ya vufambisi na milawu eka ndhawu leyi yi tekaka ku hundza mhasipala wun’we.
Mfumo wa milawu wa Tiko wu fanele wu veka erivaleni tinxaka to hambana ta va mhasipala lava nga simekiwaka eka nkhetekano wun’wana na wun’wana.
Mfumo wa milawu wa Tiko wu fanele –
ku simeka swipimelo swo vona loko ndhawu yi fanele ku va na mhasipala wa Xiyenge A kumbe loko wu fanele ku va na vamhasipala vo katsa Xiyenge  xa B na Xiyenge xa C;
ku simeka swipimelo na mafambiselo yo komba mindzelekano ya mhasipala hi vufambisi lebyi nga byoxe; no
va hansi ka xiyenge xa 229, ku endla swilaveko swo avanyisa matimba lama ringaneke na mintirho exikarhi ka vamhasipala loko ndhawu yi ri na vamhasipala va Xiyenge xa B na Xiyenge xa C. Maavanyisele ya matimba na mintirho exikarhi ka mhasipala B na mhasipala wa Xiyenge xa C ya nga hambana na maavanyisele ya matimba na mintirho exikarhi ka Xiyenge  wun’wana wa B wa mhasipala na lowu wa mhasipala wa Xiyenge xa C.
Mfumo wa milawu lowu kombiweke eka xiyenge xa (3) wu fanele ku vona leswaku swilaveko swo nyika ntirhelo wa mhasipala hi mukhuva wo ringana no fanela.
Mfumo wa milawu wa swifundza wu fanele wu kombisa tinxaka to hambana ta vamhasipala leti faneleke ku simekiwa eka xifundzhankulu
Mfumo wun’wana na wun’wana wa xifundzhankulu yi fanele ku simeka vamhasipala eka xifundzhankulu xa wona. Swi fanele swi va hi mukhuva lowu khulukaka na milawu leyi tirhisiwaka hi ku landza swiyengenyena swa (2) na (3) nakona, hi ku landza milawu kumbe tindlela tin’wana, wu fanele –
ku nyika mafambiselo na nseketelo wa mfumo wa xikaya eka xifundzhankulu; no
yisa emahlweni nhluvuko wa mfumo wa xikaya leswaku vamhasipala va kota ku endla mintirho ya vona no fambisa timhaka ta vona.
(6A)
[Xiyengentsongo xa (6A) xi siviwile hi x. 1 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vunharhu wa wa 1998 na ku susiwa hi x.2 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukhume mbirhi wa 2005.]
Mfumo wa tiko, hi ku landza Xiyenge xa 44, na mimfumo ya swifundzhankulu yi na matimba ya milawu na huvo ku vona leswaku matirhelo ya vamhasipala na mintirho ya vona hi lamanene hi ku landza timhaka leti nga xaxametiwa eka Xedulu xa  4 na 5. Leswi swi va hi ku fambisa mafumelo na matimba ya vamhasipala lama nga kombisiwa eka Xiyenge xa 156 (1).
156.	Matimba na mintirho ya vamhasipala
Mhasipala u na matimba yo tirha mintirho ya makungu hi mayelana na, naswona u na mfanelo yo fambisa –
timhaka ta mfumo wa muganga leti longoloxiweke eka Xiyenge xa B xa Xedulu xa 4 na Xiphemu xa B xa Xedulu xa 5, na
mhaka yihi na yihi leyinyikiweke yena hi milawu leyi vekiweke ya tiko na ya xifundzhankulu.
Mhasipala a nga ha endla no tlhela a fambisa milawu ya doroba ku endlela mafambiselo yo	nyawula ya timhaka leti a faneleke ku ti fambisa.
Ku ya hi xiyenge xa 151 (4) nawu wa doroba leri kwetlembetanaka na milawu leyi vekiweke ya tiko kumbe ya xifundzhankulu a wu tirhi. Loko ku ri na ku kwetlembetana exikarhi ka nawu wa doroba na milawu leyi vekiweke ya tiko kumbe ya xifundzhankulu leyi ngariki ku tirhana hikwalaho ka ku kwetlembetana loku vuriwaka eka xiyenge xa 149, nawu wolowo wa doroba wu fanele ku tekiwa tanihi loko wu tirha eka nkarhi wolowo loko milawu yeleyo yi nga riki ku tirhana.
Mimfumo ya rixaka na xifundzhankulu yi fanele ku nyiketa kumbe ku rhumisa eka mhasipala, hi ntswanano na hi ku landza swipimelo swihi na swihi, mafambiselo ya mhaka leyi longoloxiweke eka Xiyenge xa A xa Xedulu xa 4 kumbe Xiyenge xa A xa Xedulu xa 5 leyi ngopfu-ngopfu yi yelanaka na mfumo wa muganga, loko –
mhaka yeleyo yi nga fambisiwaka ku antswa kwalaho ndhawini; na
loko mhasipala yeleyo a ri na vuswikoti byo yi fambisa
Mhasipala u na mfanelo yo tirhisa matimba wahi na wahi lama ya khumbanaka na mhaka leyi faneleke, kumbe yi khumbanaka na ku tirhiwa hi ku nyawula ka mintirho ya yona.
157.	Mavumbiwelo na nhlawulo wa Tihuvo ta Vamhasipala
Huvo ya Mhasipala yi vumbiwa hi –
swirho leswi hlawuriweke hi ku landza swiyengenyana swa (2),(3), (4) na (5); kumbe
loko swi endleriwile makungu hi milawu ya tiko –
swirho leswi thoriweke hi Tihuvo tin’wana ta Mhasipala ku yimela Tihuvo teto; kumbe
swirho havumbirhi leswi hlawuriweke hi ku landza ndzimana ya (a) na swirho leswi hlawuriweke hi ku landza ndzimananyana ya (i) ya ndzimana leyi.
[Xiyengentsongo xa (1) xi siviwile hi x. 1 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vunhungu  wa 2002 na x. 3  xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukhume n’we wa 2008]
Nhlawulo wa swirho swa Huvo ya Mhasipala tanihi laha swi languteriweke eka xiyengentsongo xa (1)(a) wu fanele ku ya hi milawu ya tiko, leyi faneleke ku veka endlelo ya –
vuyimeri byo ya hi mpimo wa ndzinganelano leri simekiweke ehenhla ka xiphemu xa mhasipala yeleyo xa nononoko wun’we wa vavhoti, naswona leyi endlaka makungu ya ku hlawuriwa ka swirho ku sukela eka minongoloko ya vayimela-ku-langwa va Minhlangano leyi yi tsariweke ku ya hi ku tsakela ka Minhlanganoyoloye; kumbe
vuyimeri bya mpimo wa ndzinganelano tanihi laha swi hlamuseriweke eka ndzimana ya (a) yi katsaneke na endlelo ya vuyimeri bya tiwadi byi simekiweke ehenhla ka xiphemu xa mhasipala yeleyo xa mongonoko wun’we wa vavhoti.
Endlelo ya nhlawulo hi ku landza xiyengentsongo xa (2) yi fanele ku vonisisa leswaku ntsengo wa nhlayo ya swirho leswi hlawuriweke eka ntlawa wun’wana na wun’wana yi yimela no kombisa ntsengo hinkwawo wa mpimo wa ndzinganelano wa tivhoti leti rhekodiweke ta mintlawa yoloye.
[Xiyengentsongo xa (3) xi siviwile hi x. 1 (b) xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vunhungu  wa 2002.]
(a) Loko endlelo ya nhlawulo yi katsa na vuyimeri bya tiwadi, tsemiwa ka mindzilekano ya tiwadi swi fanele ku endliwa hi vandla leri faneleke ri tiyimeleke leri thoriweka hi ku landza, naswona ri tirhaka hi ku ya hi maendlelo na swipimelo leswi vekiweke hi milawu ya tiko.
(b).....
[Ndzimana ya (b) yi susiwile hi x.3 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukhume mbirhi wa 2005.]
[Xiyengentsongo xa (4) xi siviwile hi x.2 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vunharhu wa 1998.]
Munhu a nga vhotela mhasipala ntsena loko a rhijisitariwile eka xiphemu xa mhasipala yeleyo xa nongoloko wun’we wa vavhoti.
Milawu leyi endliweke ya tiko leyivuriwaka eka xiyengentsongo xa (1)(b) yi fanele ku simeka endlelo ya matholele leyi pfumelelaka Minhlanga na swilaveko leswi tikombaka endzeni ka Huvo ya Mhasipala na leswaku matholele, ya komba vuyimeri lebyinene.
158.	Vuxirho eka Tihuvo ta Vamhasipala
Muaka-tiko un’wana na un’wana la enetaka swilaveko swo vhotela Huvo ya Mhasipala u na mfanelo yo va xirho xa Huvo yeleyo, handle ka –
munhu wihi na wihi byi a thoriweke hi, kumbe a nga eka Mintirho yamhasipala yeleyo, naswona a kumaka muholo wo thoriwa koloko kumbe ku tirha koloko, naswona la nga ntshunxiwangiki eka ku va a nga ha eneti swilavelo swo vhota hi ku landza milawu leyi vekiweke ya tiko;
 munhu wihi na wihi la thoriweke hi, no va a ri eka Mintirho yamfumo, eka xiyenge xinwana, naswona a kumaka muholo wo thoriwa koloko kumbe ku tirha, naswona la nga ha eneteki swilaveko swo va xirho xa Huvo ya Mhasipala, hi ku landza milawu leyi vekiweke ya tiko;
munhu wihi na wihi la nga ha eneteki swilaveko swo vhotela Palamende ya Rixaka kumbe a nga ha eneteki swilaveko hi ku landza xiyenge xa 46(1)(c), (d) kumbe (e) ku sukela eka xirho xa Nhlengeletano ya Milawu;
xirho xa Palamende ya Rixaka, murhumiwa wa Huvo ya Rixaka ya swifundzhankulu kumbe xirho xa Palamende ya xifundzhankulu; kambe ku va munhu a nga ha eneti swilaveko a swi tirhi eka xirho xa Huvo ya Mhasipala lexi yimelaka mfumo wa muganga eka Huvo ya Rixaka; kumbe
xirho xa huvo yin’wana ya mhasipala; kambe ku holeriwa hi ku eneta swilaveko a swi tirhi eka xirho xa huvo ya mhasipala xi yimelaka huvo yeleyo eka huvo yin’wana ya mhasipala ya Xiyenge  xin’wana.
Munhu la nga fanelangiki ku va xirho xa huvo ya mhasipala hi ku landza xiyengentsongo xa (1)(a), (b),(d) kumbe (e) a nga ha va muyimela-ku-langwa eka huvo, ku ya hi swipimelo swihi na swihi leswi simekiweke hi milawu ya tiko.
Swivandla swa ntirho swa Tihuvo ta Masipala swi fanele ku tatiwa hi ku landza nawu wa rixaka.
[Xiyengentsongo xa (3) xi siviwile hi x. 4 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukhume ntlhanu wa 2008.]
159.	Minkarhi yo tirha ya Tihuvo ta Vamhasipala
Nkarhi wo tirha wa Huvo ya Mhasipala a wu fanelanga ku tlula malembe ya mune, tanihi laha swi vekiweke hi milawu ya tiko. 
Loko Huvo ya Mhasipala yi herisiwa ku ya hi milawu ya rixaka, kumbe loko nkarhi wo tirha wu fika emakumu, nhlawulo wu fanele ku endiwa ku nga si hela 90 wa masiku ku sukela hi siku leri Huvo yi herisiweke ha rona.
Huvo ya Mhasipala, handle ka Huvo leyi herisiweke hi ku landza ku nghenelela ku ya hi xiyenge xa 139, yi tshama yi ri karhi yi tirha ku suka hi nkarhi lowu yi herisiweke ha wona, kumbe loko nkarhi wo tirha wu fika emakumu, ku fikela loko Huvo yintshwa yi hlawuriwa.
[X. 159 xi siviwile hi x. 1 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vumbirhi wa 1998.]
160.	Mafambiselo ya le ndzeni
Huvo ya Mhasipala yi –
endla swiboho leswi khumbhaka matirhelo ya matimba hinkwawo na matirhelo ya mintirho ya mhasipala;
fanele ku hlawula mutshamaxitulu;
[Siku ro sungula ntirho ra ndzimana ya (b); 30 Khotavuxika 1997]
yi nga na hlawula Komiti ya huvo na tikomiti tin’wana; leti welaka ehansi ka mfumo wa milawu wa tiko; nakona
yi nga ha tirhisa vatirheli lava lavekeka ku fambisa mintirho ya yona.
Mintirho leyi landzeleka a yi fanelanga yi va na vurhumiwa bya Huvo ya Mhasipala: 
ku humesa nawu wa ka mhasipala;
ku pfumelela ka mimpimanyeto;
ku xupula ka swibalo, mindzuvo na swibalo swa nhundzu; no
tlakusa timali to lombisa.
Swirho hi xitalo swa Huvo ya ka Mhasipala swi fanele ku va kona loko vhoti yi nga si endliwa ehenhla ka mhaka yihi kumbe yihi.
Swivutiso hinkwaswo leswi khumbhaka timhaka leti vuriweke eka xiyengentsongo (2) swi endliwile hi swiboho leswi tekiweke hi Huvo ya Mhasipala hi ku seketeriwa hi vhoti ya swirho swa yona hi xitalo.
Swivutiso hinkwaswo swin’wana emahlweni ka Huvo ya Mhasipala swi anakanyiwile hi ntala wa tivhoti leti nga endliwa.
A ku na nawu wa ka mhasipala lowu nga nyikiwaka hi Huvo ya Mhasipala handle ka loko –
swirho hinkwaswo swa Huvo swi nyikiwile xitiviso xo twakala; no va
nawu wa ka mhasipala wu hangalasiwile leswaku vanhu va wu hlahluva.
Mfumo wa milawu wa Tiko wu nga ha endla xipimo xo endla –
vukulu bya Huvo ya Mhasipala;
loko Tihuvo ta Mhasipala ti nga ha hlawula Komiti ya vufambisi kumbe Komiti yin’wana; kumbe
vukulu bya Komiti ya vufambisi kumbe tikomiti tin’wana ta Huvo ya Mhasipala.
Huvo ya Mhasipala yi nga ha endla nawu wa yona lowu nyikaka milawu na swileriso swa –
ndzulamiso wa wona wa xikaya;
mafambiselo ya wona; na
ku simeka, ku vumba, matirhelo, matimba na mintirho ya tikomiti ta yona.
Huvo ya Mhasipala yi fanele yi fambisa ntirho wa wona hi ndlela yo kala vuciva, nakona yi nga ha pfala mintshamo ya yona, kumbe ya tikomiti ta yona, ntsena loko swi twakala ku endla tano hi ku languta mixaka wa ntirho wa kona.
Swirho swa Huvo ya Mhasipala swi pfumeleriwile ku nghena eka mafambiselo ya yona na tikomiti leswaku –
yi endla leswaku swinavelo leswi kombisiweke eka Huvo swi endliwa hi ndlela yo twakala.
yi twanana na xidemokrasi; na leswaku
yi nga ha fambisiwa hi milawu ya tiko.
161.	Xifundzho
Milawu ya xifundzhankulu hi ku tirhisa pulani ya matirhelo ya milawu ya tiko yi nga ha endla makungu ya swifundzho na mindzivalelo ya Tihuvo ta Vamhasipala na swirho swa tona.
162.	Ku kandziyisiwa ka milawu ya madoroba
Nawu wa doroba wa mhasipala wu nga ha landzeleriwa no tirhisiwa endzhaku ka loko wu kandziyisiwe eka gazette ya ximfumo ya xifundzhankulu lexi khumbekaka.
Gazette ya ximfumo ya xifundzhankulu yi fanele ku kandziyisa no hangalasa nawu wa doroba wa mhasipala loko wu kombiriwa hi mhasipala yeleyo.
Milawu ya doroba ya mhasipala yi fanele ku fikeleriwa hi mani na mani. 
163.	Mfumo wa muganga lowu kondleteriweke
Nawu wa Palamende lowu wu vekiweke hi ku landza endlelo leri simekiweke eka xiyenge xa 76 wu fanele –
ku endla makungu ya ku amukeriwa ka minhlangano ya rixaka na ya xifundzhankulu leyi yi yimelaka vamhasipala; na
ku veka maendlelo lama ha wona mfumo wa muganga wu –
nga ha tsundzuxanaka na mfumo wa rixaka kumbe wa xifundzhankulu;
nga ha vekaka vayimeri vo nghenela eka Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu; na
ku langa vanhu vo yimela eka Khomixini ya Timali na Nkwama. 
[Xiyengentsongo xa  163 xi siviwile hi x. 4 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vunkombo  wa 2001.]
164.	Timhaka tin’wana
Mhaka yin’wana na yin’wana leyi khumbhaka mfumo wa muganga leti nga tirhiwangiki eka Vumbiwa leri ti nga ha vekiwa hi milawu leyi vekiweke ya tiko kumbe milawu leyi vekiweke ya xifundzhankulu hi ku tirhela endzeni ka mapulanelo ya ntirho ya milawu leyi veki weke ya tiko.
KAVANYISA KA 8
TIKHOTO NA MAFAMBISELO YA VULULAMI [ss 165-180]
165.	Matimba ya Vuavanyisi
Matimba ya vuavanyisi ya Riphabliki ya haverisiwile tikhoto.
Tikhoto ti tiyimele hi toxe naswona ti tirha ntsena hi ku landza Vumbiwa na nawu, leswi ti faneleke ku swi tirhisa handle ko voyamela tlhelo ro karhi naswona handle ko chava, ku hlawula tlhelo rin’wana ehenhla ka rin’wana kumbe xihlawuhlawu.
Ku hava munhu kumbe xirho xa mfumo lexi xi nga nghenelelaka eka matirhelo ya tikhoto.
Swirho swa mfumo, hi ku tirhisa milawu leyi endliweke na magoza man’wana, swi fanele ku pfuneta no sirhelela tikhoto ku tiyisisa ku va ti tiyimela hi toxe, ti nga voyameli tlhelo ro karhi, vuxiximeki, ku kota ku fikeleriwa na ku kota ku tirha ka tona.
Xileriso kumbe xiboho lexi pasisiweke hi khoto xa boha eka vanhu hinkwavo lava eka vona na swirho swa mfumo leswi ti tirhaka eka swona.
166.	Endlelo ya vuavanyisi
Tikhoto i:
Khoto ya Vumbiwa
Khoto-Nkulu yo Endla xikombelo
Tikhoto ta le Henhla, ku katsa na khoto yihi na yihi ya le henhla ya xivilelo leyi ngasimekiwaka hi Nawu wa Palamende ku yingisela swivilelo swo huma eka Tikhoto ta le Henhla;
Tikhoto ta Vamajisitarata; na
Khoto yihi na yihi leyi simekiweke kumbe yi amukeriweke hi ku landza Nawu wa Palamende, leswi swi katsaka na khoto yihi na yihi ya xiyimo lexi fanaka na xa Tikhoto ta le Henhla kumbe Tikhoto ta Vamajisitarata.
167.	Khoto ya Vumbiwa
Khoto ya Vumbiwa yi vumbiwa hi Muavanyisi-nkulu wa Afrika Dzonga, Xandla xa Muavanyisi-nkulu na nkaye wa vaavanyisi van’wana.
[Xiyengentsongo xa (1) xi siviwa hi x. 11 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevu wa 2001]
Mhaka leyi nga mahlweni ka Khoto ya Vumbiwa yi fanele ku tsemiwa hi vaavanyisi lava nga riki hansi ka nhungu hi nhlayo.
Khoto ya Vumbiwa –
i khoto ya le henhla-henhla eka timhaka hinkwato leti khumbhaka vumbiwa;
yi nga tsema timaka leti khumbhaka vumbiwa ntsena; na
ku teka swiboho hi tlhelo ro va mhaka yo karhi yi fambelana na Vumbiwa kumbe yi nga fambelana na rona.
I Khoto ya Vumbiwa ntsena leyi –
yi tsemaka minjhekanjhekisano ya le xikarhi ka swirho swa mfumo eka xiyenge xa tiko kumbe xa swifundzhankulu hi mayelana na xiyimo xa timhaka eka vumbiwa, matimba kumbe mintirho ya swirho swihi na swihi swoleswo swa mfumo;
yi tsemaka hi ku landzeleriwa ka vumbiwa hi Nawumbisi wihi na wihi wa Palamende kumbe wa xifundzhankulu, kambe yi nga ha endla sweswo ntsena eka matshamelo ya timhaka lama ya languteriweke Xiyenge xa 79 kumbe 121;
yi boha matirhisele lama langutiweke eka Xiyenge 80 kumbe 122;
boha ehenhla ka xiyimo xa vumbiwa xa ku hundzuluxa ka Vumbiwa;
boha leswaku Palamende kumbe Presidente u hlulekile ku koxometa timfanelo ta vumbiwa, kumbe
enerisa vumbiwa ra xifundza hi ku landza yinge xa 144.
Khoto ya Vumbiwa yi teka xiboho xo hetelela xa loko Nawu wa Palamende, Nawu wa Xifundzhankulu kumbe swiendlo swa Presidente swi landza vumbiwa, kutani yi fanele ku tiyisisa xileriso xihi na xihi xa ku kerisiwa ka matimba yo tirha lexi endliweke hi Khoto-Nkulu ya Xivilelo kumbe Khoto ya le Henhla kumbe khoto ya xiyimo lexi fanaka, xileriso xelexo xi nga si sungula ku tirha.
Milawu yo endliwa ya tiko kumbe swinawana swa Khoto ya Vumbiwa swi fanele ku pfumelela munhu, loko swi pfuneta eka mafambiselo ya vululami na hi mpfumelelo wa Khoto ya Vumbiwa –
ku tisa mhaka hi ku kongoma eka Khoto ya Vumbiwa; kumbe
ku endla xivilelo hi ku kongoma eka Khoto ya Vumbiwa suka eka Khoto yihi na yihi.
Mhaka leyi yelanaka na vumbiwa swi katsa na mhaka yihi na yihi leyi khumbhaka nhlamuselo, ku sirhelela na ku landzeleriwa ka Vumbiwa leri.
168.	Khoto-Nkulu ya Xivilelo
Khoto-Nkulu ya Xivilelo yi vumbiwa hi Muavanyisi-Nkulu Xandla xa Muavanyisi-Nkulu na nhlayo ya vaavanyisi va xivilelo leyi vekiweke hi Nawu wa Palamende.
[Xiyengentsongo xa (1) xi siviwile hi x.12 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevu wa 2001.]
Mhaka leyi tisiweke emahlweni ka Khoto-Nkulu ya Xivilelo yi fanele ku tsemiwa hi nhlayo ya vaavanyisi leyi vekiweke hi Nawu wa Palamende.
[Xiyengentsongo xa (2) xi siviwile hi x. 12 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevu  wa 2001.]
Khoto-Nkulu ya Xivilelo yi nga ha tsema ti xivilelo eka mhaka yihi na yihi. Khoto ya le henhla-henhla ya swivilelo handle ka eka timhaka leti khumbhaka vumbiwa, naswona yi nga ha tsema ntsena –
swivilelo;
timhaka leti kongomaneke na swivilelo; na
mhaka yihi na yihi yin’wana leyi ngaha hundziseriwaka eka yona eka matshamelo ya timhaka lama hlamuseriweke hi Nawu wa Palamende.
[Xiyengentsongo xa (2) xi siviwile hi x. 12 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevu  wa 2001.]
169.	Tikhoto ta le Henhla
Khoto ya le Henhla yi tsema –
mhaka yihi na yihi leyi yelanaka na vumbiwa handle ka mhaka leyi –
yi tsemiwaka ntsena hi Khoto ya Vumbiwa; kumbe
yi a veriweke Khoto yin’wana ya xiyimo lexi fanaka na xa Khoto ya le Henhla; na
mhaka yihi na yihi yin’wana leyi nga averiwangiki khoto yin’wana hi Nawu wa Palamende.
170.	Tikhoto ta Vamajisitarata na tikhoto tin’wana
Tikhoto ta Vamajisitarata na tikhoto letin’wana hinkwato ti tsema mhaka yihi na yihi leyi vekiweke hi Nawu wa Palamende, kambe tikhoto ta xiyimo xa le hansi ka xa Khoto ya le Henhla a ti fanelanga ku endla vulavisisi eka, kumbe ku teka xiboho ehenhle ka, loko milawu yihi na yihi yo endliwa hi Presidente swi landza vumbiwa.
171.	Mafambiselo ya tikhoto
Tikhoto hinkwato ti tirha hi ku landza milawu yo endliwa ya tiko, kutani milawu ya tona ya mafambiselo yi fanele ku andleriwa makungu hi ku landza milawu ya tiko.
172.	Matimba ya tikhoto eka timhaka ta vumbiwa
Loko yi karhi yi teka xiboho emhakeni leyi khumbaka vumbiwa leyi weleka ehansi ka vulawuri bya yona, khoto –
yi fanele ku hlamusela leswaku nawu wihi na wihi kumbe xiendlo lexi nga fambelaneki na Vumbiwa a xi tirhi ku fikela laha xi nga fambelaneki na Vumbiwa; naswona
yi endla xileriso xihi na xihi lexi lulameke no fanela, ku katsa na –
xileriso lexi rekaka xipimelo eka ku tirha ko sukela nkarhi lowu hundzeke wo nhlamuselo yo herisa matimba yo tirha; na
xileriso lexi yimisaka ku tirha nhlamuselo yo herisa matimba yo tirha ka nkarhi wihi na wihi hi swipimelo swihi na swihi, ku endlela leswaku vulawuri lebyi faneleke byi lulamisa ku hoxeka koloko.
Khoto-Nkulu yo Endla xikombelo, Khoto ya le Henhla kumbe khoto ya xiyimo xo fana yi nga endla xileriso lexi khumbhaka ku kota ku tirha hi vumbiwa ka Nawu wa Palamende kumbe xiendlo xihi na xihi xa Presidente kambe xi leriso xihi na xihi xa ku va ku herisiwa matimba yo tirha hi Vumbiwa a xi tirhi handle ka loko xi tiyisisiwa hi Khoto ya Vumbiwa.
Khoto leyi endlaka xileriso xo herisa matimba yo tirha hi ku landza vumbiwa yi nga ha nyika xiboho xo yimisiwa ka xiendlo xo karhi kumbe ku rhuriwa ka ndzhwalo eka ntlawa, kumbe yi khumukisa makanelo, ka ha languteriwe xiboho xa Khoto ya Vumbiwa hi mayelana no herisiwa ka matimba yo tirha ka Nawu wolowo kumbe xiendlo.
Milawu ya tiko yi fanele ku endla makungu yo hundziseriwa ka xileriso xa ku tirha hi ku landza vumbiwa eka Khoto ya Vumbiwa.
Munhu wihi na wihi kumbe xirho xa mfumo lexi khumbekaka hi ndlela leyi ringaneke xi nga ha endla xivilelo, kumbe ku endla xikombelo hi ku kongoma, eka Khoto ya Vumbiwa va yi tiyisisa kumbe yi cinca xileriso xo herisa matimba yo tirha xa khoto ku ya hi vumbiwa hi ku landza xiyengentsongo lexi. 
173.	Matimba lawa ya Tshamaka ya ri kona
Khoto ya Vumbiwa, Khoto-Nkulu ya Xivilelo, na Tikhoto ta le Henhla, ti na matimba lawa ti tshamaka ti ri na wona yo ku sirhelela matirhelo ya tona, no aka nawu wa ntolovelo ku karhi ku tekeriwa enhlokweni xilaveko ka vululami.
174.	Ku thoriwa ka vaofisiri va vululami
Wansati kumbe wanuna wihi na wihi la thwaseke ku ringana no va a fanerile a nga thoriwo va mutirhela-tiko wa vuavanyisi. Munhu wihi na wihi la lavaka ku thoriwa ekhoto ya Vumbiwa nakambe u fanele ku va muaka-tiko wa Afrika Dzonga.
Xilaveko xa vuavanyisi xo kombisa hi ku angarhela mavumbiwelo hi tlhelo ra tinxaka na rimbewu ra Afrika Dzonga xi fanele ku tekeriwa enhlokweni loko vatirhela-tiko va vuavanyisi va thoriwa.
Presidente tanihi nhloko ya huvonkulu ya rixaka, endzhaku ko tsundzuxana na Khomixini ya Mintirho ya Vuavanyisi na varhangeri va Minhlangano leyi yimeriweke eka Palamende ya Rixaka, u thola Presidente na Xandla xa Presidente va Khoto ya Vumbiwa; kutani, endzhaku ko tsundzuxana na Khomixini ya Mintirho ya Vuavanyisi, a thola Muavanyisi-Nkulu na Xandla xa Muavanyisi-Nkulu.
[Xiyengentsongo xa (3) xi siviwile hi x. 13 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevu  wa 2001.] 
Vaavanyisi lavan’wana va Khoto ya Vumbiwa va thoriwa hi Presidente tanihi nhloko ya huvonkulu ya rixaka, endzhaku ko tsundzuxana na Presidente wa Khoto ya Vumbiwa na varhangeri va Minhlangano leyi yimeriweke eka Palamende ya Rixaka, hi ku landza endlelo leri landzelaka:
Khomixini ya Mintirho ya Vuavanyisi yi fanele ku lulamisa nongoloko wa vanhu lava langiweke wu nga na mavito manharhu ku tlula nhlayo ya lava nga ta thoriwa, kutani yi yisa mavito yalawo eka Presidente wa tiko.
Presidente a nga ha thola vanhu ku suka eka nongoloko wolowo, naswona u fanele ku tivisa Khomixini ya Mintirho ya Vuavanyisi, hi ku nyika tinhlamuselo, loko van’wana eka lava langiweke va nga amukeriwi na loko ka ha ri na ku thoriwa loku ka ha ta endliwaka.
Khomixini ya Mintirho ya Vuavanyisi yi fanele ku tatisa nongoloko hi mavito man’wana ya lava langiweke kutani Presidente u fanele ku thola lava va ha kayivelaka ku sukela eka nongoloko wolowo wo tatisa.
[Xiyengentsongo xa (1) xi siviwile hi x. 14 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevu  wa 2001.] 
Hi minkarhi hinkwayo, swirho swa mune kumbe ku tlula swa Khoto ya Vumbiwa swi fanele swi ri vanhu lava a va ri vaavanyisi hi nkarhi lowu va nga thoriwa hi wona eka Khoto ya Vumbiwa.
Presidente u fanele ku thola vaavanyisi va tikhoto hinkwato letin’wana hi ku kuma swiletelo eka Khomixini ya Mintirho ya Vuavanyisi.
Vatirhela-tiko va vuavanyisi lavan’wana va fanele ku thoriwa hi ku landza Nawu wa Palamende lowu wu fanelaka ku tiyisisa leswaku ku thoriwa, ku tlakusiwa entirhweni, ku hundziseriwa na ku hlongoriwa ka, kumbe magoza yo tshinya ehenhla ka, vatirhela tiko valavo va vuavanyisi ku endliwa handle ko hlawula van’wana ehenhla ka van’wana na hi nghohe.
Loko vatirhela-tiko lava va vuavanyisi va nga si sungula ntirho wa vona, va fanele ku hlambanya kumbe ku tiyisisa, hi ku landza Xedulu xa 2, leswaku va ta seketela no sirhelela Vumbiwa. 
175.	Vaavanyisi vo Khomela
Presidente a nga ha thola muavanyisi wo khomela eka Khoto ya Vumbiwa loko ku ri na xivandla kumbe loko muavanyisi a nga ri kona. Ku thoriwa koloko ku fanele ku endliwa hi swibumabumelo swa xirho xa Khabinete lexi xi nga na vutihlamuleri eka mafambiselo ya ta vululami, swi endliwa hi ku tsundzuxana na Presidente wa Khoto ya Vumbiwa na Muavanyisi-Nkulu.
[Xiengentsongo xa (1) xi siviwile hi x. 14 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vustevu wa 2001.]
Xirho xa Khabinete lexi nga na vutihlamuleri eka mafambiselo ya vululami fanele ku thola vaavanyisi vo khomela eka tikhoto tin’wana endzhaku ka ku tsundzuxana na muavanyisi wa xiyimo xa le henhla wa khoto leyi eka yona muavanyisi loyi wo khomela a nga ta tirha eka yona.
176.	Nkarhi wo Tirha na Swkhenso
Muavanyisi wa Khoto ya Vumbiwa u tholeriwa nkarhi lowu nga pfuxetiweki wo ringana ku fika eka malembe ya 12, kambe u fanele ku tshika ntirho loko a fika eka 70 wa malembe.
[Xiyengentsongo xa (1) xi siviwile hi x. 15 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevu  wa 2001.] 
Vaavanyisi lavan’wana va khoma ntirho ku fikela loko va tshikisiwa ntirhelo hi ku landza Nawu wa Palamende.
Miholo, mali ya mpfuneto na ya swikhenso swa timali swa vaavanyisi a swi fanelanga ku hungutiwa.
177.	Ku susiwa entirhweni
Muavanyisi a nga ha susiwa entirhweni ntsena loko –
Khomixini ya Mintirho ya Vuavanyisi yi kuma leswaku muavanyisi u karhatiwa hi vutsandzeki, u hluleka ku tirha kumbe a ri na nandzu wa matikhomelo lama ma nga nkhensekiki; na
loko Palamende ya Rixaka yi koxa leswaku muavanyisi yeleyo a susiwa hi xiboho lexi xi seketeriwaka hi vhoti leyi ngariki ehansi ka mbirhi-xa-nharhu ya swirho.
Presidente u fanele ku susa muavanyisi entirhweni, loko ku amukeriwe xiboho lexi koxaka leswaku muavanyisi yeleyo a susiwa.
Presidente, hi ku tsundzuxiwa hi Khomixini ya Mintirho ya Vuavanyisi, a nga ha yimisa ku tirha ka muavanyisi la khumbiwaka hi maendlelo ya xiyengentsongo xa (1).
178.	Khomixini ya Mintirho ya Vaavanyisi
Ku na Khomixini ya Mintirho ya Vuavanyisi, leyi nga vumbiwa hi –
Muavanyisi-Nkulu, la fambisaka tinhlengeletano ta Khomixini;
Presidente wa Khoto ya Vumbiwa;
[Ndzimana ya (b) yi siviwile hi x. 16 (a) xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevu wa 2001.]
Muavanyisi-Presidente un’we la hlawuriweke hi Vaavanyisi-Presidente;
xirho xa Khabinete lexi xi nga na vutihlamuleri eka ta mafambiselo ya vululami, kumbe munhu wo swa la langiweke hi xirho xelexo xa Khabinete;
magqweta-nkulu mambirhi lama tirhaka ma langiweke ma suka eka vandla ra ntirho wa magqweta-nkulu leswaku va yimela vandla ra vona hinkwaro, naswona va thoriwaka hi Presidente;
magqweta mambirhi lama tirhaka lama langiweke ma suka eka vandla ra ntirho wa magqweta leswaku va yimela vandla ra vona hinkwaro, naswona va thoriwa hi Presidente;
mudyondzisi un’we wa nawu la hlawuriwaka hi vadyondzisi va nawu va tiyunavhesiti ta Afrika Dzonga;
vanhu va ntsevu lava hlawuriweke hi Palamende ya Rixaka vo huma eka swirho swo yona, lava eka vona vanharhu kumbe ku tlula va faneleke ku va swirho swa Minhlanganoyo kaneta leyi yimeriweke eka Nhlengeletano ya Milawu;
varhumiwa va mune va nkarhi hinkwawo eka Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu lava hlawuriweke swin’we hi Huvo, hi ku seketeriwa hi vhoti ya swifundzhankulu swa ntsevu kumbe ku tlula;
vanhu va mune lava hlawuriweke hi Presidente tanihi nhloko ya huvonkulu ya rixaka, endzhaku ko tsundzuxana na varhangeri va Minhlangano hinkwayo eka Palamende ya Rixaka; naswona
loko ku karhi ku kambisisiwa timhaka leti khumbhaka ngopfu-ngopfu rhavi ra xifundzhankulu kumbe ra ndhawu ra Khoto ya le Henhla, Muavanyisi-Presidente wa rhavi rolero na Holobyenkulu, kumbe munhu wo siva la hlawuriweke hi Holobyenkulu, wa xifundzhankulu lexi khumbekaka.
[Ndzimana ya (k) yi siviwile hi x. 2 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vumbirhi wa 1998 na x. 16 (b) xa  Nawu wa Vutsevu wa 2001.]
Loko nhlayo ya vanhu lava hlawuriweke va huma eka vandla ra ntirho ra magqweta-nkulu kumbe magweta hi ku landza xiyengentsongo xa (1)(e) kumbe (f) yi ringana nhlayo ya swivandla leswi fanelaka ku siviwa, Presidente, endzhaku ko tsundzuxana na vandla ra ntirho leri khumbekaka, u fanele ku thola nhlayo leyi ringaneke ya valangiwa yo siva swivandla sweswo, a ri karhi a tekela enhlokweni xilaveko xo tiyisisa leswaku lava thoriweke va yimela vandla ra ntirho hinkwawo ka wona.
Swirho swa Khomixini leswi hlawuriweke hi Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu swi tirha ku kondza swi siviwa swin’we, kumbe ku kondza xivandla xihi na xihi xi pfuleka endzeni ka nhlayo ya vona. Swirho swin’wana leswi a swi hlawuleriwile Khomixini swi tirha ku kondza swi siviwa hi lava va nga swi hlawula.
Khomixini ya Mintirho ya Vuavanyisi yi na matimba na mintirho leyi averiweke yona eka Vumbiwa na hi milawu ya tiko.
Khomixini ya Mintirho ya Vumbiwa yi nga ha letela mfumo wa rixaka hi mhaka yihi na yihi leyi yelanaka na vuavanyisi kumbe mafambiselo ya vululami; kambe, loko yi karhi yi kambisisa mhaka yihi na yihi handle ka ku thoriwa ka muavanyisi, yi fanele ku khoma nhlengeletano ku ri hava swirho leswi thoriweke hi ku landza xiyengentsongo xa (1)(h) na (i).
Khomixini ya Mintirho ya Vuavanyisi yi nga ha veka maendlelo ya yona, kambe swiboho swa Khomixini swi fanele ku seketeriwa hi vunyingi bya swirho swa yona.
Loko Muavanyisinkulu kumbe Presidente wa Khoto-Nkulu yo Rila a nga koti ku tirha eka Khomixini nkarhinyana, Xandla xa Muavanyisinkulu kumbe Xandla xa Presidente wa Khoto-Nkulu yo Rila a nga tirha eka Khomixini tanihi musivi wa yena hilaha swi nga kotekaka hakona.
[Xiyengentsongo xa (7) xi engeteriwile hi x.2 xa nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vumbirhi wa 1998 no siviwa hi x.16 (c0 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevu wa 2001.]
Presidente na vanhu lava tholaka, lava hlawulaka kumbe ku nyika swirho swa Khomixini matimba hi ku landza xiyengentsongo xa (1)(c), (e), (f) na (g) va nga thola, va hlawula kumbe ku nyika matimba hi ndlela yo fana xin’wana ni xin’wana xa swirho leswaku swi tirha eka Khomixini loko xirho lexi khumbekaka xi nga koti ku tirha nkarhinyana hikwalaho ka xivangelo xo va a nga ri na matimba kumbe a nga ri kona eRiphabliki kumbe xivangelo xin’wana lexi twisisekaka.
[Xiyengentsongo xa (8) xi engeteriwile hi x. 2 (b) xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vumbirhi wa1998.]
179.	Vulawuri byo Chuchisa
Ku na vulawuri byin’we bya rixaka byo chuchisa laha Riphabliki, lebyi vumbekeke hi ku landza Nawu wa Palamende, na ku vumbiwa hi –
Mulawuri wa Vuchuchisi wa Rixaka, la nga nhloko ya vulawuri byo chuchisa, kutani u thoriwa hi Presidente tanihi nhloko ya huvonkulu ya rixaka; na
Valawuri va Vuchuchisi na va chuchisi tanihi laha swi vekiweke hi milawu yo endliwa ya tiko.
Vulawuri byo chuchisa byi na matimba yo sungula ku sengisiwa ka milandzu ya vugevenga, hi ku yimela mfumo, na ku tirha mintirho yihi na yihi leyi lavekaka leyi yelanaka na ku sungula ku tenga milandzu ya vugevenga.
Milawu yo endliwa ya tiko yi fanele ku vonisisa leswaku Valawuri va Vuchuchisi –
va thwase ku ringana; na
leswaku va na vutihlamuleri bya vuchuchisi eka swiyenge xwa vulawuri swo karhi, ku ya hi xiyengentsongo xa (5).
Milawu yo endliwa ya tiko yi fanele ku vonisisa leswaku vulawuri bya machuchisiwele byi tirhisa matimba na mintirho ya byona handle ko chava, ku hlawula no tsakela matlhelo kumbe xihlawuhlawu.
Mulawuri wa Rixaka wa Vuchisi –
u fanele ku veka, hi ku pfumelelana na xirho xa Khabinete lexi nga na vutihlamuleri bya mafambiselo ya vululami, naswona endzhaku ko tsundzuxana na Valawuri va Vuchuchisi, milawu ya matirhelo leyifaneleke ku landzeleriwa eka endlelo ro chuchisa;
u fanele ku humesa swileriso swa matirhelo leswi swi fanelaka ku landzeleriwa eka endlelo ro chuchisa;
a nga ha nghenelela eka endlelo ro chuchisa loko swiletelo swa  matirhelo swi nga landzeleriwi; naswona
a nga ha teka xiboho xo va ku tengiwa ku nga tengiwi, endzhaku ko tsunduzuxana na Mulawuri wa Vuchuchisa la faneleke naswona endzhaku ko teka vuyimeri Vuchuchisi la faneleke naswona endzhaku ko teka vuyimeri ku nga si hela nkarhi lowu vekiweke hi Mulawuri wa Vuchuchisi wa Rixaka, byo huma eka lava landzelaka:
Munhu la hehliwaka.
Mumangari.
Munhu un’wana wihi na wihi kumbe Nhlangano lowu Mulawuri wa Rixaka a vonaka a fanerile.
Xirho xa Khabinete lexi nga na vutihlamuleri bya mafambiselo ya vululami xi fanele ku teka vatihlamuleri byo hetisela hi mayelana na vulawuri byo chuchisa.
Timhaka hinkwato letin’wana leti khumbhaka vulawuri byo chuchisa ti fanele ku vekiwa hi milawu yo endliwa ya tiko. 
180.	Timhaka tin’wana leti khumbhaka mafambiselo ya vululami
Milawu yo endliwa ya tiko yi fanele ku endla makungu ya mhaka yihi na yihi leyi khumbhaka mafambiselo ya vululami leyi nga tirhiwangiki eka Vumbiwa, ku katsa na –
minongonoko ya ndzetelo ya vatirhela-tiko va vuavanyisi;
maendlelo yo tirhana na swirilo ehenhla na ka vatirhela-tiko va vuavanyisi; na
ku tinghenisa ka vanhu lava nga riki vatirhela-tiko va vuavanyisi eku endliweni ka swiboho swa khoto.
KAVANYISA KA 9
MAVANDLA YA MFUMO LAYA SEKETELAKA VUMBIWA BYA
XIDEMOKIRASI ( ss 181-194)
181.	Ku Simekiwa ka milawu ya mafumelo
Mavandla lama ya landzelaka ya mfumo ya tiyisa xidemokrasi xa vumbiwa eRiphabliki:
Musirheleri wa Vanhu.
Khomixini ya Timfanelo ta Vanhu ya Afrika Dzonga.
[Ndzimana ya (b) yi cinciwile hi x. 4 ya Nawu wo Cinca Vumnbiwa wa 65 wa 1998]
Khomixini yo Tlakusa no Sirhelela Timfanelo ta Vanhu hi swa Mfuwo, Vugandzeri na Ririmi leri tirhisiwaka.
Khomixini ya Ndzingano wa Rimbewu.
Jenerali wa Tinkota.
Khomixini ya Nhlawulo.
Mavandla lama ya tiyimele hi woxe, ma lawuriwa hi Vumbiwa na nawu ntsena, kutani a ma fanelanga ku voyamela tlhelo ro karhi naswona ya fanele ku tirhisa matimba ya wona no tirha mintirho ya wona handle ko chava, ku hlawula matlhelo kumbe ku ya hi nghohe.
Swirho leswin’wana swa mfumo, hi ku tirhisa milawu na tindlela tin’wana, swi fanele ku pfuneta no sirhelela mavandla lawo tiyisisa ku tiyimela, ku ka ma nga voyameli tlhelo, ndzhuti na ku tirha hi ku nyawula ka mavandla lama.
Ku hava munhu kumbe xirho xa mfumo lexi xi nga ha nghenelelaka eka matirhelo ya mavandla lama.
Mavandla lama ya na vutihlamuleri eka Palamende ya Rixaka, naswona ma fanele ku vika migingiriko na maendlelo ya wona eka nhlengeletano  ya Milawu kan’we kumbe ku tlula hi lembe. 
Musirheleri wa vanhu (ss 182-183)
182.	Mintirho ya musirheleri wa vanhu
Musirheleri wa Vanhu u na matimba tanihi laha swi lawuriwaka hi milawu ya tiko
ya ku kambisisa matikhomelo wahi na wahi eka timhaka ta mfumo, kumbe ta mafambiselo yo ka ya nga lulamangi kumbe xi nga vangaka vubihi byihi na byihi kumbe ku tirha hi nghohe;
ku vika hi matikhomelo walawo; no
ku teka goza leri ri faneleke ro ololoxa. 
Musirheleri wa Vanhu u na matimba yo tlhandlekela na mintirho leyi vekiweke hi
Musirheleri wa Vanhu a nga endli vulavisisi ehenhla ka swiboho swa khoto.
Musirheleri wa Vanhu u fanele ku kota ku fikeleriwa hi vanhu hinkwavo na vaaka
Xiviko xihi na xihi lexi humesiwaka hi Musirheleli wa Vanhu xi voniwa hi mani na mani, handle ka loko matshamelo ya timhaka lama ya vekiwaka hi milawu ya tiko ya lava leswaku xiviko xelexo xi va xihundla.
183.	Mfanelo
Musirheleri wa Vanhu u thoriwo nkarhi wo ringana nkombo wa malembe laha a nga ta ka a nga thoriwi ra vumbirhi.
Khomixini ya Timfanelo wa Vanhu ya Afrika Dzonga (s 184)
184.	Mintirho ya Khomixini ya Timfanelo ta Vanhu ya Afrika Dzonga ya Afrika Dzonga
Khomixini ya Timfanelo ta Vanhu ya Afrika Dzonga yi fanele –
ku yisa emahlweni ku xiximiwa ka timfanelo ta vanhu na mfuwo wa timfanelo ta vanhu;
sa emahlweni ku sirheleriwa, ku hluvukisiwa, na ku fikeleriwa ka timfanelo ta vanhu; na 
ku xiyaxiya na ku kambela ku xiximiwa ka timfanelo ta vanhu laha Riphabliki.
Khomixini ya Timfanelo ta Vanhu ya Afrika Dzonga yi na matimba, tanihi leswi ya lawuriwaka hi milawu ya rixaka, leyi faneleke ku endla mintirho, ku katsa matimba – 
yo lavisisa no nyiketa xiviko hi ku xiximiwa ka timfanelo ta vanhu;
ku teka magoza ku lulamisa laha timfanelo ta vanhu ti onhiweke kona;
ku endla ndzivisiso; no
dyondzisa.
Lembe na lembe, Khomixini ya Timfanelo ta Vanhu ya Afrika Dzonga yi fanele ku lava leswaku swiyenge leswi swi faneleke swa mfumo swi nyika Khomixini mahungu hi magoza lama tekiweke yo tiyisisa ku ku kuma tiyindlu, Rihanyo, swakudya, mati, minongonoko ya nhlayiso wa vanhu, dyondzo na mbangu.
Khomixini ya Timfanelo ta Vanhu ya Afrika Dzonga yi tlhela yi va na matimba yo tlhandlekela na mintirho leyi nga vekiwa hi milawu ya tiko.
Khomixini yo Tlakusa no Sirhelela Timfanelo ta Mfuwo, Vukhongeri na Miganga ya Tindzimi (ss 185-186)
185.	Mintirho ya Khomixini
Swikongomelo-nkulu swa Khomixini yo Tlakusa no Sirhelela Timfanelo ta Mfuwo, Vukhongeri na Miganga ya Tindzimi leri tirhisiwaka i –
ku tlakusa nhlonipho wa timfanelo ta mfuwo, vukhongeri na miganga ya tindzimi;
ku tlakusa no vumba ku rhula, vunghana, ku tiyiselana ka vumunhu na vun’we bya rixaka exikarhi ka mfuwo, vukhongeri na miganga ya tindzimi, hi ku langutisa ndzingano, mpfumaleko wa xihlawu-hlawu no tihlanganisa na van’wana hi ku ntshunxeka; na
ku ringanyeta ku simekiweke ku amukeriwa, hi ku landza milawu ya tiko, huvo ya mfuwo kumbe huvo yin’wana kumbe tihuvo ta vanhu vo karhi kumbe vanhu lava nga laha Afrika Dzonga.
Khomixini yi na matimba, tanihi laha ma lawuriwaka hi milawu ya tiko, lama lavekaka ku fikelela swikongomelo-nkulu swa wona, ku katsa na matimba yo xiyaxiya, ku lavisisa, ku endla musecho, ku dyondzisa, ku khongotela, ku tsundzuxa no endla swiviko mayelana na timfanelo ta vanhu hi swa mfuwo, vukhongeri na miganga ya tindzimi.
Khomixini yi nga ha vika mhaka yihi na yihi leyi welaka endzeni ka matimba na mintirho ya yona eka Khomixini ya Timfanelo ta Vanhu ya Afrika Dzonga leswaku yi lavisisiwa.
Khomixini yi na matimba yo tlhandlekela na mintirho leyi vekiweke hi milawu ya tiko.
186.	Mavumbiwelo ya Khomixini
Nhlayo ya swirho swa Khomixini yo Tlakusa no Sirhelela Timfanelo ta Vanhu hi swa Mfuwo, Vukhongeri na miganga ya tindzimi na ku thoriwa ka vona na nkarhi wa vona wo tirha ku fanele ku vekiwa hi milawu ya tiko.
Mavumbiwelo ya Khomixini ya fanele –
Ku va vuyimeri byo anama bya vanhu va Afrika Dzonga hi tlhelo ra mfuwo, vugandzeri na ririmi leri tirhisiwaka; na
ku kombisa hi ku angarhela hi tlhelo ra rimbewu mavumbiwelo ya Afrika Dzonga. 
Khomixini ya Ndzingano wa Rimbewu (s 187)
187.	Mintirho ya Khomixini ya Ndzingano wa Rimbewu
Khomixini ya Ndzingano wa Rimbewu yi fanele ku yisa emahlweni ku xiximiwa ka Ndzingano wa Rimbewu ku hluvukisiwa, ku sirheleriwa na ku fikeleriwa ka ku ringanana ka rimbewu.
Khomixini ya Ndzingano wa Rimbewu yi na matimba, tanihi laha swi lawuriwaka hi milawu ya tiko, lama ya faneleke leswaku yi kota ku tirha mintirho ya yona, ku katsa na matimba yo xiyisisa, ku lavisisa, ku endla ndzavisiso wa dyondzisa, ku khongotela ku tsundzuxa na ku nyika swiviko hi timhaka leti ti khumbhaka Ndzingano wa Rimbewu.
Khomixini ya Ndzingano wa Rimbewu yi na matimba yo engetela na mintirho leyi yi vekiweke hi milawu ya tiko.
Jenerali wa Tinkota (ss 188-189)
188.	Mintirho ya Jenerali wa Tinkota
Jenerali wa Tinkota u fanele ku kambela no nyika swiviko hi tinkonta, swikomba-tinkonta swa timali, malawuriwele ya timali ya –
tindzawulo hinkwato ta mfumo wa rixaka na ta swifundzhankulu na mafambiselo;
vamhasipala hinkwavo; na
vandla rihi na rihi rin’wana kumbe Nhlangano lowu tirhaka na tinkonta leri swi laviwaka hi milawu ya tiko kumbe ya swifundzhankulu leswaku wu oditiwa hi Jenerali wa Tinkota.
Ku tlhandlekela eka mintirho; leyi vekiweke hi xiyengentsongo xa (1), na hi ku landza milawu yihi na yihi, Jenerali wa Tinkota a nga odita no endla xiviko hi tinkonta, swikomba-tinkonta na mafambiselo ya timali ya –
vandla rihi na rihi leri hakeleriwaka hi timali to huma eka Nkwama wa Timali ta Tiko wa Rixaka kumbe Nkwama wa Timali ta Tiko wa xifundzhankulu kumbe hi mhasipala; kumbe
vandla rihi na rihi leri pfumeleriweke hi ku landza nawu wihi na wihi ku amukela timali ta swikongomelo swa vanhu va tiko.
Jenerali wa Tinkota u fanele ku yisa swiviko swo kambisisa eka mfumo wa milawu wihi na wihi leri khumbekaka hi ku kongoma hi ku kamberiwa kwaloko, na le ka vulawuri byihi na byihi byin’wana lebyi vekiweke hi milawu ya tiko. Swiviko hinkwaswo swi fanele ku fikeleriwa hi mani na mani.
Mukamba-tikonta Jenerala u na matimba na mintirho yo tlhandlekela leyi vekiwaka hi milawu ya tiko.
189.	Nkarhi wo tirha
Jenerali wa Tinkota u thoriwo ku tirha nkarhi lowu nga cinciwiki, wu nga
pfuxetiweki wa le xikarhi ka malembe ya ntlhanu na khume.
Khomixini ya Nhlawulo (ss 190-191)
190.	Mintirho ya Khomixini ya Nhlawulo
Khomixini ya Nhlawulo yi fanele –
ku fambisa hi ku landza milawu ya tiko minhlawulo ya tihuvo to endla milawu ta tiko, ta swifundzhankulu na ta vamhasipala;
ku tiyisisa leswaku minhlawulo yeleyo yi ntshunxekile no lulama; na
ku hlamusela vuyelo bya nhlawulo hi nkarhi lowu faneleke ku va wo koma hi laha swi kotekaka na hi laha swi vekiweke hakona hi milawu ya tiko.
Khomixini ya Nhlawulo yi na matimba na mintirho yo tlhandlekela, leyi vekiweke hi milawu ya tiko.
191.	Mavumbiwelo ya Khomixini ya Nhlawulo
Khomixini ya Nhlawulo yi fanele ku vumbiwa hi vanhu vanharhu kumbe ku tlula. Nhlayo ya swirho na minkarhi ya ku tirha ka vona swi fanele ku vekiwa hi milawu ya tiko. 
Vulawuri byo Tiyimela byo Lawula Vuhaxi (s 192)
192.	Vulawuri bya Vuhaxi
Milawu ya tiko yi fanele ku simeka vulawuri lebyi tiyimeleke byo lawula vuhaxi ku endlela swilaveko swa vanhu, na ku tiyisisa ku lulama na ku hambana-hambana ka mavonele lama hi ku anama ya yimelaka vanhu va Afrika Dzonga.
Makungu ya tin’wana na tin’wana (ss 193-194)
193.	Mathoriwelo
Musirheleri wa Vanhu na swirho swa Khomixini yihi na yihi leyi simekiwaka hi Kavanyisa loku ku fanele ku va vavasati kumbe vavanuna lava va nga –
vaaka-tiko va Afrika Dzonga;
lava un’wana na un’wana wa vona a ringaneke no fanela ku khoma ntirho wo karhi wa tiko;
naswona a enetaka swilaveko swihi na swihi swin’wana leswi vekiweke hi milawu ya tiko.
Xilaveko xo va tikhomixini leti simekiwaka hi Kavanyisa loku ti kombisa hi ku anama mavumbiwelo ya Afrika Dzonga ya tinxaka na rimbewu xi fanele ku tekeriwa enhlokweni loko ku thoriwa vakhomixinara.
Jenerali wa Tinkota u fanele ku va wansati kumbe wanuna la nga muaka-tiko wa Afrika Dzonga no va munhu la ringaneke no fanela ku khoma ntirho wolowo. Vutivi byo hlawuleka bya, kumbe ntokoto eku kambn tinkonta, timali ta tiko na mafambiselo ya tiko swi fanele ku tekeriwa enhlokweni loko ku thoriwa Jenerali wa Tinkota.
Presidente, hi xibumabumelo xa Palamende ya Rixaka, u fanele ku thola Musirheleri wa Vanhu, Jenerali wa Tinkota na swirho swa –
Khomixini ya Timfanelo ta Vanhu ya Afrika Dzonga;
Khomixini ya Ndzingano wa Rimbewu; na
Khomixini ya Nhlawulo.
Palamende ya Rixaka yi fanele ku ringanyeta vanhu –
lava langiweke hi Komiti ya Nhlengeletano ya Milawu leyi vumbiweke hi mpimo wa ndzinganelano wa swirho swa Minhlangano hinkwayo leyi yimeriweke eka nhlengeletano  ya Milawu; na
ku pfumeleriwa hi Nhlengeletano ya Milawu hi xiboho lexi amukeriweke hi nseketelo wa vhoti –
lava nga riki ehansi ka 60 wa tiphesente ta swirho swa Nhlengeletano ya Milawu, loko swipfumelelo swi khumbha ku thoriwa ka Musirheleri wa Vanhu na Jenerali wa Tinkota; kumbe
ntalo wa swirho swa Nhlengeletano ya Milawu, loko swipfumelelo swi khumbha xirho xa Khomixini.
Ku tinghenisa ka vanhu ntsena eka endlelo ro endla swibumabumelo swi nga ha endleriwa makungu tanihi laha swi languteriwaka eka xiyenge lexi languteriwaka xa 59(1)(a).
194.	Ku susiwa entirhweni
Musirheleri wa Vanhu, Jenerali wa Tinkota, kumbe xirho xa Khomixini leyi simekiweke hi Kavanyisa loku a nga ha susiwa entirhweni ntsena –
hi swivangelo swa matikhomelo yo ka ya nga nkhenseki, vutsandzeki kumbe ku pfumala vuswikoti;
hi xiboho lexi vulaka sweswo xa Komiti ya Palamende ya Rixaka; na
ku amukeriwa ka xiboho hi Nhlengeletano ya Milawu lexi koxaka ku susiwa ka munhu yeleyo entirhweni.
Swiboho swa Nhlengeletano ya Milawu ya Tiko leswi khumbhaka ku susiwa entirhweni ka –
Musirheleli wa Vanhu kumbe Jenerali wa Tinkota swi fanele swi tirhisiwe hi nseketelo wa vhoti leyi nga riki hansi ka mbirhi xa nharhu wa swirho swa Nhlengeletano ya Milawu; kumbe
xirho xa Khomixini xi fanele xi tirhisiwa hi ku landza nseketo wa ntalo wa swirho swa Nhlengeletano ya Milawu.
Presidente –
a nga yimisa munhu ku tirha hi nkarhi wihi na wihi endzhaku ka ku sunguriwa ka endlelo ra Komiti ya Palamende ya Rixaka ro susa munhu yeleyo; naswona
u fanele ku susa munhu entirhweni loko ku amukeriwa xiboho hi Nhlengeletano ya Milawu lexi koxaka ku susiwa ka munhu yeleyo.
KAVANYISA KA 10
MAFAMBISELO YA VAAKI (ss 195-197)
195.	Minkoka ya masungulo na milawu ya mafumelo ya mafambiselo ya vaaki
Mafambiselo ya tiko ya fanele ku lawuriwa hi swiyelo swa nkoka swa xidemokiratiki na minsinya leyi ngandzeni ka Vumbiwa, ku katsa na minsinya leyi landzelaka:
Xiyimo xa le henhla xa matikhomelo entirhweni xi fanele ku yisiwa emahlweni no tlhela xi hlayisiwa.
Ku tirhisiwa ka swihlovo hi ndlela ya vuswikoti, yi hlayisaka timali no nyawula swi fanele ku yisiwa emahlweni.
Mafambiselo ya tiko ya fanele ku tirha hi ku voyamela eka ku hluvukisiwa ka vanhu.
Vutirheri byi fanele ku endleriwa vanhu hi ndlela leyi nga riki na ku hlawula matlhelo yo karhi, yi lulameke, yo ringanana no va yi nga voyameli tlhelo.
Swilaveko swa vanhu swi fanele ku anguriwa, naswona vanhu va fanele ku hlohloteriwa va hoxa xandla eku endliweni ka milawu ya matirhelo.
Mafambiselo ya tiko ya fanele ku va na vutihlamuleri eka vanhu.
Ku fanele ku undliwa moya wo tirhela erivaleni hi ku nyika vanhu mahungu ka ha ri na nkarhi, lama ya kotaka ku fikeleriwa hi mani na mani no va na ntiyiso.
Mafambiselo ya kahle ya vatirhi na mikhuva yo hluvukisa ntivo-ntirho, ku tlakusa vuswikoti bya vanhu, ya fanele ku byariwa.
Mafambiselo ya tiko ya fanele ku va na vuyimeri byo angarhela bya vanhu hinkwavo va Afrika Dzonga, laha mikhuva ya matholele na mafambiselo ya vatirhi swi seketeriweke hi tshaku ra vuswikoti, ku kala ku kuceteriwa, ku lulama na ku lulamisa ku kala ku ringanana ka minkarhi
Minsinya leyi nga laha henhla yi tirha eka –
mafambiselo eka xiyenge xin’wana na xin’wana xa mfumo;
swiyenge swa mfumo; na
mintirho ya tiko.
Milawu ya tiko yi fanele ku vonisisa ku yisiwa emahlweni ka swiyelo swa minkoka na
Ku thoriwa eka mafambiselo ya vaaki ka nhlayo ya vanhu eka ku langutisa pholisi a swi siveriwi, kambe milawu ya rixaka yi fanele ku lawula matholelo lawa eka mintirho ya vaaki.
Milawu leyi lawulaka vufambisi bya mittirho ya vaaki yi nga hambana exikarhi ka swiyenge, vufambisi kumbe mavandla.
Muxaka na mintirho ya swiyenge swo hambana, mafambiselo kumbe swiyenge swa mafambiselo ya timhaka ta vaaki i timhaka ta nkoka ku leni ka milawu ya mafambiselo ya vaaki.
196.	Khomixini ya Mintirho ya Vaaki
Ku na Khomixini yin’we ya mintirho ya Vaaki ya Riphabliki.
Khomixini yo tiyimela naswona y fanele ku va na vunene, naswona yi fanele ku tirhisa matimba no endla mintirho yi nga chavi nchumu, ku tsakela tlhelo ro karhi kumbe ku ka ku nga tsakeriwi eka timhaka ta mahlayiselo ya kahle ya mafambiselo ya timhaka ta vaaki na xiimo xa le henhla xa xiphurofexini eka mintirho ya vaaki. Khomixini yi fanele ku lawuriwa hi milawu ya rixaka.
Swirho swin’wana swa mfumo, hambi leswi milawu na swipimelo swin’wana, swi fanele wa Khomixini. Ku hava munhu, kumbe xirho xa mfumo, la nga ta nghenelela eka mintirho ya Khomixini. 
Matimba na mintirho ya Khomixini hi leswi:
ku tlakusa minkoka na milawu leyi bohiweke eka xiyenge xa 195, eka mittirho hinkwayo ya vaaki; 
ku lavisisa, ku valanga no pima-pima nhlangano na mafambiselo, na mintolovelo ya vatirhi va mintirho ya vaaki;
ku ringanyeta swipimelo swo endla matirhelo yo nyawula exikarhi ka mintirho ya vaaki;
ku nyika tindlela leti kongomisiweke eka ku tshembhisa leswaku matirhelo ya vatirhi va maendlebe lama vekiweke eka Xiyenge 195;
rhele ya mintirho ya yona, ku katsa na leswi yi swi kumaka na ku nyika tindlela na switsundzuxo, no nyika mpima maendlelo tanihi laha swi vekiweke hakona eka Xiyenge 195 swi landzeleriwaka hakona; na
ku ya hi ku tsakela kumbe ku amukela xivilelo xihi na xihi –
-pima matirhisele ya swiendlo hi vatirhi va tihofisi na mafamisele ya tiko, no vika matimba ya huvonkulu na milawu leyi faneleke; 
ku lavisisa swivilelo swa vatirhi eka mintirho ya vaaki leswi khumbhaka swinawana swa
ku lawula no lavisisa ntshamiseko eka matirhelo hi tlhelo ra mintirho ya vaaki,
ku tsundzaxa swirho swa tiko na swifundzhankulu mayelana na matirhelo ya vatirhi va tihofisi eka vanhu, ku katsa na lava va tirhanaka na ku rhamba, ku thola, ku rhurhisa, ku hlongola na vutomi ya vathoriwa eka mintirho ya vaaki.
ku tirhisa matimba yo engetela leyi bohiweke hi Palamende.
[Ndzimana ya (g) yi engeteriwe hi x 3 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vumbirhi wa 1998]
Khomixini yi na ku tihlamulela eka Palamende ya Rixaka.
Khomixini yi fanele ku vika kwalomu ka kan’we hi lembe ku ya hi xiyengentsongo (4) (e)-
eka Palamende ya Rixaka; naswona
hikwalaho ka migingiriko ya yona endzeni ka xifundzhankulu, eka huvo ya milawu ya xifundzhankulu xexo.
Khomixini yi na 14 wa swirho swa Khomixini leswi thoriweke hi Presidente:
Ntlhanu wa swirho swa Khomixini leswi pfumeleriweke hi Palamende ya Rixaka hi ku landza xiyengentsongo (8)(a); na
xirho xin’we xa Khomixini xa xifundzhankulu xin’wana na xin’wana lexi hlawuriweke hi Holobyenkulu hi ku landza xiyengentsongo (8)(b).
Xirho xa Khomixini lexi thoriweke hi  ku landza xiyengentsongo xa (7)(a) xi fanele xi –
pfumeleriwile hi Komiti ya Palamende ya Rixaka leyi vumbiwa hi ndzinganelo wa swirho mavandla hinkwawo lama yimeriweke eka Nhlengeletano ya Milawu; no va
yi pfumeleriwile hi Nhlengeletano ya Milawu hi swiboho leswi tirhisiwaka hinkwalaho ka vhoti ya ntalo wa swirho swa wona.
Khomixinara la hlawuriweke hi Holobyenkulu wo xifundzhankulu u fanele a –
a pfumeleriwa hi Komiti ya milawu ya swifundzhankulu leswi vumbiweke hi ku ringana hi swirho swa mavandla hinkwawo lama yimeleke hi huvo ya milawu; no va
a pfumeleriwe hi huvo ya milawu hi xiboho lexi tirhisiwaka hi ku endliwa hi vuseketiri bya vhoti ya vunyingi bya swirho swa yona.
Nawu wa Palamende wu fanele ku khulukisa mafambiselo yo thola swirho swa Khomixini.
Xirho xa Khomixini xi thoriwa ringana ntlhanu wa malembe lama nga ngeteleriwaka hi vuntshwo ringana nkarhi wun’we kambe, naswona u fanele a va wansati kumbe wanuna la nga –
muaka-tiko wa Afrika Dzonga; no va
a ri munhu la fanele, munhunene la nga na vutivi, kumbe ntokoto hi tlhelo ra swa mafambiselo, kumbe ku nyika vana ntirhelo wo nyawula.
Xirho xa Khomixini xi nga ha susiwa entirhweni ntsena hi –
loko a ri na matikhomelo yo biha, ku tsandzeka kumbe ku kayivela;
loko swi fanela hi ku vona ka Komiti ya Palamende ya Rixaka kumbe loko xirho xexo xi hlawuriwe hi Holobyenkulu wa xifundza, hi Komiti ya swa milawu ya xifundzhankulu xexo; na
ku va swi amukeriwa hi Nhlengeletano ya Milawu kumbe mfumo wa milawu wa xifundzhankulu xexo, ya xiboho hi nseketelo wa vhoti ya ntalo wa swirho swa wona loko swi seketela ku susiwa xirho xa Komiti entirhweni.
Presidente u fanele a susa xirho xexo xa Khomixini entirhweni hi ku –
tirhisa xiboho hi Nhlengeletano ya Milawu, xiboho lexi koxaka ku susiwa ka xirho xa Khomixini; kumbe
xitiviso lexi nga tsariwa hi Holobyenkulu leswaku milawu ya xifundzhankulu yi tirhisile xiboho lexi koxaka ku susiwa ka xirho xexo xa Khomixini.
Xirho xa Khomixini lexi ku vuriwaka xona eka xiyengentsongo (7)(b) xi nga ha tirhisa matimba no tirha mintirho ya Khomixini eka swifundzhankulu swa kona tanihi laha swi lerisiweke hakona hi mfumo wa milawu wa tiko.
197.	Mintirho yaTiko
Endzeni ka ta mafambiselo ya tiko ku na Mintirho yatiko bya Riphabliki, lebyi byi faneleke ku tirha, no vumbiwa, hi ku landza milawu ya tiko, naswona lebyi byi faneleke ku tirha hi vutshembeki matirhelo ya le nawini ya mfumo wa nkarhi wolowo.
Milawu na swipimelo swo thoriwa eka Mintirho yatiko swi fanele ku lawuriwa hi milawu ya tiko. Vathoriwa va fanele hi phenxena leyi lulameke tanihi laha swi lawuriwaka hi milawu ya tiko.
tiko la faneleke ku vuyeriwo tlula van’wana kumbe ku onhiseriwa ntsena hikokwalaho ko va munhu yeleyo a seketelaka ntlawa wo karhi wa
Mfumo wa swifundzhankulu wu na vutihlamuleli eku rhambeni; ku tlakusa, kun’wana no hlongola swirho swa ntirhelo vanhu endzeni ka mafambisela hi hi yima eka swipimelo leswi tirhaka eka mintirho ya vaaki.
KAVANYISA KA 11
MINTIRHO YA VUHLAYISEKI 	(ss. 198-210)
198.	Milawu ya Mfumo
Milawu leyi landzelaka yi fuma nsirhelelo wa rixaka eka Riphabliki:
Vuhlayiseki bya rixaka byi fanele ku kombisa xiboho xa vanhu va ma – Afrika Dzonga, ha un’we na hi ntwanano, ku ri hava ku chava na vupfumari, na ku lava vutomi byo antswa. (b) -tiko rihi na rihi wa Afrika
Dzonga ku tinghenisa eka nyimpi ya matlhari, laha ndzeni ka tiko kumbe ematikweni ya misava,
Vuhlayiseki bya rixaka byi fanele ku hisekeriwa hi ku landzelela nawu, ku katsa na nawu
Vuhlayiseki bya rixaka byi fambisiwa hi vulawuri bya Palamende na bya huvonkulu ya rixaka.
199.	Ku tumbuluxiwa, mavumbiwelo na matikhomelo ya mintirho ya Vuhlayiseki
Mintirho ya vusirheleli bya Riphabliki byi vumbiwa hi vuthu rin’we ra vusirheleri, landza Vumbiwa.
Vuthu ra vusirheleri hi rona ntsena vuthu leri nga le nawini laha Riphabliki.
Handle ka Mintirho ya vusirheleli lebyi simekiweke hi ku landza Vumbiwa, mavandla tiko.
Mintirho ya vusirheleli yi fanele ku longoloxiwa no lawuriwa hi milawu ya rixaka.
Mintirho ya vusirheleli byi fanele ku tirha hi, naswona byi fanele ku dyondzisa no lava ndzhavuko wa matiko ya misava na mintwanano ya matiko ya misava leyibohaka Riphabliki.
Ku hava xirho xa mintirho ya vuhlayiseki xi nga landzelelaka xileriso lexi nga ri ki enawini.
A ku na mintirho ya vuhlayiseki, kumbe swirho swa yona leswi eku endleni ka mintirho ya swona swi nga-
susumetaka ku tsakela ka nhlangano wo karhi wa tipolitiki lowu nga le nawini ku ya hi Vumbiwa; kumbe
ku yisa emahlweni ku tsakela ka nhlangano wa tipoliti.
ku nyika mpfumelelo eka mintolovelo yo tirha swi va erivaleni na vutihlamuleri, tikhomiti ta minhlangano nyingi ePalamende, yi va na mpfumelelo wa mintirho ya vuhlayiseki hi ndlela leyi bohiweke hi Palamende ya rixaka kumbe milawu na swileriso swa Palamende. 
Vusirheleri (ss 200- 204)
Vuthu ra vusirheleri
Vuthu ra vusirheleri ri fanele ku vumbeka na leri nga na xichavo.
Xikongomelo-nkulu xa vuthu ra vusirheleri i ku yimelela no sirhelela Riphabliki, ku xiximiwa ka mindzilekano ya rona na vanhu va rona, hi ku landza Vumbiwa na hi minsinya ya nawu wa matiko ya misava leyi lawulaka ku tirhisiwa ka tihanyi hi mavuthu.
201.	Vutihlamuleri bya xipolitiki
Xirho xa Khabinete xi fanele ku va na vutihlamuleri bya vusirheleri.
I Presidente ntsena, tanihi nhloko ya havonkulu ya rixaka, la nga nyikaka matimba yo tirhisa vuthu ra vusirheleli –
hi ku tirhisana na Mintirho ya Maphorisa;
ku sirhelela Riphabliki; kumbe
ku hetisisa swilaveko swa rixaka.
Loko vuthu ra vusirheleri ri tirhiseriwa xikongomelo xihi na xihi lexi vuriwaka eka xiyengentsongo xa (2), Presidente u fanela ku tivisa Palamende, hi nkarhi wowolowo na hi vuxokoxoko lebyi faneleke, bya-
swivangelo swo tirhisiwa ka vuthu ra vusirheleri;
ndhawu yihi na yihi laha vuthu ri tirhisiwaka kona;
nhlayo ya vanhu lava khumbekaka; na
nkarhi lowu vuthu ri languteriweke ku va ri tirhisiwa.
Loko Palamende yi nga hlengeletana eka masiku yo sungula ya nkombo endzhaku ka loko vuthu ra vusirheleri ri tirhisiwa tanihi laha swi languteriwaka eka xiyengentsongo xa (2), Presidente u fanele ku nyiketa mahungu lama laviwaka eka xiyengentsongo xexo eka Komiti ya vulanguteri leyi faneleke.
202.	Ku lawuriwa ka vuthu ra vusirheleri
Presidente, tanihi nhloko ya huvonkulu ya rixaka, i Khomandara-Nkulu wa vuthu ra vusirheleri, kutani u fanele ku thola Vulawuri bya Vuthu ra vusirheleri.
Ku lawuriwa ka vuthu ra vusirheleri swi fanele ku endliwa hi ku ya hi swiletelo swa xirho xa Khabinete lexi nga na vutihlamuleri hi ta vusirheleri, ehansi ka vulawuri bya Presidente.
203.	Xiyimo xa vusirheleri bya rixaka
Presidente tanihi nhloko ya huvonkulu ya rixaka, a nga ha ba hungwe ra xiyimo xa vusirheleri bya rixaka, kutani u fanele ku tivisa Palamende hi ku hatlisa na hi vuxokoxoko lebyi fanelaka bya –
swivangelo swo ba hungwe rolero;
ndhawu yihi na yihi laha vuthu ra vusirheleli ri tirhisiwaka kona; na
nhlayo ya vanhu lava khumbekaka.
Loko Palamende yi nga hlengeletanangi loko ku biwa hungwe ra xiyimo xa vusirheleri bya rixaka, Presidente u fanele ku rhamba Palamende eka nhlengeletano yo hlawuleka ku nga si hela masiku ya nkombo ku tivisiwile.
Xitiviso xa xiyimo xa vusirheleri bya rixaka ku hundzela hi nkarhi handle ka loko ku pfumeleriwa hi Palamende ku nga si hela masiku ya nkombo ku tivisiwile.
204.	Vamatsalana va vusirheleri 
Xiyenge xa vamatsalana lava nga riki masocha va ta vusirheleri xi fanele ku simekiwa hi milawu ya tiko leswaku xi tirha ku ya hi swiletelo swa xirho xa Khabinete lexi nga na utihlamuleri bya vusirheleri.
Maphorisa (ss 205-208)
205.	Mintirho ya maphorisa
Mintirho ya maphorisa ya rixaka byi fanele ku vumbiwa no tirha eka swiyenge swa rixaka, swa swifundzhankulu, naswona laha swi lavekaka, eka xiyenge xa mfumo.
Milawu ya tiko yi fanele ku veka matimba na mintirho ya Mintirho ya maphorisano tlhela yi endla leswaku Mintirho ya maphorisa yi kota ku tirha timfanelo ta byona hi ku hetiseka, ku karhi ku tekeriwa enhlokweni swilaveko swa swifundzhankulu.
Swikongomelo swa Mintirho ya maphorisa ku sivela, ku lwa, no endla vulavisisi eka vugevenga, ku hlayisa ku rhula exikarhi ka vanhu, na ku sirhelela no hlayisa vanhu lava tshamaka eRiphabliki kun’we na nhundzu ya vona, na ku tlakusa na ku vonisisa ku landzeleriwa ka nawu.
206.	Vutihlamuleri bya xipolitiki
Xirho xa Khabinete xi fanele ku va na vutihlamuleri eka ntirho wa maphorisa naswona xi fanele ku veka nawu wa matirhelo wa ntirho wa maphorisa endzhaku ko tsundzuxana na mimfumo ya swifundzhankulu no tekela enhlokweni swilaveko swa swifundzhankulu leswi endliweke hi valawuri va swifundzhankulu.
Maphorisa bya tiko byi nga ha endla swinyiketo swo hambana swa matirhelo hi ku languta swifundzhankulu swo hambana endzhaku ka ku landza swilaveko swa maphorisa bya swifundzhankulu leswi.
Xifundzhankulu xin’wana na xin’wana xi na mfanelo –
yo veka tihlo eka matikhomelo ya maphorisa;
ku va na vulanguteri bya ku tirha hi ku nyawula na vuswikoti bya Mintirho ya Maphorisa, ku katsa na ku amukela swiviko ehenhla ka Mintirho ya Maphorisa;
ku aka vuxaka bya kahle exikarhi ka maphorisa na vanhu;
ku kambela ku tirhiwa ka maphorisa byo tirheriwa erivaleni; na
ku tirhisana na xirho xa Khabinete lexi nga na vutihlamuleri bya maphorisa hi mayelana na vugevenga na ntirho wa maphorisa na ku tirha maphorisa eka xifundzhankulu.
Huvonkulu ya xifundzhankulu yi na vutihlamuleri bya mintirho ya maphorisa –
ku va byi ri na vuswikoti hi Kavanyisa kwaloku;
ku va byi rhwexiwile ndzhwalo hi ku landza mfumo wa milawu ya tiko; no
averiwa eka byona hi vonele ra maphorisa bya tiko.
Ku kota ku endla mintirho leyi vekiweke eka xiyengentsongo (3) xifundzhankulu-
xi nga ha lavisisa, kumbe ku thola Khomixini ya ndzavisiso, swivilelo swin’wana na swin’wana swo kayivela ka maphorisa kumbe ku khwita eka vuxaka exikarhi ka maphorisa na vanhu van’wana na van’wana; naswona
xi fanele xi endla swibumabumelo eka xirho xa Khabinete lexi nga na vutihlamuleri eka maphorisa.
Eku amukelena ka xivilelo lexi endliweke hi huvonkulu ya xifundzhankulu, nhlangano lowu tiyimeleke wa maphorisa lowu simekiweke hi mfumo wa milawu ya tiko wu fanele ku lavisisa matirhelo yo biha yo, kumbe xidyoho lexi endliweke hi, xirho xa ntirhelo wa maphorisa eka xifundzhankulu xexo.
Mfumo wa milawu wa tiko wu fanele ku nyika xivumbeko xo simeka, matimba, mintirho na vulawuri bya ntirhelo wa maphorisa bya ka mhasipala.
Komiti leyi vumbiweke hi xirho xa Khabinete na swirho swa TiHuvo Huvonkulu leti nga na vutihlamuleri bya maphorisa yi fanele yi simekiwo vona vunene bya mahlanganasele ya ntirhelo wa maphorisa na ntirhisano lowunene exikarhi ka swivumbeko swa mfumo.
Mfumo wa milawu wa swifundzhankulu wu nga ha lava leswaku Khomixiniri wa swifundzhankulu a humelela emahlweni ka wona kumbe eka tikomiti tihi kumbe tihi ta wona ku hlamula swivutiso swin’wana.
207.	Ku lawuwa ka Mintirho ya Maphorisa
Presidente, tanihi nhloko ya huvonkulu ya rixaka, u fanele ku thola wansati kumbe wanuna ku va Khomixinara wa Rixaka wa Mintirho ya Maphorisa, ku lawula no fambisa Mintirho yamaphorisa.
Khomixinara wa Rixaka u fanele ku tirhisa vulawuri na vufambisi ehenhla ka Mintirho yamaphorisa ku ya hi milawu ya matirhelo ya mphorisa ya rixaka na hi swiletelo swa xirho xa Khabinete lexi nga na vutihlamuleri bya ta maphorisa.
Khomixinara wa Rixaka hi ku va kona ka huvonkulu ya swifundzhankulu u fanele ku thola wansati kumbe wanuna ku va Khomixinara wa xifundzhankulu eka xifundzhankulu xexo, kambe loko Khomixinara wa Tiko na huvonkulu ya xifundzhankulu swi hluleka ku twanana, swirho swa Khabinete leswi tihlamulelaka eka maphorisa swi fanele ku twanana mavandla.
Vakhomixinara va swifundzhankulu va na vutihlamuleri bya ta maphorisa –
tanihi laha swi vekiweke hi milawu ya tiko; na
hi ku lawuriwa hi Khomixinara wa Rixaka ku tirhisa vulawuri ehenhla ka, no fambisa Mintirho ya maphorisa hi ku landza xiyengentsongo xa (2).
Khomixinara wa xifundzhankulu u fanele ku va kona eka havo ya milawu ya xifundzhankulu lembe na lembe hi mayelana na maphorisa eka xifundzhankulu, u fanele a tlhela a rhumela khopi ya xiviko eka Khomixinara wa Tiko.
Loko Khomixinara wa xifundzhankulu a nga ha ri na ku tshembha eka huvo ya xifundzhankulu, huxo yeloye yi nga ha vumba mafambiselo yo susa kumbe ku rhurhisa, kumbe ku tshinya Khomixinara yeleyo, hi ku landza Mfumo wa milawo ya Tiko. 
208.	Vamatsalana va Maphorisa lava nga riki Maphorisa
Xiyenge xa vamatsalana lava nga riki maphorisa va ta maphorisa xi fanele ku simekiwa hi milawu ya tiko leswaku xi tirha ku ya hi swiletelo swa xirho xa Khabinete lexi nga na vutihlamuleri bya ta maphorisa.
Vuhlori (ss 209-210)
209.	Ku simekiwa na ku lawuriwa ka mintirho ya vuhlorhi
209.
Vutirheli byi na byihi bya Vuhlorhi, handle ka swiyenge swa vuhlori swa vuthu ra vusirheleri na swa Mintirho ya Maphorisa, byi fanele ku simekiwa hi Presidente tanihi nhloko ya huvonkulu ya rixaka, naswona ntsena hi ku landza milawu ya tiko.
Presidente tanihi nhloko ya huvonkulu ya rixaka u fanele ku thola wansati kumbe wanuna ku va nhloko ya vutirheli byin’wana na byin’wana bya Vuhlorhi lebyi simekiweke hi ku landza xiyengentsongo xa (1), naswona u fanele kumbe a teka Vutihlamuleri bya xipolitiki bya malawuriwele na ku leteriwa ka byihi na byihi vutirheli byelebyo, kumbe a hlawula xirho xa Khabinete ku teka vutihlamuleri byelebyo.
210.	Matimba, Mintirho na ku Languta
Milawu ya tiko yi fanele ku lawula swikongomelo, matimba na mintirho ya Mintirho ya vuhlorhi, ku katsa na swiyenge swihi na swihi swa vuhlori swa vuthu ra vusirheleri na swa vutirheli bya maphorisa, naswona yi fanele ku endla makungu ya –
nkondletelo wa Mintirho ya vuhlorhi hinkwabyo; na
ku xiyaxiya migingiriko ya vutirheli byelebyo hi vanhu lava nga riki swirho swa vutirheli byelebyo, ku nga mukamberi la nga thoriwa hi Presidente tanihi nhloko ya huvonkulu ya rixaka, no pfumeleriwa hi xiboho lexi amukeriweke hi Palamende ya Rixaka hi vhoti leyi seketeleke hi mbirhi-xa-nhurhu kumbe ku tlula xa swirho swa yona.
KAVANYISA KA 12
VARHANGERI VA NDZHAVUKO (ss 211-212)
211.	 Ku amukeriwa
Ku simekiwa, xiyimo na ntirho wa vurhangeri bya ndzhavuko, ku ya hi vurhangeri bya xintu, swa amukeriwa, ku ya hi Vumbiwa.
Vulawuri bya ndzhavuko lebyi xiximaka endlelo ya nawu wa xintu byi nga ha tirha hi ku landza milawu yihi na yihi leyi endliweke leyi tirhaka ehenhla ka swona na mintolovelo, leswi katsaka na mihundzuluxo, kumbe ku herisiwa ka milawu yeleyo kumbe mintolovelo yeleyo.
Tikhoto ti fanele ku tirhisa nawu wa xintu loko nawu wolowo wu tirhiseka, hi ku landza Vumbiwa na milawu yihi na yihi yin’wana leyi tirhanaka ngopfu-ngopfu na nawu wa xintu.
212.	Ntirho wa varhangeri va ndzhavuko
Milawu ya tiko yi nga ha endla makungu ya ntirho wa vurhangeri bya ndzhavuko tanihi vandla ra le ka mfumo wa muganga etimhakeni leti khumbhaka vanhu va kwalaho ndhawini. Ku tirhana na timhaka leti yelanaka na vurhangeri bya ndzhavuko, ntirho wa varhangeri va ndzhavuko, nawu wa xintu na mintolovelo ya vaaka wa xintu –
makungu ya ku simekiwa ka tindlu ta varhangeri va ndzhavuko; naswona
milawu ya tiko yi nga ha simeka huvo ya varhangeri va ndzhavuko.
KAVANYISA KA 13
TIMALI (ss 213-219)
Timhaka ta Timali ta Mani na Mani (ss 213-219)
213.	Nkwama wa Timali ta Tiko
Ku na Nkwama wa Timali na Tiko ya Rixaka lowu eka wona timali hinkwato leti nghenisiwaka  hi Nawu wa Palamente.
Mali yi nga tekiwa ku suka eka Nkwama wa Timali ta Tiko ntsena -
ku ya hi ku pfumeleriwa hi Nawu wa Palamende; kumbe 
tanihi ntsengo wo kongoma ehenhla ka Nkwama wa Timali ta Tiko na Rixaka, loko swi hlamuseriwa eka Vumbiwa kumbe Nawu wa Palamende.
Nkavelo leyi ringaneleke wa xifundzhankulu wa i hakelo yo kongoma ya Nkwama wa Timali ta Tiko na Rixaka. Minkavelo leyi ringaneleke na ku averiwa ka timali ta tiko
[Siku ro sungula ku tirha  ka x. 213: 1 Sunguti 1998.]
214.	Minkavelo yo ringana na mavelo ya ntswalo
Nawu wa Palamende wu fanele ku endla makungu ya –ku aviwa hi mfanelo ka timali ta tiko leti hlengeletiweke tiko hinkwaro exikarhi ka
ku hleriwa ka minkavelo yo ringanela ya xifundzhankulu xin’wana na xin’wana ya mali leyi
mimpimanyeto yihi na yihi yin’wa vamhasipala yo huma eka nkavelo wa mfumo wa rixaka wa timali ta tiko, na swipimelo swihi na swihi leswi mimpimanyeto yeleyo yi faneleke ku endlisiwa xiswona.
Nawu leri wu vuriwaka eka xiyengentsongo xa (1) wu nga vekiwa ntsena endzhaku ka loko na Khomixini ya Timali na Vankwana na ku va ku kambisisiwile swibumabumelo swihi na swihi swa Khomixini, naswona na hi ku tekela enhlokweni –
swilaveko swa rixaka;
swilaveko swihi na swihi leswi endliweke ku ya xikweleti xa tiko na swiboho swin’wana;
swilaveko na ku tskela ka mfumo wa rixaka, leswi kumisisiwaka hi mhaka ya xikongomelo;
xilaveko xo vona leswaku swifundzha na vamhasipala swi kota ku nyika mintirho ya ntolovelo y endla mintirho leyi nyikiweke yona;
vuswikoti na matirhelo ya swifundzha na vamhasipala;
ku vumbiwa na swilaveko swa swifundzha, mfumo wa muganga na vamhasipala;
ku hambana eka swa ikhonomi endzeni na le xikarhi ka swifundzhankulu;
 swiboho swa swifundzhankulu na vamhasipala hi ku landza milawu ya tiko;
ku navela ko tshamiseka ka maavelo ya minkavelo ya timali; na
xilaveko xo tirhiseka eku hlamuleni ka timhaka ta xihatla kumbe swilaveko swin’wana swa nkarhinyana, na swivangelo swin’wana hi swikongomelo swa swilaveko leswi fanaka.
[Siku ro sungula ntirho ra x. 214: 1 Sunguti 1998.]
215.	Mimpimanyeto ya tiko hinkwaro, ya swifundzhankulu na ya vamhasipala
Mimpimanyeto ya tiko, ya swifundzhankulu na vamhasipala na maendlelo ra mpimanyeta swi fanele ku yisa emahlweni ku tirhela eku vonakeni, vutihlamuleri, na vufambisi bya timali lebyi nyawulaka bya ikhonomi, xikweleti na ka xiyenge xa ntirho wa mfumo.
Milawu ya tiko yi fanele ku veka –
muxaka wa mimpimanyeto ya rixaka, swifundzhankulu na ya vamhasipala;
loko ku fanele ku andlariwa mimpimanyeto ya rixaka na ya swifundzhankulu; na
leswaku mimpimanyeto eka xiyenge xin’wana na xin’wana xa mfumo swi fanele ku kombisa swihlovo swa kona swa timali ta tiko na ndlela ya matirhiselo lama kumbeteriwaka ma nga ta fambelana na milawu leyi endliweke ya tiko.
Mimpimanyeto eka xiyenge xin’wana na xin’wana xa mfumo yi fanele ku va na –
tinhlayo to pima ta mali ya tiko na tihakelelo, ti hambanyisaka nkavelo-nkulu na tihakelelo leti humelelaka;
swiringanyeto swo hakelela nkayivelo wihi na wihi leri languteriwaka eka nkarhi lowu swi tirhaka eka wona; na
ku kombisa swikongomelo mayelana no lomba na tinxaka tin’wana ta milandzu ya tiko leyi nga ta tlakusa xikweleti xa tiko eka lembe leri tlhandlamaka.
216.	Malawuriwele ya Nkwama
Milawu ya tiko yi fanele ku simeka xiyenge nkwama xa rixaka no veka magoza yo vonisisa ha vumbirhi ku tirhela eku vonakeni na malawuriwele ya tihakelelo eka xiyenge xin’wana na xin’wana xa mfumo, hi ku nghenisa –
endlelo ro hlayisa tibuku leri amukeriwaka hi ku angarhela;
mavavelo yo fanana ka tihakelelo; na
mikhuva na swiyelo swo fanana swa va-nkwama.
Va-nkwama wa rixaka, hi ku twanana na xirho xa Khabinete lexi nga na vutihlamuleri bya timali ta rixaka, va nga ha yimisa ku hundziseriwa ka nkwama ku ya eka xirho xa mfumo ntsena hi ku endlela vangwa leri xungetaka kumbe leri tshamelaka ku tivonakisa eka magoza lama ya simekiweke eka xiyengentsongo xa (1).
[Xiyengentsongo xa (2) xi siviwile hi x 5 (a) xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vunkombo wa 2001]
Xiboho xo yimisa ku hundziseriwa ka nkwama ku ya eka xifundzhankulu xi nga tekiwa ntsena hi ku landza xiyengentsongo xa (2), naswona –
a ri fanelanga ku yimisa ku hundziseriwa ka nkwama nkarhi lowu hundzaka masiku ya 120; naswona
xi nga ha landzeleriwa xikan’we-kan’we kambe xi ta hela ku tirha ku sukela enkarhina leri hundzeke handle ka loko Palamende yi xi pfumelela hi ku landza endlelo leri hi xiviri ri fanaka na leri ri simekiweke hi ku landza xiyenge xa 76 (1) no va swi vekiwile hi milawu ya Palamente. Endlelo leri ri fanele ku hetisiwo nga si hela masiku ya 30 endzhaku ka xiboho xa nkwama wa rixaka.
[Xiyengentsongo xa (3) xi cinciwile hi x. 5 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vunkombo wa 2001.]
Palamende yi nga pfuxeta xiboho xo yimisa ku hundziseriwa ka nkwama ka nkarhi lowu nga ri ki henhla ka masiku ya 120 hi nkarhi wun’we, ku ya hi endlelo leri simekiweke hi ku landza xiyengentsongo xa (3).
Loko Palamende yi nga si pfumelela kumbe ku pfuxeta xiboho xo yimisa ku hundzisela nkwama wolowo eka xifundzhankulu –
Jenerali wa Tinkota u fanele ku yisa xiviko ePalamende; naswona
xifundzhankulu xelexo xi fanele ku nyikiwa nkarhi wo hlamula ehenhle ka swipumbo ehenhla ka xona na ku hlamusela mhaka ya xona emahlweni ka Komiti.
217.	Ku kuma tinhundzu na vatirhi
Loko xirho xa mfumo lexi nga ka xiyenge xa mfumo xa rixaka, xifundzhankulu, kumbe hi xivumbeko xa ndhawu, kumbe vandla rihi na rihi rin’wana leri vuriwaka hi milawu ya milawu ya tiko kumbe ya swifundzhankulu leyi simekaka endlelo leyi lulameke, yi ringaneleke, yi tirhelaka eku vonakalena, yi kotaka ku phikisana no va yi tirha handle ko durha.
Xiyengentsongo xa (1) a xi siveli kumbe mavandla lama ya vuriwaka eka xiyengentsongo xelexo ku tirhisa nawu wa matirhisele wo kuma nhundzu na vutirheli swirho swa mfumo xelexo
miXiyenge  yo langa eka ku averiwa tikontiraka; na
ku sirhelela no yisiwa emahlweni ka vanhu, kumbe lava a va nga vuyeriwi hikokwalaho ka xihlawuhlawu xo ya hi nghohe.
Milawu ya tiko yi fanele ku veka pulani ya matirhelo leyi eka yona milawu ya matirhelo leyi yi vuriwaka eka xiyengentsongo xa (2) yi nga ha tirhisiwa.
[Xiyengentsongo xa (3) xi siviwile hi x. 6 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vunkombo wa 2001.]
218.	Ku tiyisisa ka mfumo
Mfumo wa rixaka, mfumo a xifundzha kumbe mhasipala yi nga tiyisisa ku lombiwa ka mali ntsena loko xitiyisiso xi landzelela swipimelo leswi boxiweke eka milawu ya rixaka.
Milawu ya tiko leyi vuriwaka eka xiyengentsongo xa (1) yi nga endliwa nawu ntsena endzhaku ka swiringanyeto swa Khomixini ya Timali no Koteka swi langutisiwile.
Lembe na lembe, mfumo wihi na wihi wu fanele ku kandziyisa xiviko eka switiyisiso leswi nyikiweke.
[Siku ro sungula ku tirha  ra x. 218: 1 Sunguti 1998.]
219.	Ku hakeriwa ka vatirhela mfumo
Nawu wa Palamende wu fanele ku vumba pulani yo kumisisa-
miholo, mpfuneto na swikhenso swa swirho swa Palamende ya Rixaka varhumiwa va nkarhi hinkwawo eka Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu, swirho swa Khabinete, Swandla swa Vaholobye, varhangeri va ndzhavuko; na
ku pima miholo ya le henhla, mali ya mpfuneto na ya swikhenso eka swirho swa Tipalamende ta swifundzhankulu, swirho swa Tihuvonkulu na swirho swa Tihuvo ta Vamhasipala ta swiyenge  swo hambana.
Milawu ya tiko yi fanele ku simeka Khomixini leyi tiyimeleke yo endla swibumabumelo leswi khumbhaka miholo, mali ya mpfuneto na ya swikhenso leswi vuriwaka eka
Palamende yi pasisa milawu leyi vuriwaka eka xiyengentsongo xa (1) ntsena endzhaku ka xiyengentsongo xa (2).
nkulu ya rixaka, huvonkulu ya xifundzhankulu, mhasipala kumbe vulawuri byihi na byihi lebyi faneleke, byi nga endla leswaku ku tirhisiwa milawu leyi endliweke ya tiko leyi vuriwaka eka leyi simekiweke hi ku landza xiyengentsongo xa (2).
Palamende yi fanele ku vumba pulani yo kumisisa mali ya mpfuneto na ya swikhenso swa vaavanyisi, Musirheleri wa Vanhu, Jenerali wa Tinkota, na ra vuhaxi leri vuriwaka eka xiyenge xa 192.
Khomixini ya Timali naswo fambelana na Timali (ss 220-222)
220.	Ku vumbiwa na mintirho
Ku na Khomixini ya Timali na swo fambelana na timali ya Riphabliki leyi endlaka swiringanyeto leswi kumekaka eka Kavanyisa loku, kumbe eka milawu ya tiko, swi byin’wana lebyi vekiweke hi milawu ya tiko.
Khomixini yi tiyimele hi yoxe naswona yi tirha ehansi ka Vumbiwa leri na nawu, nakambe yi fanele ku va yi nga voyameli tlhelo ro karhi.
Khomixini yi fanele ku tirha hi ku landza Nawu wa Palamende nakambe, loko yi ri karhi yi tirha mintirho ya yona, yi fanele ku tekela enhlokweni timhaka hinkwato ta nkucetelo leti faneleke ku katsa na leti ti longoloxiweke eka xiyenge xa 214(2).
221.	Ku thoriwa na nkarhi wo tirha wa swirho
Khomixini yi vumbiwa hi vavasati na vavanuna lava landzelaka lava hlawuriweke hi Presidente tanihi nhloko ya huvonkulu ya rixaka:
Mutshama xitulu na Xandla xa Mutshama ;
Vanhu vanharhu lava hlawuriweke, endzhaku ko tihlanganisa na Vaholobyenkulu, ku suka eka nxaxamelo lowu Huvonkulu ya xifundzhankulu, laha xifundzhankulu xin’wana na xin’wana xi langaka munhu un’we ntsena;
vanhu vambirhi va lava hlawuriweke hi mfumo wa muganga lowu kondleteriweke hi ku landza endlelo leri boxiweke eka Palamende ya rixaka; na
vanhu van’wana vambirhi.
[Xiyengentsongo x (1) xi siviwile hi x. 7 (a) xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vuntlhanu wa 1999] no siviwa hi x. 7 (a) xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vunkombo wa 2001.]
(1A)	Palamende ya rixaka leyi boxiweke eka xiyengentsongo xa (1) yi fanele ku pfumelela ku nghenelela ka- 
Vaholobenkulu eku hlengeletani ka nxaxamelo lowu boxiweke eka (1) (b); na
Mfumo wa muganga lowu vumbiweke ku hlengeleta nxaxamelo lowu nga le ka xiyengentsongo xa (1) (c).
[Xiyengentsongo x (1A) xi siviwile hi x. 7 (a) xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vunkombo wa 2001.]
Swirho swa Khomixini swi fanele ku va na vuswikoti lebyi faneleke.
Swirho swi tirha ku ringana nkarhi lowu hleriweke hi ku landza milawu ya tiko. Presidente a nga ha susa xirho xelexo entirhweni hi swivangelo swa matikhomelo lama nga nkhensekiki, vutsandzeki kumbe ku hluleka ku tirha.
222.	Swiviko
Khomixini yi fanele ku nyika xiviko nkarhi na nkarhi eka Palamende xikan’we na mimfumo ya swifundzhankulu.
Bangi ya Rixaka (ss 223-225)
223.	Ku vumbiwa
Bangi ya le Xikarhi ya Afrika Dzonga i bangi ya le xikarhi rixaka Riphabliki naswona yi lawuriwa hi ku landza Nawu wa Palamende.
224.	Xikongomelo-nkulu
Xikongomelo-nkulu xa nkoka xa Bangi ya le Xikarhi ya Afrika Dzonga i ku sirhelela nkoka wa mali ya Riphabliki ku endlela leswaku ku va na ku kula ka ikhonomi leyi tiyeke no khomelela nkarhi wo leha laha eRiphabliki.
Bangi ya le Xikarhi ya Afrika Dzonga loko yi karhi yi hisekela xikongomelo-nkulu xa yona yi fanele ku tirha mintirho ya yona hi ku tiyimela ku ri hava ku chava, kumbe ku yima na tlhelo ro karhi; kambe, ku fanele ku va na ku tsundzuxana ka nkarhi na nkarhi exikarhi ka Bangi na xirho xa Khabinete lexi xi nga na vutihlamuleri eka timhaka ta timali ta rixaka.
225.	Matimba na mintirho
Matimba na mintirho ya Bangi ya le Xikarhi ya Afrika Dzonga hi lama hi ntolovelo ya tirhisiwaka no tirhiwa hi tibangi ta tinxaka, lawa matimba na mintirho swi faneleke ku kumisisiwa hi Nawu wa Palamende na ku tirhisiweka ku ya hi swipimelo leswi vekiweke hi ku landza Nawu.
Timhaka ta timali ta Swifundzhankulu na ta Tindhawu (ss 226-239A)
226.	Minkwama ya Timali ta Tiko 
Ku na Nkwama wa Timali ta Tiko wa Xifundzhankulu xin’wana na xin’wana leri eka wona timali hinkwato leti amukeriwa hi mfumo wa xifundzhankulu ti fanelaka ku hakeriwa, eka wona handle mali leyi nga nghenangiki hi ku landza Nawu wa Palamente.
Timali ti nga ha kokiwa eka Nkwama wa Timali ta Tiko wa Xifundzhankulu, ntsena –
hi ku landza mpimanyeto hi Nawu wa xifundzhankulu ; kumbe
tanihihakelo yo kongoma ya Nkwama wa Timali ta Tiko wa xifundzhankulu, loko swi endleriwe makungu yo tano eka Vumbiwa leri kumbe Nawu wa xifundzhankulu.
Mali ya Tiko leyi averiweke ku hundza hi le ka xifundzhankulu yi ri ya mfumo wa muganga wa xifundzhankulu xelexo, hi ku landza xiyenge xa 214 (1), i hakelo yo kongoma ya Nkwama wa Mali ya Tiko wa xifundzhankulu xelexo.
Palamende ya tiko yi nga boha pulani leyi-
Nawu wa xifundzha ku ya hi xiyengentsongo xa (2) (b) wu pfumelelaka ku tekiwa ka timali tanihi nkoxo lowu kongomaka eka Nkwama wa Timali wa Xifundzha; na
Timali leti vekeriweke xifundzha ku tirha eka mfumo wa muganga eka xifundzha xexo ku ya hi xiyengentsongo xa (3) ti fanele ku hakeriwa hi vamhasipala va xifundzha xexo.
[Xiyengentsongo xa (4) xi siviwa hi x. 8 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vunkombo wa 2001.]
[Siku ro sungula ku tirha ra x. 226: 1 Sunguti 1998.]
227.	Swihlovo swa rixaka swa timali ta swifundzhankulu na mimfumo ya tindhawu.
Mfumo wa muganga na xifundzhankulu xin’wana na xin’wana –
xi na mfanelo eka nkavelo leri ringaneleke wa timali ta tiko leti hlengeletiweke tiko hinkwaro ku endlela leswaku kota ku endla Mintirho yamasungulo no tirha mintirho leyi swi averiweke yona; kumbe
xi nga ha amukela minkavelo yin’wana yo huma eka mfumo wa mali ya tiko ya rixaka, ku nga va ku ri na swipimelo kumbe ku ri hava.
Timali ta Tiko to tlhandlekela leti hlengeletiweke hi swifundzhankulu kumbe vamhasipala a ti fanelanga ku susiwa eka nkavelo wa vona wa mali ya tiko leyi hlengeletiweke tiko hinkwaro, kumbe ku suka eka minkavelo yin’wana va nyikiweke yona ku huma eka mali ya tiko ya mfumo wa rixaka. Hi ndlela yeleyo, ku hava xiboho ehenhla ka mfumo wa rixaka xo ririsa swifundzhankulu kumbe vamhasipala lava va nga hlengeleteki mali ya tiko ku ringanana na ku fambisana na matimba ya tona yo kota ku kondletela no kuma timali ta nkwama na mali ya swibalo.
Nkavelo leri ringaneleke wa xifundzhankulu eka mali ya tiko leyi hlengeletiweke wu fanele ku hundziseriwa eka xifundzhankulu xelexo hi ku hatlisa naswona wu nga hungutiwangi, handle ka loko ku hundzisela koloko ku yimisiwile hi ku landza xiyenge xa 216.
Xifundzhankulu xi fanele ku tiendlela xona n’wina swihlovo swihi na swihi leswi xi swi lavaka, hi ku landza kungu ra vumbiwa ra xona ra xifundzhankulu, swihlovo swo tlhandlekela ehenhla ka swilaveko swa xona leswi languteriwele eka Vumbiwa leri.
228.	Swibalo swa swifundzhankulu
Palamende ya xifundzhankulu yi nga veka –
swibalo, mindzuvo, kumbe swibalo swa nhundzu handle ka xibalo xa swiamukelwa, xibalo xa nkoka wa nkavo (VAT) xibalo xa swixavisiwa xo angarhela (GST), mimpimo ya tihakelo ta nhundzu, kumbe swibalo swa swixavisiwa swo huma ematikweni mambe; na
tihakelelo to tlhandlekela leti ringananaka (flat-rate) eka timali ta xibalo ta xibalo xihi na xihi, ndzuvo kumbe xibalo xa swixavisiwa swo huma ematikweni mambe leswi barisiwaka hi milawu ya tiko, handle ka timali ta xibalo leti hlengeletiweke ta xibalo xa swiamukelwa swa tikhamphani, xibalo xa nkoka wa nxavo (VAT), mimpimo ya tihakelo ta nhundzu, kumbe swibalo swa nhundzu yo hlayisiwa.
[Ndzimana (b) yi siviwile hi x. 9 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vunkombo wa 2001.]
Matimba ya mimfumo ya swifundzhankulu yo veka swibalo, mindzuvo, swibalo swa nhundzu na tihakelo to tlhandlekela –
a ma fanelanga ku tirhisiwa hi ndlela leyi hi xiviri na hi ndlela yo ka yi nga twali yi onhiselaka milawu ya matirhelo ya ikhonomi ya rixaka, migingiriko ya ikhonomi ku tsemakanya mindzilekano ya swifundzhankulu kumbe ku famba-fambisiwa ka nhundzu eka tiko hinkwaro, vutirheri, nkavelo-nkulu kumbe mintirho; naswona
swi fanele ku lawuriwa hi ku landza Nawu wa Palamende, leri wu nga ha vekiwaka ku va nawu ntsena endzhaku ka loko swibumabumelo swihi na swihi swa Khomixini ya Timali na Vankwama swi kambisisiwile.
[Siku ro sungula ku tirha ra x. 228: 1 Sunguti 1998]
229.	Matimba ya timali ta vamhasipala na mintirho
Ehansi ka xiyengentsongo (2), (3) na (4), mhasipala a nga ha veka –
tihakelelo ehenhla ka nhundzu, na xibalo xa swimakiwa swa loha tikwena hi ku yimela mhasipala; naswona
ku ya hi milawu yo enldiwa ya tiko, a nga ha veka swibalo swin’wana, mindzuvo na swibalo swa nhundzu leswi yelanaka na mfumo wa xikaya kumbe nkhetekano wa mfumo wa xikaya laha ku welaka mhasipala, kambe mhasipala a nga fanelanga ku veka xibalo xa nkoka wa nxavo (VAT) xibalo xa swixavisiwa xo angarhela (GST) kumbe xibalo xa nhundzu yo tundziwa.
Matimba ya mhasipala yo hakerisa xibalo eka mpahla, ku engetelela hakelo ya mphakelo leyi nyikiwaka hi mhasipala, kumbe swibalo swin’wana, xibalo xa nhundzu –
a swi fanelanga ku endliwa hi ndlela yin’wana leswaku hi ndlela yo ka yi nga twali swi va na vuciva eka mafambiselo ya bindzu swi hundza mpimelo wa mhasipala, kumbe ntleketlo wa swilo swa rixaka, mitirhelo kumbe ntirho; nakona
yi nga ha khulukisiwa hi mafumo wa milawu wa tiko.
Loko vamhasipala vambirhi va ri na matimba yo ringana ya xibalo xa vanhu na mintirho hi tlhelo ra ndhawo yin’we, ku avanyisa ko ringana ka matimba walawo na mintirho swi fanele ku endliwa hi ku landza mfumo wa milawu wa tiko. Ku avanyisa ku nga ha endliwa ntsena endzhaku ko languta swipimelo leswi landzelaka:
Ku laveka ko landza tindlela letinene ta xibalo;
matimba na mintirho leyi endliwaka hi mhasipala un’wana na un’wana;
vundzeni bya xibalo xa tiko xa mhasipala un’wana na un’wana;
ku pfuna na vuswikoti byo endla swibalo, mindzavo na swibalo swa nhundzu; na
vululami.
Ku hava lexi sivelaka, eka Xiyenge lexi exikarhi ka vamhasipala lava nga na matimba ya xibalo na mintirho endzhawina yin’we.
Mfumo wa milawu wa Tiko lowu kombisiweke eka Xiyenge lexi wu nga ha tirha ntsena endzhaku ka loko mfumo lowu nga kondleteriwa na Khomixini ya Timali na Swibalo swi tekeriwe enhlokweni.
[Siku ro sungula ku tirja ra x.229: 1 Sunguti 1998]
230.	Timali to lomba ta swifundzhankulu 
Xifundzhankulu xi nga tlakusa ku lombisa timali  kumbe tihakelo-nkulu hi ku landza milawu ya Palamende, kambe timali leti ti nga tlakusiwa ntsena loko swi boha ku fikelela xikongomelo xo karhi xa timali.
Milawu ya Palamendeleyi boxiweke eka xiyngentsongo xa (1) yi nga tirhisiwa ntsena endzhaku ka swiringanyeto swii na swihi swa Khomixini ya Timali na Timhaka ta Timali swi langutisiwile.
[X. 230 xi siviwile hi x.10 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vunkombo wa 2001.]
[Siku ro sungula ku tirha ra x. 230: 1 Sunguti 1998.]
230A.	Timali to lomba ta vamhasipala 
Huvo ya Mhasipala, hiku landza swipimelo swa Palamende ya tiko yi-
tlakusa timali to lomba timali  kumbe tihakelo-nkulu hi ku landza milawu ya Palamende, kambe timali leti ti nga tlakusiwa ntsena loko swi boha ku fikelela xikongomelo xo karhi xa timali.
tiboha no va Huvo ya vumundzuku eka ku endla vulawuri bya Palamende na huvonkulu ku kuma timali to lomba kumbe vuvekisi eka mhasipala. 
Milawu ya tiko leyi vuriwaka eka xiyengentsongo xa (1) yi nga ha vekiwa ntsena endzhaku ka loko swibumabumelo swihi na swihi swa Khomixini ya Timali na Vankwama swi kambisisiwile.
[X. 230A xi siviwile hi x.17 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevu wa 2001.]
KAVANYISA KA 14
SWILAVEKO SWIN’WANA NA SWIN’WANA 
Nawu wa Matiko ya Masava 
231.	Mintwanano ya Matiko ya Misava
Ku kanerisana na ku sayina mintwanano na matiko ya misava i vutihlamuleri bya huvonkulu ya rixaka.
Ntwanano na matiko ya misava wu boha Riphabliki ntsena endzhaku ka loko wu pfumeleriwile hi xiboho eka havumbirhi Palamende ya Rixaka na Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu, handle ka loko ku ri ntwanano leri vuriwaka eka xiyengentsongo xa (3).
Ntwanano na matiko ya misava wa muxaka wa vuthekinaki, mafambiselo kumbe ku fambisiwa ka milawu, kumbe ntwanano leri wu nga laviki ku nga va ku ri ku wu amukela kumbe ku wu pfumelela, wu ngheneriwaka hi huvonkulu ya rixaka, wu boha Riphabliki handle ka mpfumelelo wa Palamende ya Rixaka na Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu, kambe wu fanele ku andlariwa eka nhlengeletano  ya Milawu na le ka Huvo ka ha ri na nkarhi lowu ringaneke.
Ntwanano wihi na wihi na matiko ya misava wu va nawu laha Riphabliki loko wu nyiketiwile ku va nawu hi milawu ya tiko; kambe kungu ro tifambisa hi roxe ra ntwanano leri wu pfumeleriweke hi Palamende i nawu laha Riphabliki handle ka loko wu nga fambelana na Vumbiwa leri kumbe Nawu wa Palamende.
Riphabliki ri bohiwa hi mintwanano na matiko ya misava leyi a yi boha Riphabliki loko Vumbiwa leri ri sungula ku tirha
232.	Nawu wa matiko ya misava wa ndzhavuko
Nawu wa matiko ya misava wa ndzhavuko i nawu laha Riphabliki handle ka loko wu nga fambelana na Vumbiwa leri kumbe Nawu wa Palamende.
233.	Ku tirhisiwa ka nawu wa matiko ya misava
Loko ku karhi ku hlamuseriwa nawu wihi na wihi leri endliweke, khoto yin’wana na yin’wana yi fanele ku langha nhlamuselo yihi na yihi ya milawu leyifambelanaka na nawu wa matiko ya misava ku tlula nhlamuselo yihi na yihi yin’wana yo siva leyi nga fambelanaki na nawu
wa matiko ya misava.
Timhaka Tin’wana (ss 234-243)
234.	Tsalwa ra Timfanelo
Ku endlela ku entisa mfumo wa xidemokrasi leri simekiweke hi Vumbiwa leri, Palamende yi nga ha amukela Tsalwa ra Timfanelo leri ti fambelanaka na makungu ya Vumbiwa leri.
235.	Ku tiyimisela
Mfanelo ya vanhu va Afrika Dzonga hinkwavo ka vona eka ku tiyimela mfuwo ka rixaka hi swa, tanihi laha swi hlamuseriweke eka Vumbiwa leri, a swi siyi ehandle, hi ku tirhela endzeni ka pulani ya matirhelo ya mfanelo leyi, ku amukeriwa ka mianakanyo ya mfanelo yo tiyimela hi swa mfuwo wa rixaka ka vanhu vahi na vahi lava va hlanganyeleke ndzhaka yin’we ya
mfuwo na ririmi, endzeni ka ndhawu leyi nga xiphemu xa mfumo laha Riphabliki kumbe hi ndlela yihi na yihi yin’wana, leyi vekiweke hi milawu ya tiko.
236.	Ku pfuneta minhlangano ya tipolitiki hi timali
Ku endlela ku antswisa Xidemokrasi xa Minhlangano leyi hlanganeke, milawu ya tiko yi fanele ku endla makungu ya ku hakeleriwa ka Minhlangano ya tipolitiki leyi nghenelaka eka mfumo wa milawu wa rixaka na wa xifundzhankulu hi endlelo leri lulameke no tirha hi mpimo wa ndzinganelo.
237.	Ku tirha hi ku tiyimisela ku ya hi swiboho
Swiboho hinkwaswo leswi khumbhaka vumbiwa swi fanele ku tirhiwa hi ku tinyiketela nakona handle ko dya nkarhi.
238.	Vuyimeri entirhweni na vurhumiwa
Xirho xo mfumo eka xiyenge xihi na xihi xa mfumo nga ha –
tirhisa matimba kumbe mintirho ya vuyimeri kumbe ntirho lowu faneleke ku endliwa hi ku landza huvo ya milawu eka huvonkulu ya mfumo ku ri leswaku ku rhumiwa koloko ku fambelana na milawu yo endliwa leyi matimba na;
ku tirhisa matimba wahi kumbe wahi kumbe ntirho wihi kumbe wihi ya huvonkulu ya vurhumiwa bya mfumo kumbe masungulo ya vurhumiwa.
239.	Tinhlamuselo
Eka Vumbiwa, handle ka loko vundzeni byi hlamusela hi ndlela yin’wana-
‘milawu ya mfumo’ yi katsa –
milawu ntsongo leyi endliweke hi ku landza Nawu wa Palamende; na
nawu lowu a wu tirha loko Vumbiwa byi sungula, no va wu fambisiwa hi mfumo wa rixaka;
“xirho xa mfumo” swi vula –
ndzawulo yin’wana ri yin’wana ya mfumo kumbe mafambiselo eka tiko, xifundzhankulu kumbe xivumbeko xa mfumo; kumbe
vandla rin’wana na rin’wana –
leri tirhisaka matimba kumbe ku endla ntirho hi ku landza Vumbiwa kumbe vumbiwa bya xifundzhankulu; kumbe
ku kombisa matimba eka vanhu kumbe ka ntirho lowu voniwaka wa milawu wun’wana na wun’wana, kambe a wu nghenisa mutirhela-mfumo wa khoto kumbe wa nawu;
‘nawu wa xifundzhankulu’ wu katsa-
milawu ya le hansi leyi endliweke hi ku landza Nawu wa xifundzhankulu; naswona,
milawu leyi a yi tirhi loko Vumbiwa byi sungula ku tirha no va yi fambisiwa hi mfumo wa milawu.
240.	Ku pfumala ku fambelana exikarhi ka matsalwa yo hambana
Loko ku tshuka ku va na ku hambana exikarhi ka matsalwa yo hambana ya Vumbiwa leri, tsalwa ra Xinghezi hi rona ri nga na matimba ku tlula laman’wana
241.	Ku cinca ka malongoloxelo
Xedulu xa6 ya tirha eka ku hundzulukela eka mafumelo lamantshwa ya vumbiwa lama ya simekiwaka hi Vumbiwa leri, na mhaka yihi na yihi leyi yelanaka na ku hundzuluka koloko.
242.	Ku herisiwa ka milawu
Milawu leyi vuriwaka eka Xedulu xa7 ya herisiwa, ku ya hi Xedulu xa  xa 243 na Xedulu xa6.
243.	Nhlokomhaka yo koma na masungulo
Nawu lowu vuriwa Vumbiwa wa Riphabliki wa Afrika Dzonga, 1996, kutani wu sungula ku tirha hi ku hatlisa siku leri vekiwaka hi Presidente, ku nga si hundza siku ra 1 Mawuwana 1997.
Presidente a nga ha veka masiku man’wana lama ma rhangelaka leri ri vuriwaka eka xiyengentsongo xa (1) ma nga ha vekiwa hi tlhelo ra makungu yo hambana ya Vumbiwa leri.
Handle ka loko matirhiselo ya kona ya vula swin’wana laha ku vuriwaka eka Vumbiwa nkarhi lowu Vumbiwa byi sunguleke ku tirha hawona, swi fanele ku tekiwa nkarhi lowu kungu rolero ri sunguleke ku tirha hawona.
Loko siku ro hambana ri bohiwa eka xilaveko xihi na xihi xa Vumbiwa hi ku landza xiyengentsongo xa (2), kungu rihi na rihi leri yelanaka ra Vumbiwa ra Riphabliki ra Afrika Dzonga, 1993 (Nawu wa 200 wa 1993), leri vuriweke eka xitiviso, ra herisiwa ku sukela hi siku rolero.
Swiyenge swa 213, 214, 215, 216, 218, 226, 227, 228, 229, na 230 swi sungula ku tirha hi 1 Sunguti 1998. Kambe leswi a si siveli ku tirhisa hi ku landza Vumbiwa leri ra mfumo wa milawu eka timhaka leti tihi na tihi ku nga si fika siku rero. Ku fikela siku rero timhaka kumbe tihi ta Vumbiwa ra Riphabliki ra Afrika Dzonga 1993, ti tsamaka ta ha tirha. 
XEDULU XA 1
MUJEKO WA RIXAKA
Mujeko wa Rixaka i xivumbeko xa yinhla-mune; ku leha ka wona ku tlula ku anama hi kan’we na hafu.
I wa ntima, nsuku, rihlaza, wo basa, wo tshuka swa biriviri na wasi.
Wu na bandi ra rihlaza ra xivumbeko xa letere ra – Y leri ri nga n’we-xa-ntlhanu eka ku anama ka mujeko. Mindzhati ya le xikarhi ya bandi leri yi sungula eka khona ya le henhla na ya le hansi etlhelo ka pala kumbe rinhi, kutani yi hlangana exikarhi ka mujeko, ivi yi suka kwalaho yi famba hi vuandlalo bya mujeko ku ya fika emakumu eka tlhelo leri nga khomisiwangiki na nchumu.
Bandi ra rihlaza ri na mindzilakano yo basa ehenhla na le hansi, kutani etlhelo ka pala kumbe rinhi i ndzilekano wa nsuku. Xibandana xin’wana na xin’wana xa ndzilekano wu endla n’we-xa-khumentlhanu eka vuanamo bya mujeko.
Yinhla-nharhu leyi nga tlhelo ka pala kumbe rinhi i ya ntima.
Bandi ra le henhla leri andlaleke na mujeko i ro tshwuka swa biriviri, kutani leri ra le hansi i ra wasi. Bandi rin’wana na rin’wana eka lama ri ringana n’we-xa-nharhu eka vuanamo bya mujeko.
Xedulu ya 1A
TINDHAWU TA SWIFUNDZANKULU
[Xedulu ya 1A yi siviwile x. xa 4 xa Nawu wa 2005 wa Vukhumembirhi wo Hundzuluxiwa ka Vumbiwa no siviwa hi x. xa 1 xa Nawu wa 2007 wa Vukhumenharhu wo Hundzuluxiwa ka Vumbiwa.]
Xifundzankulu xa Kapa Vuxa
Mepe No. 3 wa Xedulu ya 1 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Mepe No. 6 wa Xedulu ya 2 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Mepe No. 7 wa Xedulu ya 2 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Mepe No. 8 wa Xedulu ya 2 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Mepe No. 9 wa Xedulu ya 2 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Mepe No. 10 wa Xedulu ya 2 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Mepe No. 11 wa Xedulu ya 2 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Xifundzankulu xa Free State
Mepe No. 12 wa Xedulu ya 2 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Mepe No.1 3 wa Xedulu ya 2 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Mepe No. 14 wa Xedulu ya 2 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Mepe No. 15 wa Xedulu ya 2 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Mepe No. 16 wa Xedulu ya 2 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Xifundzankulu xa Gauteng
Mepe No. 17 wa Xedulu ya 1 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Mepe No.1 8 wa Xedulu ya 2 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Mepe No. 19 wa Xedulu ya 2 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Mepe No. 20 wa Xedulu ya 2 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Mepe No. 21 wa Xedulu ya 2 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Xifundzankulu xa KwaZulu-Natala
Mepe No. 22 wa Xedulu ya 2 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Mepe No.23 wa Xedulu ya 2 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Mepe No. 24 wa Xedulu ya 2 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Mepe No. 25 wa Xedulu ya 2 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Mepe No. 26 wa Xedulu ya 2 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Mepe No. 27 wa Xedulu ya 2 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Mepe No.28 wa Xedulu ya 2 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Mepe No. 29 wa Xedulu ya 2 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Mepe No. 30 wa Xedulu ya 2 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Mepe No. 32 wa Xedulu ya 2 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Xifundzankulu xa Limpopo
Mepe No. 33 wa Xedulu ya 2 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Mepe No.34 wa Xedulu ya 2 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Mepe No. 35 wa Xedulu ya 2 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Mepe No. 36 wa Xedulu ya 2 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Mepe No. 37 wa Xedulu ya 2 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Xifundzankulu xa Mpumalanga
Mepe No. 38 wa Xedulu ya 2 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Mepe No.39 wa Xedulu ya 2 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Mepe No. 40 wa Xedulu ya 2 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Xifundzankulu xa Kapa Vupeladyambu
Mepe No. 41 wa Xedulu ya 2 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Mepe No. 42 wa Xedulu ya 2 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Mepe No. 43 wa Xedulu ya 2 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Mepe No.44 wa Xedulu ya 2 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Mepe No. 45 wa Xedulu ya 2 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Xifundzankulu xa N’walungu Vupeladyambu
Mepe No. 5 wa Xedulu ya 1 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Mepe No. 46 wa Xedulu ya 2 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Mepe No. 47 wa Xedulu ya 2 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Mepe No. 48 wa Xedulu ya 2 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Xifundzankulu xa Kapa Vupeladyambu
Mepe No. 49 wa Xedulu ya 2 ku fika eka Xitiviso xa 1998 ku fika 2005
Xedulu xa 2
SWIHLAMBANYO NA SWITIYISISO SWO XIXIMEKA
[Xedulu xa   2 xi cinciwile hi x. 2 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa Wosungula wa 1997 (Tsalwa ra Xinghezi ntsena) no siviwa hi x. 18 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevu wa 2001.]
1.	Xihlambanyo kumbe xitiyisiso xo xiximeka xa Presidente na Presidente wo khomela
Presidente kumbe Presidente wo Khomela, emahlweni ka Presidente wa Khoto ya Vumbiwa, u fanele ku hlambanya/tiyisisa hi ndlela leyi landzelaka:
Emahlweni ka hinkwavo lava va hlengeletaneke laha, na hi ku lemuka hi ku hetiseka vukulu bya ntirho leri ndzi vitaneriweke wona leri ndzi wu sungulaka tanihi Presidente/Presidente wo khomela wa Riphabliki ra Afrika Dzonga, mina, A.B, ndza hlambanya/tiyisisa hi ku xixima leswaku ndzi ta tshembeka eka Riphabliki ya Afrika Dzonga, na ku yingisa, ku hlonipha, ku yisa emahlweni na ku hlayisa Vumbiwa na milawu hinkwayo leyin’wana ya Riphabliki; naswona ndza tshembisa hi moya wa mina na hi mbilu ya mina leswaku nkarhi hinkwawo ndzi ta – 
tlakusa minkarhi hinkwayo hinkwaso leswi nga ta yisa emahlweni, no kanetana na leswi nga ta onhisela Riphabliki;
sirhelela no yisa emahlweni timfanelo ta vanhu hinkwavo va Afrika Dzonga;
endla mintirho ya mina hi matimba ya mina hinkwawo na tinyiko hi vutivi bya mina hinkwabyo na vuswikoti bya mina no va na ntiyiso eka leswi laviwaka hi ripfalo ra mina;
endla vululami eka hinkwavo; na
ku tinyiketela vuhlayiseki bya Riphabliki na vanhu va rona hinkwavo.
(Loko ku ri xihlambanyo: Kutani Xikwembu ndzi pfune.)
2.	Xihlambanyo kumbe xitiyisiso xo xiximeka hi Xandla xa Presidente
Xandla xa Presidente, emahlweni ka Presidente wa Khoto ya Vumbiwa, u fanele ku hlambanya/tiyisisa hi ndlela leyi landzelaka –
Emahlweni ka hinkwavo lava va hlengeletaneke laha, na hi ku lemuka hi ku hetiseka vukulu bya ntirho leri ndzi vitaneriweke wona leri ndzi wu sungulaka tanihiXandla xa Presidente wa Riphabliki ya Afrika Dzonga, mina, A.B. ndza hlambanya/tiyisisa hi ku xixima leswaku ndzi ta tshembeka eka Riphabliki ra Afrika Dzonga, na ku yingisa, ku hlonipha, ku yisa emahlweni na ku hlayisa Vumbiwa na milawu hinkwayo leyin’wana ya Riphabliki; naswona ndza tshembisa hi moya wa mina na hi mbilu ya mina leswaku nkarhi hinkwawo ndzi ta –
tlakusa hinkwaswo leswi nga ta yisa emahlweni, no kanetana na leswi nga ta onhisela Riphabliki;
va khanselara wa ntiyiso na la tshembekeke;
tirha mintirho ya mina hi matimba ya mina hinkwawo na talente hi vutivi bya mina hinkwabyo na vuswikoti no va na ntiyiso eka leswi laviwaka hi ripfalo ra mina;
endla vululami eka hinkwavo; na
ku tinyiketela vuhlayiseki bya Riphabliki na vanhu va rona hinkwavo.
(Loko ku ri xihlambanyo: Kutani Xikwembu ndzi pfune.)
3.	Xihlambanyo kumbe xitiyisiso xo xiximeka xa Vaholobye na Swandla swa  Vaholobye
Holobye un’wana na un’wana na Xandla xa Holobye, emahlweni ka Presidente wa Khoto ya Vumbiwa kumbe muavanyisi un’wana la hlawuriweke hi Presidente wa Khoto ya Vumbiwa, u fanele ku hlambanya/tiyisisa hi ndlela leyi landzelaka:
Mina, A.B., ndza hlambanya/tiyisisa hi ku xixima leswaku ndzi ta tshembeka eka Riphabliki ra Afrika Dzonga naswona ndzi ta yingisa, ndzi hlonipha no yisa emahlweni Vumbiwa na milawu hinkwayo leyin’wana ya Riphabliki; naswona ndzi tiboha ku khoma ntirho wa mina tana hi Holobye/Xandla xa Holobye hi xichavo na hi ndzhuti; ku va khanselara wa ntiyiso na la tshembekeke; ku va ndzi nga humeseli erivaleni hi ku kongoma kumbe ku nga ri hi ku kongoma mhaka yihi na yihi ya xihundla leyi ndzi khomisiweke yona; na ku tirha mintirho ya mina hi ku tinyiketela na hi vuswikoti bya mina hinkwabyo.
(Loko ku ri xihlambanyo: Kutani Xikwembu ndzi pfune.)
4.	Xihlambanyo kumbe xitiyisiso xo xiximeka xa swirho swa Palamende ya Rixaka, Varhumiwa va nkarhi Hinkwawo eka Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu na Tipalamende ta Swifundzhankulu
Swirho swa Palamende ya Rixaka, varhumiwa va nkarhi hinkwawo eka Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu na swirho swa Tipalamende ta swifundzhankulu, emahlweni ka Presidente wa Khoto ya Vumbiwa kumbe muavanyisi la hlawuriweke hi Presidente wa Khoto ya Vumbiwa, va fanele ku hlambanya/ tiyisisa hi ndlela leyi landzelaka: mina, A.B. ndza hlambanya/tiyisisa hi ku xixima leswaku ndzi ta tshembeka eka Riphabliki ra Afrika Dzonga naswona ndzi ta yingisa, ndzi hlonipha no yisa emahlweni Vumbiwa na milawu hinkwayo leyin’wana ya Riphabliki, naswona ndza tshembisa hi ku xixima ku tirha mintirho ya mina tanihi xirho xa Palamende ya Rixaka/murhumiwa wa nkarhi hinkwawo eka Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu/xirho xa Palamende ya xifundzhankulu xa CD hi vuswikoti bya mina hinkwabyo.
(Loko ku ri xihlambanyo: Kutani Xikwembu ndzi pfune.)
Vanhu lava sivaka swivandla eka Palamende ya Rixaka, vurhumiwa bya nkarhi hinkwawo eka Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu kumba milawu ya swifundzhankulu byi nga ha hlambanya kumbe ku tiyisisa hi ku landza mhakanya (1) emahlweni ka muofisana wa Nhlengeletano ya Milawu Huvo kumbe mfumo wa milawu, tanihi laha swi nga ta va swi ri hakona.
5.	Xihlambanyo kumbe xitiyisiso xo xiximeka xa Vaholobyenkulu Vayimeri va na swirho swa Tihuvonkulu ta swifundzhankulu
Holobyenkulu kumbe Muyimeri wa Holobyenkulu wa xifundzhankulu, na xirho xin’wana na xin’wana xa Huvonkulu ya xifundzhankulu, emahlweni ka Presidente wa Khoto ya Vumbiwa kumbe muavanyisi la hlawuriweke hi Presidente wa Khoto ya Vumbiwa, u fanele ku hlambanya/tiyisisa hi ndlela leyi landzelaka: Mina, A.B., ndza hlambanya/tiyisisa hi ku xixima leswaku ndzi ta tshembeka eRiphabliki ra Afrika Dzonga naswona ndzi ta yingisa, ndzi hlonipha no yisa emahlweni Vumbiwa na milawu hinkwayo leyin’wana ya Riphabliki; naswona ndzi tiboha ku khoma ntirho wa mina tana hi
Holobyenkulu Muyimeri wa Holobyenkulu/xirho xa Huvonkulu/Muyimeri wa Holobyenkulu ya xifundzhankulu hi xichavo na ndzhuti; ku va khanselara wa ntiyiso na la tshembekeke; ku va ndzi nga boxi hi ku kongoma kumbe ku ri ku gega mhaka yihi na yihi ya xihundla leyi ndzi khomisiweke yona; na ku tirha mintirho ya mina hi ku tinyiketela na hi vuswikoti bya mina hinkwabyo.
(Loko ku ri xihlambanyo: Kutani Xikwembu ndzi pfune.)
6.	Xihlambanyo kumbe xitiyisiso xa vatirhela-tiko va vuavanyisi
Muavanyisi un’wana na un’wana kumbe muavanyisi wo khomela, emahlweni ka Muavanyisi-Nkulu wa Khoto-Nkulu yo Endla xikombelo kumbe muavanyisi un’wana la hlawuriweke hi Muavanyisi-Nkulu, u fanele ku hlambanya kumbe ku tiyisisa hi ndlela leyi andzelaka: Mina, A.B. ndza hlambanya/tiyisisa hi ku xixima leswaku, tanihi Muavanyisi wa Khoto ya Vumbiwa/Khoto-Nkulu yo Endla xikombelo/Khoto ya le Henhla ya EF, ndzi ta tshembeka eka Riphabliki ra Afrika Dzonga, ndzi ta yisa emahlweni no sirhelela Vumbiwa, naswona ndzi ta avela vululami eka vanhu hinkwavo hi ku fanana handle ko chava, ku hlawula tlhelo kumbe xihlawuhlawu, hi ku ya hi Vumbiwa na milawu.
(Loko ku ri xihlambanyo: Kutani Xikwembu ndzi pfune.)
Munhu la thoriwaka eka ntirho wa Muavanyisi-Nkulu wa Khoto-Nkulu yo Endla xikombelo loyi a nga si vaka muavanyisi hi nkarhi wo thoriwa koloko u fanele ku hlambanya kumbe ku tiyisisa emahlweni ka Presidente wa Khoto ya Vumbiwa.
Vatirhela-tiko va vuavanyisi, na vatirhela-tiko va vuavanyisi vo khomela, handle ka vaavanyisi, va fanele ku hlambanya kumbe ku tiyisisa hi ku landza milawu ya tiko.
Xedulu xa 3
TINDLELA TA NHLAWULO
[Xiyenge xa 3 xi cinciwile hi x. 19 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa  wa Vumune wa 1999 na hi x. 19 xa Nawu  wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevu wa 2001
hi x. 3 vxa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukaye wa 2002 na hi x. 1 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukhume mune wa 2008]
Xiyenge xa A - Maendlelo ya Nhlawulo ya Vatirhela mfumo ku ya hi Vumbiwa.
1.	Matirhiselo
Endlelo leri andlariweke eka Xedulu xa  leyi ra tirha nkarhi wun’wana na wun’wana loko –
Palamende ya Rixaka yi hlangana ku hlawula Presidente, kumbe Xipikara kumbe Xandla xa Xipikara wa Nhlengeletano ya Milawu;
Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu yi hlangana ku hlawula Mutshama xitulu wa yona kumbe Xandla xa Mutshama xitulu; kumbe
Palamende ya xifundzhankulu yi hlangana ku hlawula Holobyenkulu wa xifundzhankulu xelexo kumbe Xipikara kumbe Xandla xa Xipikara wa mfumo wa milawu wolowo.
2.	Ku hlawula Mavito
Munhu la fambisaka eka nhlengeletano leyi eka yona ku tirhaka Xedulu xa  leyi u fanele ku lava leswaku ku hlawuriwa mavito ya vayimela-ku-langwa eka nhlengeletano  yeleyo.
3.	Swilaveko swa mafundzha
Vito leri hlawuriwaka ri fanele ku tsariwa eka fomo leyi vekiweke hi milawu leyi vuriwaka eka endlelo ra 9.
Fomo leyi ku tsariwaka eka yona vito ra la langhiwaka yi fanele ku sayiniwa –
hi swirho swimbirhi swa Palamende ya Rixaka, loko Presidente kumbe Xipikara kumbe Xandla xa Xipikara wa Nhlengeletano ya Milawu va fanele ku hlawuriwa;
hi ku yimela varhumiwa va mbirhi va swifundzhankulu, loko Mutshama xitulu kumbe Xandla xa Mutshama xitulu wa Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu va fanele ku hlawuriwa;
hi swirho swimbirhi swa Palamende ya xifundzhankulu leri khumbekaka, loko Holobyenkulu wa xifundzhankulu xelexo kumbe Xipikara kumbe Xandla xa Xipikara wa	mfumo wa milawu wolowo a fanele ku hlawuriwa.
Munhu loyi vito ra yena ri langhiwaka u fanele ku kombisa ku amukela ku langhiwa hi ku sayina ku nga va ku ri fomo yo langela mavito kumbe hi xivumbeko xihi na xihi xo komba ku pfumela xo tsariwa kunene.
4.	Ku tivisa mavito ya vayimela-ku-langwa
Eka nhlengeletano leyi Xedulu xa  leyi tirhaka eka yona, munhu la fambisaka u fanele ku tivisa mavito ya vanhu lava nga hlawuriwa va vayimela-ku-langwa, kambe a nga fanelanga ku pfumelela njhekanjhekisano wihi na wihi.
5.	Muyimela-ku-langwa un’we
Loko ku ri na muyimela-ku-langwa un’we, mufambisi wa swona u fanele ku vula munhu yeleyo a nga hlawuriwa.
6.	Endlelo ra nhlawulo
Loko ku ri na vayimela-ku-langwa vo tlula un’we –
ku fanele ku endliwa vhoti eka nhlengeletano  yeleyo hi baloto ya xihundla;
xirho xin’wana na xin’wana lexi nga kona, kumbe loko ku ri nhlengeletano ya Huvo ya Tiko ya Swifundzhankulu, xifundzhankulu xin’wana na xin’wana lexi yimeriweke, eka nhlengeletano  yeleyo, xi fanele ku hoxa vhoti yin’we; naswona
munhu la fambisaka ntirho u fanele ku vula muyimela-ku-langwa la kumeke vunyingi bya tivhoti ku va yena la nga hlawuriwa.
7.	Endlelo ro humesiwa eka nhlawulo
Loko ku ri hava muyimela-ku-langwa la kumaka vunyingi bya tivhoti, muyimela-ku-langwa la kumaka nhlayo ya le hansi-hansi ya tivhoti u fanele ku humesiwa kutani ku endliwa vhoti yin’wana eka vayimela-ku-langwa lava va ha saleke ku ya hi endlelo ya 6. Endlelo leri ri fanele ku endliwa kambe na kambe ku kondza muyimela-ku-langwa a kuma vunyingi bya tivhoti.
Loko ku tirhisiwa endlelo-ntsongo ya (1), loko vayimela-ku- langwa vambirhi kumbe ku tlula loko un’we-un’we la kuma nhlayo ya le hansi-hansi ya tivhoti, vhoti ya le tlhelo yi fanele ku endliwa eka vayimela-ku-langwa valavo, kutani yi ngetiwa kambe na kambe tanihi laha swi nga
lavekaka ku kuma muyimela-ku-langwa la faneleke ku humesiwa.
8.	Tinhlengeletano tin’wana 
Loko ku ri na vayimela-ku-langwa va mbirhi ntsena, kumbe loko ku sala vayimela-ku-langwa va mbirhi ntsena endzhaku ka loko ku tirhisiwile endlelo ro humesa vayimela-ku-langwa eka nhlawulo, naswona vayimela-ku-langwa valavo va kuma nhlayo leyi fanaka ya tivhoti, nhlengeletano yin’wana nakambeyi fanele ku khomiwo nga si hela masiku ya nkombo, hi nkarhi lowu vekiweke hi munhu la fambisaka.
Loko ku khomiwa nhlengeletano yin’wana hi ku landza endlelo-ntsongo ra (1), endlelo leri vekiweke eka Xedulu xa  leyi ri fanele ku tirhisiwa eka nhlengeletano yeleyo tanihi loko yi ri nhlengeletano yo sungula ya nhlawulo leri ku vulavuriwaka hawona.
9.	Milawu 
Presidente wa Khoto ya Vumbiwa u fanele ku endla milawu leyi hlamuselaka-
endlelo ra tinhlengetetano leti Xedulu xa  leyitirhaka eka tona;
mintirho ya munhu wihi na wihi la fambisaka nhlengeletano, na munhu wihi na wihi loyi a pfunaka munhu la nga ku fambisena;
fomo leyi mavito ya vayimela-ku-langwa ya faneleke ku tisiwa hi yona; na
ndlela leyi ku vhota swi faneleke ku fambisisiwa xiswona.
Milawu leyi ya mafambiselo yi fanele ku tivisiwa hi ndlela leyi Presidente wa Khoto ya Vumbiwa a swi vekisaka xiswona.
[Nchumu wa 9 wa siviwa hi x. 19 wa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vumune wa 1999 no siviwa hi x. 3 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukaye wa 2002 na hi x. 5 (a) xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukhume mune wa 2008.]
Xiyenge xa B- Endlelo ro kumisisa ku nghenelela eka nhlangano eka vurhumiwa bya xifundzha eka Tihovo ta Rixaka ta Swifundzhankulu.
Nhlayo ya vurhumiwa bya xifundzhankulu eka Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu lava ntlawa wu faneleke ku va na vona, va fanele ku pimiwa hi ku andzisa nhlayo ya switulu leswi nhlangano wu nga na swona ePalamende ya xifundzhankulu hi khume no ava vuyelo bya kona hi nhlayo ya switulu leswi nga ka Palamende ya xifundzha yeleyo, ku katsa na n’we.
Loko ku hlayela hi ku landza endlelo ra 1 swi humesa nsalo lowu nga amukelekiki hi varhumiwa lava va averiweke ntlawa hi ku landza endlelo rolero, nsalo wolowo wu fanele ku phikizana na minsalo leyin’wana yi hlengeletekeke eka ntlawa kumbe Minhlangano yihi na yihi yin’wana, kutani varhumiwa vahi na vahi lava va nga aviwangiki eka vurhumiwa va fanele ku averiwa Minhlangano hi ku landzelelana ka nsalo wa le henhla-henhla.
Loko lava phikizanaka ku ya hi mhaka ya 2 va ringana, vurhumiwa lebyi nga aviwangi eka vurhumiwa byi fanele ku hangalasiwa eka nhlangano kumbe minhlangano, ku katsa minhlangano leyi hlanganeke ku va wun’we tanihi leswi hlamuseriwaka eka swiyenge swa 61 (2) (b), leswi nga na nsalo wo ringana eka nxaxamelo wa vavhoti lava rhekhodiweke, ku sunguriwa hi nhlangano kumbe nhlangano lowu hlanganeriweke lowu rhekhodeke nhlayo ya le henhla ya vavhoti eka nhlawulo lowu hundzeke wa Palamende ya xifundzha.
[Mhaka ya 3 leyi engeteriweke hi x.2 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vumune wa 1999 no siviwa hi x.3 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukaye wa 2002 na hi x. 5(a0 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukhumemune wa 2008.]
Loko ku ri na nhlangano wo tlula wun’e lowu nga nhlayo yo engetela yo fana ya tivhoti leti rhekhodiweke eka nhlawulo lowu hundzeke wa palamendhe ya xifundzhankulu lexi khumbekaka, palamende yi fanele ku ava vurhumiwa lebyi nga hangalasiwangiki eka vurhumiwa bya nhlangano kumbe minhlangano hi nhlayo yo ringana ya nsalo hi ndlela leyi fambisanaka na xidemokrasi.
[Nchumu wa 9 wa siviwa hi x. 19 wa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vumune wa 1999 no siviwa hi x. 3 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukaye wa 2002 na hi x. 5 (a) xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukhume mune wa 2008.]
Xedulu xa 4
TINDHAWU TA MATIRHELO TO LANDZELELANA TA VUSWIKOTI
BYA PALAMENDE YA XIFUNDZHA NA YA RIXAKA.
XIPHEMU XA A
Mafambiselo ya swihlahla swa ntumbuluko
Vurimi
Vuyima swihaha-mpfhuka handle ka bya matiko ya misava na bya rixaka
Ku lawula swifuwo na mavabyi
Tikhasino, rheyisisi, ku gembula na ku bejelana, ku nga katsiwi tilothari na mintlangu yo hambana
Ku sirhelela vatirhisi
Ku hluvukisa vanhu
Mafambiselo ya timhangu
Dyondzo eka swiyimo hinkwaswo, handle ka dyondzo ya le henhla ka matiriki
Mbangu
Mintirho ya Rihanyo
Tindlo
Milawu ya ndzhavuko na ya mintolovelo, hi ku landza Kavanyisa ka 12 ka Vumbiwa 
Ku tlakusiwa ka swa vumaki
Pholisi ya ririma no lawuriwa ka tindzimi ta ximfumo ku fikela laha swilaveko swa xiyenge xa 6 xa Vumbiwa xi landzelelaka vuswikoti bya milawu ya xifundzha 
Mintirho ya swa mahungu leyi lawulaka hi ku kongoma kumbe leyi nyikiwaka hi mfumo wa xifundzha, loko ku landzeleriwa xiyenge xa 192
Nhlayiso wa Ntumbuluko, ku nga katsiwi tiphaka ta rixaka, mintanga ya rixaka na lomu ku kumekaka na swihlovo swa le matini
Maphorisa ku fikela laha swilaveko swa Kavanyisa 11 ka Vumbiwa swi fambelana na vuswikoti bya milawu ya xifundzhankulu 
Ku lawula nthyakiso wa ntumbuluko
Nhluvukiso wa vaaki
Timali to hundzisela ta nhundzu
Mabindzu ya xifundzha mayelana na indhawu ta mintirho eka Xedulu xa  lexi na Xedulu xa5
Ntleketlo wa vaakii
Mintirho ya tiko hi tlhelo ra swilaveko swa tindzawulo ta mfumo wa xifundzhankulu eku tirhana
vutihlamuleri bya tona byo lawula mintirho ngopfu-ngopfu leyiaveriweke swona hi ku landza
Vumbiwa kumbe milawu yihi na yihi yin’wana
Vupulani na nhluvukiso wa tixiyenge
Milawu ya le mapatwina
Nhlayiso wa misava
Vuendzi
Bindzu
Nawu wa Xintu na wa ndzhavuko ku ya hi Kavanyisa ka 12 ka Vumbiwa
Nhluvukiso wa madoroba na tindhawu ta le makaya
Mintirho ya nhlayiso
Vurhangeri bya ndzhavuko ku ya hi Kavanyisa ka 12 ka Vumbiwa leri
XIPHEMU XA B
Timhaka leti landzelaka ta mfumo wa muganga tanihi laha swi hlamuseriweke xiyenge xa 155(6) na (7)
Nthyakiso wa moya 
Milawu ya swo aka
Switirhisiwa swa nhlayiso wa vana
Mphakelo wa gezi na gasi
Mintirho yo timela mindzilo
Vuendzi bya muganga
Vuyimaswihaha-mpfhuka bya mhasipala
Vupulani bya ka mhasipala
Mintirho ya Rihanyo ya ka mhasipala
Ntleketlo wa mani na mani wa ka mhasipala
Mintirho ya tiko ya ka mhasipala ntsena hi tlhelo ra swilaveko swa vamhasipala eku tirhana vutihlamuleri bya vona bya mafambiselo ya mintirho leyi nyikiweke vona hi ku kongomisa ku ya hi Vumbiwa leri kumbe milawu yin’wana
Swikepe hi ku hambana-hambana ka swona na mahlaluku ku nga katsiwi ku lawuriwa ka timhaka to tleketla hi swikepe ta matiko ya misava na ta rixaka na timhaka leti yelanaka na tona
Mafambiselo ya swa bindzu
Tiendlelo to tirhana na mati ya mpfula eka tindhawu leti nga na miako.
Mintirho ya mati na mbhasiso leyipimeriweke eka tiendlelo to phakela mati yo nwa na
tiendlelo to tirhana na mati lama tirhisiweke na ma nkululo
Xedulu xa 5
TINDHAWU TA MATIRHELO TO LANDZELELANA TA VUSWIKOTI  
           BYA PALAMENDE YA XIFUNDZHA NA YA RIXAKA.
XIPHEMU XA A
Switlhavelo
Mintirho ya tiambulense
Vuhlayisela-matsalwa handle ka vuhlayisela-matsalwa bya rixaka
Tilayiburari handle ka tilayiburari ta rixaka
Tilayisense ta byalwa
Miziyamu handle ka timiyuziyamu ta rixaka
Mapulanele ya swifundzhankulu
Timhaka ta mfuwo ta swifundzhankulu
Swihungaso na swihungaselo swa swifundzhankulu
Mintlangu ya swifundzhankulu
Mapatu na swofamba swa swifundzhankulu
Mintirho yavutshunguri bya swifuwo ku nga katsiwi na malawuriwele ya ntirho wolowo
XIPHEMU XA B
Timhaka leti landzelaka ta mfumo wa muganga ku fikela laha swi hlamuseriweke eka xiyenge xa 155(6) (a) na (7)
Tibici na switirhisiwa swo hungasela no wisela kona
Tibodo na swikombiso swa swinavetiso etindhawini ta mani na mani
Masirha, vatirhi va swo lahla no hisa mintsumbu
Ku basisa
Ku lwa na leswi karhataka exikarhi ka vanhu
Ku lawuriwa ka mabindzu lama xaviselaka vanhu byalwa
Switirhisiwa swo rhurhela ku hlayisa no lahla swifuwo
Ku biya na swo biya hi swona
Ku nyika tilayisense ta timbyana
Ku nyika tilayisense no lawula mabindzu lama xaviselaka vanhu swakudya
Swihungaselo swa kwalaho ndhawini
Switirhisiwa swa kwalaho ndhawini swa mintlangu
Timakete
Switlhavelo swa ka vamhasipala
Tiphaka na swihungaso swa vamhasipala
Mapatu ya vamhasipala
Huwa
Swikiti
Tindhawu ta mani na mani
Ku rhwariwa ka thyaka, tindhawu to chela thyaka na ku tirhana na thyaka ra switiyi
Ku bindzula emagondzweni
Malambu ya le magondzweni
Timbona ta le magondzweni
Swifambo na ndhawu yo paka
Xedulu xa6
MALONGOLOXELO YA KU CINCA
[Xedulu ya 6 yi cinciwile hi x. 3 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa 1997, hi x. 5 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa 1998 na hi x. 20 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa  wa 2001.]
1.	Tinhlamuselo
Eka Xedulu xa  leyi, handle ka loko swi nga fambelana na matirhiselo ya kona –
“tiko-xikaya” swi vula xiphemu xa Riphabliki lexi, loko Vumbiwa byo rhanga ri nga si sungula ku
tirha, a ku tirhaniwa na xona eka milawu ya tiko ya Afrika Dzonga tanihi tiko leri tiyimeleke kumbe ri tifumaka;
“Vumbiwa byintshwa” swi vula Vumbiwa ra Riphabliki ra Afrika Dzonga, 1996;
“milawu ya tiko ya mafumelo ya khale” swi vula milawu leyi vekiweke loko Vumbiwa bya khale ri nga si sungula ku tirha;
“Vumbiwa byo rhanga” swi vula Vumbiwa ra Riphabliki ra Afrika Dzonga, 1993, (Nawu wa 200 wa 1993).
2.	Ku ya emahlweni ka milawu leyi nga kona
Milawu hinkwayo leyi a yi tirha xikan’we-kan’we loko Vumbiwa byintshwa byi nga si tirha, yi ya emahlweni no tirha hi ku ya hi –
hundzuluxo wihi na wihi kumbe ku herisiwa; na
ku fambelana na Vumbiwa byintshwa.
Milawu ya tiko ya mafumelo ya khale leyi ya ha yaka emahlweni no tirha hi ku landza Mhaka-ntsongo ya (1) –
a yi koti ku tirhisiwa hi ndlela yo anamanyana, eka mfumo wo karhi kumbe hi ndlela yin’wana, ku tlula leswi a yi ri xiswona loko Vumbiwa byo rhanga ri nga si sungula ku tirha handle ka loko endzhaku ka swona yi hundzuluxiwile leswaku yi va na matirhiselo yo anamanyana; na
loko yi ya emahlweni no tirhisiwa hi matiko lama a ma yi tirhisa xikan’we-kan’we loko Vumbiwa byintshwa byi nga si sungula ku tirha, ku ya hi Vumbiwa byintshwa. 
3.	Nhlamuselo ya milawu leyi nga kona
Handle ka loko swi nga fambelana na matirhiselo ya kona kumbe swi ri erivaleni leswaku a swi fanelangi, leswi swi vuriwaka eka milawu yihi na yihi ya tiko leyi a yi ri kona loko Vumbiwa byintshwa byi sungula ku tirha –
swi kongomisiwa eka Riphabliki ra Afrika Dzonga kumbe eka tiko-xikaya handle ka loko swi vula ndhawu ya mfumo wo karhi, swi fanele ku tekiwa tanihi loko swi vula Riphabliki ra Afrika Dzonga ehansi ka Vumbiwa byintshwa;
swi kongomisiwa eka Palamende, Palamende ya Rixaka kumbe Huvo, swi fanele ku tekiwa tanihi loko swi vula Palamende, Palamende ya Rixaka kumbe Huvo yo Tiko ya Swifundzhankulu ehansi ka Vumbiwa byintshwa;
swi kongomisiwa eka Presidente, Xandla xa Presidente, Holobye, Xandla xa Holobye kumbe Khabinete, swi fanele ku tekiwa tanihi loko swi vula Presidente, Xandla xa Presidente, Holobye, Xandla xa Holobye kumbe Khabinete ehansi ka Vumbiwa byintshwa, ku ya hi mhaka ya 9 ya Xedulu xa  leyi;
Presidente wa Huvo, swifanele ku tekiwa tanihi loko swi vula Mutshama xitulu wa Huvo ya Rixaka ya swifunzankulu;
swi kongomisiwa eka Palamende ya xifundzhankulu, Holobyenkulu kumbe Huvonkulu ya xifundzhankulu, swi fanele ku tekiwa tanihi loko swi vula mfumo wa milawu wa xifundzhankulu, Holobyenkulu kumbe Huvonkulu ehansi ka Vumbiwa byintshwa, ku ya hi mhaka ya 12; kumbe
swi kongomisiwa eka ririmi kumbe tindzimi ta ximfumo, swi fanele ku tekiwa tanihi loko swi vula rihi na rihi ra tindzimi ta ximfumo ehansi ka Vumbiwa byintshwa.
Handle ka loko swi nga fambelana na matirhiselo ya kona kumbe swi ri erivaleni leswaku a swi fanelanga, leswi swi vuriwaka eka milawu yihi na yihi leyi ya ha saleke ya mafumelo ya khale –
swi kongomisiwa eka Palamende, Yindlu ya Palamende kumbe nhlengeletano ya milawu kumbe nhlengeletano ya Riphabliki kumbe ya tiko-xikaya, swi fanele ku tekiwa tanihi loko swi vula –
Palamende ehansi ka Vumbiwa byintshwa, loko ku tirhisiwa ka milawu yeleyo a yi averiwile kumbe yi nyikiwile hi ku landza Vumbiwa byo rhanga kumbe Xedulu xa  leyi, kumbe
Palamende ya xifundzhankulu wa xifundzhankulu xo karhi loko mafambiselo ya milawu yeleyo yi averiwile kumbe ku nyiketiwile hi ku landza Vumbiwa byo rhanga kumbe Xedulu xa 
swi kongomisiwa eka Presidente wa Tiko, Holobye mutirhi-nkulu wa makungu un’wana, Khabinete, Huvo ya Vaholobye kumbe huvonkulu ya xikaya, swi fanele ku tekiwa tanihi loko swi vula –
Vumbiwa byintshwa loko ku tirhisiwa ka milawu yeleyo swi averiwile kumbe ku nyikiwa mfumo wa rixaka hi ku landza Vumbiwa byo rhanga kumbe Nawu leri; kumbe Holobyenkulu wa xifundzhankulu ehansi ka Vumbiwa byintshwa, loko ku tirhisiwa ka milawu yeleyo swi averiweke kumbe ku nyikiweke hi ku landza Vumbiwa byo rhanga kumbe
4.	Palamende ya Rixaka 
Munhu wihi na wihi la a ri xirho kumbe mukhomi wa ntirho eka Nhlengeletano Tiko ya Milawu xikan’we loko Vumbiwa byintshwa byi nga si sungula ku tirha, u va xirho kumbe mukhomi wa ntirho wa Palamende ya Rixaka ehansi ka Vumbiwa byintshwa.
Palamende ya Rixaka tanihi laha yi vumbiweke hi ku landza nchumu lowu mhaka helaka hi siku ra 30 Dzivamisoko 1999.
Palamende ya Rixaka yi vumbiwa hi swirho swa 400 eka nkarhi wa yona wo tirha leri helaka hi 30 Dzivamisoko 1999, ku ya hi xiyenge xa 49(4) xa Vumbiwa byintshwa.
Milawu ya mafambiselo ya Palamende ya Rixaka leyi a yi tirha loko Vumbiwa byintshwa byi sungula ku tirha, yi ya emahlweni no tirha, ku ya hi hundzuluxo wihi na wihi kumbe
5.	Ntirho lowu nga si helaka emahlweni ka Palamende
Ntirho wihi na wihi leri nga si helaka wu nga mahlweni ka Palamende ya Rixaka loko Vumbiwa byintshwa byi sungula ku tirha ku fanele ku yiwa emahlweni ku ya hi Vumbiwa byintshwa.
Ntirho wihi na wihi leri nga si helaka emahlweni ka Huvo loko Vumbiwa byintshwa byi yi fanele ku ya emahlweni na ntirho wolowo ku ya hi Vumbiwa byintshwa.
6.	Nhlawulo wa Palamende ya Rixaka
Ku hava nhlawulo wa Palamende ya Rixaka lowu fanelaka ku yi herisiwa hi ku landza xiyenge xa 50(2) endzhaku ka kungu ro Kombisa ku pfumala ku tshembha eka Presidente hi ku landza xiyenge xa 102(2) xa Vumbiwa byintshwa.  Xiyenge xa 50(1) xa Vumbiwa byintshwa xi yimisiwa tirha ku fikela siku ra 30 Dzivamisoko 1999.
Xiyenge xa 50 (1) xa Nawu wa Vumbiwa wuntshwa xi yirisiwile ku fikela hi ti 30 Dzivamisoko 1999.
Hambileswi ku herisiwaka Vumbiwa bya khale, Xedulu xa 2 ya Vumbiwa rolero, tana hi
eka nhlawulo wo wungula wa Nhlengeletano ya Milawu ehansi ka Vumbiwa byintshwa;
eka ku lahlekeriwa ka vuxirho bya Nhlengeletano ya Milawu eka matshamelo ya timhaka
ku siva swivandla eka Nhlengeletano ya Milawu, na ku tatisa, ku vuyeketa na ku tirhisiwa vumbirhi wa Nhlengeletano ya Milawu ehansi ka Vumbiwa byintshwa.
Xiyenge xa 47(4) xa Vumbiwa byintshwa xa yimisiwo fikela nhlawulo wa vumbirhi wa Nhlengeletano ya Milawu ku ya hi Vumbiwa byintshwa.
7.	Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu
Eka nkarhi lowu fikelaka xikan’we-kan’we loko ntshamo wo sungula wa Palamende ya xifundzhankulu yi khomiwa endzhaku ko hlawuriwa ka wona ro sungula ehansi ka Vumbiwa byintshwa –
ndzinganelano wa vuyimeri bya Minhlangano endzeni ka vurhumiwa eka Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu wu fanele ku ringanana na ndzinganelano leri eka wona vasinetara va 10 va xifundzhankulu a va hlawuriwile hi ku landza xiyenge xa 48 xa Vumbiwa byo rhanga;
maaviwelo ya varhumiwa va nkarhi hinkwavo na varhumiwa vo hlawuleka eka Minhlangano leyi yimeriweke eka mfumo wa milawu xa xifundzhankulu;ya hi ndlela leyi landzelaka:
XIFUNDZHANKULU
VURHUMIWA BYA NKARHI HINKWAWO
VRHUMIWA BYO HLAWULEKA
1. Kapa Vuxa
ANC                        5
NP                          1
ANC  4
2. Free State
ANC                        4
FF                           1
NP                          1
ANC  4
3. Gauteng
ANC                        3
DP                          1
FF                          1
NP                         1
ANC  3
4. KwaZulu-Natal
ANC                       1
DP                          1
IFP                         3
NP                         1
ANC  2
IFP    2
5. Mpumalanga
ANC                      4
FF                         1
NP                         1   
ANC                           4
6.Kapa N’walungu
ANC                      3
FF                         1
NP                         2 
ANC                           2
NP                             2
7.Limpopo
ANC                      6
ANC                          4
8.N’walungu Vuxa
ANC                        4
FF                           1
NP                           1
ANC                          4
9. Kapa Vupeladyambu
ANC                        2
DP                           1
NP                           3
ANC                           1
NP                             3
Nhlangano lowu yimeriweke eka Palamende ya xifundzhankulu –
wu fanele ku langha varhumiwa va wona va nkarhi hinkwawo vo huma exikarhi ka vanhu lava a va ri vasinetara loko Vumbiwa byintshwa byi sungula ku tirha naswona va kumekaka leswaku va tirha tanihi varhumiwa va nkarhi hinkwawo; naswona
wu nga ha langha van’wana vanhu ku va varhumiwa va nkarhi hinkwawo ntsena loko ku ri hava kumbe ku kumekaka nhlayo leyi nga ringanangiki ya khale ka vasinetara va wona.
Palamende ya xifundzhankulu yi fanele ku thola varhumiwa va wona va nkarhi hinkwawo hi ku ya hi ku langha ka mintlawa.
Timhaka-ntsongo ta (2) na (3) swi tirha ntsena eka ku thoriwa ko sungula ka varhumiwa va nkarhi hinkwawo eka Huvo ya Rixaka.
Xiyenge xa 62(1) xa Vumbiwa byintshwa a xi tirhi eka ku langhiwa na ku thoriwa ka khale
Milawu ya mafambiselo ya Huvo leyi tirhaka xikan’we ’we loko Vumbiwa byintshwa byi sungula ku tirha, yi fanele ku tirhisiwa hi nmayelana na ntirho na makanelwa ya Huvo milawu.
8.	Khale ka Vasinetara
Khale ka eka Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu na mfanelo yo va xirho lexi heleleka xi vhotaka xa mfumo wa milawu wa xifundzhankulu lexi ku humaka eka xona munhu yeleyo a langiwke ku va sinetara
Loko khale ka sinetara a langa leswaku a nga vi xirho xa mfumo wa milawu wa tlhandlamiwaka hi leri Vumbiwa byintshwa byi sunguleke ku tirha.
Miholo, timali ta mpfuneto na mimbuyelo ya khale ka vasenatara lava thoriweke tanihi murhumiwa wa nkarhi hinkwawo kumbe xirho xa Palamende ya xifundzhankulu a swi hungutiwi hi xivangelo ntsena xa ku thoriwa koloko.
9.	Tihuvonkulu ta rixaka
Un’wana na un’wana loyi a ri Presidente, Xandla xa Presidente, Holobye kumbe Xandla xa Holobye ehansi ka Vumbiwa bya khale loko byintshwa byi sungula ku tirha, u ya emahlweni no tirha hi ku landza Vumbiwa, kambe ku ta landzeleriwa mhaka-ntsongo ya (2).
Ku fikela hi ti 30 Dzivamisoko 1999, swiyenge swa 84, 89, 90, 91, 93 na 96 swa Vumbiwa byintshwa swi fanele ku tekiwa swi hlayeka tanihi laha swi hlamuseriweke eka ‘ANNEXURE’ B ya Xedulu xa  leyi.
Mhaka-ntsongo ya (2) a yi siveli Holobye la ri sinatara loko Vumbiwa byintshwa, tanihi laha xiyenge xelexo xo hlayekaka xiswona eka ‘Annexure’ B.
10.	Milawu ya swifundzhankulu
Munhu wihi na wihi la a ri xirho kumbe mukhomi wa ntirho eka mfumo wa mukhomi wa ntirho wa mfumo wa milawu eka xifundzhankulu xelexo ehansi ka Vumbiwa byintshwa, naswona u khoma ntirho tanihi xirho kumbe mukhomi wa ntirho hi ku landza
Palamende ya xifundzhankulu tanihi laha wu vumbiweke hi ku landza-ntsongo ya (1) wu fanele ku tekiwo va wu hlawuriwile ehansi ka Vumbiwa byintshwa ku ringana nkarhi lowu helaka hi 30 Dzivamisoko 1999.
Eka nkarhi wa wona leri helaka hi 30 Dzivamisoko 1999, na hi ku ya hi xiyenge xa 108(4), wolowo wa milawu ku ya hi Vumbiwa byo rhanga ku katsa na nhlayo yo khale ka vasinetara lava veke swirho swa mfumo wa milawu hi ku landza mhaka ya 8 ya Xedulu xa  leyi.
Milawu ya mafambiselo ya Palamende ya xifundzhankulu leyitirhaka loko Vumbiwa byintshwa byi sungula ku tirha, yi ya emahlweni no tirha, ku ya hi hundzuluxo wihi na
11.	Minhlawulo ya Tipalamende ta swifundzhankulu
Hambileswi ku herisiwaka Vumbiwa bya khale, Xedulu xa2 ya Vumbiwa rolero, tanihi laha yi hundzuluxiweke hi ‘Annexure’ A xa Xedulu xa  leyi, xa tirha –
eka nhlawulo wo sungula wa Palamende ya xifundzhankulu ehansi ka Vumbiwa
eka ku lahlekeriwa ka vuxirho eka mfumo wa milawu eka matshamelo ya timhaka handle ka lama ma nyikiweke eka xiyenge xa 106(3) xa Vumbiwa byintshwa; na
ku swa swivandla eka mfumo wa milawu, na ku tatisa, ku vuyeketa na ku tirhisiwa ka minongoloko ya Minhlangano ya tipolitiki yo tata swivandla, ku kondza ku va na nhlawulo wa vumbirhi wa mfumo wa milawu ehansika Vumbiwa byintshwa.
Xiyenge xa 106(4) xa Vumbiwa byintshwa xa yimisiwo fikela nhlawulo wa vumbirhi wa mfumo wa milawu na xifundzhankulu ku ya hi Vumbiwa byintshwa.
12.	Tihuvonkulu ta swifunzankulu
Munhu wihi na wihi la ri Holobyenkulu kumbe xirho xa Huvonkulu ya xifundzhankulu loko Vumbiwa byintshwa byi sungula ku tirha, u ya emahlweni no khoma ntirho wolowo hi ku landza Vumbiwa byintshwa na Vumbiwa byihi na rihi ra xifundzhankulu leri ri nga vaka ri vekiwile ku va nawu, kambe ku ya hi Mhaka-ntsongo ya (2).
Ku kondza Holobyenkulu la hlawuriweke endzhaku ka nhlawulo wo sungula wa Palamende ya xifundzhankulu ku ya hi Vumbiwa byintshwa a sungula ku tirha, kumbe loko xifundzhankulu xi veka vumbiwa ra xona ku va nawu, xihi na xihi eka xona loxi rhangaka, swiyenge swa 132 na 136 swa Vumbiwa byintshwa swi fanele ku tekiwa swi hlayeka tanihi laha swi hlamuseriweke eka ‘Annexure’ C xa Xedulu xa  leyi.
13.	Mavumbiwelo ya swifundzhankulu
Vumbiwa ra xifundzhankulu leri pasisiweke loko Vumbiwa byintshwa byi nga si sungula ku tirha ri fanele ku landzelela xiyenge xa 143 xa Vumbiwa byintshwa.
14.	Ku phakeriwa ka milawu eka swifundzhankulu
Milawu hi mayelana na mhaka leyi welaka endzeni ka ndhawu ya ntirho leyi longoloxiweke eka Xedulu xa 4 kumbe ya 5 ta Vumbiwa byintshwa naswona leyi, loko Vumbiwa byintshwa byi sungula ku tirha, a yi fambisiwa hi vulawuri lebyi nga ndzeni ka huvonkulu ya rixaka, yi nga ha nyiketiwa hi Presidente, hi xitiviso, eka vulawuri lebyi nga ndzeni ka huvonkulu ya xifundzhankulu lebyi byi hlawuriweke hi Huvonkulu ya xifundzhankulu xelexo.
Ku fikela laha swi lavekaka ku va ku nyiketiwa milawu ku ya hi Mhaka-ntsongo ya (1) ku va swi tirhiwa hi ku nyawula, Presidente, hi xitiviso, a nga ha –
hundzuluxa kumbe ku lulamisa milawu ku endlela ku lawula mahlamuseriwele ya yona kumbe matirhiselo;
laha ku nyikiwa ka matimba ku nga tirhiki eka xiphemu xihi na xihi xa milawu hinkwayo, a nga ha herisa na ku veka hi vuntshwa, ku katsiwa na kumbe ku nga katsiwi na mihundzuluxo kumbe ku lulamisiwa loku ku vuriwaka eka ndzimana ya (a), ka yalawo ya makungu ya yona lama eka wona ku nyikiwa ka matimba ku tirhaka kumbe ku fikela laha ku nyikiwa kwaloko ka matimba ku tirhaka eka yona; kumbe
ku lawula mhaka yihi na yihi yin’wana leyi lavekaka hikokwalaho ka xivangelo xa ku nyikiwa ka matimba yalawo, ku katsa na ku hundziseriwombe ku rhumeriwa ka vatirhi, kumbe ku hundziseriwa ka rifuwo, swikweleti, timfanelo na swiboho, eka kumbe ku huma eka mfumo wa rixaka kumbe wa xifundzhankulu kumbe ndzawulo yihi na yihi ya mfumo, mafambiselo, vutlrhari bya vuhlayiseki kumbe vandla rin’wana.
(a)	 Khopi ya xitiviso xin’wana na xin’wana lexi humesiwaka hi ku landza Mhaka-ntsongo ya (1) kumbe ya (2) yi fanele ku yisiwa eka Palamende ya Rixaka na Huvo ya Rixaka ya swifundzhankulu ku nga si hela masiku ya 10 ya ku hangalasiwa ka xitiviso.
Loko Palamende ya Rixaka na Huvo ya Rixaka hi xiboho ti nga pfumeleli xitiviso kumbe kungu rihi na rihi ra xona, xitiviso xelexo kumbe kungu ri hundzela hi nkarhi, kumbe handle ko khumba –
ku tirha ka nchumu wihi na wihi leri endliweke hi ku landza xitiviso xelexo kumbe kungu ri nga si helela hi nkarhi;
kumbe mfanelo kumbe xifundzho lexi kumiweke kumbe xiboho kumbe nandzu leri rhwariweke xi nga si helela hi nkarhi. 
Loko matimba yo endla milawu ya nyikiwo ya hi Mhaka-ntsongo ya (1), xihi na xihi tekiwa tanihi loko ku ri leswi kongomisiwaka eka vulawuri lebyi ya nyikeweke eka byona.
Ntirho wihi na wihi wa milawu ehansi ka xiyenge xa 235 (8) wa Vumbiwa bya khale, ku katsa ku cinciwa, ku tolovela kumbe ku endla xivilelo no nghenisiwa ka milawu yihi na yihi na goza rihi na rihi rin’wana leri tekiwaka ehansi ka mhaka leyi. 
15.	Milawu leyi nga kona yi welaka ehandle ka matimba yo endla milawu ya Palamende
Vulawuri lebyi welaka endzeni ka huvonkulu ya rixaka lebyi fambisaka milawu yihi na yihi leyi welaka ehandle ka matimba yo endla milawu ya Palamende loko Vumbiwa byintshwa vulawuri lebyi nga ndzeni ka huvonkulu ya xifundzhankulu hi ku landza mhaka ya 14 ya Xedulu xa  leyi.
(2) Mhaka-ntsongo ya (1) yi hundzela hi ntirho malembe mambirhi ku tirha ka Vumbiwa byintshwa.
16.	Tikhoto
Khoto yin’wana na yin’wana ya nawu ku katsa na tikhoto ta varhangeri va na ku tirhisa matimba ya tona ya vulawuri hi ku landza milawu leyi tirhaka eka yona, naswona munhu wihi na wihi la khomeke ntirho tanihi mutirhela khoma ntirho hi ku landza milawu leyi tirhaka eka ntirho wolowo, hi ku ya hi –
ku cinca kwihi na kwihi na xivilelo xa milawu; na
hi ku fambelana na Vumbiwa byintshwa.
(a)	Khoto ya Vumbiwa leyi vumbiweke hi Vumbiwa bya khale yi va Khoto ya Vumbiwa ehansi ka Vumbiwa byintshwa.
.....
[Xiyengentsongo xa (b) xi susiwile hi x. 20 (a) xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevuwa 2001.]
Munhu wihi na wihi la khomiwaka kumbe muavanyisi wa Khoto ya Vumbiwa loko Vumbiwa byintshwa byi sungula ku tirha, u va
(a)	Xiyenge xa Swivilelo xa Khoto-Nkulu ya Afrika Dzonga ri va Khoto ehansi ka Vumbiwa byintshwa.
....
[Xiyengentsongo xa (b) xi susiwile hi x. 20 (a) xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevu  wa 2001.]
Xiyenge xa xifundzha kumbe xa muganga xa Khoto-Nkulu ya Afrika Dzonga kumbe khoto nkulu ya tiko xikaya kumbe xiyenge xa ntolovelo xa khoto yeyo, xi hundzuka Khoto Nkulu ehansi ka Vumbiwa byintshwa ku nga ri na ku cinca ka ndhawu ya matirhelo, hi ku landza ku tiyisisa loku nga le ka xiyengentsongo xa (6).
Munhu wihi na wihi la tirhaka kumbe la tirhaka tanihi Presidente wa Vuavanyisi, Xandla xa Presidente wa Vuavanyisi kumbe muavanyisi wa khoto laha swi boxiweke eka ndzimana ya (a) loko Vumbiwa byintshwa byi sungula ku tirha, u va Presidente wa Vuavanyisi, Xandla xa Muavanyisi kumbe muavanyisi wa khoto yeleyo ehansi ka Vumbiwa byintshwa, hi ku landza ku tiyisisa loku nga le ka xiyengentsongo xa (6).
Handle ka loko swi nga fambelana na matirhiselo ya kona kumbe swi ri erivaleni leswaku a swi fambelana, leswi vuriwaka eka milawu yihi na yihi kumbe endlelo swi kongomisiwa eka –
Khoto ya Vumbiwa ehansi ka Vumbiwa bya khale, swi fanele ku tekiwa tanihi loko swi vula Khoto ya Vumbiwa ehansi ka Vumbiwa byintshwa;
Rhavi ra Swivilelo ra Khoto-Nkulu ya Afrika Dzonga, swi fanele ku tekiwa tanihi loko swi vula Khoto-Nkulu yo endla xikombelo; na
rhavi ra xifundzhankulu kumbe ra ndhawu ra Khoto-Nkulu ya Afrika Dzonga kumbe Khoto-Nkulu ya tiko-xikaya kumbe rhavi ra tin’wana na tin’wanara khoto yeleyo, swi fanele ku tekiwa tanihi loko swi vula Khoto ya le Henhla.
(a)	Hi ku hatlisa loko swi koteka endzhaku ka loko Vumbiwa byintshwa byi sungule ku tirha, tikhoto hinkwato, ku katsa na xivumbeko xa tona, mavumbiwelo, matirhelo na vulawuri bya tona na milawu hinkwayo leyi yelanaka, swi fanele ku hlanganisiwa hi xikongomelo xo simeka endlelo ya vuavanyisi leyifanelaka eka swilaveko swa Vumbiwa byintshwa.
Xirho xa Khabinete lexi nga na vutihlamuleri bya mafambiselo ya vululami, endzhaku ko tsundzuxana na Khomixini ya Mintirho yaVuavanyisi, xi fanele ku fambisa ku hlanganisiwa ka mintirho loku languteriweke eka ndzimana ya (a).
(a) Un’wana na un’wana la tirhaka ehofisini, loko Nawu wa Vumbiwa bya Riphabliki ra Afrika Dzonga wo Cinca, 2001, wu sungula ku tirha, hi ndlela leyi:
Presidente wa Khotoya Vumbiwa, u hundzuka Muavanyisi Nkulu tanihi leswi bohiweke eka xiyenge xa 167 (1) xa Vumbiwa byintshwa;
Xandla xa Presidente wa Khoto ya Vumbiwa, u hundzuka Xandla xa Muavanyisi Nkulu tanihi leswi bohiweke eka xiyenge xa 167 (1) xa Vumbiwa byintshwa;
Muavanyisi Nkulu, u hundzuka Presidente ya Khoto Nkulu ya Swivilelo leswi bohiweke eka xiyenge xa 168 (1) xa Vumbiwa byintshwa;
Xandla xa Muavanyisi Nkulu, xi hundzuka Xandla xa Presidente ya Khoto ya Vumbiwa kumbe Muavanyisi Nkulu xikan’we emahlweni ka Nawu wo Cinca Vumbiwa bya Riphabliki ra Afrika Dzonga, wu sungula ku tirha ku tirha, no ya mahlweni wu tirha ku fikela loko wu herisiwa kumbe ku cinciwa.
Handle ka loko swi nga fambisani na vundzeni kumbe swi fanerile, ku hundzisela ka nawu wihi na wihi kumbe endlelora Muavanyisi Nkulu kumbe Presidente ya Khoto ya Vumbiwa, swi fanele ku hundziseriwa eka Muavanyisi Nkulu tanihi leswi bohiweke eka xiyenge xa 167 (1) xa Vumbiwa byintshwa;
[Xiyengentsongo (7) xi engeteriwile hi x. 20 (b) xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevu  wa 2001.]
17.	Milandzu leyi nga si ku tengiwaka etikhoto
Ku tengiwa ka milandzu hinkwayo leyi loko Vumbiwa byintshwa byi nga si sungula ku tirha, yi fanele ku herisiwa emahlweni ka khoto, handle ka loko ku tsakela ka vululami ku hlamusela hi ndlela yin’wana.
18.	Vulawuri bya vuchuchisi
Xiyenge xa 108 xa Vumbiwa byo rhanga xi ya emahlweni no tirha ku kondza Nawu wa Palamende lowu languteriiweke eka xiyenge xa 179 xa Vumbiwa loko byi sungula ku tirha. Mhaka-ntshongo leyi a yi khumbhi ku thoriwa ka Mulawuri wa Vuchuchisi wa Rixaka hi ku landza xiyenge xa 179.
Gqweta-jenerala la khomeke ntirho loko Vumbiwa byintshwa byi sungula ku tirha, u ya emahlweni no tirha hi ku landza milawu leyi vekiweke leyi tirhaka eka xiyimo xelexo xa ntirho, ku ya hi Mhaka-ntsongo ya (1).
19.	Swihlambanyo na switiyisiso
Munhu la yaka emahlweni no tirha hi ku landza Xedulu xa  leyi naswona la tekeke xihlambanyo xa ntirho wolowo kumbe a endleke xitiyisio xo xiximeka ku ya hi Vumbiwa ro rhanga, a nga bohiwi ku engeta xihlambanyo xa ntirho kumbe xitiyisiso xo xiximeka ku ya hi Vumbiwa byintshwa.
20.	Mavandla yan’wana ya Vumbiwa
Eka xiyenge lexi ‘vandla ra vumbiwa’ swi vula –
Musirheleri wa Vanhu;
Khomixini ya Timfanelo ta Vanhu ya Afrika Dzonga;
[Ndzimana. (b) yi cinciwile hi x. 4 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vumbirhi  wa 1998.]
Khomixini ya Ndzingano wa Rimbewu;
Jenerali wa Tinkota;
banki ya rixaka ya Bangi ya le Xikarhi ya Afrika Dzonga;
Khomixini ya Timali na Timhaka tin’wana ta Timali;
Khomixini ya Mintirho ya Vuavanyisi; kumbe
Huvo yo Angarhela ya Tindzimi ya Afrika Dzonga.
Vandla rihi na rihi leri tirhaka hi vumbiwa leri simekiweke hi ku landza Vumbiwa bya khale ri ya emahlweni no tirha hi ku landza milawu leyi tirhaka eka rona, naswona munhu wihi na wihi la khomeke ntirho tanihi xirho xa Khomixini, xirho xa huvo ya Bangi ya le Xikarhi, kumbe Huvo yo Angarhela ya Tindzimi ya Afrika Dzonga na Musirheleri wa Vanhu kumbe Mukamba–Tinkonta Jenerala loko Vumabiwa byintshwa byi sungula ku tirha u ya emahlweni na ku khoma ntirho hi ku landza milawu leyi tirhaka eka ntirho wolowo, ku ya hi –
ku cinca kwihina kwihi kumbe xivilelo xa nawu wolowo; na
ku fambelana na Vumbiwa byintshwa.
Swiyenge swa 199(1), 200(1), (3) na (5) ku fika eka (11) na 201 ku fika eka 206 swa leri pasisiweke hi ku landza xiyenge xa 75 xa Vumbiwa byintshwa.
Swirho swa Khomixini ya Mintirho ya Vululami leswi hlamuseriwaka eka xiyenge xa 105 (1)(h) xa Vumbiwa bya khale swa yima ku va swirho swa Khomixini, loko swirho leswi vuriweke eka xiyenge 178(I)(i) xa Vumbiwa byintshwa swi thoriwile.
(a)	Huvo ya Volkstaat yi simekiwile hi ku landza Vumbiwa bya khale yi ya mahlweni no tirha hi ku landza milawu leyi nga kona, naswona mani na mani la tirhaka tanihi xirho xa Huvo loko Vumbiwa byintshwa byi sungula ku tirha, u ya emahlweni no khoma ntirho wolowo hi ku landza milawu leyi tirhaka eka xiyimo xexo xa
hundzuluxo wihi na wihi kumbe ku herisiwa ka milawu; na
ku fambelana na Vumbiwa byintshwa.
Swiyenge swa 184 A na 184 B (1) (a), (b) swa Vumbiwa bya khale swi ya emahlweni no tirha ku kondza swi herisiwa hi Nawu wa Palamende lowu pasisiweke hi ku landza xiyenge xa 75 xa Vumbiwa byintshwa.
21.	Ku nghenisiwa ka milawu leyi lavaka hi Vumbiwa byintshwa
Laha Vumbiwa byintshwa byi lavaka ku nghenisiwa eka milawu ya rixaka na ya swifundzhankulu, milawu yeleyo yi fanele ku vekiwa hi vulawuri lebyi faneleke ka ha ri na nkarhi leri ringaneke ku suka hi siku leri Vumbiwa byintshwa byi sungurile ku tirha.
Xiyenge xa 198(b) xa Vumbiwa byintshwa a xi nge tirhisiwi ku fikela loko nawu lowu nga le ka xiyenge xexo wu nghenisiwile.
Xiyenge xa 199(3)(a) xa Vumbiwa byintshwa a xi fanelanga ku tirhisiwa no landzeleriwa ku nga si fika tin’hweti tinharhu endzhaku ko va nawu wu nghenisiwile eka xiyenge xexo.
Nawu wa tiko wa xiyenge xa 217 (3) wa Vumbiwa byintshwa wu fanele ku nghenisiwa ku nga si hela malembe manharhu ku suka eka siku leri Vumbiwa byintshwa byi sunguleke ku tirha, kambe ku va milawu leyi yi nga ri kona hi nkarhi lowu a swi siveli ku simekiwa ka pholisi leyi ku vulavuriwaka hi yona eka xiyenge xa 217 (2).
Ku fikela loko Nawu wa Palamende lowu boxiweke eka xiyenge xa (65) xa Vumbiwa byintshwa wu nghenisiwa eka Palamende ya xifundzhankulu xin’wana na xin’wana wu nga kambisisa endlelo ra wona ku ya hi vulawuri eka vurhumiwa bya wona ku vhota eka Huvo ya Rixaka
Ku fikela loko nawu lowu boxiweke eka xiyenge xa 229 (1) (b) xa Vumbiwa byintshwa xi nghenisiwa, mhasipla wu ta tshama wu ri na vuswikoti byo hakerisa xibalo, ndzhuvo kumbe ntirho lowu wu nyikiweke matimba hi Vumbiwa ku wu endla wu endliwa. 
22.	Vun’we bya Rixaka no rivalelana
Hambileswi ku nga na mukungu wahi na wahi man’wana ya Vumbiwa byintshwa na Vumbiwa bya khale ya yelanaka na ndzivalelano ehansi ka nhlokomhaka “Vun’we bya Rixaka no Rivalelana’ swi tekiwi swi ri xiphemu xa Vumbiwa byintshwa hi xikongomelo xa Nawu Tlakusa Vun’we bya Rixaka no Rivalelana, 1995 Nawu wa 34 wa 1995), tanihi laha wu hundzuluxiweke hokona ku katsa na swikongomelo swa matirhelo.
Hi xikongomelo xa xiyengentsongo (1), siku ra ‘6 N’wendzhamhala 1993’ laha swi tikombaka eka swilaveko swa Vumbiwa bya khale ehansi ka nhlokomhaka ya ‘Vun’we bya Rixaka no Rivalelana’, swi fanele ku hlayiwa tanihi ’11 Mudyaxihi 1994’.
[Xiyengentsongo (2) xi engeteriwile hi x 3 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa Wosungula  wa 1997.]
23.	Tsalwa ra Timfanelo
Milawu ya rixaka leyi boxiweke eka swiyenge swa 9 (4), 32 (2) na 33 ya Vumbiwa byintshwa yi fanele ku nghenisiwa ku nga si hela malembe manharhu ku sukela hi siku leri Vumbiwa byi sunguleke ku tirha.
Ku kondza milawu leyi boxiwke eka swiyenge swa 32(2) na 33(3) swa Vumbiwa byintshwa yi nghenisiwa -
xiyenge xa 32(1) xi fanele ku tekiwa xi hlayeke hi ndlela leyi landzelaka:
‘(1) Munhu un’wana na un’wana u na mfanelo yo fikelela mahungu hinkwawo lama nga mavokweni ya mfumo kumbe xihi na xihi xa swirho swa wona eka xiyenge xihi na xihi xa fumo ku fikela laha mahungu yalawo ya lavekaka ku endlela ku tirhisiwambe ku sirhelela timfanelo ta yena,’ na	
xiyenge xa 33(1) na (2) swi fanele ku tekiwa swi hlayeka hi ndlela leyi landzelaka: 
‘Munhu un’wana na un’wana u na mfanelo ya –
endlelo leri landzaka Nawu wa mafambiselo laha yihi na yihi ya timfanelo ta yena yi khumbekaka kumbe ku xungetiwa;
endlelo leri lulameke ra mafambiselo laha yihi na yihi ya timfanelo ta yena kumbe leswi a swi languteleke hi ku landza nawu swi khumbekaka kumbe ku xungetiwa;
ku nyikiwa tinhlamuselo to tsariwa ta endlelo ra mafambiselo leri khumbhaka yihi na yihi ya timfanelo ta yena kumbe swilaveko handle ka loko swivangelo swa endlelo rolero swi tivisiweke mani na mani; na
endlelo ra mafambiselo leri nga hlamuseriwaka ku va ri lulamile hi tlhelo ra tinhlamuselo leti ti nyikeriwaka rona laha yihi na yihi ya timfanelo ta yena ya khumbekaka kumbe ku xungetiwa.”.
Swiyenge swa 32(2) na 33(3) swa Vumbiwa byintshwa swi hundzela hi nkarhi loko milawu leyi languteriweke eka swiyenge swileswo, hi ku hambana ka swona, yi nga vekiwi ku va nawu ku nga si hela malembe manharhu Vumbiwa byintshwa byi sungurile ku tirha. 
24.	Mafambiselo ya vaaki na Mintirho ya vuhlayiseki
Swiyenge swa 82(4)(b), 215, 218(1), 219(1), 224 ku fika eka 228, 236(1), (2), (3), 6), (7)(b) na (8), 237(1) na (2)(a) na 239(4) na (5) swa Vumbiwa bya khale swi ya emahlweni no tirha tanihi loko Vumbiwa byo rhanga ri nga herisiwanga, ku ya hi –
mihundzuluxo eka swiyenge swileswo tanihi laha swi vekiweke eka ‘ANNEXURE’ D;
ku hundzuluka kumbe ku herisiwa kwihi na kwihi ka milawu hi Nawu wa Palamende lowu pasisiweke hi ku landza xiyenge xa 75 xa Vumbiwa byintshwa; na
ku fambelana na Vumbiwa byintshwa.
Khomixini ya Mintirho ya vaaki na tiKhomixini ta mintirho ya swifundzhankulu leti vuriwaka eka Kavanyisa ka 13 ka Vumbiwa bya khale ti ya emahlweni no tirha hi ku landza Kavanyisa koloko na milawu leyi vekiweke yi tirhaka eka tona tanihi loko kavanyisa loku ku nga herisiwangi, ku kondza Khomixini na tiKhomixini ta ntirho ta swifundzhankulu ti herisiwa hi Nawu wa Palamende lowu pasisiweke hi ku landza xiyenge xa 75 xa Vumbiwa byintshwa.
Ku herisiwa ka Vumbiwa bya khale a swi khumbi xitiviso xihi na xihi lexi pasisiweke ku ya hi xiyenge xa 237(3), xa Vumbiwa bya khale, naswona xitiviso xihi na xihi xo tano xi ya emahlweni no tirha, ku ya hi –
ku hundzuluxiwa  kumbe ku herisiwa kwihi na kwihi ka milawu; na
ku fambelana na Vumbiwa byintshwa.
25.	Engetelo ro herisa eka milamu
Munhu wihi na wihi loyi, loko Vumbiwa byintshwa byi sungula ku tirha, a tirhela xigwevo laha Riphabliki xo tlula 12 wa tin’hweti ku ri hava ndziho, a nga fanelanga ku va xirho xa Palamende ya Rixaka kumbe xa Palamende ya xifundzhankulu.
Ku va munhu a nga ha eneti swilaveko swa vuxirho hi ku landza Mhaka-ntsongo ya (1)–
xi hundzela hi nkarhi loko nandzu wu vekiwa etlhelo eka swivilelo, kumbe xigwevo xi hungutiwa hi nkarhi wa swivilelo ku ya eka xigwevo lexi nga ri ki na xihlawuhlawu; no 
hela endzhaku ka ntlhanu wa malembe endzhaku ka loko xigwevo xi herile.
26.	Mfumo wa muganga
Handle ka swilaveko swa swiyenge swa 151, 155, 156, na 157 swa Vumbiwa byintshwa-
swilaveko swa Nawu wo Cinca Mfumo wa Muganga, 1993  (Nawu wa 209 wa 1993), tanihi leswi wu nga cinciwaka nkarhi na nkarhi hi milawu ya tiko leyi fambisaka na Vumbiwa byintshwa, swi tshama swi tirha hi ku landza Huvo ya Mhasipala ku fikela loko Huvo ya Mhasipala yi siva Huvo naswona yi tiyisisiwile ku ya ho mbuyelo wa nhlawulo wa mani na mani wa Tihuvo ta vamhasipala endzhaku ko sungula ku tirha ka Vumbiwa byintshwa; na
[Xiengentsongo xa (a) xi siviwile hi x. 5 (a) xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vumbirhi wa 1998,]
murhangeri wa xintu wa muganga u langutisa endlelo ra milawu ya xintu no tshama eka ndhawu leyi nga le ka muganga wolowo, huvo ya xikaya, kumbe muyimeri wa huvo, leswi boxiweke eka nawu wo Cinca wa Mfumo, 1993 naswona leswi nga kumiwa no longoloxiwa eka xiyenge xa 182 xa Vumbiwa bya khale, i ‘ex officio’ loyi a faneriweke hikuva xirho xa huvo yeleyo ku fikela laha Huvo ya Mhasipala yi siva huvo yeleyo hi ndlela ya nhlawulo wa mani na mani wa Tihuvo ta vamhasipala endzhaku ko sungula ku tirha ka Vumbiwa byintshwa.
[Xiengentsongo xa (a) xi siviwile hi x. 5 (a) xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vumbirhi  wa 1998,]
Xiyenge xa 245(4) xa Vumbiwa bya khale xi ya emahlweni no tirha ku kondza xiyenge wa Ndhawu, 1993, a xi fanelanga ku herisiwa ku nga si fika siku ra 30 Dzivamisoko 2000.
[Xiyengentsongo xa   (2) xi cinciwile hi x. 5 (b) xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vumbirhi  wa 1998,]
27.	Ku hlayisiwa ka Milawu ya Palamende na Milawu ya Swifundzhankulu
Swiyenge swa 82 na 124 swa Vumbiwa byintshwa a swi khumbi ku hlayisiwa ka Milawu ya Palamende kumbe Milawu ya swifundzhankulu leyi pasisiweke Vumbiwa byintshwa byi nga si sungula ku tirha.
28.	Ntsariso wa nhundzu leyi nga famba-fambiki ya mfumo
Eka nkandziyiso wa xitifikheti hi mulawuri la nga na vuswikoti bya nhundzu leyi nga fambiki ya mfumo xiyenge yi vekiwa eka mfumo ku ya hi xiyenge xa 239 xa Vumbiwa bya khale, murhijisitara wa vun’winyi u fanele ku endla xikombelo xexo kumbe ku tiyisisa eka rhijisitara leri faneleke, vun’winyi kumbe tsalwa leri faneleke ku rhijisitara nhundzu leyi nga fambiki hi vito ra mfumo. 
A ku hakeriwi ndzuvo kumbe swikoxo swin’wana hi tlhelo ra ntsariso hi ku landza xiyengentsongo xa (1).
‘ANNEXURE’ A
KU CINCIWA EKA XEDULU   XA 2 EKA VUMBIWA BYA KHALE
1.	Ku siviwa ka mhaka ya 1 hi leswi landzelaka:
“1.	Minhlangano leyi tsarisiweke hi ku landza milawu ya tiko na ku phikizanela nhlawulo wa  Palamende ya Rixaka yi fanele ku tsala mavito ya vayimela -langwa eka nhlawulo wolowo eka minongoloko ya vayimela -langwa leti lulamisiweke hi ku landza Xedulu xa  leyi na milawu leyi endliweke ya tiko.”
2.	Ku siva mhaka ya 2 hi mhaka leyi landzelaka:
“2.	Switulu swa Palamende tanihi leswi bohiweke ku ya hi xiyenge 46 xa Vumbiwa byintshwa, swi fanele ku tatiwa hi ndlela leyi landzelaka: 
Hafu ya switulo hi minongoloko ya xiyenge leyi tisiweke hi Minhlangano hi ku hambana ka yona, ku nga na nhlayo leyi vekiweke ya switulu leyi hlayiseriweke xiyenge xin’wana na xin’wana landzelaka, hi ku tekela enhlokweni tinhlayo leti nga kona ti tirhiweke hi xisayense hi tlhelo ra vavhoti, ra hi vuyimeri bya minhlangano leyi khumbekaka. 
Hafu leyin’wana ya switulu minongoloko ya rixaka leyi tisiweke hi minhlangano hi ku hambana ka yona, kumbe ku huma eka swifundzha leti minongoloko ya rixaka yi nga tisiwangiki.”
3.	Ku siva mhaka ya 3 hi mhaka leyi landzelaka:
“3.	Minongoloko ya vayimela-ku-langwa leyi tisiwiweke hi ntlawa, hi ku hetiseka yi fanele ku va na mavito lama ya nga tluriki nhlayo ya vayimela-ku-langwa leyi ringanaka na nhlayo ya switulu eka Palamende ya Rixaka, naswona nongoloko wun’wana na wun’wana wo tano wa fanele ku kombisa mavito yalawo hi ndzandzelelano wolowo wu vekiweke hi ku tsakeriwa tana hi laha ntlawa wu nga ha pimaka.”
4.	Ku hundzuluxiwa ka mhaka ya 5 hi ku siviwa ka marito lama rhangeleka ndzimana (a) hi marito lawa:
“5. Switulu leswi vuriwaka eka mhaka ya 2(a) swi fanele ku averiwa xifundza hi xifundza eka Minhlangano leyi phikizanelaka nhlawulo, hi ndlela leyi landzelaka:”
5.	Ku hundzuluxiwa ka mhaka ya 6 –
hi ku siva marito lama rhangelaka ndzimana ya (a) hi marito lama landzelaka:
“6. Switulu leswi vuriwaka eka mhaka ya 2(b) swi fanele ku averiwa Minhlangano leyi phikizanelaka nhlawulo, hi ndlela leyi landzelaka:”; na
hi ku siva ndzimana ya (a) hi ndzimana leyi landzelaka: na
“(a)	Mpimo wa nhlayo ya tivhoti hi xitulu hi xitulu wu fanele ku pimiwa hi ku avanyisa nhlayo ya tivhoti leti hoxiweke ta tiko hinkwaro hi nhlayo ya switulu eka Palamende ya Rixaka ya Milawu, ku hlanganisiwa na n’we kutani na vuyulo byi hlanganisiwa na n’we, ku nga hlayiwi swiphemu, swi fanele ku va mpimo wa nhlayo ya tivhoti hi xitulu hi xitulu.”
6.	Ku hundzuluxiwa ka mhaka ya 7(3) hiku siva ndzimana ya (b) hi ndzimana leyi landzelaka:
“(b)	Mpimo wa nhlayo ya switulu leyi hundzuluxiweke hi xitulu hi xitulu wu fanele ku pimiwa hi ku avanyisa ntsengo wa nhlayo ya tivhoti leti hoxiweke tiko hinkwaro, ku susiwile nhlayo ya tivhoti leti hoxiweke tiko hinkwaro ta ntlawa wolowo wu vuriwaka eka ndzimana ya (a), hi nhlayo ya switulu eka Nhlengeletano ya Milawu, ku hlanganisiwa na n’we, ku susiwa nhlayo ya switulu leswi helelaka swi averiwile Nhlangano lowu ku vulavuriwaka hi wona hi ku landza ndzimana ya (a).”
7.	Ku siviwa ka mhaka ya 10 hi mhaka leyi landzelaka:
“10.	Nhlayo ya switulu eka Palamende ya xifundzhankulu xin’wana na xin’wana yi fanele ku va tanihi laha yi pimiweke hi ku landza xiyenge xa 105 xa Vumbiwa byintshwa.”
8.	Ku siviwa ka mhaka ya 11 hi mhaka leyi landzelaka:
“11.	Minhlangano leyi tsarisiweke hi ku landza milawu ya tiko leyi vekiweke naswona yi phikizanelaka nhlawulo wa Palamende ya xifundzhankulu, yi fanele ku hlawula mavito ya	vayimela-ku-langwa eka nhlawulo wa xifundzhankulu xelexo eka minongoloko ya swifundzhankulu leyi lulamisiweke hi ku landza Xedulu xa  leyi na milawu ya tiko.”
9.	Ku siviwa ka mhaka ya 16 hi mhaka leyi landzelaka:
16 Ku aviwa ka vayimeri
Endzhaku ka loko ku hlayiwa ka tivhoti ku herile, nhlayo ya vayimeri va ntlawa wun’wana na wun’wana yi pimiwile kutani na vuyelo bya nhlawulo byi hlayiwile hi ku landza xiyenge xa 190 xa Vumbiwa byintshwa, Khomixini, ku nga si hela masiku mambirhi endzhaku ko hlayiwa ka vuyelo koloko, yi fanele ku veka ku suka eka nongoloko wun’wana na wun’wana wa vayimela-ku-langwa, leri tivisiweke hi ku landza milawu ya tiko, vayimeri va ntlawa wun’wana na wun’wana eka mfumo wa milawu.
Ku landzelela ku vekiwa koloko hi ku landza Mhaka-ntsongo ya (1), loko vito ra muyimela-ku-langwa ri kumekaka eka ku tlula nongoloko wun’we eka Palamende ya Rixaka ya Milawu kumbe eka minongoloko ya hawumbirhi Palamende ya Rixaka na mfumo wa milawu wa xifundzhankulu (loko nhlawulo wa Palamende ya Rixaka na wa mfumo wa milawu wa xifundzhankulu yi khomiwa hi nkarhi wun’we), kutani muyimela-ku-langwa yeleyo a fanele ku vekiwa tanihi muyimeri hi tlhelo ro tlula rin’we, Nhlangano lowu wu tiseke minongoloko yeleyo, ku nga si hela masiku mambirhi endzhaku ko hlayiwa koloko ka vuyelo, wu fanele ku kombisa eka Khomixini ku suka eka nxaxamelo wa vayimela ku langwa laha va nga ta yisiwa kona kumbe Palamende leyi munhu yoloye a nga ta tirha eka yona, kumbe hi ndlela leyi swi nga ta va xiswona, laha viro ra munhu yoloye ri nga ta suriwa eka minxaxamelo leyin’wana.
10.	Ku cinciwa ka mhaka ya 18 hi ku yi siva hi ndzimana ya (b) hi ndzimana leyi landzelaka:
‘(b)	muyimeri u thoriwa tanihi murhumiwa wa nkarhi hinkwawo eka Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu.’
11.	Ku siviwa ka mhaka ya 19 hi leswi landzelaka:
“19.	Minongoloko ya vayimela -langwa va ntlawa lava vuriwaka eka mhaka ya 16(1) yi leri ku vekiwa ka vayimeri hi ku landza mhaka ya 16 a ku hetisiwile, ku endlela ku siva swivandla swa nkarhinyana: Ku ri leswaku ku tatisa kwihi na kwihi koloko ku fanele ku enela”
12.	Ku siva mhaka ya 23 hi mhaka leyi landzelaka:
“23.	Swivandla
Loko ku tshuka ku va na xivandla ePalamende laha Xedulu xa  lexi xi tirhaka, nhlangano lowu tholeke xirho lexi fambaka wu ta tata xivandla xexo hi ku hlawula un’wana-
loyi vito ra yena ri nga kona eka nongoloko wa vayimela-ku langwa laha loyi a hlawuriwile a sukaka kona; na xitiviso lexi nyikiweke ehansi ka xiyenge xa 237 (3) xa Vumbiwa bya khale, naswona xitiviso xihi na xihi xi ya emahlweni xi tirha, ntsena loko-ku ri na ku cinca kwihi na kwihi; na
munhu yoloye a ringanerile no va kona eka nxaxamelo.
Ku hlawuriwa ku siva xivandla swi ta tsariwa swi yisiwa eka Xipikara.
nongoloko wolowo.
Loko nhlangano lowu yimeriwaka ePalamende wu herisiwa kumbe wu nga ha ri kona naswona swirho swa wona swi tshika mintirho hi ku landza xiyenge xa 23A (1), switulu leswi ku vulavuriwaka hi swona swi ta nyikiwa minhlangano leyi saleke “mutatis mutandis” tanihi loko switulu sweswo swi tshikiwile hi ku landza xiyenge xa 7 kumbe 14, kumbe hi ndlela leyi swi nga va ka xiswona.’
13.	Ku nghenisiwa ka mhaka leyi landzelaka endzhaku ka mhaka ya 23:
’23A Xivangelo xo tlhandlekela xo lahlekeriwa hi vuxirho eka tipalamende
Munhu u lahlekeriwa hi vuxirho bya mfumo wa milawu leri eka wona Xedulu xa  leyi yeleyo. Ku va xirho xa mfumo wa milawu wolowo.
-ntsongo y (1) ntlawa wihi na wihi wa tipolitiki leri wu nga
Nawu wa Palamende, ku nga si hela nkarhi lowu ringaneke loko Vumbiwa byintshwa byi hundzuluxa mhaka leyi na mhaka ya 23 ku endlela mukhuva leri hawona swi nga ta koteka ku va xirho xa mfumo wa milawu xi yima ku va xirho xa Nhlangano lowu wu hlawuleke xirho xelexo, ku
Nawu wa Palamende lowu vuriwaka eka xiyengentsongo xa (3) wu nga tlhela wu nga pfumelela-
nhlangano wihi na wihi lowu nga kona ku vumba wun’we na nhlangano wun’wana; kumbe
ku va ntlawa wihi na wihi wu tiava ku va mintlawa yo tlula wun’we.’
14.	Ku suriwa ka mhaka ya 24.
15.	Ku hundzuluxiwa ka mhaka ya 25 –
hi ku siva nhlamuselo ya “Khomixini” hi nhlamuselo leyi landzelaka:
‘Khomixini ri vula Khomixini ya Nhlawulo leyi vuriwaka eka xiyenge xa 190 xa Vumbiwa byintshwa;’ na
hi ku nghenisa nhlamuselo leyi landzelaka endzhaku ka nhlamuselo ya “nxaxamelo wa rixaka”.
“Vumbiwa byintshwa swi vula Vumbiwa ra Riphabliki ra Afrika Dzonga, 1996,”.
16.	Ku suriwa ka mhaka ya 26.
‘ANNEXURE’ B
MFUMO WA VUN’WE BYA RIXAKA:
XIPHEMU XA RIXAKA
1.	Xiyenge xa 84 xa Vumbiwa byintshwa xi tekiwa tanihi loko xi ri na xiyengentsongo xo tlhandlekela lexi landzelaka:
“Presidente u fanele ku tihlanganisa na Swandla swa  Presidente –
eku hluvukisiwena na ku tirhiwa ka milawu ya mfumo wa rixaka;
eka timhaka hinkwato leti yelanaka na vufambisi bya Khabinete na ku tirhiwa ka ntirho wa Khabinete;
eka ku avela mintirho Swandla swa  Presidente;
a nga si thola ehansi ka Vumbiwa kumbe milawu yihi na yihi, ku katsa na ku thoriwa ka vayimeri va matiko mambe kumbe vayimeri van’wana va xidiplomatiki;
a nga si thola tikhomixini ta vulavisisi;
a nga si vitana referendamu;
loko a nga si rivalela kumbe ku yimisa swa nkarhinyana swigwevo swa vaonhi.”.
2.	Xiyenge xa 89 xa Vumbiwa byintshwa xi tekiwa tanihi loko xi ri na xiyengentsongo xo tlhandlekela lexi landzelaka:
“(3) Swiyengenyana swa (1) na (2) swa tirha nakambe eka Xandla xa Presidente.”.
3.	Ndzimana ya (a) ya xiyenge xa 90(1) xa Vumbiwa byintshwa xi tekiwa tanihi loko xi hlayeka hi ndlela leyi landzelaka:
“(a) Xandla xa Presidente la hlawuriweke hi Presidente;”.
4.	Xiyenge xa 91 xa Vumbiwa byintshwa xi tekiwa tanihi loko xi hlayeka hi ndlela leyi landzelaka:
“91 Khabinete
Khabinete yi vumbiwa hi Presidente, Swandla swa  Presidente na –
Vaholobye lava nga riki ehenhla ka 27 lava va nga swirho swa Palamende ya Rixaka naswona va thoriweke hi ku landza swiyengenyana swa (8) ku fika eka (12); na
Holobye a ri un’we la nga riki xirho xa Palamende ya Rixaka naswona a thoriweke hi ku landza xiyengentsongo xa (13), ku ri leswaku Presidente, a tirha hi ku tsundzuxana na Swandla swa  Presidente na varhangeri va Minhlangano leyi khumbekaka ya politiki, u teka ku thoriwa ka Holobye yoloye ku fanerile.
Ntlawa wun’wana na wun’wana lowu nga na switulu swa 80 kumbe ku tlula eka Palamende ya Rixaka wu fanele ku hlawula Xandla xa Presidente a humaka eka swirho swa Nhlengeletano ya Milawu.
Loko ku ri hava kumbe ku ri na ntlawa wun’we leri nga na switulu swa 80 kumbe ku tlula eka Nhlengeletano ya Milawu. Nhlangano lowu nga na nhlayo ya le henhla ya switulu na Nhlangano lowu nga na nhlayo ya switulu leyi landzelaka ya vumbirhi ha yin’we-yin’we ti na mfanelo yo hlawula Xandla xa Presidente un’we a humaka eka swirho swa Nhlengeletano ya Milawu.
Loko a hlawuriwa no vekiwa, Xandla xa Presidente a nga ha langa ku tsahama a ha ri kumbe a tshika ku va xirho xa Nhlengeletano ya Milawu.
Xandla xa Presidente u tirhisa matimba naswona u fanele ku tirha mintirho leyihaverisiweke ntirho wa Xandla xa Presidente hi Vumbiwa kumbe leyiareriweke ntirho wolowo hi Presidente.
Xandla xa Presidente u Khoma ntirho –
Ku fikela siku ra 30 Dzivamisoko 1999 handle ka loko a vitaniwa nakambe hi nhlangano lowu nga na mfanelo yo n’wi hlawula hi ku landza swiyengenyana swa (2) na (3); kumbe
ku kondza munhu la hlawuriweke ku va Presidente endzhaku ka nhlawulo wihi na wihi wa Palamende ya Rixaka lowu wu khomiweke ku nga si fika siku ra 30 Dzivamisoko 1999, a sungula ku tirha.
Xivandla xa ntirho wa Xandla xa Presidente xi siviwa hi Nhlangano lowu wu hlawuleke no veka Xandla yeleyo wa Presidente.
Nhlangano lowu wu nga na switulu swo sukela eka 20 kumbe ku tlula eka Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu naswona leri wu nga boha ku nghenela eka mfumo wa vun’we bya rixaka, wu na mfanelo yo va wu nyikiwa ndzawulo yin’we kumbe ku tlula eka Khabinete leti hi tlhelo ra tona Vaholobye lava va vuriweke eka xiyengentsongo xa (1)(a) va faneleke ku thoriwa, hi ndzinganelano wa nhlayo ya switulu leyi wu nga na yona eka Palamende ya Rixaka loko ku pimanisiwa na nhlayo ya switulu leswi swi nga na Minhlangano leyin’wana leyi ngheneleka.
Tindzawulo ta Khabinete ti fanele ku averiwa eka Minhlangano leyi khumbekaka hi ku landzelelana hi ku ya hi endlelo leri landzelaka:
Mpimo wa switulu hi ndzawulo hi ndzawulo wu fanele kukumiwa hi ku avanyisa ntsengo wa nhlayo ya switulu eka Palamende ya Rixaka leswi hlanganyeriweke hi mintlawa leyi khumbekaka hi nhlayo ya tindzawulo leti hi tlhelo ra tona Vaholobye lava va vuriwaka eka xiyengentsongo xa (1)(a) va faneleke ku thoriwa, ku hlanganisiwa na n’we.
Vuyelo, ku nga tekeriwi enhlokweni xiphemu xa xikhume xa vunharhu na swiphemu leswi landzelaka loko swi ri kona, i mpimo wa switulu swa ndzawulo.
Nhlayo ya tindzawulo leti faneleke ku a veriwa Nhlangano lowu khumbekaka wu kumeka hi ku avanyisa ntsengo wa nhlayo wa switulu leswi ntlawa wolowo wu nga na swona eka Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu hi mpimo leri wu vuriwaka eka ndzimana ya (b).
Vuyelo, ku ya hi ndzimana ya (e), byi komba nhlayo ya tindzawulo leti faneleke ku averiwa ntlawa wolowo.
Laha ku tirhisiwa ka endlelo leringa laha henhla ku humesa nsalo leri wu nga mitiwangiki hi nhlayo ya tindzawulo leti ti averiwaka ntlawa, nsalo wu phikizana na minsalo leyin’wana yo fana leyi kumiwaka hi ntlawa kumbe Minhlangano yin’wana, na ndzawulo kumbe tindzawulo tihi na tihi leti ti salaka ti nga averiwanga ti fanele ku averiwa ntlawa kumbe mintlawa leyi khumbiwaka hi ku landzelelana ka vukulu bya nsalo.
Presidente endzhaku ko tsundzuxana na Swandla swa  Presidente na varhangeri va Minhlangano leyi khumbekaka u fanele –
ku kuma nhlayo leyi nga yona ya tindzawulo leti faneleke ku averiwa Minhlangano leyi khumbekaka hi ku ya hi nhlayo ya tindzawulo leti yi averiwaka tona hi ku landza xiyengentsongo xa (9);
ku thola hi tlhelo ra ndzawulo yin’wana na yin’wana yoloye xirho xa Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu lexi xi nga xirho xa ntlawa wolowo ndzawulo yeleyo yi averiweke yona ku ya hi ndzimana ya (a), ku va Holobye la nga na vutihlamuleri bya ndzawulo yeleyo;
loko swi tshuka swi laveka ku endlela swikongomelo swa Vumbiwa kumbe hi ku tirhela mafumelo lamanene, u fanele ku cinca makumiwele wahi na wahi ya mpimo wa switulu ku ya hi
ndzimana ya (a) ku ya hi xiyengentsongo xa (9);
yimisa ku thoriwa kwihi na kwihi ku ya hi ndzimana ya (b) –
loko Presidente a komberiwa ku endla tano hi murhangeri wa Nhlangano lowu eka wona Holobye yoloye a nga xirho; kumbe
loko swi tshuka swi laveka ku endlela swikongomelo swa Vumbiwa kumbe hi ku tirhela mafumelo lamanene; kumbe
ku siva, loko swi laveka, ku ya hi ndzimana ya (b), xivandla xa ntirho wa Holobye.
Xiyengentsongo xa (10) xi fanele ku tirhiwa hi moya leri wu nga ndzeni ka mianakanyo ya mfumo wa vun’we bya rixaka, kutani Presidente na vatirhi va makungu lava khumbekaka eka ku sungula ka ku tirhisiwa ka xiyengentsongo xelexo va fanele ku lavana na ku fikelela ntwanano hi minkarhi hinkwayo: Ku ri leswaku loko ku nga fikeleriwi ntwanano ehenhla ka –
ku tirhisiwa ka matimba loku ku vuriwaka eka ndzimana ya (a), ya (c) kumbe ya (d)(ii) ya xiyengentsongo xelexo, xiboho xa Presidente xi na matimba ku tlula leswin’wana;
ku tirhisiwa ka matimba loku ku vuriwaka eka ndzimana ya (b), ya (d)(i) kumbe ya (e) ya xiyengentsongo xelexo loku khumbhaka munhu la nga riki xirho xa Nhlangano lowu Presidente a welaka eka wona, xiboho xa murhangeri wa Nhlangano lowu munhu yeleyo a nga xirho xa wona xi na matimba ku tlula leswin’wana; na
ku tirhisiwa ka matimba loku vuriwaka eka ndzimana ya (b) kumbe ya (e) ya xiyengentsongo xelexo loku khumbhaka munhu la nga xirho xa Nhlangano lowu Presidente a welaka eka wona, xiboho xa Presidente hi xona xi nga na matimba ku tlula leswin’wana.
Loko makumiwele wahi na wahi ya mpimo wa nhlayo ya tindzawulo leti fanelaka ku averiwa ya cinciwa ku ya hi xiyengentsongo xa (10)(c),Vaholobye lava va khumbekaka va fanele ku suka eka tindzawulo ta vona kambe va ha ri na mfanelo, laha swi tirhaka, yo thoriwa nakambe eka ndzawulo tin’wana leti averiweke Minhlangano ya vona hi ku hambana ka yona hi ku landza mapimelo lama ya cinciwaka.
Presidente –
hi ku tsundzuxana na Swandla swa  Presidente na varhangeri va Minhlangano leyi khumbekaka, va fanele –
ku veka ndzawulo yo karhi ya Holobye la vuriwaka eka xiyengentsongo xa (1)(b) loko swi tshuka swi laveka hi ku landza xiboho xa Presidente ehansi ka xiyengentsongo xelexo;
ku thola hi tlhelo ra ndzawulo yeleyo munhu la nga riki xirho xa Nhlengeletano ya Milawu, ku va Holobye la khumbekaka hi ndzawulo yeleyo.;
ku siva, loko swi laveka, xivandla hi tlhelo ra ndzawulo yeleyo; kumbe
endzhaku ko tsundzuxana na Swandla swa  Presidente na varhangeri va Minhlangano leyi khumbekaka, u fanele ku herisa ku thoriwa kwihi na kwihi ku ya hi ndzimana ya (a) loko swi tshuka swi laveka ku endlela swikongomelo swa Vumbiwa kumbe hi ku tirhela ku va na mfumo lerinene.
Tinhlengeletano ta Khabinete ti fanele ku va ehansi ka vufambisi bya Presidente, kumbe, loko Presidente a lerisa tano, vufambisi bya Xandla xa Presidente: Ku ri leswaku Xandla xa Presidente u fambisa tinhlengeletano loko nkarhi wa yena wu fika handle ka loko timhaka ta xihatla ta mfumo na moya leri wu nga ndzeni ka mianakanyo ya mfumo wa vun’we bya rixaka ti koxa hi ndlela yin’wana.
Khabinete yi fanele ku tirha hi mukhuva leri wu tekelaka enhlokweni moya wo lavana na ku twanana leri wu nga ndzeni ka mianakanyo ya mfumo wa vun’we bya rixaka xikan’we na mfumo leri nyawulaka.”
5.	Xiyenge xa 93 xa Vumbiwa byintshwa xi tekiwa tanihi loko xi hlayeka hi ndlela leyi landzelaka:
93 “Ku thoriwa ka Swandla swa  Vaholobye
Presidente, endzhaku ko tsundzuxana na Swandla swa Presidente na varhangeri va Minhlangano leyi hoxaka xandla eka Khabinete, u simeka swivandla swa mintirho ya Swandla swa vaholobye.
Nhlangano wu na mfanelo yo nyikiwa xivandla xin’we kumbe ku tlula xa xandla xa holobye hi ndlela leyi fanaka naswona hi ku landza endlelo ro fana na leri tindzawulo ta Khabinete ti averisiwaka xiswona.
Swilaveko swa xiyenge xa 91 (10) ku ya eka (12) ya tirha, ku katsa na ku cinciwa loku lavekaka hi tlhelo ra Swandla swa  Vaholobye, naswona eka ku tirhisiwa koloko leswi swi vula Xandla xa Holobye kumbe xivandla xa ntirho xa Xandla xa holobye, hi ku landzelelana.
Loko munhu a thoriwo ku va Xandla xa Holobye wa ndzawulo yihi na yihi leyi rhangeriweke hi Holobye –
Xandla xa Holobye xi fanele ku tirhisa matimba no tirha mintirho yin’wana leyi faneleke hi ku yimela Holobye hi ku landza milawu yihi na yihi kumbe leyi nga cincaka ku ya hi swileriswo swa Presidente, leswi nyikiweke Xandla xa Holobye hi Holobye; na
Swihi na swihi leswi swi vuriwaka eka milawu yihi na yihi swi kongomisiwaka eka Holobye yoloye swi fanele ku tekiwa tanihi loko swi katsa na leswi kongomisiwaka eka Xandla xa Holobye loyi a n’wi khomelaka.
Loko Xandla xa Holobye xi nga ri kona hi swivangelo swin’wana, a hluleka ku endla ntirho, Presidente u thola Xandla xa Holobye wihi na wihi un’wana kumbe munhu angarhela kumbe eku tirhisiwena kumbe ku tirhiwa ka matimba wahi na wahi yo karhi kumbe mintirho.”.
96.	Xiyenge xa 96 xa Vumbiwa byintshwa xi tekiwa xi ri na swiyengenyana swo tlhandlekela leswi landzelaka:
“(3)	Vaholobye, hi un’we-un’we, va na vutihlamuleri eka Presidente na le ka Nhlengeletano hi ndlela yo yelana swi hlanganale swi na vutihlamuleri bya ku endla mintirho ya swona ya mfumo wa rixaka na mikhuva ya wona ya matirhelo. 
Vaholobye va fanele ku fambisa tindzawulo ta vona hi ku ya hi matirhelo lawa ya vekiweke
Loko Holobye a tsandzeka ku fambisa ndzawulo hi ku ya pholisi ya Khabinete, Presidente a nga kombela Holobye la khumbhekaka ku endla ntirho hi ku landza pholisi.
Loko Holobye la khumbhekaka a hluleka ku landzelela xilaveko xa Presidente ehansi ka  xiyengentsongo xa (5), Presidente u susa Holobye yoloye entirhweni –
loko Holobye loyi ku vulavuriwaka hi yena eka xiyenge xa (91) (a), endzhaku ko tihlanganisa na Holobye, loko Holobye ku nga ri xirho xa nhlangano wa Presidente kumbe a nga ri murhangeri wa nhlangano, naswona endzhaku ko tihlanganisa na murhangeri wa nhlangano wa Holobye yoloye: kumbe
loko Holobye loyi ku vulavuriwaka hi yena eka xiyenge xa 91 (1) (b) endzhaku ko tihlanganisa na Swandla swa Presidente na varhangeri va Minhlangano leyi khumbekaka.”
‘ANNEXURE’ C
MFUMO WA VUN’WE BYA RIXAKA:
XIPHEMU XA RIXAKA
1.	Xiyenge xa 132 xa Vumbiwa byintshwa xi tekiwa tanihi loko xi hlayeka hi ndlela leyi landzelaka:
‘132.	Tihuvonkulu
Huvonkulu ya xifundzhankulu yi vumbiwa hi Holobyenkulu na swirho leswi nga riki henhla ka 10 leswi thoriweke hi Holobyenkulu ku ya hi xiyenge lexi.
Nhlangano lowu wu nga na ku sukela eka 10 wa tiphesente kumbe ku tlula wa switulu eka Palamende ya xifundzhankulu naswona leri wu nga boha ku nghenela eka mfumo wa vun’we bya rixaka, wu fanele ku averiwa ndzawulo yin’we kumbe ku tlula eka Huvonkulu hi ndzinganelano wa nhlayo ya switulu leyi wu nga na yona eka mfumo wa milawu loko ku pimanisiwa na nhlayo ya switulu leswi Minhlangano leyin’wana leyi khumbekaka yi nga na swona.
Tindzawulo ta Huvonkulu ti fanele ku averiwa Minhlangano leyi khumbekaka hi ku landzelelana ka yona ku ya hi endlelo leri hlamuseriweke eka xiyenge xa 91(9), kutani loko ku tirhisiwa fomula yeleyo leswi swi vuriwaka eka xiyenge xalexo swi kongomisiwa eka –
Khabinete, swi fanele ku hlayiwa tanihi loko swi vula Huvonkulu;
Holobye, swi fanele ku hlayiwa tanihi loko swi vula xirho xa Huvonkulu; naswona
Nhlengeletano ya Milawu, swi fanele ku hlayiwa tanihi loko swi vula mfumo wa milawu wa xifundzhankulu.
Holobyenkulu wa xifundzhankulu endzhaku ko tsundzuxana na varhangeri va Minhlangano leyi khumbekaka u fanele –
ku pima nhlayo leyi nga yona ya tindzawulo leti ti faneleke ku averiwa Minhlangano leyi khumbekaka hi ku ya hi nhlayo ya tindzawulo leti averiweke yona hi ku landza xiyengentsongo xa (3);
ku thola hi tlhelo ra ndzawulo yin’wana na yin’wana yo tano xirho xa mfumo wa milawu lexi nga xirho xa Nhlangano lowu ndzawulo yeleyo a yi averiwile wona ku ya hi ndzimana ya (a), ku va xirho xa Huvonkulu lexi nga na vutihlamuleri bya ndzawulo yeleyo;
loko swi tshuka swi laveka hi swikongomelo swa Vumbiwa kumbe hi ku endlela mafumelo lamanene, ku cinca mapimelo wahi na wahi eka ndzimana ya (a), ku ya hi xiyengenyana xa (3);
ku yimisa ku thoriwa kwihi na kwihi ehansi ka ndzimana ya (b) –
loko Holobyenkulu a komberiwa ku endla tano hi murhangeri wa Nhlangano lowu xirho xa Huvonkulu lexi ku vulavuriwaka haxona xi nga xirho xa wona; kumbe
loko swi tshuka swi laveka ku endlela swikongomelo swa Vumbiwa kumbe ku endlela mafumelo lamanene; kumbe
ku siva, loko swi laveka, ku ya hi ndzimana ya (b), xivandla xa ntirho wa xirho xa Huvonkulu.
Xiyengentsongo xa (4) xi fanele ku endliwa leswaku xi tirhisiwa hi moya leri wu nga ndzeni ka mianakanyo ya mfumo wa vun’we bya rixaka, kutani Holobyenkulu na vatirhi lavan’wana va makungu lava khumbekaka eku tirhisena ka xiyengentsongo xelexo va fanele ku lavana na ku fikelela ntwanano hi minkarhi hinkwayo: Ku ri leswaku loko ku nga fikeleriwi ntwanano ehenhla ka –
ku tirhisiwa ka matimba loku ku vuriwaka eka ndzimana ya (a), ya (c) kumbe ya (d) (ii) ya xiyengentsongo xelexo, xiboho xa Holobyenkulu hi xona xi nga na matimba ku tlula leswin’wana;
ku tirhisiwa ka matimba loku ku vuriwaka eka ndzimana ya (b), ya (d)(i) kumbe ya (e) ya xiyengentsongo xelexo ku khumbhaka munhu la nga riki xirho xa Nhlangano lowu Holobyenkulu a welaka eka wona, xiboho xa murhangeri wa Nhlangano lowu munhu yeleyo a welaka eka wona hi xona xi nga na matimba ku tlula leswin’wana; na
ku tirhisiwa ka matimba loku ku vuriwaka eka ndzimana ya (b) kumbe ya (e) ya xiyengentsongo xelexo loku khumbhaka munhu la nga xirho xa Nhlangano lowu Holobyenkulu a welaka eka wona, xiboho xa Holobyenkulu hi xona xi nga na matimba ku tlula leswin’wana.
Loko mapimelo wahi na wahi ya ku averiwa ka tindzawulo ku cinciwa ku ya hi xiyengentsongo xa (4)(c), swirho leswi khumbekaka swi fanele ku huma eka tindzawulo ta swona, kambe swi tshama swa ha ri na mfanelo, laha swi tirhaka, yo thoriwa-nakambe eka tindzawulo tin’wana leti averiweke Minhlangano hi ku hambana ka yona hi ku landza mapimelo lama cinciwaka.
Tinhlengeletano ta Huvonkulu ti fanele ku fambisiwa hi Holobyenkulu wa xifundzhankulu xelexo.
Huvonkulu yi fanele ku tirha hi ndlela leyi tekelaka enhlokweni moya wa vun’we wa mfumo, xikan’we na xilaveko xa matirhelo ya mfumo.’.
2.	Xiyenge xa 136 xa Vumbiwa byintshwa xi tekiwa va xi ri na swiyengenyana hlaya
‘(3)	Swirho swa Huvonkulu swi na vutihlamuleri eka Holobyenkulu na le ka mfumo wa swifundzhankulu hi mafambiselo ya tindzawulo ta swona, naswona swirho hinkwaswo swa Huvonkulu swi hlanganale, hi ndlela yeleyo swi na vutihlamuleri bya ku tirhiwa
Swirho swa Huvonkulu swi fanele ku fambisa tindzawulo ta swona hi ku fambisana na pholisi leyi bohiweke hi Huvo.
Loko xirho xa Huvonkulu xi tsandzeka ku fambisa matirhelo ya Huvo  hi ku fambisana na pholisi leyi bohiweke hi Huvo, Holobyenkulu a nga ha lava leswaku xirho lexi khumbekaka xi endla leswaku mafambiselo ya ndzawulo yeleyo ya fambelana na mikhuva yeleyo ya matirhelo. 
Loko xirho lexi khumbekaka xi tsandzeka ku landza xilaveko xa Holobyenkulu ehansi ka tsundzuxana na xirho xelexo, kutani loko xirho xelexo xi nga ri xirho xa Nhlangano lowu Holobyenkulu a welaka eka wona kumbe xi nga ri murhangeri wa Nhlangano lowu khumbekaka, naswona endzhaku
‘ANNEXURE’ D
MAFAMBISELO YA VAAKI NA MINTIRHO YA VUHLAYISEKI: KU CINCA EKA SWIYENGE SWA VUMBIWA BYA KHALE
1.	Ku cinciwa ka xiyenge xa 218 xa Vumbiwa bya khale-
hi ku siva eka xiyengentsongo xa (1) marito lama rhangelaka ndzimana ya (a) hi marito lama landzelaka:
“(1) Ku ya hi swiletelo swa Holobye wa Vusirheleri na Vuhlayiseki, Khomixinara wa Rixaka
hi ku siva ndzimana ya (b) ya xiyengentsongo xa (i) hi ndzimana leyi landzelaka:
  (b) ku thola vakhomixinara va swifundzhankulu;”
hi ku siva ndzimana ya (d) ya xiyengentsongo xa (1) hi ndzimana leyi landzelaka:
“(d) ku lavisisa no sivela mintlawa ya vugevenga kumbe vugevenga lebyi lavaka vulavisisi bya tiko hinkwaro na ku siveriwa ka vuswikoti byo hlawuleka;” na
hi ku siva ndzimana ya (k) ya xiyengentsongo xa (1) hi ndzimana leyi landzelaka:
“(k) ku simekiwa na ku hlayisiwa ka xiyenge xa yuniti xa maphorisa xa ku tisa ku rhula lexi nga ta hangalasiwa hi ku seketela na hi xikombelo xa Khomixinara wa Xifundzha.”
2.	Ku hundzuluxiwa ka xiyenge xa 219 xa Vumbiwa bya khale hi ku siva eka xiyengentsongo xa (1) marito laya rhangelaka ndzimana ya (a) hi marito laya landzelaka:
“(1) (ku ya hi xiyenge xa 218(1), Khomixinara wa Xifundzhankulu fanele ku va na vutihlamuleri byo-“
3.	Ku hundzuluxiwa ka xiyenge xa 224 xa Vumbiwa bya khale hi ku siva xipimelo xa xiyengentsongo xa (2) hi xipimelo lexi landzelaka:
“Ku ri leswaku xiyengentsongo lexi nakambe xi fanele ku tirha eka swirho swa vuthu rihi na rihi ra mathlhari leri nghenisaka nongoloko wa vatirhi va rona endzhaku ka ku sungula ku tirha amukeriwa tsalwa byintshwa ra vumbiwa tanihi laha swi languteriweke eka xiyenge xa 73 xa Vumbiwa rolero loko nhlangano wa tipolitiki leri ehansi ka matimba ya wona na vulawuri bya wu ngheneleke eka Huvonkulu ya Nkarhinyana, na ku nghenela eka nhlawulo wo sungula wa Palamende ya Rixaka na tipalamende na nhlengeletano ya milawu ya swifundzhankulu ku ya hi Vumbiwa leri vuriwaka.”
4.	Ku hundzuluxiwa ka xiyenge xa 227 xa Vumbiwa bya khale hi ku siva xiyengentsongo xa (2) hi xiyengentsongo lexi landzelaka:
“(2) Vuthu ra Vusirheleri ra Rixaka ri fanele ku tirhisa matimba ya rona na ku tirha mintirho ya rona ntsena hi ku tirhela rixaka hi ku landza kavanyisa ka 11 ka Vumbiwa ra Riphabliki ra Afrika Dzonga, 1996.”
5.	Ku hundzuluxiwa ka xiyenge xa 236 xa Vumbiwa bya khale –
hi ku siva xiyengentsongo xa (1) hi xiyengentsongo lexi landzelaka:
“(1) Mintirho ya tiko, ndzawulo ya mfumo, Mintirho ya mafambiselo kumbe vuhlayiseki lebyi xikan’we-kan’we ku nga si sungula ku tirha Vumbiwa ra Afrika Dzonga, 1996 (laha endzhakunyana ri vuriwaka “Vumbiwa byintshwa”), byi tirheke mintirho ya mfumo, byi ya emahlweni no tirha hi ku landza milawu leyi tirhaka eka byona ku kondza byi herisiwa ku nghenisa ku hlanganisiwa na vandla rihi na rihi leri faneleke kumbe mintirho ya byona yi hlanganisiwa yi khomanisiwa na ya vandla rihi na rihi rin’wana.”;
(b) hi ku siva xiyengentsongo xa (6) hi xiyengentsongo lexi landzelaka:
“(6)	(a) Presidente a nga ha thola Khomixini yo vuyeketa ku ngheneriwa ku hundzuluxiwa ka kontiraka, ku thoriweke ku tlakusiwa, kumbe ku nyikiwa sagwati ra nkarhi kumbe ra swipimelo swa vutirheri kumbe xipfuno xin’wana, leswi nga humelela endzhaku ka 27 Dzivamisoko 1993 na 30 Ndzhati 1994 hi tlhelo ra munhu wihi na wihi la vuriwaka eka xiyengentsongo xa (2) kumbe ntlawa wihi na wihi wa vanhu vo tano.
Khomixini yi nga ha tlherisela endzhaku kumbe ku cinca kontiraka, ku thoriwa, ku tlakusiwa sagwati loko swi nga fanelanga kumbe swi nga lulamangi eka tshamelo ra timhaka eka mhaka yeleyo.”; na
hi ku siva “Vumbiwa leri”, kun’wana na kun’wana laha leswi swi humelelaka eka xiyenge xa 236, hi “Vumbiwa byintshwa.”
6.	Ku hundzuluxiwa ka xiyenge xa 237 xa Vumbiwa bya khale –
hi ku siva ndzimana ya (a) ya xiyengentsongo xa (1) hi ndzimana leyi landzelaka:
“(a) Ku hlanganisiwa ka mintirho ya mavandla hinkwawo lama ya vuriwaka eka xiyenge xa 236 (1), ku nga katsiwi na masocha laya vuriwaka eka xiyenge xa 224(2), endzhaku ka ku sungula ku tirha ka Vumbiwa ra Riphabliki ra Afrika Dzonga, 1996, swi fanele ku ya emahlweni, hi mianakanyo xo lava ku simeka –
mafambiselo yo nyawula eka xiyenge xa tiko hinkwaro xa mfumo ku endlela ku tirhana na timhaka leti welaka eka vulawuri bya xiyenge xa tiko hinkwaro; na
mafambiselo yo nyawula eka xifundzhankulu xin’wana na xin’wana ku tirhana na timhaka leti welaka endzeni ka vulawuri bya mfumo wa xifundzhankulu xin’wana na xin’wana”; na
hi ku siva ndzimana-ntsongo ya (i) ya xiyengentsongo xa (2)(a) hi ndzimana-ntsongo leyi landzelaka:
mavandla lama ya vuriwaka eka xiyenge xa 236(1), ku nga katsiwi na masocha, ya fanele ku tsahama ma ri ma mfumo wa rixaka, leri wu faneleka ku tirhisa vutihlamuleri byelebyo hi ku tirhisana kun’we na mimfuno ya swifundzhankulu;”.
7.	Ku hundzuluxiwa ka xiyenge xa 239 xa Vumbiwa bya khale hi ku siva xiyengentsongo xa (4) hi xiyengentsongo lexi landzelaka:
“(4) Ku ya hi ku landza nawu wihi na wihi leri wu tirhaka, rifuwo, timfanelo vutihlamuleri na milandzu ya mavuthu hinkwawo lama ya vuriwaka eka xiyenge xa 224(2) swi fanele ku hlengeletiwa eka Vuthu ra Vuhlayiseki ra Rixaka hi ku landza swiletelo swa Holobye ya Vusirheleri.”.
Xedulu xa 6A
[Xedulu xa  xa 6A xi nghenisiwe hi x. 6 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukhume  wa 2003 no herisiwa hi x.6 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukhumemune wa 2008.]
1.	Nhlamuselo
Eka Xedulu xa  ‘Palamende’ swi vula Palamende ya Rixaka kumbe yin’wana na yin’wana ya xifundzha.
2.	Ku hlayisa vuxirho bya Palamende loko ku cinciwa vuxirho bya nhlangano
Hi ku landza mhaka ya 4, xirho xa Palamende lexi hundzukaka xirho xa nhlangano (wuntshwa) handle ka nhlangano lowu hlawuleke xirho xexo, ku nga langutiwi loko wu nghenelele eka minhlawulo kumbe wu nga nghenelelangi, hi vuyena kumbe xikan’we na swirho swin’wana, hinkarhi lowu vuriwaka eka mhaka ya (4) a91) (a) kumbe 9b), swi yima ku va swirho swa nhlangano lowu hlawuriweke, swi yimela leswi nga tluriki 10 wa tiphesente ta switulu leswi khomiweke hi nhlangano lowu hlawuriweke ePalamende.
Xitulu lexi khomiweke hi xirho lexi boxiweke eka xiyengentsongo xa 
Ku hlayisa vuxirho bya Palamende loko ku ri na ku hlangana, swiyengentsongo na ku hlangana ka minhlangano  
Hi ku landza mhaka ya (4), nhlangano wihi na wihi (nhlangano wa ntiyiso) lowu yimeriweke ePalamende wu nga-
ku hlangana na nhlangano wun’wana, ku nga langutiwi loko nhlangano wolowo wu nghenelele eka minhlawulo kumbe wu nga nghenelelangi; kumbe
wu avanyisiwe hi ku tlula nhlangano wun’we, ku nga langutiwi loko nhlangano wolowo wu nghenelele eka minhlawulo kumbe wu nga nghenelelangi, loko swirho swa xiyengentsongo swi sukela nhlangano lowu yimelaka ehansi ka 10 ra tiphesente ta nhlayo hinkwayo ya switulu swa nhlangano wo sungula eka Palamende yeleyo.
Loko nhlangano wu hlangana na wun’wana kumbe swiyenge swin’wana ku vumba nhlangano wun’we kumbe swiyenge na swiyenge swihi na swihi ku ya hi xiyengentsongo xa (1), swirho leswi khumbhekaka swi tshama swi ri swirho swa Palamende naswona switulu leswi nga na vona swi tekiwa ku ri leswi nyikiweke nhlangano lowu swi wu yimelaka hi mpfumelelano wa ku hlangana, swiyengentsongo kumbe ku hlangana loku boxiweke eka xiyengentsongo xa (1) 
4.	Nkarhi wa xikombelo xa mhaka ya 2 na 3 na swilaveko swin’wana
(a)	Swilaveko swa timhaka ta 2 na 3 swi tirha ntsena-
hi nkarhi wa 15 wa masiku ku suka hi siku ro sungula ra Ndzhati ku ya fika eka ra khume-ntlhanu eka lembe leri landzelaka hi ku landzela siku ra nhlawulo wa Tihuvonkulu ta Mhasipala; na
hi nkarhi wo ringana 15 wa masiku ku suka hi siku ro sungula ra Ndzhati ku ya fika eka ra khume-ntlhanu eka lembe leri ra vumune hi ku landzela siku ra nhlawulo wa Tihuvonkulu ta Mhasipala; na kambe a swi tirhi eka lembe leri helaka hi ti 31 N’wendzamhala 2002.
Hi xikongomelo xa ndzimana ya (a) ‘lembe’ swi vula nkarhi wo ringana 365 wa masiku.
Hi nkarhi lowu ku langutisisiwaka xiyengentsongo xa (1) (a) (i) kumbe (ii)-
khanselara a nga endla kan’we ntsena ku-
cinca vuxirho bya nhlangano;
va xirho xa nhlangano; kumbe
yima ku va xirho xa nhlangano,
ku hava nhlangano lowu yimeriweke ePalamende wu nga-
yimisaka kumbe ku herisa vuxirho bya nhlangano wa xirho lexi yimeleke nhlangano wolowo ePalamende; kumbe
ku endla xiendlo xihi na xihi lexi nga ta endla leswaku xirho xexo xi yirisiwa ku va eka ntirho wolowo,
ku nga ri na mpfumelelo lwu tsariweke hi xirho xexo.
Nhlangano lowu nga tsarisiwangi hi ku landza nawu wihi na wihi lowu tirhaka eku tsariseni ka nhlangano wa tipolitiki wu tekiwa tanihi nhlangano wa xikongomelo xa Xedulu xa  leyi, kambe nhlangano wolowo wu fanele ku endla xikombelo xo tsarisiwa tanihi nhlangano hi ku landza milawu leyi tirhisiwaka eka nkarhi lowu boxiweke eka xiyengentsongo xa (1) (a) kumbe (b). Loko nhlangano wu nga tsarisiwangi hi nkarhi wa mune wa tin’hweti endzaku ko hundzeriwa hi nkarhi, swi tekiwa wu nga ha ri kona, naswona switulu leswi ku vulavuriwaka hi swona swi fanele ku pambuleriwa minhlangano leyi saleke ku ya hi nawu.
5,	Ku vumbiwa ka Palamende ku hlayisiwa ku fikela minhlawulo kumbe ku ya mavumbiwelo ya Xedulu xa 
Endzhaku ko hundza ka nkarhi loku boxiweke eka mhaka ya 4 (1) (a) kumbe (b), mavumbiwelo ya Palamende lawa ya nga endliwa hi vuntshwa hi xivangelo xa matikhomelo wahi na wahi ku ya hi mhaka ya 2 kumbe 3 ya hlayisiwa ku fikela eka nhlawulo lowu landzelaka wa Palamende kumbe ku fikela loko ku vumbiwa ka Palamende ku endliwa hi vuntshwa hi ku landza mhaka ya 2 kumbe 3.
Ku nga si hela nkombo wa masiku endzhaku ko heleriwa hi nkarhi loku boxiweke eka mhaka ya (4) (1) (a) kumbe (b), nhlangano wun’wana na wun’wana lowu yimeriweke eka Palamende lowu boxiweke eka xiyengentsongo xa (1) wu fanele ku yisa nxaxamelo ya vayimela ku langwa eka Matsalana wa Palamende.
Xipikara xa Palamende lexi boxiweke eka xiyengentsongo xa (1) ku nga si hela nkombo wa masiku nkarhi wu hundzile lowu hlamuseriwaka eka xiyenge xa 4 (1) (a) kumbe (b), xi fanele  ku kandziyisa xiviko eka Gazette lexi nga ta kombisa-
nhlayo ya switulu leswi nyikiweke nhlangano wun’wana na wun’wana lowu yimeriwke ePalamende; na
vito ra, vayimeri va nhlangano, hi xirho xin’we xin’we.
6.	Malulamiselo yo cinca mayelana no hlayisa vuxirho bya Palamende loko ku cinciwa vuxirho bya nhlangano, ku hlangana ka minhlangano yimbirhi, swiyengentsongo swa minhlangano na ku hlangana ka minhlangano
Hi nkarhi wa 15 wa masiku xikan’we-kan’we hi ku landzela siku ra ku sungula ka Xedulu xa -
xirho xa Palamende xi nga hundzuka xirho xa nhlangano wun’wana (nhlangano wuntshwa), ku ga langutiwi loko nhlangano wuntshwa wu nghenelerile eka nhlawulo kumbe wu nga nghenelangi, kasi wu tshama wu ri xirho xa Palamende naswona xitulu lexi khomiweke xi fnale ku tekiwa ku ri xa nhlangano wuntshwa lowu xirho xexo xi nga hundzuka xirho xa wona; na
nhlangano wihi na wihi lowu yimeiweke ePalamende wu-
hlangana na wun’wana, ku nga langutiwi loko wu nghenelerile eka nhlawulo kumbe wu nga nghenelelangi; kumbe
wu aviwa hi ku tlula nhlangano wun’we kumbe wu aviwa kutani xiyengentsongo xihi kumbe xihi xi nga hlangana na nhlangano wihi na wihi, ku nga langutiwi loko wu nghenelerile eka nhlawulo kumbe wu nga nghenelelangi,	
hilaha tlhelo swirho swi tshama swi ri swirho swa Palamende naswona switulu leswi khomiweke hi swona swi fanele ku tekiwa swi ri leswi nyikiweke nhlangano lowu swi wu yimelaka eka ku hlangana loku boxiweke eka ndzimana.
Swilaveko swa mhaka ya 4 (3) na (4) na mhaka ya 5 swa tirhiseka eka xiyengentsongo xa (1), naswona swin’wana leswi boxiwaka hi nkarhi lowu vekiweke eka mhaka ya 4(1) a9a) kumbe (b) swi fanele ku endliwa ku langutise nkarhi lowu boxiweke eka xiyengentsongo xa (1).
Xedulu xa 6B
[Xedulu xa  6B, lexi a ku ri Xedulu xa   6A, xi nghenisiwe hi x. 2 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vunhungu  wa 2002, lowu cinciweke hi x. 5 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukhume wa 2003 no tlhela wu nomboriwa hi vuntshwa hi x. 6 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukhume  wa 2003 no herisiwa hi x.5 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukhume ntlhanu wa 2008.]
1.	Ku lahlekeriwa hi vuxirho bya Huvonkulu
Mukhanselara la nga yimeriki wadi u yima ku va xirho xa Huvo ya Mhasipala loko mukhanselara yoloye, handle ko landza mhaka ya 2, 3 kumbe ya 7, a yima ku va xirho xa nhlangano lowu n’wi hlawuleke ku va xirho xa huvonkulu.
Mukhanselara la yimelaka wadi eka Huvonkulu ya Mhasipala u  yima ku va xirho xa Huvo yeleyo, loko khanselara yoloye, handle ka ku landza mhaka ya 2, 3 kumbe ya 7-
a yima ku va xirho xa nhlangano lowu n’wi hlawuleke tanihi muyimela ku langwa eka nhlwulo wa wadi yeleyo; kumbe
a nga langiwangi hi nhlangano wihi na wihi tanihi muyimela ku langwa eka nhlawulo wa wadi kutani a va xirho xa nhlagano.
2.	Ku hlayiso vuxirho bya Huvonkulu loko ku cinciwa vuxirho bya nhlangano
Hi ku landza mhaka ya 4, khanselara-
loyi a nga yimeriki wadi, la mga xirho xa nhlangano lowu yimeriweke eka Huvonkulu ya Mhasipala naswona la vaka xirho xa nhlangano wun’wana, ku nga langutiwi leswaku nhlangano wuntshwa wu nghenelerile eka nhlawulo kumbe a wu nghenelangi, u tshama a ri khanselara wa Huvo yeleyo; kumbe
la yimelaka wadi eka Huvo yeleyo, u tshama a ri khanselara ya wadi yeleyo, loko khanselara-
a langhiwile hi nhlangano tanihi muyimela ku langwa eka nhlawulo wa wadi-
(aa)	a yima ku va xirho xa nhlangano naswona a hundzuka xirho xa nhlangano wun’wana, ku nga langutisi loko nhlangano wolowo wu nghenelerile eka nhlawulo kumbe wu nga nghenelelangi; kumbe
(bb)	a yima ku va xirho naswona a nga vi xirho xa nhlangano wun’wana; kumbe
a nga langhiwangi hi nhlangano wihi kumbe wihi tanihi muyimela ku langwa eka nhlawulo wa wadi kutani a va xirho xa nhlangano, ku nga langutisi loko nhlangano wolowo wu nghenelerile eka nhlawulo kumbe wu nga nghenelelangi; kumbe
5.	Ku vumbiwa ka Huvonkulu ku hlayisiwa ku fikela nhlawulo kumbe ku vumbiwa hi vuntshwa ku ya hi Xedulu xa 
Endzhaku ko hundzeriwa hi nkarhi loku boxiweke eka mhaka ya 4 (1)(a), ku vumbiwa ka Huvo ya Mhasipala, leyi vumbiweke hi vuntshwa hi xivangelo xa matikhomelo wahi na wahi hi ku landza mhaka ya 2 kumbe 3, yi hlayisiwa ku fikela eka nhlawulo lowu landzelaka wa Tihuvo hinkwato ta Mhasipala kumbe ku fikela loko ku vumbiwa ka Huvo ya Mhasipala ku endliwa hi vuntshwa hi ku landza mhaka ya 2 kumbe 3 kumbe ku fikela loko nhlawulo wa xihatla wu endliwa eka Huvo ya mhasipala wolowo.
6.	Ku endliwa ka Vumbiwa byintshwa hi Tihuvo ta Mhasipala
Huvo ya Mhasipala leyi boxiweke eka mhaka ya 5 leyi tholaka swirho swa Huvo ya Mhasipala yin’wana, tanihi leswi bohiweke eka xiyenge xa 157 (1) (b), ku nga si hela 15 wa masiku nkarho lowu ku vulavuriwaka hi wona eka mhaka ya 4 (1)(a) (i) wu hundzile kumbe (ii) yi fanele ku endla nakambe endlelo leri nyikiweke ra Palamende ya rixaka ro thola swirho sweswo ku yimela Huvo leyi thoriweke.
Ku nga si hela 30 wa masiku ku hundze nkarhi lowu ku vulavuriwaka hi wona eka mhaka ya 4 (1)(a) (i) wu hundzile kumbe (ii), siyenge hinkwaswo na tikomiti ta-
Xiyenge xa A na Xiyenge xa B xa mhasipala lexi ku vulavuriwaka hi xona eka mhaka ya 5 xi fanele ku endliwa hi vuntshwa hi ku landza nawu lowu faneleke; na
Xiyenge xa C xa mhasipala  lexi ku vulavuriwaka hi xona eka mhaka ya 5 xi fanele ku endliwa hi vuntshwa hi ku landza nawu lowu faneleke endzhaku ka ku thola hinkwako loku boxiweke eka ndzimana ya (a) u endliwile hi ku landza Xiyenge xa C xa mhasipala.
7.	Malulamiselo yo hundzuluxa mayelana no hlayisa swirho swa Huvo ya Mhasipala loko ku cinciwa vuxirho bya nhlangano, ku hlangana exikarhi ka minhlangano, xiyengentsongo xa minhlangano na xiyengentsongo na ku hlangana ka minhlangano
Hi nkarhi wa 15 wa masiku xikan’we hi ku landzela siku ra ku sungula ka Xedulu xa -
Mukhanselara la hlawuriweke ku suka eka nxaxamelo wa nhlangano lowu yimeriweke eka Huvo ya Mhasipala (nhlangano wuntshwa) a nga hundzuka xirho xa nhlangano wun’wana, ku nga langutiwi loko nhlangano wuntshwa wu nghenelela eka nhlawulo kumbe wu nga ngheni, a ri karhi a tshama a ri mukhanselara eka Huvo ya Mhasipala la khumbhekaka naswona xitulu lexi a ku ri xa khanselara xi fanele ku tekiwa tanihi lexi nyikiweke nhlangano wuntshwa lowu khanselara a nga xirho xa wona; 
khanselara la hlawuriweke ku yimela wadi eka Huvo ya Mhasipala naswona la nga-
hlawuriwa hi nhlangano tanihi muyimela ku langwa eka nhlawulo wa wadi, a nga yima ku va xirho xa nhlangano wo sungula kutani a va xirho xa nhlangano wuntshwa, ku nga langutiwi loko nhlangano wuntshwa wu nghenelerile eka nhlawulo kumbe wu nga nghenelelangi, kumbe xirho xi yimisa vuxirho bya xona eka nhlangano wa khale ku va xirho xa nhlangano wuntshwa; kumbe
a nga hlawuriwangi hi nhlangano tanihi muyimela ku langwa eka nhlawulo wa wadi, a nga va xirho xa nhlangano, ku nga langutiwi loko nhlangano wolowo wu nghenelerile eka nhlawulo kumbe wu nga nghenelelangi, naswona wadi leyi yimeriweke hi mukhanselara yooye yi fanele ku tekiwa yi ri -
(aa)	leyi nyikiweke nhlangano wuntshwa lowu khanselara yoloye a nga xirho; kumbe
(bb)	yi kume khanselaea, loko mukhanselara yoloye a nga vi xirho xa nhlangano; na 
nhlangano wa tipolitiki wihi na wihi lowu yimeriweke eka Huvo ya Mhasipala wu nga-
hlangana na nhlangano wun’wana, ku nga langutiwi loko nhlangano wolowo wu nghenelerile eka nhlawulo kumbe wu nga nghenelelangi,
aviwile hi ku tlula nhlangano wun’we kumbe ku aviwa naswona xiyengentsongo xihi na xihi xi nga hlangana na nhlangano wun’wana ku nga langutiwi loko nhlangano wolowo wu nghenelerile eka nhlawulo kumbe wu nga nghenelelangi, hi hala tlhelo tikhanselara leti khumbhekaka ti tshama ti ri swirho swa Huvo naswona switulu leswi va nga le ka swona swi fanele ku tekiwa tanihi leswi nyikiweke nhlangano lowu va wu yimelaka loko ku va na ku hlangana, swiyengentsongo kumbe ku hlangana loku boxiweke eka ndzimana leyi.
Swilaveko swa timhaka ta 4(2), 5 na 6 swa tirhiseka hi ku landza xiyengentsongo xa (1), na xin’wana lexi fambelanaka na xona eka nkarhi lowu boxiweke eka xiyengentsongo xa (1)
8.	Ku tata swivandla
Swivandla eka Huvo ya Mhasipala swi fanele ku tatiwa hi ku landza Milawu ya tiko.
9......
[Xiyenge xa 9 xi siviwile hi x. 5 xa Nawu wa 2 wa 2003.]
Xedulu xa  7
KU HERISA MILAWU
Nomboro na Lembe ra Nawu
Nhlokomhaka
Nawu wa 200 wa 1993
Vumbiwa bya Riphabliki ra Afrika Dzonga, 1993
Nawu wa 2 wa 1994
Vumbiwa bya Riphabliki ra Afrika Dzonga, 1994
Nawu wa 3 wa 1994
Nawu wa Vumbirhi wo Cinca Vumbiwa bya Riphabliki ra Afrika Dzonga, 1994
Nawu wa 13 wa 1994
Nawu wa Vunharhu wo Cinca Vumbiwa bya Riphabliki ra Afrika Dzonga, 1994
Nawu wa 14 wa 1994
Nawu wa Vumune wo Cinca Vumbiwa bya Riphabliki ra Afrika Dzonga, 1994
Nawu wa 24 wa 1994
Nawu wa Vutsevu wo Cinca Vumbiwa bya Riphabliki ra Afrika Dzonga, 1994
Nawu wa 29 wa 1994
Nawu wa Vuntlhanu wo Cinca Vumbiwa bya Riphabliki ra Afrika Dzonga, 1994
Nawu wa 20 wa 1995
Nawu wo Cinca Vumbiwa bya Riphabliki ra Afrika Dzonga,1994
Nawu wa 44 wa 1995
Nawu wa Vumbirhi wo Cinca Vumbiwa bya Riphabliki ra Afrika Dzonga, 1995
Act 7 of 1996
Nawu wo Cinca Vumbiwa bya Riphabliki ra Afrika Dzonga, 1996
Act 26 of 1996
Nawu wa Vunharhu wo Cinca Vumbiwa bya Riphabliki ra Afrika Dzonga, 1996
Xikombo
(Lemukani tinomboro leti nga endzhaku ka timhaka ti kombisa minxaxamelo ya swiyenge)
Risimu ra rixaka, 4
Mukamba-Tinkonta Jenerali, 181, 188
Tsalwa ra Timfanelo –
Ku kota ku fikelela tikhoto, 34
Ku kota ku fikelela mahungu, 32
Matirhisiwele, 8
Vanhu lava khomiweke, va khomeletiwe ku senga no hehliwa hi milandzu, 35
Ku hlengeletana, ku kombisa ku matitwele, ku phiketa na tiphetixini, 17
Vana, 28
Vuaka-tiko, 20
Vaakandhawu lava hlanganeke hikwalaho ka mfuwo, ni ririmi leri va ri tirhisaka, 31
Dyondzo, 29
Nsindziso wo vona leswaku timfanelo ta xiximiwa no landzeleriwa, 38 
Mbangu, 24
Ku ringanana, 9
Ndzhuti wa ximunhu, 10
Ntshunxeko na vuhlayiseki bya munhu, 12
Ntshunxeko wa ku tihlanganisa na van’wana, 18
Ntshunxeko wo humesa mavonele, 16
Ntshunxeko wo famba-famba na vutshamo, 21
Ntshunxeko wa vugandzeri, swikholwakholwana na mavonele, 15
Ntshunxeko wo endla bindzu, ku tirha na ntirho wo dyondzeriwa, 22
Nhlayiso swa rihanyu, swakudya, mati na vuhlayiseki wa vanhu, 27
Tindlu, 26
Nhlamuselo, 39
Vuxaka exikarhi ka vatirhi na vathori, 23
Ririmi na mfuwo, 30
Vutomi, 11
Swipimelo swa timfanelo, 36
Timfanelo ta swa tipolitoki, 19
Xihundla xa munhu, 14
Nhundzu, 25
Swiendlo swa mafambisele leswi lulameke, 33
Vuhlonga, ku tirhisiwa tanihi hlonga na ku tirhisiwa hi nsindziso, 13
Swiyimo swa xihatla, 37
Vulawuri lebyi Tiyimeleke byo Lawula Vuhaxi, 181, 192
Mimpimanyeto, 215
Bangi ya Rixaka, 223-225
Minsinya ya Mfumo wa Vutirhisani na vuxaka exikarhi ka mimfumo, 41
Vuaka-tiko, 3
Khabinete, 91-99, 101, 102
Khomixini ya Ndzingano wa Rimbewu, 181, 187
Khomixini ya Nhluvukiso na Nsirhelelo wa Timfanelo ta Mfuwo, Vukhongeri na Tindzimi, 181, 185, 186
Milawu leyi kwetlembetanaka, 146-150
Tikhoto-
Khoto ya Vumbiwa, 167
Tikhotonkulu, 169
Tikhoto ta Vamajisitarata ni tikhoto tin’wana, 170
Matimba ya tikhoto eka timhaka ta vumbiwa, 172
Tikhotonkulu to Apila, 168
Vusirheleri, 200-204
Khomixini ya Nhlawulo, 181, 190, 191
Maendlele ya nhlawulo ya Vakhomi va Mintirho ku ya hi Vumbiwa, Xedulu ya 3, Xiphemu xa A
Vulawurinkulu-
Swifundzankulu, 125
Riphabliki, 85
Tihuvonkulu, Tihuvo ta swifundzankulu, 132-141
Timali, Rixaka, 213, 214, 216, 217
Timali, Swifundzankulu ni miganga, 226-230
Khomixini ya swa Timali na Vankwama, 220-222
Mujeko wa rixaka, 5
Ku hakelela mintlawa ya tipolitiki, 236
Khomixini ya Timfanelo ta Ximunhu ya Afrika Dzonga, 181, 184
Vulawuri bya Vuhaxi, 192
Vunhlori, 209, 210
Nawu wa Matiko ya misava, 231-233
Matimba ya Vuavanyisi, 165
Vatirhela-mfumo va Vuavanyisi,174-177
Khomixini ya Mintirho ya Vaavanyisi, 178
Sisiteme ya Vuavanyisi, 166
Tindzimi, 6
Endlele ro veka milawu ya tiko, 73-82
Matimba yo endla milawu ya tiko, 43,44
Mfumo wa muganga, 152, 163
Vamasipala, 151-164
Huvo ya Rixaka-
Mavumbiwele na nhlawulo, 46
Xiboho, 53
Vumbhoni kumbe mahungu lama nga emahlweni ka Huvo ya Rixaka, 56
Matimba, 55
Ku va vanhu va fikelela, 59
Huvo ya Rixaka ya Swifundzankulu-
Ku hlawuriwa ka lava nyikiweke matimba, 61
Ku vumbiwa, 60
Swiboho, 65
Vumbhoni kumbe mahungu emahlweni ka Huvo ya Rixaka, 69
Ku nghenelela ka Vandla eka minhlawulo ya Swifundzankulu, Xedulu ya 3, Xiphemu xa B
Ku hoxa xandla ka vayimeri va mimfumo ya miganga, 67
Varhumiwa va Nkarhi hinkwawo, 62
Matimba, 68
Ku va vanhu va fikelela, 72
Palamende, 42
Maphorisa, 205-208
Vaholobyenkulu, 127-130
Presidente, 83-89
Vulawuri byo Chuchisa, 179
Swifundzankulu, 103
Mavumbiwa ya Swifundzankulu, 142-121
Tipalamende ta Swifundzankulu, 104-121
Xikombelo hi swirho swa Huvo ya Vumbiwa, 122
Timfanelo ta varhumiwa va nkarhi hinkwawo, 113
Mfikelelo wa vaaki, 118
Mafambisele ya Tiko, 195
Khomixini ya Vutirhela-mfumo, 195
Ntirho wa mfumo, 197
Musirheleri wa Vanhu, 181, 182
Vukorhokeri bya Vuhlayiseki, 198,199
Ku tiyimisela, 235
Vukulukumba bya matimba ya Vumbiwa, 2
Varhangeri va ndhavuko, 211,212 
