Planning (Maize)								Sesotho sa Leboa
Peakanyo mabapi le sehla se se tlago sa korong
Instructions: 
Folio strap: Tšweletšo
Byline: Taodišwana ye e ngwadilwe ke motšweletši wa pele 
Mola o seno fetša go buna korong ya sehla sa 2010, peakanyo ye e tletšego mabapi le sehla se se tlago e a thoma. Ke nako ye botse ya go gopodišiša seo se diragetšego sehleng se se fetilego le go hlahloba dintlha tše di fapafapanego tša taolo le tšweletšo tšeo di ilego tša kgatha tema phethong ya boleng le poelo ya mafelelo ya dibjalo. 
Ge bohlatse bja histori ya tšhemo (naga) ye nngwe le ye nngwe bo se bja ngwalwa, gonabjale ke nako ye botse ya go diriša dintlha tše di filwego (data) mabapi le ngwaga wa go feta go thoma lenaneo la go ngwala bohlatse (record keeping system). 
Ge leanokgwebo (business plan) leo le akaretšago kakanyo ya poelokakaretšo (gross margin) mabapi le sebjalo se sengwe le se sengwe le ile la ngwalwa ngwaga wa go feta, bokaakang bja nnete (physical quantities) le ge e ka ba ditshenyegelo mabapi le lona di swanetše go bapišwa le tekanyetšo ya mathomo. Ke moka dintlha tše di huetšago dinyakwapšalo (inputs) tša popego goba tša seekonomi le ge e ka ba maemo a klimate ao a kgathilego tema katlegong goba pholotšong ya dibjalo tše di itšego, di ka ngwalwa le go lekanywa ka tebelelo ya phetolo goba kaonafatšo. 
Direkoto (bohlatse bja histori)
Bohlatse bja motheo mabapi le dintlhapopego (physical aspects) tše di latelago tša naga bo swanetše go ngwalwa le go mpshafatšwa ngwaga le ngwaga: leina la polasa, selete seo polasa e lego go sona, palomoka ya bogolo bja naga, mafelo a nagatemego, nagaphulo, mafulo a a kaonafaditšwego, nošetšo, ngwako, dintlo tša polokelo le meago ye mengwe. 
Tšhemo ye nngwe le ye nngwe polaseng ye nngwe le ye nngwe e ka lekolwa go ya ka dintlhapopego tše di latelago: lefelo la tšhemo, botebo bja mmu, mohuta wa mmu, monono wa mmu, diphetogo tša maemo lebakeng la mengwaga ye mmalwa ye e fetilego. (Ge diphetho tša diphetlekommu di bontšha bjalo), dintlha tše di latelago le tšona di swanetše go elwa hloko: diphetošopšalo le peakanyo ya phetošopšalo, dibjalo tša mafelelo tše di bjetšwego (go akaretša le matšatšikgwedi a pšalo), khalthiba, tekanyo ya peu (seeding rate), palogare ya pula, bokaakang bja pula ye e nelego lebakeng la go latšwa ga tšhemo pele ga ge dibjalo di bjalwa, pula ye e nelego lebakeng la go mela ga dibjalo, mokgwa wa taolongwang wo o dirišitšwego (go akaretša le dikhemikhale le tekanyo ye e dirišitšwego gammogo le ka moo tirišo e ilego ya atlega goba aowa), dibolayakhunkhwane tše di dirišitšwego le katlego ya tirišo yeo, poelo le boleng. 
Theko ya menontšha ke ye nngwe ya ditshenyegelothwii tše kgolo mabapi le dinyakwapšalo (direct input costs) lenaneong la tšweletšo. Tirišo ye e kgontšhago ya lenaneo la monono (fertility programme) dihleng tše dingwe le tše dingwe tše di latelanago e tla tiiša phethagatšo ya dipoelo tša godimo. Go bohlokwahlokwa gore o tsebe maemo a mmu wa gago, kudu morago ga poelo ya godimo ya dibjalo tše di itšego le ge e ka ba morago ga pula ye ntši mafelong a mangwe yeo e ka bego e gapile dielemente tše mmalwa tše bohlokwa tša phepo. Tshehlafalo ya dibjalo ka baka la tlhaelo ya naetrotšene le sebabole (sulphur) e be e bonala deleteng tše mmalwa sehleng se se fetilego. Ge poelo ya dibjalo e le ya godimo ga palogare, dielemente tša phepo tšeo di tlošitšwego di swanetše go bušetšwa go kgonthiša gore dibjalo tše di tlogo latela di tšweletša poelo yeo e letetšwego. Ka lebaka le dišupommu di swanetše go tšewa tšhemong ye nngwe le ye nngwe ye e bjalwago korong tša romelwa gore di fetlekwe. 
Dišupommu le tekommu
Go na le dikgato tše mmalwa tšeo di swanetšego go tšewa go kgonthiša gore lenaneo le le tiilego la go leka kalaka le monontšha mmung le sepelelana le tiro ya gago ya bolemi. Dikgato tše di akaretša kgobokanyo le tlhokomelo ye botse ya dišupommu, tshepetšo ye e lebanego ya teko, dintlhatšhupetšo (guidelines) tše di nyakišitšwego gabotse mabapi le tlhathollo ya diphetho, tlhagišo ya dikeletšo mabapi le tekanyo ye e nepagetšego ya phepo, le tsenyo (integration) ya dinyakwa tše di šišintšwego tša phepo ya dibjalo lenaneongkakaretšo la taolo ya phepo. 
Kgobokanyo ya dišupommu
Nepo ya tekommu ke go lekanyetša bokgoni bja mmu bja go phethagatša phepo ye e nyakegago go mediša dibjalo le go phekola mathata a mmu ao a ka bago gona, ao a ka šitišago go gola le go tia gabotse ga dibjalo. Tekommu ye e kgonthišago letsopa leo le lego gona e kgonthiša gape le tekanyo ya sebolayangwang ye e nepagetšego ye e nyakegago lenaneong la go laola ngwang. 
Go bohlokwa go tšea sešupommu seo se emelago mmu wa tšhemo yohle (representative sample) tšhemong ye nngwe le ye nngwe. Boima bja mmu wo o ka ntšhwago lefelong la hektare go ya botebong bja 15 cm e ka ba ditone tše 2 400, go ya ka mokgwa wa go lema (soil tilth), le kgobokanyo le kgohlagano ya mmu. Sešupommu se se romelwago laporotoring mafelelong, se ka kala 0,5 kg, mme karolo ye e fetlekwago e ka kala dikramo di se kae fela. Ka fao go bohlokwa kudu go hlaola mašemo ao botebo bja ona bo sa swanego gohle le ao a nago le mabu a mehutahuta, le ge e ka ba mafelo ao a sa emelego tšhemo yohle. E sa le tlwaelo (norm) gore batšweletši ba diriše monontšha go ya ka tekanyo yeo gantši e lebanego tšhemo ye kgolo (calibrated for a whole block of land), ntle le ge ditlhamo tša GPS le tša go laola bokaakang bja monontšha di hlomeletšwe plantereng. 
Boleng bja teko bo sepelelana le boleng bja sešupommu seo se tšerwego tšhemong. Elelwa gore go ka ba mabu a mehutahuta tšhemong. Nakong ye e fetilego sešupommu seo se tšerwego seripeng se sengwe le se sengwe sa dihektare tše lesome tšhemong ye e itšego, se be se lekane. Le ge go le bjalo, matšatšing ano balemi ba eletšwa go ithekela goba go adima boro ya mmu (barrel auger), ke moka ba sepele ka patrone ya manyokenyoke (zigzag pattern), ba ye godimo le tlase tšhemong ka bophara ba na le bathuši ba babedi (yo mongwe o rwele dikgetsana tša go bolokela dišupommu), mme ba tšee dišupommu (cores) botebong bja gare ga 15 cm le 20 cm, eupša go se fetiše 20 cm. 
Go phema tlholego ya kgakanego laporotoring, lepokisi la sešupommu le swanetše go swaiwa gabotse ka go ngwala go lona nomoro ya tšhemo, leina, atrese ya polasa, dinomoro tša kgokaganyo le letšatšikgwedi leo sešupommu se tšerwego ka lona. Go thiba gore sešupommu se gakantšhwe le tše dingwe ka kotsi, go kaone go se swaya gona fao tšhemong ka mehla. O se ke wa tšea dišupommu mafelong a šele a go swana le magomong a tšhemo (headlands), mekerong ya kgale, mabolokelong a kgale a furu ya go dira podišwa, melatswaneng (low spots), mebotwaneng goba lefelong le lengwe le le lengwe leo le gogolegilego. 
Matšatšing a lehono motho o kgona go hlaola lefelo le le itšego lefaseng ka go diriša lenaneo la GPS (Global Positioning Systems). Go ya ka lenaneo le la dikwerana (grid system) lefelo le le itšego le ka hlaolwa ka bokgauswi bja sebaka sa 0,5 m – 4 m go tloga fao mahlakore a sekwere a gahlanago gona (within 0,5 to four metre of the crossing points on the grid system). Lenaneo le le ka dirišwa gape go phatlalatša dišupommu tšhemong. Ka moso dišupommu di ka bapišwa nako le nako mme diphetogo tša go fapafapana mabapi le dintlha tša monono di ka lekolwa ka nepagalo ka go feta ga nako. Diphetho tša dintlha tše di filwego (data) di ka tsenelwa ka seo se bitšwago “Ground Information System (GIS)”. Lenaneo la GIS le kgona go tšweletša mmepe wa mebalabala (smoothed colour chart) wa tšhemo woo o bontšhago pH, kalasiamo, maknisiamo, fosfate, sebabole, naetrotšene gammogo le dipharologanyo tše dingwe tša tekommu. Mmepe wo o bontšha gabotse phetogego (variability) goba bogolo bja bothata bjo bo itšego bjo bo lego tšhemong. Mafelong a mantši ditikologigare (centre pivots) di lekolwa ka mokgwa wa “grid”, motheong wa hektare godimo ga ploko (hectare per block basis). 
Bokgafetšakgafetšo bja go tšea dišupommu 
Nako ye kaone ya go tšea dišupommu ke ge o na le nako ya go dira bjalo ka nepagalo, ge o kgona go ahlola gabotse ka mahlo (make visual judgements) ka moo o swanetšego go aroganya tšhemo mafelo a a swanago a go tšea dišupommu (uniform sampling areas), le ka nako ye e itšego ngwaga le ngwaga morago ga puno goba ka nako ye e itšego lebakeng la phetošopšalo. Go kaone ka mehla go romela dišupommu go fetlekwa mola dilaporotori di se na mošomo wo montši. O swanetše go beakanya taba ye ka nako gore o kgone le go phetha peakanyokgwebo (business planning) ye e nepagetšego le go dirišana le barerišani ba ba eletšago batšweletši mabapi le monontšha. 
Tlhokomelo ya dišupommu
Kgonthiša gore mokotlana wo mongwe le wo mongwe wa dišupommu o bontšha gabotse tšhemo yeo sešupommu se tšerwego go yona le gore o na le nomoro ya moswananoši (unique number). Mekotlana e swanetše go hunwa ka šedi, ya bewa fao go fodilego, e sego mo go fišago go fetiša, mme ya romelwa laporotoring ka pela morago ga ge dišupommu di tšerwe. 
Go kgetha laporotori
Diriša laporotori yeo e hlahlobjago ka mehla ke Mekgahlo ya Tsebomobu ka go se kgethe go bona ge eba e dira ditekommu (soil test proficiency calibration test) ka tshwanelo le ka bokgoni. Dintlha tše dingwe tše di swanetšego go elwa hloko ke diphethophetleko tše di nepagetšego, mekgwa ya tekommu ye e lebanego, tirelo ye botse go swana le go boeletša diteko tše di belaetšago ka baka la diphošo tše di ka bego di le gona, pušetšo ya ka pela ya diphetho, bokgoni bja go romela diphethophetleko ka khomphuthara, ditshenyegelo mabapi le tirelo, le go dumelela kgokaganyo ye e kgontšhago gare ga gago goba morerišani wa gago le badiredi ba laporotori. ARC ya kua Bethlehem e akaretša dintlha tše tšohle; le ge go le bjalo o swanetše go diriša dilaporotori tše dingwe ge o nyaka phetleko mabapi le sebabole (sulphur). 
Kgopela diphetleko tše di amago polasa ya gago
Bontši bja dilaporotori bo na le sehlophana sa diphetleko tša motheo, bjalo ka teko ya theo, tšeo di dirwago ka tlwaelo ka tefo ye kaone ge go lebeletšwe mohola wa diphetho. 
Kgonthiša gore o tšea dišupommu mašemong ohle ao o gopolago go bjala korong go ona – gopola gape go ngwala pH ya mmu ka ge go ka hlokega gore o tšhele kalaka pele ga pšalo. 
