Seed (Maize)								Sesotho sa Leboa
Ka moo peu ye e sa nyakegego ya mengwang e šitišwago go hlakana le peu ya lehea 
Folio strap: Taolo ya ngwang
Byline: Dr Jeanetta Saayman-du Toit (ARC-GCI, Potchefstroom) 
Nako ya puno e a batamela mme go sa na le mašemo a mmalwa ao a tletšego mengwang. Bjalo ka moo re šetšego re boletše gantši, ngwang ke lenaba la motšweletši wa dibjalo. 
Ntlha ye nngwe ye bohlokwahlokwa mabapi le tšweletšo ya mabele, ke taolo ya ngwang. Mengwang ye e bago gona dibjalong e ka ba kotsi ka mekgwa ye mentši, kudu mabapi le tahlego ya puno le tšhilafatšo ya peu. Ka ge go na le tlhaelo ya mabele a a lewago lefaseng ka bophara ga re kgone go dumelela tahlego ya mabele ka baka la tšhilafatšo ka peu ya mengwang. Peu ya senkgankgane ga e dumelelwe go ba gona leheeng ka baka la monkgo wo o sa ratwego ke batho le diruiwa. Go ya ka melao ye e laolago kaonafatšo ya dibjalo le tlhweko ya peu, dipeu tše dingwe di ganetšwa ka botlalo leheeng. Go ya ka melao ye, bjalo ka mohlala, ga go dumelelwe le peu e tee ya mokhure (olieboom (datura)) morwalong wa lehea. Mokhure ke mpholo o šoro go batho mme go kile gwa ba batho ba bantši bao ba ilego ba lwala ka baka mpholo wa wona. 
Thuto ye bohlokwahlokwa ye re ka ithutago yona mabapi le taolo ya ngwang ke go tloša mabaka ao a hlolago tšhilafatšo. Lehea leo le sego la tšhilafatšwa ke sephetho sa taolo ye botse ye e sa kgaotšego bakeng sa maitekelo a sewelo a go laola mengwang. 
Mekgwa ye mebotse ya bolemi e akaretša tše di latelago: 
Kaonafatšo ya monono wa mmu (mengwang ye mengwe e mela gabotse mmung wa monono wo o fokolago);
Tirišo ya peu ye botse ye e hlwekilego ge go bjalwa;
Go kgonthiša gore mafelo a a bapanego le tšhemo e se be mothopo wa peu ya mengwang;
Tirišo ye botse ya mekgwa ya go laola mengwang mathomong a sehla e tla šitiša phadišano gare ga dibjalo le mengwang mabapi le monola le monono; go feta fao e tla thibela mengwang go enya peu yeo e ka hlolago tšhilafatšo ka morago; 
Ge taolo ya ngwang e be e hlaela mathomong a sehla, mengwang e swanetše go hlagolwa le go tlošwa tšhemong pele ga puno. Se se tla thiba gore peu ya mengwang e hlakane le ya lehea; le
Ge mengwang ye megolo e tlošwa tšhemong mola e šetše e entše peu, go kaone go e fiša go šitiša peu ya yona go mela sehla se se tlago. 
Elelwa gore puno ye botse e ra peu ye ntši – peu ye ntši ye e hlwekilego! 
