XITHIFIKETI XA XIKAMBELO XA LE HENHLA
XITSONGA XA RIRIMI RO SUNGULA NHLAWULO WA LE HENHLA (Papila Ra Vumbirhi)
XIYENGE XA A
XIVUTISO XA 1
Xitlhokovetselo lexi xi vulavula hi nhwana wo saseka wo vumbeka kahle a tlhela a faneriwa hi swiambalo na ku naveriwa hi majaha.v v 
I ku ambala swiambalo swo saseka ngopfu. vv 
A a hlamarisiwa hi ku saseka ka nhwana loyi. vv 
Xihlambanyiso,v milenge ya yena a yi ri ya ntlhohe yi tlhela yi saseka.vv 
Ti vula leswaku mutlhokovetseri wa ha ya emahlweni / leswi a swi vulaka a swi hetisekanga swa ha ya emahlweni. v 
Mutlhokovetseri u hi tsundzuxa leswaku hi fanele ku tihoxa endzeni ka dyondzo, v yi ta hi susa "munyama". U vula leswaku hi nga heti nkarhi naswona hi nga etleli hikuva vurhongo byi ta hi vuyiselav ku pfumala byi nga hi vuyiseli nchumu. Nkarhi wo rindzela tintsumi wu hundzile, v u ya emahlweni a vula a nga vutisiwi tipolitiki hikuvav yena ntirho wa yena i ku dyondzisa ntsena. A nga lavi ku xaviwa ta le non'weni, u tiva ntirho wakwe wa vuthicara. v 
I ku tihoxela endzeni ka mati ngopfu-ngopfu loko u khida. vv 
I dyondzo. v 
Ku etlela a swi pfuni nchumu, swi tisa vusiwana ntsena. v 
U vula leswaku dyondzo yi ta susa "vusiwana" yi tisa vutivi ni vutlhari. vv 
Ri vula muxengi kumbe munhu la xavisaka van'wana. vv 
I Valungu. v 
Yi vula leswaku Valungu va tate tiko ra Afrika, laha ku nga ni vantima hi laha va tilavaka kona. vv 
Laha valungu va fikeke kona va holovisa ni ku hambanisa vantima. vv 
Leswaku masiku hinkwawo valungu va ya va tala, nhlayo ya vona ya kula. v Siku na siku ku humelela swilo swo tala. v 
I ku huwelela hi xikongomelo xo lava ku pfuniwa. vv 
Mutlhokovetseri u vulavula hi "Masiku" leswaku hi wona ya endlaka leswaku malembe ya famba. v U vula leswaku vana lava nga velekeriwa ku fa rifu ra ntumbuluko, vutomi bya vona byi le ku boleni naswona vana lava va hume laha ku nga onhaka kona. v Masiku yo hetelela ya le kusuhi. v U vula leswaku a swi pfuni nchumu ku va Mutsonga, Muvhenda, Muzulu hambi Musuthu kumbe swi nga va swi antswa ku va wantima. v Eka yena wantima u fana na ximanga xa nhova lexi pfumalaka kaya. v 
Ri vula xilo lexi pfunetaka xan'wanchumu ku ya emahlweni. 
U vula leswaku vutomi bya vona byi le ku onhakeni / hundzeni. 
U hi tsundzuxa leswaku masiku yo hetelela ya le kusuhi no fika. 
Ri komba leswaku ku hava xo tsakisa xa kahle hi vutomi bya vona. 
I bya Vantima. 
Ya herise ya sala ya nga vonaki leswaku ya tshama ya va kona. 
A ka ha ri na Mutsonga. v 
U vula leswaku Vatsonga a va tinyingubyisi hi Vutsonga bya vona /
vutinyungubyisi byi le hansi. vv 
Ri vula laha ririmi ri kulaka ni ku fuwa kona. vv 
U vula leswaku loko vanhu va tinyungubyisa hi ndhavuko wa vona; 
ndhavuko wu tshama wu ri kona naswona wa kula ni ku fuwa. v 
Hi loyi a "tinyungubyisaka" hi ririmi ni ndhavuko wa yena. vv 
Mbheveve. v 
U vula leswaku Vatsonga lava saleke a va ha pfuni nchumu. vv 
I ku funengeta / ku pfala. v 
Loko hi nga tinyungubyisi hi ririmi ra hina ri ta hetelela ri nga ha vulavuriwi / Xitsonga ni ndhavuko wa xona swi le ku feni. vv 
XIYENGE XA B
XIVUTISO XA 3
Emikhukuwini leyi nga ehansi ka Xintshabyana xa Gerere kusuhi ni lokixi ra Mapatapata. 
Hi leswi Matixisa a ala ku n'wi byela xivangelo xa ku lava ku dlaya
Magemba-Ndlopfu-hi nhloko yi funya buwa. 
(a) Ina - Saleleni u salela ni ku saleriwa rifumo ra tata wakwe
b Ina - Tsemani, vutomi bya yena byi tsemiwa a nga si ya ekule hi ku dlayiwa hi Gemba. 
A navela ku va ni vhengele leri nga ra yena ku fana ni nkata Makokisi. 
U xavele nuna wa yena xigevenga Gemba leswaku xi n'wi dlaya a ta kota ku sala ni rifumo. 
Rifumo ra Xixurhana a ri ya aviwa hi yena nhweti leyi ya Nyenyenyani. 
Kotara ya rifumo ra Xixurhana. 
Leswaku Makwanga a ya hakeri. 
KUMBE
fana na nkata Makokisi a nga na khefi.
hansi ka xintshabyana za Gerere kusuhi ni lokixi ra Mapatapata, ku ya lavela nuna wa yena xigevenga Gemba.
Ro sungula a va pfumelelani hikuva Matixisa u ale ku byela Gemba-
xivangelo xo lava ku dlaya nuna.
Matixisa u tiririsile a vula leswaku a nga rhandziwi kambe endzhaku ka loko-
Xixurhana a humile madyambu yalawo, u tlhelela eka Gemba a ya vula leswaku u "na-torha ro vutla rifumo ra Xixurhana".
U tshembisa Gemba Khumbhuza kotara ya rifumo ra Xixurhana endzhaku ka-
ku va a ta va a n'wi endlele ntirho.
Gemba u ngungumela a ya eka Xixurhana ni vusiku laha a fikaka a dlaya-
Endzhaku ka rifu ra Xixurhana, Mihloti na Hlamalani va bula hi nkosi wa-
Mihloti u vula ni leswaku "...Hi loko a tivangele ku dya mataya na tinhwala.-
Gemba u tlhelele eka Matixisa loko a ya lava rifumo ra Xixurhana.-
Xihlovo xa vutomi bya Matixisa xi sungula ku dungeka. Gemba u nyikiwe-
Madzana-mbirhi wa tirhandi hi Matixisa kambe a vula leswaku a "engetela yin'wana. Kumbe hi yona kotara ya rifumo ra Xixurhana ..."
Gemba u vula leswaku ni nhweti ya Nyenyenyana u ta tlhela a vuya. U vula leswaku xitumbelelani a xi tirhi eka yena. Hi nhweti ya Nyenyenyani Matixisa na Gembe va ya ebangini ya First National eTiyani, laha Nkulukumba Khosa murhangeri wa rhavi ra bangi leyi a nga vula leswaku mufi u siyile xileriso mayelana na maavelo ya rifumo ra yena. U vule ni leswaku mufi u boxile ni mavito ya lava va faneleke ku averiwa rifumo. Eka rifumo ra Xixurhana Matixisa u nyikiwe rirhandzu ra Xixurhana hinkwaro. Hi ku ka a nga tshembhi leswaku a nga ri kumanga rifumo leri a ri lava Matixisa u titivarile loko a twa mhaka ya rirhandzu ntsena. [30]
XIYENGE XA C
XIVUTISO XA 4
4.1.1 4.1.2 4.1.3 4.1.4 4.1.5 4.1.6 4.1.7 4.1.8 4.1.9 4.1.10 4.1.11 4.1.12 4.1.13 4.1.14 I Ntsendzeleki. I N'wa-Masinga na Yandheya / I mana wa Ntsendzeleki na hahani wa yena. A tsendzelekile a nga tiveki lomu a nga ya kona. I Ntsakisi. Ina, Ntsendzeleki, loyi ku nga yena ximunhuhatwa-nkulu u baleka "evukatini" a famba naro / a tsendzeleka. Ina - Fumani u huma endyangwini wa vusweti kambe u hetelela a ri dokodela. Ntiyiso. I papila leri a ri tsaleriwe Beauty kambe ri poseriwa Ntsendzeleki ni norho wa Fumani a lorha Beauty. Hlamalani Nkatini. A a ri na ntwelo-vusiwana, rirhandzu ni malwandla/wo pfuna. Exibedlhele, Fumani a ri dokodela. U hlangane ni nghozi ya movha laha Hlamalani a nga lova eka yona. U kombele leswaku a n'wi rivalela/ku n'wi akela yindlu leswaku va ta tshama swin'we. Ina - hikuva eka Ntsendzeleki a ku ri tingana ku va a kume n'wana a ha ri xihlangi / leswi a swi endliwa hi Fumani a swi ri tingana eka yena. 
-- N'wa Masinga u tshinye Ntsendzeleki hi timhaka ta vugangu kambe yena a honisa a tiendla nghuna-valayi. Endzhaku ka ku va a n'wi bile, u vule leswaku manana a va nga bi mbilu, u ya emahlweni a rhandzana na Fumani Baloyi kutani a biha emirini.
Loko a biha emirini a a ri eka ntangha nkaye, leswi swi endle leswaku a nga ha yi emahlweni ni tidyondzo ta yena.
Leswi a swi endliwa hi leswi mana wakwe a nga ta kota ku wundla
Ntsendzeleki ni n'wana wa yena hi mali ya vusiwana.
Ntsendzeleki u onhe vutomi bya yena hikuva a a fanele ku sala eka va
Fumani, loko Fumani a tlhelela eyunivhesithi ya Natal laha a dyondzela vudokodela.
Fumani u va ni xigangu eyunivhesithi ku nga Beauty.
Ntsendzeleki u kume n'wana wa mufana kutani a n'wi thya vito ra Tingana, a a nyumisiwa hi ku va a kume n'wana a ri xihlangi naswona leswi a swi endliwa hi Fumani a swi ri tingana.
Fumani u vuye hi le yunivhesithi a ta eku wiseni.
Loko a etlela u lorha Beauty, kutani Ntsendzeleki a baleka "evukatini" a nga tivi lomu a ya kona.
U hlangane na Hlamalani Nkatini loyi a n'wi byeleke lexi n'wi tiseke eJCI.
Lawa i maxangu lawa a lo tivangela yena n'winyi, loko a yingise mana wa yena ingi hinkwaswo swi nga humelelanga.
Hlamalani u n'wi hlanganise na Manana Nkothasi loyi a n'wi kumeleke ntirho eka Ngwenya-Nkelenge.
Swilo swi fambe kahle ku kondza mbyana ya Ngwenya-Nkelenge yi tlumbiwa hi movha kutani yi fa - Ntsendzeleki u hlongoriwe entirhweni.
Hlamalani u n'wi kumele ntirho etihofisini leti a tirha eka tona.
Ntsendzeleki a tirha ku endla tiya, ku hlantswa swibye ni ku basisa khixi.
Ntsendzeleki a vona ku nga ri nandzu wa hlamalani, a vona leswaku u fanele ku yima hi milenge, a swi ringene ku nyenyelela Hlamalani loyi a n'wi pfune [30]
