sotho.1226.cable
Ba beha maphelo a bona kotsing
Boshodu ba dikheibole bo thefula moruo
Ba bang ba kgahlwa ke mosebetsi o ba nkang hora ba utswa kheibole tse rekiswang ka R50, leha ba tsamaya kgohlong ya lefu...
pale le ditshwantsho ka CHRISTINE MAROT
BONGANI o hlwella palong a tlamme sakga thekeng. Metswalle ya hae e akgela tjheini ya baesekele hodima kheiboleng ya motlakase ho o kgaola matla.
"Potlaka monna!" e mo hwelehetsa jwalo ha a qala ho sakga kheibole eo. Pele ho nako e kae, ha tswa lelakabe le tshabehang, ha phatloha. Ba finyela kaofela ke letswalo. A utlwa ka seboko sa bona ha mmele wa hae o honyela, o re sihla fatshe. Diaparo tsa qala ho kubella, yena a se a rapalletse fatshe mmele o sataletse, ho fedile ka yena.
"Ho nahanelwa ha tshenyo ya boshodu bona ba dikheibole Afrika Borwa e fihlella ho R500 million ka selemo - ke tjhelete e ka beng e sebediseditswe ho eketsa dipalo tsa motlakase, ho kgantshetsa le metse e meng e se nang ona, ho ntlafatswe le dipalangwang tsa setjhaba," ho bolela Nancy Strachan, mookamedi wa Business Against Crime (KZN).
"Bonokwane bona bo thefula moruo wa naha," ho bolela Corné Vermaak, mookamedi wa tsa polokeho Lebatoweng le ka Botjhabela la ha Eskom.
Kheibole ya koporo le ya aluminium ke tsona tse ratwang haholo ke mashodu hobane di rekiswa ho tloha ho R50 ho ya ho R60 kilograma ka nngwe.
Hangata dikheibole tse utsuwang ke tsa ha Telkom, Eskom, Transnet Freight Rail kapa tsa masepala. Sebui sa Telkom, Lulu Letlape, o re Telkom e senyehelwa ke R100 million ka selemo bakeng sa bolebedi. Leha ka nako e nngwe ba atleha ho tshwara mashodu, empa a haketse haholo.
Ho na le mefuta e mmedi ya dinokwane: ke tse ikemetseng le tse sebeletsang dikhampane tse kgolo. Ba sebeletsang dikhampane tse kgolo ke bona ba etsang tshenyo e kgolo e ka balellwang dipersenteng tse 80.
Leha ho le jwalo le ho bona, monokotshwai ha o butswe ka ho rata ha tshwene.
Ka Phupjane selemong se fetileng, ba supileng ba bona ne ba tshwarwe mane Kroonstad mme ba ahlolwa dilemo tse 242 tjhankaneng ka mora ho hlolwa ke nyewe diqosong tse 31 tseo ba neng ba di manehilwe.
Katleho ena ke sephetho sa tshebedisanommoho ya sepolesa le Combined Private Investigations (CPI) le National Prosecution Authority.
Dinokwane di sebetsa bosiu. Motsheare di tswa feela ho ya hlahloba dibaka tseo di tla di akuretsa ha shwalane e tshwara mme ba siye matshwao a bona a sephiri moo ao ba tla bona ka ona ha ba kgutla ka mafifi.
Basebetsi ba tliswa ka dikoloi, ba nka nakwana feela ho hlwella palong ba kgaola matla a motlakase.
O kotsi mosebetsi wa bona empa ba iteletse lefu hobane ba bona o ba kenyetsa tjhelete ka pele leha ka nako e nngwe ba qetella ba sa e fumane, ba tshwaswa ke motlakase athe ba bileng lehlohonolo la ho phonyoha tleneng tseo tsa lefu, ba tswa moo ba lemetse ha bohloko ke ho tjha.
Ba kgaola motlakase ha nakwana ka tjheini ya baesekele, ba tsebe ho sakga koporo pele o kgutla. Empa motlakase o ikgutlela ka boona ntle le ho hlahisa matshwao jwalo ka ha o entse ho Bongani, mme a le siya la ba utlwang.
Barekise
Ha khampane e hlokomela tahlehelo e kgolo ya koporo, e tsebisa beng ba dikerepe hore ba lebelle batho ba fihlang ba ba rekisetsa koporo hobane e tla be e utswitswe. Bareki ba e hlahloba pele hore e utswitswe kapa tjhe.
Ba rutilwe ho bona phapang ho e utswitsweng le e sa utsuwang.
E se e rekiswa le dinaheng tse kantle jwalo ka Swatsing, Lesotho le Mozambique.
Dinokwane tse ding di etsetswa mangolo a ho tshela meedi ke baofisiri ba bang ba mmuso ba ntseng ba tletse bobodu le bona.
Di a rekwa
Ho etsahalang ka dikheibole tsa koporo le aluminium? Di rekwa haholo dinaheng tse kantle jwalo ka China, Indonesia le India.
Di iswa koung ya Thekong ka dikoloi hore di tsebe ho lebiswa mose ho la Botjhabela ka dikepe - hobane jwale ha di rekisehe ka bonolo ka hare ho naha kaha mapolesa a ba behile merebele.
Ha dikheibole tsena di fihla dinaheng tseo tsa Botjhabela, di a qhibidihiswa hore di lokele ho sebediswa hape dikgwebong tse etsang dietswa tsa motlakase.
Ba na le mabaka a mabedi:..La pele, dinaha tsena tsa Botjhabela ha di na merafo jwalo ka rona mona Afrika Borwa mme ha ho moo di ka rafang alumunium teng, di tlameha ho e reka.
La bobedi, theko e tlase ha di e reka dinokwaneng.
"Boshodu bona bo thefula moruo wa naha ka dimilione selemo le selemo ka ho nna ho kgaolwa matla a motlakase nako le nako, ho senyehe ditshebeletso tsa dipuisano le diterene di eme ntsi," ho bolela Logan Naidoo wa Transnet Freight Rail.
Hangata, bana ba behang maphelo a bona kotsing ka ho hlwella dipalong, ha ho le moputso o motle oo ba o fumanang. Ba fumana R50, ka koporo e tletseng koloi e tla rekiswa R60 000. Sehlopha sa dinokwane tse 10 ho bolela ha motho a fumana R6 000 e leng tjhelete e ka hodimo hole ho e leshwang ya behang bophelo ba hae kotsing ho e theola sefoleng mane! [s]
BONA SESOTHO - February 2008
SETSHWANTSHO KE SA SEBONTSHI
KA HODIMO: Ho bonolo jwalo feela... Matla a motlakase a kgaolwa jwalo dirobotong meteanong a mebila e phetheselang. Ke diketso tse kang tsena tse thefulang moruo wa naha ka R500-million ka selemo.
BONA SESOTHO - February 2008
O ka thusa
Ha bohle ba ka thusa, bonokwane bona bo ka fela. Hang ha o bona mashodu a kgaolang dikheibole, tsebisa sepolesa hobane o ka nna wa qetella o se na motlakase wa ho phehela ba lelapa la hao ke hona!
O ka letsetsa mang? Dikhampane tsohle tse kgolo di a fumaneha dihoreng tse ding le tse ding tse 24 ho amohela ditlaleho tsa lekunutu.
Telkom/Spoornet: 0860-124-000.
Masepala: Ikopanye le tikoloho ka nngwe, bukeng ya hao ya mehala.
Dikhampane tse ngata tse kgolo di na le basebetsi ba sa tshepahaleng, ba bolellang dinokwane ka moo di ka utswang ka teng dikheibole.
SAPS Hotline: 082-335-1083.
u
ya hao ka molao
SE NKILWE KE DIBONTSHI
Re netefaditse hore dikeletso tsohle tseo re di nehwang ke tse nepahetseng. Empa nnete ke hore nyewe ka nngwe e hloka ho fuputswa mme Scorpion Legal Protection (Pty) Ltd, ditho tsa BONA le baphatlalatsi ba makasine ena, ba ke ke a rwala boikarabello ba ha motho a hlotswe ke nyewe kapa a utlwisitswe bohloko ka mokgwa ofe kapa ofe hobane a ile a latela dikeletso tseo re faneng ka tsona.
Romela mathata a hao ho BONA Legally Yours, Box 32083, Mobeni 4060 - mme o fumane monyetla wa ho buisana le leqwetha metsotso e 30 mahala, mohlomong dikantorong tsa ona hohle naheng ena kapa ka mohala.
O e tlisetswa ke ba ha BONA le Scorpion Legal Protection
BONA SESOTHO - February 2008
Phomolo ya boimana
MATHATA: Ke dilemo di tsheletseng ke sebeletsa khampane e etsang dino tsa ditholwana. Jwale ha ba dumele ha ke ya matsatsing a phomolo ya boimana - ba re ba ke ke ba ntefa. Ba bolela le hore ba ka nna ba se nkamohele ha ke kgutlela mosebetsing! Di reng ditokelo tsa ka?
KELETSO YA SCOPION:
Ditokelo tsa hao di laolwa ke molao wa Basic Conditions Of Employment Act (BCEA). Ka ho ya ka molao ona, o tlameha ho fumana phomolo ya dikgwedi tse nne kaofela. Teng ha ho moputso o tla o fumana nakong eo, empa ha e phatsamise matsatsi a hao a phomolo ya selemo.
Haeba ba fokotsa matsatsi a hao a phomolo ya selemo ka lebaka la matsatsi ana, ba tla be ba le kgahlano le molao ona mme o tlameha ho ya ba tlaleha CCMA.
E nngwe taba ke ya hore mohiri wa hao ha a ya tlameha ho fetola tumellano ya lona ya kgiro ntle le tumello ya hao.
Matsatsi a hao a phomolo a tlameha ho qala dibekeng tse nne pele ho letsatsi leo o nahanelang hore o tla beleha ka lona. Haeba ngaka kapa mooki ya belehisang a etsa lengolo la hore matsatsi a hao a phomolo a qale pele ho nako eo, mohiri wa hao o tlameha ho etsa jwalo.
Hape o tlameha ho tseba hore ha o a tlameha ho kgutlela mosebetsing pele ho dibeke tse tsheletseng ka mora ho beleha.
Ha o bile le mathata ka nako ya pelehi, kapa ngwana a sa phela hantle, ngaka e ka nna ya kopa hore dibeke tseo tse tsheletseng di lelefatswe.
Hore o se be le mathata a tjhelete, ho molemo hore o kenye kopa ya UIF, eo o tlamehang ho e kenya dikgweding tse pedi pele ho matsatsi a hao a phomolo.
Ha o sa kgona ho e kenya e sa le nako, o ka nna wa kopa tumello ya ho e kenya ka mora nako. Taba ya bohlokwa eo o tlamehang ho e tseba ke ya hore o ke wa lelekelwa boimana mosebetsing.
Ha ho ka etsahala wa lelekwa ka lebaka la boimana, o tlameha ho ikopanya le CCMA hobane o tla be o tlatlapilwe.
O ka nna wa nka karolo ya matsatsi a hao a phomolo ya selemo kapa o a nke kaofela mmoho le ana a boimana. Ka ana a selemo o tla lefuwa.
O tlameha ho tseba hore haeba o nka matsatsi a hao ka mokgwa ona, ha khampane e kwala, e qobella motho ohle ho nka matsatsi a hae, wena o tla nka matsatsi a phomolo a sa lefellweng. [s]
t
Boshodu ba dikheibole bo thefula moruo wa naha ya Afrika Borwa selemo le selemo
